Texnologiya fani o‘quvchilarga qo‘yiladigan talablar - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	74.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Texnologiya fani o‘quvchilarga qo‘yiladigan talablar

Купить

TEXNOLOGIYA FANI O'QUVCHILARGA QO'YILADIGAN TALABLAR
Reja:
Kirish
I bob. PEDAGOGIK TEXNOLOGIYANING RIVOJI. PEDAGOGIK
TEXNOLOGIYANING ILMIY ASOSLARI.
1.1. Pedagogik texnologiya fan sifatida, uning asosiy kategoriyalari, metodologik asoslari va o`ziga
xos jixatlari
1.2. “Texnologiya” va “pedagogik texnologiya” tushunchalari, uning paydo bo`lishi, tarixiy
rivojlanish davrlari va pedagogik olimlarning “pedagogik texnologiya” tushunchasiga ta`riflari
1.3. Pedagogik texnologiyaning darajalari, tuzilishi va nazariy asoslari
II bob. TA`LIM JARAYONIDA TA`LIM OLUVCHI SHAXSI. PEDAGOGIK TIZIM
PEDAGOGIK TEXNOLOGIYANING ASOSI. PEDAGOGIK
TEXNOLOGIYALAR TASNIFI
2.1.O`quvchi shaxsi ta`lim jarayoning obyekti va subyekti sifatida
2.2.Pedagogik jarayon tizim sifatida, pedagogik texnologiyaning asosiy belgilariva tasnifi
2.3.Pedagogik texnologiya turlari
III bob.MAQSADNI BELGILASH TA`LIMNI TEXNOLOGIYALSHTIRISHNING ASOSIY
ELEMENTI.O`QITISHNI TEXNOLOGIYALASHTIRISHDA METOD VA VOSITALAR
3.1.Ta`lim oluvchilar tomonidan bilim, ko`nikma va malakalarni o`zlashtirish darajalari, ularga
erishishning maqsad va natijalarini shakllantiriash va talabalarning o`quv yutuqlarini nazorat qilish.
3.2.Ta`limni tashkil etish shakllariining mohiyati, mazmuni, guruxlarni shakllantirish tamoyillari,
ta`lim texnologiyasida o`qitish metodlarining o`rni, ahamiyati, tasniflanishi va ularni tanlash
omillari
XULOSA
FOYDALNILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI
1

Kirish
Pedagogik texnologiyadan tayyorlangan mazkur o`quv qo`llanma o`zida shu
moduldan ma`ruzalar matni, amaliy mashg`ulotlar ishlanmasini mujassamlashtirgan
bo`lib, oily ta`lim talabalari, o`qituvchilari uchun mo`ljallangan. O`quv qo`llanmada
pedagogik texnologiya fanining maqsadi va vazifalari, ilmiy-tadqiqot metodlari,
dolzarb muammolari, ta`lim-tarbiya jarayonida pedagogik texnologiya metodlaridan
foydalanish istiqbollari va muammolari, pedagogik texnologiyaning darajalari,
tuzilishi va nazariy asoslari, o`quvchi shaxsi ta`lim jarayoning obyekti va subyekti
sifatida, pedagogik jarayon tizim sifatida, pedagogik texnologiyaning asosiy belgilari
va tasnifi, pedagogik texnologiya turlari, ta`lim oluvchilar tomonidan bilim, ko`nikma
va malakalarni o`zlashtirish darajalari, ularga erishishning maqsad va natijalarini
shakllantiriash va talabalarning o`quv yutuqlarini nazorat qilish, ta`limni tashkil etish
shakllariining mohiyati, mazmuni, guruxlarni shakllantirish tamoyillari, ta`lim
texnologiyasida o`qitish metodlarining o`rni, ahamiyati, tasniflanishi va ularni tanlash
omillari, “keys-stadi” tushunchasining mohiyati, kelib chiqish tarixi, tipologiyalari va
“keys-stadi” texnologiyasini tuzilishi, “hamkorlik pedagogikasi” texnologiyasi, uning
mazmuni va o`ziga xosliklari, loyixa” tushunchasining mazmuni, mohiyati, loyixaviy
ta`limning o`ziga xosliklari, o`quv loyixasi tushunchasi va “loyixa” texnologiyasini
ishlab chiqish qoidasi, tabaqalashtirilgan va individual ta`lim texnologiyasi, axborot
texnologiyalari va ta`limning jamoaviy hamda guruxiy texnologiyasi, insonparvarlik
pedagogikasi, tarbiya san`ati va tenologiyasi, yaxlit yondashuv va tarbiyaviy ish
kabilar yoritilgan. O`quv qo`llanmadan umumiy o`rta ta`lim muassasalari, oily va
o`rta maxsus ta`lim muassasalari pedagog xodimlari, tadqiqotchi-izlanuvchilar ham
foydalanishi tavsiya etiladi.
2

I bob. PEDAGOGIK TEXNOLOGIYANING RIVOJI. PEDAGOGIK
TEXNOLOGIYANING ILMIY ASOSLARI.
1.1.Pedagogik texnologiya pedagogikaning mustaqil soxasi
sifatida
Pedagogik texnologiya pedagogikaning mustaqil soxasi sifatida XIX-asrning
2yarmida rivojlandi va fanga kirib keldi. Pedagogika fani differensiyalash jarayonida
pedagogika fani tarkibidan alohida yo’nalish, mustaqil fan bo’lib ajralib chiqdi.
Pedagogik texnologiya fani hozirda pedagogikaning mustaqil soxasi sifatida
OTM.larida o’qitilib kelinadi. Pedagogik texnologiya fanining asosiy maqsadi-yosh
avlodda mazkur fan orqali BKM.larni shakllantirish, ta’lim-tarbiya jarayonini yuksak
mahorat va san’at bilan bosqara olishdir.
Pedagogik texnologiya ta’lim – tarbiya jarayonini yuksak mahorat san’at bilan
boshqarishdir.
Pedagogik texnologiya – texnologiyaga nisbatan tor tushuncha bo’lib-unda
faqat ta’lim-tarbiyaning nazariy va amaliy asoslarini mahorat, san`at bilan o’rganish.
Pedagogik texnologiyalar pedagogik jarayonning ijtimoiy maqsadga
yo’naltirilgan usul, shakl va uyushmalar yigindisiga asoslangan loyihadir.
Shuningdek, pedagogik texnologiyalar-pedagogik jarayonni yangicha qurish
boshqarish tashkil etishning mexanizmidir.
Pedagogik texnologiya fan sifatida, uning asosiy kategoriyalari, metodologik
asoslari va o`ziga xos jixatlari
Pedagogik texnologiya (PT) – shunday bilimlar sohasiki, ular yordamida 3 –
ming yillikda davlatimiz ta’lim sohasida tub burilishlar yuz beradi, Ta`lim
beruvchifaoliyati yangilanadi, talaba yoshlarda hurfikrlilik, bilimga chanqoqlik,
vatanga mehr-muhabbat, insonparvarlik tuyg’ulari tizimli ravishda shakllantiriladi.
«Texnologiya»ning fan sifatida vujudga kelishiga – XVII asrda, sanoat ishlab
chiqarishini paydo bo`lishi metallurgiya, mashinasozlik, jumladan sanoat jihozlari,
paroxod, parovoz, o`q otuvchi qurollarni ishlab chiqarish jadal rivojlana
boshlanishi, sabab bo`ldi. Bunday murakkab va mehnattalab mashina va jihozlarni
3

ishlab chiqarishni, faqat texnologik jarayoni aniq ishlab chiqilgan texnologik
hujjatlar asosida tashkil etish mumkin edi. Ushbu hujjatlarda – xom ashyo,
materiallar, yarim fabrikat va mahsulotlarni olish, ishlov berish, qayta ishlash
yo`llari va usullarining murakkab jarayonlarini o`zaro bog’liq, ketma-ket va aniq
bajariladigan harakat, operatsiyalarga bo`lib, rejalashtirilgan natijaga erishish tasvir
etiladi. Bu kengaytirilgan va ommaviy ishlab chiqarishga asos bo`ladi. Bizning
davrda, texnologiya deb, ma’lum ishni bajarish san’ati tushuniladi. Uni egallash
uchun u aks ettirilgan texnologik hujjatlarni chuqur o`rganish taqozo etiladi.
«Texnologiya»ning fan sifatida shakllanishi, texnologiyani ko`paytirish va shu
asosda mutaxassislarni ommaviy tayyorlash, hamda ommaviy ishlab chiqarishni
tashkil etish imkoniyatini keltirib chiqardi.
«Texnologiya» va «Pedagogika»ning fan sifatida bir tarixiy davrda shakllanganligi,
bu qonuniy hodisadir.
PT – bu Ta`lim beruvchi(tarbiyachi)ning o’qitish (tarbiya) vositalari
yordamida ta`lim oluvchi(talaba)larga muayyan sharoitda ta’sir ko’rsatishi va
aks ta’sir mahsuli sifatida ularda oldindan belgilangan shaxs sifatlarining jadal
shakllanishini kafolatlaydigan jarayondir.
Yuqorida keltirilgan ta’rifdan ko’rinib turibdiki, PT tushunchasini izohlashda
texnologiya jarayoni asos qilib olindi. Aslini olganda ham bu tushunchaga berilgan
ta’riflar soni pedagogik adabiyotlarda nihoyatda ko’pdir. Pedagogik nashrlarda
«texnologiya» atamasining xilma-xil ko’rinishlarini uchratish mumkin: «o’qitish
texnologiyasi», «o’quv jarayoni texnologiyasi», «ma’lumot texnologiyasi» va
hokazo.
O’qitish texnologiyasi PTga yaqin tushuncha bo’lsa-da, aynan o’xshash
ma’noni anglatmaydi, chunki u ma’lum predmet, mavzu va savollar doirasidagi aniq
o’quv materialini o’zlashtirish yo’lini muayyan texnologiya atrofida ifoda etadi. U
ko’proq xususiy metodika bilan bir jinslidir.
4

PT esa ma’lumot texnologiyasini joriy etish taktikasini ifodalaydi va «Ta`lim
beruvchi– moddiy muhit – ta`lim oluvchi (talaba)» funksional tizim qonuniyatlariga
tegishli bilimlar asosida quriladi.
Hozirgi kunda o’qituvchilar metodikani ko’p hollarda texnologiyadan ajrata
olmayaptilar. Shu boisdan bu tushunchalarni aniqlashtirish kerak bo’ladi. Metodika
o’quv jarayonini tashkil etish va o’tkazish bo’yicha tavsiyalar majmuasidan iborat.
Metodikadan ko’zlangan aniq maqsad predmet mavzulariga oid nazariyalarni aniq
hodisalar tekisligiga ko’chirishdir. Misol uchun, gaz qonunlari tushunchalarini
shakllantirish metodikasi yoki energiyaning saqlanish qonunini fizika kursining elektr
bo’limida qo’llash metodikasi va h.k.
PT o’qitish jarayonining o’zaro bog’liq qismlarini tashkiliy jihatdan tartibga
keltirish, bosqichlarini qurish, ularni joriy etish shartlarini aniqlash, mavjud
imkoniyatlarni hi-sobga olgan holda belgilangan maqsadga erishishini ta’minlay-di.
Yoxud PT o’qituvchining kasbiy faoliyatini yangilovchi va ta’limda yakuniy natijani
kafolatlaydigan muolajalar yig’in-disidir. Texnologiya o’zining egiluvchanligi,
natijalarning turg’unligi, samaradorligi, oldindan loyihalanish zarurati bilan
metodikadan farqlanib turadi. SHu bilan birgalikda ma’lum vaqt davomida PT o’quv
jarayonini texnik vositalar yordamida amalga oshirish, deb qarab kelinadi. Faqat 70-
yillardan boshlab pedagogik adabiyotlarda bu tushunchaning mohiyati yangicha
talqin etila boshlandi. YApon olimi T.Sakamoto tomonidan «o’qitish texnologiyasi -
bu o’qitishning maqbulligini ta’minlovchi yo’l-yo’riqlar tizimi bilan bog’liq bilimlar
sohasi» ekanligi e’tirof etiladi.
Obyektiv borliqni o’rganishning tizimli yondashish metodi fanda keng
ko’lamda qo’llanilgach, uning ta’siri ostida asta-sekinlik bilan PT mohiyatiga ham
aniqlik kiritildi: rus olimasi N.F.Talizina texnologiyani «belgilangan o’quv
maqsadiga erishishning oqilona usullarini aniqlashdan iborat»deb tushuntiradi.
Shuningdek, olima zamonaviy o’qitish texnologiya-si haqida fikr yuritib, uni alohida
fan sifatida qarash lozimligini o’qtiradi: «O’qitish texnologiyasi – bu o’quv
5

jarayonini nima real tavsiflasa o’sha, o’qituvchiga o’rnatilgan maqsadlarga erishish
uchun nimaga tayanish zarur bo’lsa o’sha» Bu alohida fan .
ILMIY ADABIYOTLARDA PEDAGOGIK TEXNOLOGIYANING UCH
ASPEKTI TO‘G‘RISIDA FIKR YURITILADI:
ILMIY TAVSIFIY AMALIY
ASPEKTda ASPEKTda SPEKT da o‘qitishning rejalashtirilgan o‘qitish
pedagogik
maqsadi, mazmuni natijalariga texnologiya
va metodlari ilmiy erishishning maqsadi, jarayoni amalga
asoslanadi hamda mazmuni, metodlari va oshiriladi pedagogik jarayon
vositalarining ishtiroki
loyihalashtiriladi. asosida algoritm
jarayoni ishlab
chiqiladi.
1-rasm. Ppedagogik texnologiyaning asosiy aspektlari
1.2.“Texnologiya” va “pedagogik texnologiya” tushunchalari, uning paydo
bo`lishi, tarixiy rivojlanish davrlari va pedagogik olimlarning “pedagogik
texnologiya” tushunchasiga ta`riflari
Tarixan “Texnologiya” tushunchasi texnik taraqqiyot bilan bog‘liq ravishda
yuzaga kelgan va bu tushuncha san’at, hunar va fan haqidagi ta’limotga muvofiq
keladi.
6

Texnologiya deganda, odatda ashyolarni qayta ishlash metodlari va ishlab
chiqarish jarayoni hamda ulaming ilmiy tavsiflarining majmui tushuniladi.
Siyosiy lug‘at ( М .,1989)da texnologiyaga shunday izoh beriladi:
1) ishlab chiqarish jarayonida ashyolar, materiallar, yarim tayyor
ashyolamiqayta ishlash, tayyorlash holati, xususiyati, shaklining o'zgarish metodlari
yigindisi;
2) ashyolar, materiallar va yarim xom ashyolarga muvofiq ishlab chiqarish
qurollari orqali ta ’sir o`tkazish usullari to'g'risidagi fan.
«Qomusiy lug‘at»da ham shunga yaqin izoh beriladi, lekin unda birmuncha
kengroq yoritiladi: «Fan sifatida texnologiyaning vazifasi har tomonlama
samarali va tejamli ishlab chiqarish jarayonlarini aniqlash va amaliyotda undan
foydalanish maqsadida fizika , kimyo, mexanika va boshqa qonuniyatlarini
bajarish.» (M., 1979)
Texnologiya grekcha so‘z bo‘lib, “texnos”- san’at, mahorat, “logos”- ta’limot
degan ma’nolami bildiradi.
Pedagogik texnologiya tushunchasining shakllanishi va rivojlanishi tarixida turli
qarashlar mavjud bo‘lgan: u texnik vositalar haqidagi ta’limot deb, hamda
o‘qitish jarayonini loyihalashtirilgan holda izchil va muntazam tashkil etish deb
talqin qilingan. Hozir pedagogik texnologiyalarning bir qancha ta’riflari mavjud.
V.P. Bespalko pedagogik texnologiyani amaliyotga tatbiq qilinadigan muayyan
pedagogik tizim loyihasi sifatida belgilaydi. U pedagogik tizim texnologiyalar
ishlab chiqish uchun asos boladi, deb hisoblaydi. Bunda asosiy diqqat о ‘quv-
pedagogik jarayonni oldindan loyihalashga qaratiladi, didaktik vazifa va o‘qitish
texnologiyalari tushunchasidan foydalaniladi. Shu tariqa V.P. Bespalko o‘quv
jarayonini loyihalash g‘oyasini ilgari suradi. Afsuski, hozirigi qadar pedagogik
texnologiya va loyiha tushunchalari haqida aniqlik yo‘q.
N.F.Talizina har bir pedagog real pedagogik jarayonni tashkil etishdan oldin
o‘quv jarayoni haqida texnologik darajada bilimlar tizimini bilib olgan bo`lshi shart
deb hisoblaydi, U fan va amaliyot oralig‘ida tamoyillarni olg‘a suruvchi, metodlar
7

ishlab chiquvchi, ulami izchil qo‘llash kabi masalalar bilan shug‘ullanuvchi
alohida fan bo‘lishi kerak, deb hisoblaydi. Ularsiz pedagogik jarayon texnologiya
real o‘qitish jarayoni sifatida asoslanmay qoladi.
Ayrim mualliflar o ‘qitish texnologiyalariga fan va san’at oralig‘idagi fan deb
qaraydilar, boshqalari uni loyihalash bilan bog‘laydilar. Shunday qilib, bir
yondashuvda o‘qitish texnologiyalari o‘qitishning barcha vositalarini qamrab olgan
qandaydir jihozlash sifatida ham belgilanadi. Unda texnologiya o‘quv jarayonini
texniklashtirishni taqozo qiladi. Boshqa yondashuvda texnologiyaga ta’lim
amaliyotini yangi yoki zamonaviylashtirilgan bilimlar bilan ta’minlashning usuli
sifatida qarashga imkoniyat beradi. Bunda texnologiyaga ta’limning ilmiy
tamoyillari va amaliyotini tatbiq etish sifatida qaraladi.
Texnologiya tushunchasi 60-yillardagi Amerika va G‘arbiy Yevropada ta’limni
isloh qilinishi bilan bog‘liq ravishda kirib keldi. B.Blui, J. Koroll, P.Ya.Galperin,
V.I.Davidov, N.A.Menchinskaya, Z.I.Kalmikova, L.I.Zankov texnologiyalari
mashhur. O‘qitishni tashkil qilishning texnologik yondashuvlari V.P.Bespalko,
N .F.Talizina, L.M.Fridman, Yu.N.Kulyutkina, G.S.Suxobskoy, T.V.Kudryavsev,
A.M. Matyushkin, M.l.Maxmutov kabi aksariyat psixolog va didaktikachilarga
taalluqlidir.
Texnologik yondashuvlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, aksariyat o ‘qitish
texnologiyalari bo‘sh texnologiyalanganligi bo‘yicha qolib ketmoqda. Bir qator
texnologiyalarda nazariy asoslar kuehaytirilgan bo‘lib, amaliy tomoni u qadar
oydinlashtirilmagan.
T.A.Ballo texnologiyaning bir tomonini, ya’ni o ‘qitishda topshiriqli
yondashuvni yoritadi. BoshqaJarida yo kompyuter orqali dasturlashtirilgan o‘qitish
yoki o‘qitishning muammoli tuzilmasi ajralib turadi.
L.V. Zankov, T.Ya.Galperin, V.l.Davidov tadqiqotlarida bosqichli o‘qitishning
yaxlit texnologiyalari haqida fikr yuritiladi.
8

1. Pedagogik texnologiyada hali ko‘p aniqlanmagan masalalar bor. Bu
muammoni tadqiq etish, o‘qitish texnologiyasining tushunchasi va metodologik
mohiyatini aniqlash bilan bog‘liq.
Pedagogik texnologiya o‘ziga xos va potensial yaratiladigan pedagogik natijalarga
erishish uchun, pedagogik tizinuiing barcha tashkiliy tomonlariga aloqador nazariy
va amaliy (ta’lim tizimi doirasida) tadqiqotlar sohasi sifatida belgilanadi.
«Pedagogik texnologiya — psixologik va pedagogik o‘gitlar yig‘indisi bo‘lib,
shakllar, metodlar, usullar, o‘qitish yo‘llari, tarbiyaviy vositalaming maxsus
to‘plamidir. Ayni zamonda u pedagogik jarayonning tashkiliy-metodik omilini ham
bildiradi» (B.Lixachev).
«Pedagogik texnologiya — o‘quv jarayonini amalga oshirishning mazmuniy
texnikasi» (V.P. Bespalko).
«Pedagogik texnologiya — rejalashtirilgan o ‘qitish natijalariga erishish jarayoni
tavsifi» (I.P. Volkov).
«Texnologiya — ishlov berish, holatni o ‘zgartirish san'ati, mahorati, malakasi
va metodlar yig‘indisi» (V.M. Shepel).
«Pedagogik texnologiya — talaba va o ‘qituvchining ularga zarur sharoit yaratish
orqali o ‘quv jarayonini loyihalashtirish, tashkil etish hamda o ‘tkazish bo'yicha ular
pedagogik faoliyatining har tomonlama o‘ylangan modelidir.» (V. M. Manaxov).
«Pedagogik texnologiya — bu ta’lim shakllarini jadallashtirish vazifasini
ko‘zlagan o ‘qitish va bilimlarni o ‘zlashtirishning barcha jarayonlarini texnika va
inson omillarida va ulaming birgalikdagi harakatlari vositasida yaratish, tatbiq etish
va belgilashning izchil metodidir» (YUNESKO).
«Pedagogik texnologiya — pedagogik maqsadlarga erishishda
foydalaniladigan shaxsiy imkoniyatlar, jihozlar va metodologik vositalarda amalda
boMishning tizimli yig‘indisi va tartibini bildiradi» (M.V.Clarin).
«Pedagogik texnologiya — o‘zida turli mualliflar (manbalar)ning barcha ta’riflari
mazmunini qamrab olgan mazmuniy umumlashma hisoblanadi».(G.K.
Selevko).
9

Texnologiyalar va pedagogik texnologiyalarga quydagicha ta’riflar berilgan:
-“Faoliyatda, biror ishda, mahoratda, san’tda qo’llaniladigan usullar
yig’indisidir” ( Izoxli lug’at ta’rifi)
-“Texnologiya – ishlov berish, axvolni o’zgartirish san’ati, mahorati, qobiliyati,
metodlari yig’indisidir” ( V. M. Shepelh)
-“Pedagogik texnologiya ta’limni rejalashtiriladigan natijalarga erishish jarayoni
tafisloti” ( I. P Volkov ta’rifi)
-“Ta’lim texnologiyasi – didaktik tizimning tarkibiy jarayonli qismi” ( M.
Chorshanov ta’rifi)
- “Pedagogik texnologiya- muayyan vaziyatlarda pelagogik maslaxatlarni
yechishning optimal usuli” ( A. Kushnir)
-“ Aniq natijani qo’lga kiritishga yo’naltirilgan aniq faoliyat” ( V. P. Yudin
ta’rifi)
-“O’qituvchining mahoratiga bog’liq bo’lmagan holda pedagogik
muvaffaqiyatni kafolatlaydigan, ta`lim oluvchi shaxsini shakllantirish jarayonning
loyixasidir” ( V.P. Bespalhko ta’rifi)
-“O’qituvchining o’qitish ( tarbiya) vositalari yordamida ta`lim oluvchilarga
muayyan sharoit va izchillikda ta’sir ko’rsatish xamda mazkur faoliyatning maxsuli
sifatida ularda oldindan belgilangan sifatlarni shakillantirish jarayonidir” (N.
Saidaxmedov ta’rifi.)
Texnologiya va pedagogik texnologiyaga berilgan tahrif mazmunidan mahlumki
mahorat sanhat bilan ta’lim jarayonini tashkil etish boshkarish amalga oshirish
ma’nolari kelib chikadi.
Faqat, V.P.Bespalkoning ta’rifida pedagogik texnologiyani o’qituvchining
mahoratiga bogliq bo’lmay ammo pedagogik jarayonning ijobiy muvaffaqiyatli
bo’lishini taminlashini, ta`lim oluvchilar shaxsini esa ijobiy tomonga shakllantirishini
ta’kidlagan. Bizningcha, olim Ta`lim beruvchimahoratiga bogliq bo’lmay deganda
mulhtimediyani nazarda tutgan bo’lsa ajab emas. Chunki, mulhtimediya asosida dars
o’tish jarayonida Ta`lim beruvchiboshqaruvchi rolini o’taydi, asosiy vazifani, dars
10

loyixasini mulhtimediya (ovozli, rejali, ko’rgazmali, ma’lum bir soatga muljallangan,
DTS ga mos keladigan dars shakli) boshqaradi ya’ni dars mulhtimediya asosida
tashkil etiladi. Unda Ta`lim beruvchideyarli boshqaruvchi rolini o’taydi va passiv
ishtirok etadi.Ta’kidlash joizki mulhtimediya asosida o’tilgan darslar yuqori saviyada
bo’ladi.Unda ta`lim oluvchilarning ilmiy saloxiyati, bilish faoliyati shakllanadi.
Pedagogik texnologiyalarning rivojlanish tarixi turli davrlarda turlicha
ko’rinishlarda bo’lagan.
Masalan, pedagogik texnologiya-1940-1950-yillarda “ta’lim texnologiyasi”deb
nomlanib ta’lim jarayonida texnik vositalardan (diafilm kineskop magnit metalari va
boshqalar) dan foydalanib dars o’tishga nisbatan pedagogik texnologiya deb atalgan.
1950-1970-yillarda bilimlarni o’zlashtirishning barcha tomonini qamrab olib
kompleks integrativ jarayonga nisbatan qo’llanilgan ta’lim turiga pedagogik
texnologyalar deb atalgan.
Hozirgi kunda pedagogik texnologiyalar deb ta’limning komphyuterli va
axborot texnologiyalarini yaratish va dars jarayonida ulardan foydalanishga nisbatan
aytiladi.
Hozirgi kunda pedagogik texnologiyalar bu ta’lim jarayonini tubdan islox etish,
yangicha shakl, usul, vositalar asosiga qurish boshqarish va tashkil etishning
mexanizmi va loyixasidir.
Klaster usulining mazmuniga ko’ra texnologiya va pedagogik texnologiyani
quyidagicha izoxlash mumkin.
11Texnologiya
san’at bilan
boshqarish maxorat
tushunchasiyunoncha
so’zdan iborat
san’at
h aqidagi fan,
tushuncha
yuksak maxorat
h aqida ta’limot

3-rasm “Texnologiya” so`zining “Klaster” usulining mazmuniga ko`ra
izohlanishi
4-rasm “Pedagogik texnologiya” so`zining “Klaster” usulining mazmuniga
ko`ra izohlanishi
1.3.Pedagogik texnologiyaning darajalari, tuzilishi va nazariy asoslari
Ta’lim amaliyotiga nisbatan pedagogik texnologiyaning uch sathi, ya`ni darajalari
quyidagicha belgilanadi: umumpedagogik, xususiy metodik, lokal (modul).
1. Umumiy pedagogik daraja . Umumiy pedagogik (umumdidaktik,
umumtarbiyaviy) texnologiya ta’lim-tarbiya jarayonining yaxlit tizimliligi, ma’lum
bir region, o`quv yurti tomonidan uzliksiz ta’lim tizimining muayyan bir
bosqichidagi texnologiyaning umumiy qo`nuniyatlari, ilmiy-nazariy asoslari,
tamoyillari, amaliyotda qo`llashning umumiy xususiyatlari, shart-sharoitlarini
ifodalaydi. Shu o`rinda qayd etish kerakki, uzliksiz ta’lim tizimining har bir
bosqichida ta’lim mazmuni orqali tegishli o`ziga xos maqsad va vazifalarni
amalga oshirish ko`zda tutilganligi sababli, pedagogik texnologiya ham o`ziga
12PEDAGOGIK
T EXNOLOGIYA
pedagogik jarayonni
yuksak mahorat va san’at
bilan boshqaraishT a ` lim - tarbiyani yangicha, yuksak
mahorat bilan tashkil et ishning
loyxasi, m exanizimidir
tarbiyani
san’at
darajasida
tashkil etishta’limni
mahorat
bilan
boshqarish

xos xususiyatga ega bo`ladi. Bu darajada pedagogik texnologiya pedagogik tizim
tushunchasiga sinonim xisoblanadi. Uning tarkibiga ta’lim-tarbiya jarayonining
maqsad va vazifasi, mazmuni, vosita va metodlari, tarbiya jarayonining ob’ekti va
sub’ekti faoliyatining algoritmlari kiradi.
2. Xususiy metodik darajada pedagogik texnologiyaning muayyan bir
predmet, kursni o`qitish jarayonining maqsad va vazifalarini amalga oshirish
maqsadida foydalaniladigan ta’lim mazmuni, o`qitish vositalari, metodlari,
shakllarining majmuasi tushuniladi.
3. Lokal (modul) darajada ta’lim-tarbiya jarayonining ma’lum bir
qismining xususiy didaktik va tarbiyaviy maqsadini hal etishga qaratidgan
texnologiya tushuniladi. Unda o`quvchilarning mustatsil ishlarini tashkil etish,
o`quvchilar bilimini nazorat qilish, shaxsiy fazilatlarni shakllantirish kabi masalalar
ko`zda tutiladi. Pedagogik texnologiyaning yuqorida qayd etilgan uchta darajasi
birbirini to`ldiradi va taqozo etadi. Biz pedagogik texnologiyani qo`llash haqida
so`z yuritishdan avval, pedagogik texnologiyaning ilmiy asoslariga to`xtalib
o`tamiz.
Pedagogik texnologiya bir qancha asoslarga ega. Bulardan eng
ahamiyatlilari ijtimoiy, falsafiy, metodologik, didaktik, pedagogik, psixologik,
fiziologik, gigienik, mafkuraviy, huquqiy-me’yoriy, iqtisodiy, tarixiy, nazariy,
amaliy va boshqa asoslar xisoblanadi. Ular bilan qisqacha tanishib chiqamiz.
Pedagogik texnologiyaning ijtimoiy asosi har bir shaxs, jamiyat va davlatning
ta’limtarbiya sohasidagi ehtiyojlaridan kelib chiqadi va shu ehtiyojlarni
qondirishning maqsad va talablarini, tashkiliy shakllari va usullarini belgilaydi. U
shaxsning, jamiyatning va davlatning rivojlanishida asosiy omillardan hisoblanadi.
Pedagogik texnologiyaning falsafiy asosi uning maqsadlari hamda tashkiliy
shakl va usullarining falsafiy jihatdan to’g’ri yo’nalishda bo’lishini ta’minlashga
xizmat qiladi. Falsafiy oqimlar va yo’nalishlarning har biri ta’lim-tarbiya
masalalariga o’ziga xos yondashadi. Shu sababdan pedagogik texnologiyaning
falsafiy yo’nalishi uning to’g’ri yoki noto’g’riligini, jamiyatning ma’lum
13

maqsadlariga muvofiq yoki zidligini ko’rsatadi. Bu pedagogik texnologiyalarga
baho berishda asosiy ko’rsatkichlardan hisoblanadi.
Pedagogik texnologiyaning metodologik asosi uni amalga oshirishda qaqday
metodlarga asoslanilishini belgilaydi. Insonlarning olamni hamda o’zlarini bilishlari
turli tarixiy davrlarda turlicha asoslarga ega bo’lgan va ular o’ziga xos
metodlarni keltirib chiqargan. Hozir olam va uning xususiyatlari haqida xolis
ma’lumotlar olish, haqqoniy bilimlar hosil qilishning ilmiy metodologiyasi pedagogik
texnologiyalarning metodologik asosi hisoblanadi. Metodologik asosning ilmiy
jihatdan to’g’ri bo’lishi pedagogik texnologiyalar uchun zaruriy shartdir.
Pedagogik texnologiyaning didaktik asosi uning ta’lim-tarbiya qoida va
tamoyillariga muvofiqligini belgilaydi. Didaktik talablar ta’lim-tarbiyaviy
vazifalarning nazariy jihatdan to’g’ri bajarilishini ta’minlaydi.
Pedagogik texnologiyaning didaktik jihatdan to’gri bo’lishi uning yuqori
samaradorligining zaruriy sharti hisoblanadi. Buning uchun zamonaviy didaktikaning
ilmiy xulosalaridan ijodiy foydalanish talab qilinadi.
Pedagogik texnologiyaning pedagogik asosi zamonaviy pedagogika fanining
ilmiy xulosalaridan kelib chiqadi. Bunda pedagogik texnologiyaning umumiy tarkibiy
tuzilishi, mazmuni, shakli, usullari, vositalari, pedagogik jarayonning tashkil
qilinishi, olib borilishi, uning diagnostikasi, monitoringi, o’quvmavzu rejalar va shu
kabilarning ilmiy jihatdan to’g’ri bo’lishi ta’minlanadi. Pedagogik texnologiyalar
hozirgi pedagogika fanining rivojlanishida katta o’rin egallab bormoqda.
Pedagogik texnologiyaning psixologik asosi psixologiya fanining ilmiy
xulosalari va tavsiyalari bilan belgilanadi. Ulardan ta’lim-tarbiya jarayonida to’g’ri
foydalanish orqaligana kutilgan natijaga erishish mumkin. Shu sababli pedagogik
texnologiya psixologiya qonunlarini to’liq hisobga olishi talab qilinadi. Ta’limning
har bir bosqichida tegishli yosh psixologiyasi xususiyatlariga moslashtirilgan
pedagogik texnologiyalar qo’llaniladi. Har bir bosqichda tegishli darajadagi bilim
va tarbiya beriladi. Bu masalalarni o’rganish bilan pedagogik psixologiya fani
shug’ullanadi.
14

Pedagogik texnologiyaning fiziologik asosi ta`lim oluvchilar-ning turli
yoshdagi fiziologik xususiyatlarini hisobga olishdan iborat. Bunda o’gil va qiz
bolalar fiziologiyasidagi farqlar aloxida xisobga olinishi lozim. Pedagogik
texnologiya jarayonida fiziologik talablarni hisobga olish sog’lom avlodnivoyaga
etkazishning zaruriy sharti hisoblanadi.
15

II bob.TA`LIM JARAYONIDA TA`LIM OLUVCHI SHAXSI. PEDAGOGIK
TIZIM PEDAGOGIK TEXNOLOGIYANING ASOSI. PEDAGOGIK
TEXNOLOGIYALAR TASNIFI
2.1.O`quvchi shaxsi ta`lim jarayoning obyekti va subyekti sifatida
Zamonaviy ta’lim tizimi fuqaroning bilim olishi, ijodiy qobiliyatlarini
namoyon etishi, individual jixatdan rivojlanishi, kasbi bo`yicha mehnat q`ilish
xuquqini ro`yobga chiqarish omili.
Shaxs - insonning ruxiy, ma’naviy moxiyati bo`lib, unda quyidagi sifatlar
umumlashgan tizim xolatida bo`ladi:
• Ijtimoiy ahamiyatga molik xususiyatlar majmuasi;
• Atrof-muxitga, o`ziga va dunyoga bo`lgan munosabatlar tizimi;
• Hayot davomida turli ijtimoiy vazifalarni bajarishi orq`ali vujudga keladigan
faoliyat tizimi, xulq`-atvor majmuasi; • Dunyoni va unda o`zining o`rnini anglash;
• Extiyojlar tizimi;
• Q`obiliyat va ijodiy imkoiiyatlar majmuasi;
• Tashqi muxit ta’sirlariga javob berish reaktsiyasi va x.k.
Shaxs sifatlari taxlil q`ilinganda unda nasliy (biologik) va hayotda orttirilgan
ijtimoiy sifatlar uygun xolatda bo`lishini ko`rish mumkin.
Shaxsda biologik va ijtimoiy sifatlarning nisbatiga ko`ra ular to`rt darajaga bo`linadi:
Temperament darajasi Shaxsda biologik va Shaxs tajribasi darajasi ijtimoiy
sifatlarning nisbatiga ko`ra
Ruxiy jarayonlarning darajalarga bo`linishi Shaxsning yo`naltiril
o`ziga xoslik darajasi ganlik darajasi
1-rasm. Shaxsda biologik va ijtimoiy sifatlarning nisbatiga ko`ra darajalarga
bo`linganligi
I. Temperament darajasi insonlarping irsiyat orqali belgilangan nerv
sistsmasiningxususiyatlari tushiniladi. Ular jumlasiga instinkt va extiyojlarning
o`ziga osligi, jinsiy, yosh, milliy va boshqa xususiyatlar kiradi.
16

II. Ruxiy jarayonlarning o`ziga xoslik darajasi - iroda, sezgi, tafakkur, xotira,
diqqat, tasavvur, axborotni qabul qilish va xarakterning o`ziga xos tomonlarini o`z
ichiga oladi.
Shaxsning mantiqiy fikr yuritish operatsiyalari (taqqoslash, abstrakt tasavvur,
induktsiya, dedukiya), aqliy faoliyat usullarini egallaganligi muxim rol o`ynaydi. III.
Shaxs tajribasi darajasi - bunga shaxs egallagan bilim, ko`nikma, malakalar va
odatlarining majmuasi kiradi. Bo`larning ichida uzluksiz ta’lim tizimi,
o`quvchilarni o`q`itish, o`quv faoliyatida bilim, mexnat va amaliy faoliyatida
ko`nikma va malakalarli shakllantirish muxim axamiyatga ega.
IV. Shaxsning yo`naltirilganlik darajasi - shaxsning ijtimoiy axamiyatga ega
bo`lgan, atrof-muxitga munosabati, shuningdek, xulq-atvorining ruxiy asoslarini
yo`naltiruvchi va boshqaruvchi sifatlarini mujassamlashtiradi. Bunga shaxsning
qiziqishi, nuq`tai nazari, ijtimoiy faoyaligi, ichki dunyosi, axloqiy-yetik tamoyillari
va dunyoqaraish kiradi. Shaxsning yo`naltirilganligi, extiyojlari va «men»
kontseptsiyasi bilan birgalikda shaxsning o`z-o`zini boshqarish mexanizmining
asosini tashkil etadi. Shaxsning axloqiy yetik qarashlari va xususiyatlari u
o`zlashtirilgan bilim, ko`nikma va malakalar bilan birgalikda estetik va axloqly
xususiyatlarni tashkil etadi. Yuqorida q`ayd etilgan darajalarni insonlarning ijtimoiy
moxiyatini, shaxsning irsiy xususiyatlarini tashkil etuvchi yadro atrofidagi xalqalar
shaklida tasavvur etish mumkin. Lekin shaxs strukturasida qator xususiyatlar
bo`lib, ular barcha darajalarga radius shaklida singib ketadi. Ular guruxiga
extiyoj, xarakter, q`obiliyat va «men» kontseptsiyasi kirib, shaxs strukturasining
tayanchini xosil q`iladi. Shunday q`ilib, shaxs xususiyatlarining guruxlari bir-biri
bilan uzviy bog`langan, bir-birini to`ldiradi va taqozo etadi va murakkab yaxlit
tizimni tashqil etadi.
Zamonaviy uzluksiz ta’lim tizimi avvalo shaxsning davlat ta’lim staidartlari
darajasida bilim olishini ta’minlashi lozim.
Bilim - atrof-muxitli urganish jarayonida tekshirilgan nzzariy va amaliy
faoliyatning natijasi bo`lib, uning inson miyasida to`gri aks ettirilishi sanaladi.
17

Ta’lim tizimi bilim, ko`nikma va malakalarning individual tarzda, har bir
shaxsda aks etishni ta’minlashi lozim. Bilimlar quyidagi guruxlarga ajratiladi:
- Belgili, belgi va til shaklida, kodlangan verbal bilimlar,
- Obrazli, sezgi organlari orq`ali obrazlar shaklida qabul qilingan bilimlar. -
Moddiy bilimlar - mexnat faoliyati natijasida paydo bo`ladigan bilimlar. -
Texnik bilimlar- insonning ijodiy va mehnat jarayonida vujudga
keladigan bilimlar.
Bilimlar asosini tushunchalar tashkil qiladi. Tushunchalar - atrof-muxitdagi
predmet va xodisalarning mavjud xususiyatlari haqidagi bilimlar bilan ulardagi
aloqa va bogliklikni aks ettiradi.
Biologik ta’limda tushunchalar ikki guruxga ajratmladi:
1. Umumiy biologik tushunchalar.
2. Xususiy biologik tushunchalar.
Shaxsning o`zlashtirgan bilimlarini amaliyotga q`o`llashda ko`nikma va
malakalar muxim rol o`ynaydi. Ko`nikma va malakalarni til bilan tushuntirib
bo`lmaydi, ularni amaliy faoliyatda ko`rsatish kerak bo`ladi. Shu sababli inson
hayotining asosini faoliyat usullari (ko`nikma va malakalar) tashkil etib, u shaxsning
muxim sifati sanaladi.
Ko`nikma - shaxsning muxim sifati, ya’ni o`zlashtirgan bilimlari asosida,
yangi vaziyatlarda muayyan faoliyatni samarali bajarishi xisoblanadi. Oddiy
ko`nikmalar etarli darajada mashq qilganda u avtomatik xolatga - malaka darajasiga
etadi. Malaka - biror bir faoliyatni avtomatik ravishda bajarilishi sanaladi. Malaka bu
avtomatlashgan ko`nikmadir.
Demak, o`quv dasturidan o`rin olgan mavzular bo`yicha o`quvchilarda bilim,
ko`nikma va malakalarni shakllantirish samaradorligini oshirish muxim sanaladi.
Aq`liy faoliyat usullari deganda fikr yuritish uchun zarur bo`lgan usullar
tushuniladi. Ular quyidagi guruxlarga ajratiladi:
1. Xarakteriga ko`ra: predmet-faoliyatli, kurgazmali-obrazli, abstrakt, intuitiv.
2. Mantiq`iy yo`nalishiga ko`ra: taq`q`oslash, taxlil q`ilish,
18

abstrakt tasavvur qilish, umumlashtirish, sintez, tasniflash, induktsiya va
deduktsiya, gipoteza va eksieriment.
3. Olinadigan natija shakliga ko`ra: fanga avvaldan ma’lum bo`lgan
kashfiyotlarni q`ayta kashf q`ilish, tushunchalarning ta’rifi va tasdigini topish, ,
qonuniyat, qonun va nazariyalar yaratish.
5. Fikr yuritish tipiga ko`ra: emperik, dialektik, mantiq`iy.
Ta’lim tizimida aqliy faoliyat usullariiing tarkibiga kiruvchi o`quv faoliyati usullari
muhim axamiyat kasb etadi.
O`quv faoliyati usullari quyidagilarni o`z ichiga oladi:
• O`quv faoliyatini rejalashtirish ko`nikma va malakalari: o`quv
topshiriq`larini anglash, maq`sadni belgilash, unga erishish uchun optimal va
samarali yullarini faoliyatning bosq`ichlari va davomiyligiii aniq`lash, faoliyat
algaritmnii to`zish, mustaq`il ish rejasini tuzish.
• O`z o`quv faoliyatini tashkil etish ko`nikma va malakalari: o`z
o`quv faoliyatini tashqil etish, o`quv adabiyotlari va jixozlarning mavjudligi va
ulardan foydalana olishi, gigienik talablarga javob beradigan sharoit yaratishi, ish
rejimini tashkil etish, uy vazifalarini mustaq`il bajarishni tashkil etish.
• Axborotni qabul qilish ko`nikma va malakalari: turli axborot manbalari
ustidaishlash, matn tuzish, bibliografik izlanish olib borish, spravochniklar
bilan ishlash, axborotni diqqat bilan tinglash va yozish, diqqatini boshq`arish,
kuzatish o`tkazish va eslab q`olish.
• Fikr yuritish faoliyati ko`nikma va malakalari: o`quv materialining
mazmuninianglash, asosiy goyani ajratish, taxlil q`ilish, sintezlash, abstraktsiya
va aniq`lash, induktsiya va deduktsiya, tasniflash, umumlashtirish, dalillash,
xikoya, xisobot, ma’ro`za to`zish, xulosalarni ishlab chiq`ish, muammolariing
yechimini topish.
• O`z o`quv faoliyati natijasini anglash va baholash ko`nikma va malakalari:
o`quv faoliyati natijasini anglash, o`z-o`zini va o`zaro nazorat q`ilish, muammo
yechimining to`griligini aniqlash, xodisalarga turli jixatdan baho berish, nazariy
19

va amaliy ko`nikmalarning to`g`riligi va mustaxkamlashni tekshirish
ko`nikmalari.
Shaxsning o`z-o`zini boshq`arishi va nazorat q`ilish muxim sistema sanaladi. Bu
sistema asosida shaxs rivojlanishining psixologik omillari: extiyojlari,
yo`naltirilganlik va "Men" kontseptsiyasi tashkil etadi.
An`anaviy ta’limda o`uvchilar faoliyati passiv tinglovchi sifatida tashkil
etilib, yappasiga o`qitish nazarda tutilsa, zamonavny pedagogik texnologiyalarga
asoslangan ta’lim-tarbiya jarayonida o`quvchilarning kizi-q`ishi, q`ibiliyati, extiyoji,
motivi xisobga olingan xolda shaxsning xar tomonlama rivojlanishiga zamin
tayyorlanadi. Shu sababli barcha texnologiyalar shaxsga yunaltirilgan bo`ladi.
Shaxs — muayyan ijtimoiy guruhning vakili bo‘lgan, biror faoliyat turi bilan
shug‘ullanadigan, atrof-muhitga ongli munosabatda bo‘la oladigan, o‘ziga xos
individual — psixologik xislatiarga ega bolgan konkret inson.
Shaxsning psixologik xislatlariga quyidagilar taalluqli: xarakter,
temperament, qobiliyat, kuchli hissiyotlari va motivlari, shuningdek, psixik
jarayonlaming kechish xususiyatlari yig‘indisi (majmui).
Har bir kishidagi bu takrorlanmas individual xislatlar to‘plami (majmui)undagi
barqaror yaxlitlikni vujudga keltiradi. Bu yaxlitlik shaxsning nisbiy turg‘un
psixologik qiyofasi va boyligi sifatida qaraladi. U psixik holatlar va jarayonlaming
to‘xtovsiz o‘zgarib turishiga qaramasdan saqlanib qoladi. Shuningdek, shaxsning
psixik boyligi shaxsning yashash sharoiti va ijtimoiy tarbiya jarayonlarida yuz
berayotgan o‘zgarishlarning oqibati sifatida ma’lum darajada harakatchanligini
hamda o‘zgaruvchanligini saqlab qoladi.
Shaxs atrof-muhit, insonlar bilan faol aloqada bo‘lish jarayonida
shakllanadi. Shaxs faolligining manbai bo‘lib inson -shaxsiy ehtiyojlarining ko‘p
qirraliligi, u o‘zi mansub bo‘lgan jamiyat, jamoa ehtiyojlari hisoblanadi.
Murakkab hosila ehtiyojlariga qiziqish, moyillik, did, ko`rsatma, e’tiqod, istak
kiradiki, ular yig‘indisi «motivatsiya doirasi»ni, shaxsning «yo‘nalganligi»ni hosil
qiladi.
20

2.2.Pedagogik jarayon tizim sifatida, pedagogik texnologiyaning asosiy belgilari
va tasnifi
«Pedagogik texnologiya» tushunchasining qo`llanilishi, shuningdek, asosiy
e’tiborni faqat ta’lim jarayonini samarali tashkil etishgagina qaratmay, balki ham
ta’lim, ham tarbiya jarayonining samaradorligini ta’minlashga birdek qaratish
lozimdir.
«Ta’lim texnologiyasi» tushunchasi «ta’lim metodikasi» tushunchasiga
nisbatan kengdir. Ta’lim metodi — o`quv jarayonining majmuaviy vazifalarini
yechishga yo`naltirilgan o`qituvchi va o`quvchilarning birgalikdagi faoliyati usuli
bo`lsa, ta’lim metodikasi esa muayyan o`quv predmetini o`qitishning ilmiy
asoslangan metod, qoida va usullar tizimini ifodalaydi.
Ta’lim texnologiyasi — ta’lim maqsadiga erishish jaraenining umumiy
mazmuni, ya’ni, avvaldan loyixalashtirilgan ta’lim jarayonini yaxlit tizim asosida,
bosqichma —boskich amalga oshirish, aniq maqsadga erishish yo`lida muayyan
metod, usul va vositalar tizimini ishlab chiqish, ulardan samarali, unumli
foydalanish hamda ta’lim jarayonini yo`qori darajada boshqarishni ifodalaydi.
O`qituvchining samarali faoliyat ko`rsatishga undovchi darsning metodik
ishlanmasidan farqli o`laroq, ta’lim texnologiyasi o`quvchilar faoliyatiga nisbatan
yo`naltirilgan bo`lib, u o`quvchilarning shaxsiy xamda o`qituvchi bilan
birgalikdagi faoliyatlarini inobatga olgan xolda, o`quv materiallarini mustakil
u'zlashti rishlari uchun zarur shart — sharoitlarni yaratishga xizmat kiladi.
Pedagogik texnologiyaning markaziy muammosi — o`quvchi shaxsini rivojlantirish
orkali ta’lim maqsadiga erishishni ta’minlashdan iborat. Pedagog olim V.P.Bespalko
pedagogik tizimni pedagogik texnologiyaning asosi ekanligini e’tirof etgan xolda
uning quyidagi unsurlaridan iboratdir deya ta’kidlaydi: 1) o`quvchi;
2) ta’lim —tarbiyaning maqsadi;
3) ta’lim — tarbiya mazmuni;
4) o`quv jarayoni;
21

5) o`qituvchi yoki texnik vositalar;
6) ta’lim — tarbiyaning tashkiliy shakllari
Xalq xo`jaligining moddiy ishlab chikarishga asoslangan soxalarida qo`llanilayotgan
texnologiyalar moxiyatini urganish xamda muammo doi rasida nashr etilgan
risolalar mazmuni bilan tanishish «pedagogik texnologiya» ta’lim —tarbiya
faoliyatining yaxlit jarayoni tugrisidagi fan ekanligini e’tirof etish imkonini
berdi.
Pedagogik texnologiyaning quyidagi tarkibiy unsurlari uning asosini
belgilashga xizmat qiladi :
- ta’lim jarayonining umumiy loyixasi
- ta’limni tashkil etishga bo`lgan ijtimoiy extiyoj
- o`qituvchi faoliyati
- ta’lim mazmuni, shakl, metod, usul va texnik vositalari
- o`quvchi faoliyati
- ta’lim maqsadi
- ta’lim natijasi
- Auditoriya
Pedagogik texnologiyalar mazmuni, moxiyatiga ko`ra quyidagicha tasniflanadi:
1. Shaxs strukturasiga muljallanganligiga ko`ra:
- bilim, ko`nikma va malakalarii shakllantirishga mo`ljallangan
axborot texnologiyalari;
- aqliy faoliyat usullarini shakllantirishga qaratilgan aqliy faoliyat texnologiyalari; II.
Mazmuni va tuzilishiga ko`ra:
- ta’lim-tarbiya beruvchi texnologiyalar;
- dunyoviy va diniy ta’limga muljallangan texnologiyalar;
- umumta’lim va kasb ta’limi texnologiyalari;
- insonparvarlik va texnokrat texnologiyalari;
- xususiy predmet texnologiyalari;
- monotexnologiya va kompleks (majmua) texnologiyalari.
22

III. Ta’lim oluvchilarning bilish faoliyatyani tashkil etish va boshkarilishiga ko`ra
V. P. Bespalko quyidagi texnologiya turlarini tavsiya etadi:
- klassik ma’ruza ta’limi;
- UTV yordamida ta’lim berish;
«Maslaxatchi-konsultant» tizimi;
- mustaqil ish;
- «Kichik guruxdar» tizimi-guruxli differentsial o`qitish usuli;
- kompyuter ta’limi;
- «Repetitor» tizimi - individual ta’lim; - dasturli ta’lim.
IV. Ta’lim-tarbiya jarayonida o`quvchi shaxsining tutgan o`rni muxim
axamiyat kasb etadi, shunga ko`ra pedagogik texnologiyalar quyidagi
guruxlarga ajratiladi:
a) Avtoritar texnologiyalar
b) Didaktotsentrik texnologiyalar
v) Shaxsni rivojlantirishga qaratilgan texnologiyalar
g) Insonparvarlik va xamkorlik texnologiyalari
d) Erkin tarbiya texnologiyalari
V. Hozirgi zamon ta’lim tizimida xukmronlik qilayotgan an’anaviy
ta’limni mazmunan yangilash va ta’lim jarayonini tashkil etishni
tubdan o`zgartirishga qaratilgan texnologiyalarni quyidagi guruxlarga ajratish
mumkin: 1.Pedagogik munosabatlarni insonparvarlashtirish va
demokratizatsiyalash asosidagi-pedagogik texnologiya;
2. O`quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish va
samaradorliginioshirishga qaratilgan pedagogyak texnologiya;
3. Ta’lim jarayonini tashkil etish va boshqarishning samaradorligini
oshirishgaqaratilgan pedagogik texnologiya;
5. O`quv materialini didaktik jixatdan takomillashtirish va qayta ishlash
asosidagi pedagogik texnologiya;
23

5. Xalq, pedagogikasi metodlaridan foydalanish pedagogik texnologiyasi; 6.
Alternativ pedagogik texnologiya;
7. Majmuali (kompleks) politexnologiya;
Yangi o’zbek davlatchiligining tamal toshi qo’yilyapti: ijtimoiy, iqtisodiy,
ma’naviy, mafkuraviy sohalarda tub islohotlar amalga oshirilmoqda. Ta’lim-tarbiya
sohasining isloh qilinishi pedagogika fanini fivojlantirish uchun qulay imkoniyatlar
yaratib berdi. Endilikda kishilik jamiyati tomonidan uzoq yillar davomida yaratilgan
tarbiya tajribalarini o’rganish vat adqiq qilish ishlari keng yo’lga qo’yildi.
Sho’rolar tuzumi davrida barcha ijtimoiy fanlar kabi pedagogika ham
kommunistik mafkura qobig’i bilan o’ralgan, uning rivojlanish me’yori cheklangan,
ilg’or chet mamlakat g’oyalari esa burjua g’oyalari, deb tanqid qilinar va rad etilar
edi. Holbuki har qanday g’oya ham o’zida ma’lum ijobiy jihatlarni
mujassamlashtirishi mumkin, ularni amaliyotga joriy etish foydadan xoli emas edi.
Jumladan, pedagogik texnologiya (PT) ham burjua didaktikasiga tegishli yo’nalish
sifatida qarab kelindi va bu muammoni tadqiqot ob’ektiga aylantirishning iloji yo’q
edi.
Bugun malakatimiz istiqloli sharofati tufayli barcha fan sohalarini rivojlangan
davlatlarda to’plangan tajribalar asosida tahlil qilish va yanada takomillashtirish
imkoniyatlari mavjud. Umuminsoniy qadriyatlarni ijodiy o’rganish va hayotimizga
tatbiq etish davri keldi. Milliy dasturda ta’kidlanganidek, yaqin kelajakda «kadrlar
tayyorlash sohasidagi hamkorlikning xalqaro huquqiy bazasi yaratiladi, xalqaro
hamkorlikning ustivor yo’nalishlari ro’yobga chiqariladi, xalqaro ta’lim tizimlari
rivojlantiriladi» .
2.3.Pedagogik texnologiya turlari
O‘yinli texnologiyalardan foydalanishning asosini talabalarning
faollashtiruvchi va jadallashtinivchi faoliyati tashkil etadi. O‘yin olimlar
tadqiqotlariga ko‘ra mehnat va o‘qish bilan birgalikda faoliyatning asosiy
turlaridan biri hisoblanadi. Psixologlarning ta’kidlashlaricha, o‘yinli faoliyatning
24

psixologik mexanizmlari shaxsning o‘zini namoyon qilish, hayotda o‘z o‘mini
barqaror qilish, o‘zini o‘zi boshqarish, o‘z imkoniyatlarini amalga oshirishning
fundamental ehtiyojlariga tayanadi.
O‘yin ijtimoiy tajribalami o‘zlashtirish va qayta yaratishga yo‘nalgan
vaziyatlarda, faoliyat turi sifatida belgilanadi va unda shaxsning o‘z xulqini
boshqarishi shakllanadi va takomillashadi. L.S.Vigodskiy o‘yinni bolaning ichki
ijtimoiy dunyosi, ijtimoiy buyurtmalarni o‘zlashtirish vositasi sifatida ta’riflaydi.
A.N.Leontev o‘yinga shaxsning xayolotdagi amalga oshirib bo‘lmaydigan
qiziqishlari (manfaatlari)ni xayolan amalga oshirishdagi erkinligi sifatida qaraydi.
Psixologlar ta’kidlaydilarki, o‘yinga kirishib ketish qobiliyati kishi yoshiga
bog`liq emas, lekin har bir yoshdagi shaxs uchun o‘yin o‘ziga xos bo‘ladi.
O‘yinli faoliyat muayyan funksiyalami bajarishga bag‘ishlangan bo‘ladi.
Ular quyidagilar:
• maftunkorlik ;
• kommunikativlik ;
• o'z imkoniyatlarini amalga oshirish;
• davolovchilik ;
• tashxis;
• millatlararo muloqot;
• ijtimoiylashuv .
Tadqiqotchilar o‘yin xususiyatlarini ishlab chiqqanlar. o‘yinlarning muhim
qirralari S.V.Shmakov tomonidan yoritilgan. U erkin rivojlanuvchi faoliyatni
farqlaydi. Bunday faoliyat faqat natija (tadbir) tufayli bahra olish uchun emas,
balki xohishlariga ko‘ra, faoliyat jarayonining o‘zidan bahra olish uchun
qo‘llanadi.
O‘yin ijodiyligi bilan ajralib turadi. U mumkin qadar boy, faol xarakteiga -«ijod
maydoni»ga ega bo`ladi. O‘yin uchun hissiy ko‘tarinkilik xosdir. U o‘zaro kurash,
musobaqalashish, raqobat shaklida namoyon bo‘ladi. O‘yinning o‘yin mazmunini
25

aks ettiruvchi, uni rivojlantirishning mantiqiy va vaqtincha izchilligini ko‘zda
tutgan bevosita tegishli va unga nisbiy aloqador qoidalari bo‘lishini ko‘rsatadilar.
Tadqiqotchilar nazariy aspektda o‘yinga faoliyat, jarayon va o‘qitish metodi
sifatida qaraydilar.
O‘yin faoliyat sifatida maqsadni belgilab olish, rejalashtirish va amalga oshirish,
natijalami tahlii qilishni qamrab oladi va bunda shaxs subyekt sifatida o‘z
imkoniyatlarini tola amalga oshiradi.
O‘yinli faoliyatni motivatsiyalash o‘yin xarakterining musobaqalashish shartlari,
shaxsning o‘zini namoyon qila olishi, o‘z imkoniyatlarini amalga oshirish
ehtiyojlarini qondirishdan kelib chiqadi.
O‘yindan tushunchalar, mavzu va hatto o‘quv predmeti bo‘limini
o‘zIashtirishda o‘qitish metodi va mustaqil texnologiya sifatida foydalaniladi.
O‘yin bilish va uning bir qismi (kirish, mustahkamlash, mashq, nazorat)
tarzida tashkil etiladi.
O‘yinlar turli maqsadlaiga yo‘naltirilgan bo`ladi. Ular didaktik, tarbiyaviy,
faoliyatni rivojlantiruvchi va ijtimoiylashuv maqsadlarida qo`llaniladi.
O‘yinning didaktik maqsadi bilimlar doirasi, bilish faoliyati, amaliy
faoliyatda bilim, malaka va ko‘nikmalarni qo`lash, umumta’l'im malaka va
ko‘nikmalarini rivojlantirish, mehnat ko‘nikmalarini rivojlantirishni kengaytirishga
qaratilgan bo`ladi.
O‘yinning tarbiyaviy maqsadi mustaqillik, irodani taibiyalash, muayyan
yondashuvlar, nuqtai nazarlar, ma’naviy, estetik va dunyoqarashni
shakllantirishdagi hamkorlikni, kollektivizmni, jamoaga kirishib keta olishni,
kommunikativlikni tarbiyalashga qaratilgan bo`ladi.
Faoliyatni rivojlantiruvchi o‘yinlar diqqat, xotira, nutq, tafakkur, qiyoslash
malakasi, chog‘ishtirish, o‘xshashini topish, faraz, xayol, ijodiy qobiliyat,
empatiya, refleksiya, optimal yechimni topa olish, o‘quv faoliyatini motivatsiyalashni
rivojlantirishga qaratilgan bo`ladi.
26

Ijtimoiylashuv o‘yinlari jamiyatning me’yorlari va qadriyatlariga jalb qilinish,
muhit sharoitlariga ko‘nikish, ehtiroslami nazorat qilish, o‘z- o‘zini boshqarish,
muloqotga o‘rgatish hamda psixoterapiyani nazarda tutadi.
Pedagogikaga oid adabiyotlarda pedagogik o‘yin degan tushuncha mavjud.
Pedagogik jarayonni tashkil etishning bir qator metodlari va usullari hamda turli
shakldagi pedagogik o‘yinlar «o‘yinli pedagogik texnologiyalarni tashkil etadi.
Pedagogik o‘yinda ta’limning pedagogik maqsadlari aniq qilib qo‘yiladi. Pedagogik
o‘yinlar asosida talabalarni o‘quv faoliyatiga yo‘llovchi o‘yinli usullar va vaziyatlami
vujudga keltirish yotadi. Pedagogik o‘yinIar faoliyat turlari, pedagogik jarayon
xarakteri, о ‘yin metodikasi, soha xususiyati, o‘yin muhiti bo‘yicha tasnif qilinadi.
O‘qitishni jadallashtirish texnologiyasini Viktor Fedorovich Shatalov ishlab
chiqdi va hayotga joriy qildi. U o‘qitishning an’anaviy sinf-dars usulining hali
ochilmagan katta imkoniyatlarini ko‘rsatib berdi. V.F. Shatalovning maqsad-
mo‘ljali:
27

III bob.MAQSADNI BELGILASH TA`LIMNI
TEXNOLOGIYALSHTIRISHNING ASOSIY ELEMENTI.O`QITISHNI
TEXNOLOGIYALASHTIRISHDA METOD VA VOSITALAR
3.1.Ta`lim oluvchilar tomonidan bilim, ko`nikma va malakalarni o`zlashtirish
darajalari, ularga erishishning maqsad va natijalarini shakllantiriash va
talabalarning o`quv yutuqlarini nazorat qilish
Zamonaviy pedagogik texnologiya ta’lim maqsadini aniq o'rnatishdan boshlab
to uning natijalarini baholashgacha bo'lgan bosqichlarning har biri uchun ijodiy
faoliyatni talab etadi. Pedagog faoliyatining texnologiyalanuvchanlik darajasini
prof N.Sayidahmedov quyidagi mezonlar asosida alohida ajratib ko'rsatgan:
1. Tashxislanuvchan o'rnatilgan maqsad — ta`lim oluvchi-talaba
tomonidan didaktik jarayon mahsuli sifatida o'zlashtirilgan aniq
o'lchamli tushunchalar, amallar va faoliyat turlari.
2. Ta’lim mazmunini o'quv element lari yordamida bayon qilishda
abstraksiya pog'onalarining va axborotlarni o'zlashtirish darajasining
hisobga olinishi.
3. O'quv materiallarini o'zlashtirish bosqichlarining yetarlicha
mantiqiyqat’iyanligi —didaktik jarayon tuzilmasiga mosligi.
5. O‘quv jarayoniga yangi vositalar va axborotlashtirish usullarining joriy
etilishi.
5. O‘qituvchining qoidabop (algoritmli) va erkin, ijodiy
faoliyatidagimumkin bo'lgan chetga chiqish chegarasining ko'rsatihshi.
6. Ta`lim oluvchi-talaba va Ta`lim beruvchifaoliyatida shaxsiy
motivlashganlikning ta'minlanishi (erkinlik. ijodiyot, kurashuvchanlik.
hayotiy, kasbiy mohiyat va boshqalar).
7. O'qitish jarayonining har bir bosqichida kommunikativ
munosabatlarning,axborot texnikalari bilan muomala qilishning maqsadga
muvofiqligi.
28

Yuqorida berilgan ko'rsatkichlar loyihalangan o'quv jarayonining texnologik
darajasini to 'liq ifodalaydi, amalda joriy etilishi esa pedagogni yuqori malakali
mutaxassisga aylantiradi, talabaning nufuzini ham birmuncha oshiradi va ijodiy
faoliyatni rivojlantirishning yangi qirralarini ochadi.
Ta’lim-tarbiya mazmuni, maqsad elemen tlari va vazifalari davrlar o`tishi
bilan kengayib borishi natijasida uning shakl va usullari ham takomillashib
bormoqda. Hozirda inson faoliyatining asosiy yo`nalishlari shu faoliyatdan ko`zda
tutilgan maqsad elementlarini to`liq, amalga oshirish imkoniyatini beruvchi yaxlit
tizimga, ya’ni texnologiyalarga aylanib bormoqda. Xuddi shu kabi maqsadni
belgilash ham ta’lim-tarbiya sohasida ta`limni texnologiyalashtirishning asosiy
elementi sifatida e`tirof etiladi, ya`ni pedagogik texnologiyada maqsadni
belgilashtexnologiyalashtirishning asosiy omili hisoblanib, quyidagi bosqichlarni
o`z ichiga oladi:
- pedagogik texnologiyani loyihalashtirish;
- o’quv jarayonini tuzish;
- o’quv jarayonini tashkillashtirish. Har bir bosqich ostida tаълим
олувчилар томонидан БМК ўзлаштириш даражаси yotadi va maqsad
elementlari ham aynan mazkur daraja orqali belgilanadi. Quyida keltirilgan
jadval orqali maqsad elementlari ning qo`yilishi fikrimizga isbotdir:
Zamonaviy pedagogik texnologiyani muntazam tahlil qilib borish,
loyihalashtiruvchi vositalarning eng zarurini tanlash metodlarining maqsadga
muvofiqligini aniqlay bilish (ta'lim metodlari), olinishi zarur bo'lgan natijani
oldindan tahlil qilish (maqsadlarning amalga oshishiga erishish), o'quv
jarayonining yaxlitligini ta’minlash kabi tamoyillarga asoslanadi. Pedagogik
texnologiyalarni ta ’lim jarayoniga joriy qilish, ayniqsa, xorijiy davlatlardagi
pedagogik texnologiyalar tajribalaridan foydalangan holda o'zimizning
tizimlashtirilgan ta'lim jarayonining zamonaviy pedagogik texnologiya tizimini
vujudga keltirish borasidagi amalga oshiriladigan ishlarni umumlashtirish va
hayotda qo'llash uchun quyidagi tadbirlarga amal qilish maqsadga muvofiqdir:
29

1. Ta'lim jarayoni ishtirokchilari — ta`lim beruvchi(pedagog) va ta`lim
oluvchitalabalar o'rtasida:
O'quv rejasini ishlab chiqish. Ya'ni ta`lim beruvchi (pedagog) bo'lim va bobni
o'rganish rejasini tuzar ekan, ushbu rejada ta`lim oluvchi-talaba va ta`lim beruvchi
(pedagog) faoliyati o 'z ifodasini topmog'i lozim. Zamonaviy pedagogik
texnologiya tamoyillaridan biri bo'lgan o'quv mehnatining ta`lim beruvchi
(pedagog) va ta`lim oluvchi-talaba o'rtasida izchil rejalashtirilgan taqsimoti ta`lim
beruvchi(pedagog)dan ta'lim jarayonini izchil boshqarishni talab qiladi.
2. Fanning ichki bog'lanishi va fuqarolararo bog'lanish imkoniyatlaridan
maqsadli foydalanish.
Har bir o'rganiladigan kichik va yirik o'quv birliklari oldin o'rganilganlarga
tayanadi. Bunda fanlararo bog'lanishlar va ta`lim oluvchi- talabalarning tayyorgarlik
darajalarini bilish ham muhim tomonlardan biridir. Demak, ta`lim oluvchi-talabani
yangi bo'lim, bobni o'rganishga olib kirishda undagi mavjud bilimlarga tayanish,
agar mavjud bilimlar yangi bobni, bo'limni o'rganishga yetarli bo'lmasa, oraliq
tayyorgarlik olib borish va shundan keyingina bilimlarni o'rganishning navbatdagi
bosqichiga o ‘tish mumkin.
3. O'quv birliklarini (mezonlarini) belgilash.
O'quv birliklari ta`lim oluvchi-talaba o'rganishi lozim bo'lgan tushunchalar,
ta’riflar, qoidalar, qonunlar, hodisalar- voqealardan iborat bo'lib, ular orasidagi
mantiqiy bog'lanishning ta'minlanishi shu bob yoki bo'limning o'zlashtirilishiga
olib keladi. Ta`lim beruvchi(pedagog) bob, bo'lim uchun ajratilgan soatlarda
ta`lim oluvchi-talabalar o'rganishi lozim bo'lgan mezonlar hisoblanib, ta`lim
oluvchi-talaba bilimini baholashning chegaraviy qiymati aniqlab olinadi. O‘quv
rejasini tuzishda ta`lim beruvchi (pedagog) va ta`lim oluvchi-talabalar bilishi kerak
bo'lgan o'quv birliklarini bo'limlar, boblar bo'yicha aniqlaydi va ularga mustaqil
topshiriq sifatida bo'limni o'rganishdan oldin vazifa qilib beradi.
5. Diagnostik tahlil.
30

Ta`lim oluvchi-talabalar bilimidagi notekisliklarni aniqlash, ularni to'ldirib va
navbatdagi o'zlashtirish bosqichiga ko'tarish maqsadida diagnostikalash amalga
oshiriladi. Diagnostikalash quyidagi maqsadlarni amalga oshiradi: - ta`lim oluvchi-
talabalar o'zlashtirish darajasini diagnostikalash;
- ular bilimidagi yetishmovchiliklaming oldini olish;
- aniqlangan yetishmovchiliklarni to'ldirish maqsadida maxsus topshiriqlar ishlab
chiqish;
- maxsus topshiriqlar bajarish soatlarini belgilash;
- yakuniy diagnostik tahlil qilish.
Diagnostika ta ’lim texnologiyasining asosiy elementlaridan biri hisoblanib, asosiy
o'zlashtirishdagi kamchiliklar soatini aniqlash, har bir ta`lim oluvchi-talabaning
bilim darajasini aniqlash, rejaning borishiga tuzatishlar kiritish yoki bilan ta ’lim
jarayonining natijasi kafolatlanganligini ta ’minlaydi.
5. Tuzatish kiritish.
Bo‘lim yoki bobning o‘zlashtirilish darajasining diagnostik tahlili natijasi 50
foizdan kam ko'rsatkichni bersa, ta`lim beruvchi (pedagog) ta ’lim jarayonining
borishiga tuzatish kiritishi shart.
6. Qayta to'ldirish (nuqsonlarni yo'qotish).
Qayta tuzatish kiritilishidan (korreksiya) maqsad olingan bilimlardagi
kamchiliklarni bartaraf etishdan iborat. Kamchiliklami bartaraf etish to'ldirish
asosida amalga oshiriladi.
7. Kutilishi lozim bo'lgan natijani olish.
Bu element zamonaviy pedagogik texnologiyalarning markaziy g'oyasi
hisoblanadi. Pedagogik texnologiya ta’lim jarayoni natijasi kafolatli bo'lishini talab
qilar ekan, jarayon borishidan ko'zda tutilgan maqsad amalga oshirilishi va natijali
bo'lishning rejalashtirilishini ta`lim beruvchi (pedagog)lar oldiga vazifa qilib qo'yadi.
Ta’lim texnologiyasi asosida o'tkaziladigan mashg'ulotlar an’anaviy
pedagogik amaliyotdan qator xususiyatlariga ko'ra farq qiladi:
31

- mashg'ulotlar ta`lim oluvchi-talabalarning o'quv maqsadlarini oydinlashtirishdan
boshlanadi;
- ta’lim-tarbiya jarayoni oldindan qayd etilgan natijaga mo'ljallab tashkil etiladi; -
har bir ta`lim oluvchi-talaba o'z faoliyati xususiyatlariga mos keladigan sur'atda
ishlaydi;
- jamoa a’zolarining har bin o'zlari erishgan natijadan tez-tez ogohlantirib turiladi;
- erishilgan natija ta ’limning har bir bosqichida etalonga birlashtirib turiladi;
- natija ta`lim oluvchi-talabalaming asosiy o'quv maqsadlariga ko'ra aniqlanadi; -
o'quv materialini to'liq o'zlashtirgan ta`lim oluvchi-talaba keyingi mavzuni
o'rganishga o'tadi;
- etalondan past o'zlashtirgan ta`lim oluvchi-talabalar uchun ta ’lim o'xshash
sharoitlarda takrorlanadi;
- ta`lim oluvchi-talaba uchun o'qish-o'iganish harakatiga teng maqsadlami amalga
oshirishdan boshlanadi;
- ta`lim oluvchi-talaba harakatga teng maqsadlardan oraliq maqsadga — bilimlarga,
undan umumiy o'quv maqsadiga qarab boradi;
- harakatga teng maqsaddan umumiy o'quv maqsadiga qarab borish
o'qisho'rganishning sikliyligini ta ’minlaydi;
- yakuniy (nazorat) baho o'quv kursi to'liq o'rganilgach chiqariladi.
Texnologik yondashuv, eng avvalo, yuzakilikda emas, balki rejalashtirilgan
natijani amalga oshirish imkonini, beruvchi konstruktiv, ko'rsatmali sxemada o'z
ifodasini topadi. Maqsadga yo'naltirilganlik, jarayon natijalarini tashxisli tekshiruv,
ta’limni alohida o'rgatuvchi epizodlarga bo'lish, o'quv jarayonining barcha bunday
qirralarini bugungi kunda ta ’limni qayta ishlab chiqish sikli g'oyasiga
mujassamlashtirish imkonini tug'diradi.
U asosan o'z ichiga quyidagilarni oladi:
- ta’limda umumiy maqsadning qo'yilishi;
- tuzilgan umumiy maqsaddan aniq maqsadga o'tish;
32

- ta`lim oluvchi-talabalarning bilim darajalarini dastlabki (tashxisli) baholash; -
bajariladigan o'quv ishlari majmuasi (bu bosqichda teskari bog‘lanish asosida
zudlik bilan ta ’lim jarayoniga tuzatish kiritish imkoniyati bo'lishi lozim); -
natijani baholash.
O‘quv maqsadlarining to‘liq standartlashtirilishining me’yori quyidagicha
bo'lishi mumkin:
a) yuqori, ammo mutlaq emas:
b) mutlaq.
Birinchi holatda maqsadning murakkabligi tufayli uni to'liq kuzatuvchan
xattiharakatlar tipigaaylantirish imkonini bermaydi, sikl to'laligicha qayta ishlab
chiqilmaydi.
Ikkinchi holatda konveyerli jarayon bo'lgan ta’limning reproduktiv tipi bilan ish
yuritiladi.
O'quv jarayonini pedagogik texnologiya asosida tashkil etishning
rejalashtirish bosqichida, yetakchi pedagog olimlar, metodist o'qituvchilar
pedagogik texnologiyaning qonun-qoida va prinsiplari asosida uslubiy materiallami
islilab chiqish paytlarida ulardan yuksak malaka talab etiladi. Materiallar tayyor
bo'lgach, pedagog, asosan, tashkiliy va konsultativ (ijodiy qo'shimchalar kiritish
imkonini saqlagan holda) vazifalarni bajaradi.
O'quv jarayonining barcha bosqichlarida butun tizimning asosiy texnologik jihati
— o'quv jarayonining so'nggi natijalariga yo'naltirilganligini kuzatish mumkin.
Umumiy ko'rinishda pedagogik texnologiya tarkibiga quyidagilar kiradi:
- identifikatsiyalangan o'quv maqsadlarini ishlab chiqish;
- o'quv maqsadlari taksonomiyasi;
- o'quv maqsadlarini nazorat (test) topshiriqlariga aylantirish;
- maqsadga erishish usullari;
- erishilgan o'quv maqsadlarini baholash.
Pedagogik texnologiyani tushunishning asosiy yo'li aniq belgilangan
maqsadlarga qaratilganlik, ta ’lim oluvchi bilan muntazam o'zaro aloqani
33

o'rnatishdir. O'zaro aloqa pedagogik texnologiyaning asosini tashkil qilib, o'quv
jarayonini to 'liq qamrab oladi.
Ta`lim beruvchi (pedagog) o'z oldiga ta`lim oluvchi-talabalar o'quv
materialining mazmunini tushunib, o'zlashtirib olsin, ma’lum bilimlarni egallab,
amaliyotga qo'llashga o'rgansin degan maqsadni qo'yadi. Biroq o'zlashtirish,
tushunish, qo'llash nimani anglatadi? Ta`lim beruvchi (pedagog) o'z oldiga qo’ygan
maqsadga erishganligini qanday biladi?
Pedagogik maqsadga erishganlik yoki erishmaganlikni bilishning aniq vositalari
bo`lgandagina, ta`lim beruvchi (pedagog) o’zining mehnati samarali ekanligiga va
tanlagan metodlarining maqsadga muvofiqligiga, yoki, aksincha, samarasiz
ekanligiga ishonch hosil qilishi mumkin.
M.V.Klarin fikri bo'yicha, ta`lim bervchi (pedagog)lar tomonidan maqsadlarni
belgilashning tipik usullari quyidagicha:
1. O‘quv materialining rejasidan kelib chiqib, maqsadni belgilash.
2. Maqsadni o ‘qituvchi (pedagog) faoliyati orqali aniqlash.
3. Ta`lim oluvchi-talabaning intellektual, emotsional, shaxsiy rivojlanish ichki
jarayonlari va qonuniyatlari orqali o ’quv maqsadini qo‘yish.
O’qitishning maqsadi va ta’lim mazmunini ta`lim bervchi (pedagog) yoki
ta`lim oluvchi-talabaning faoliyati orqali belgilash ta’limda kutilayotgan natijalar
haqida aniq taassurotga ega bo’lishga imkon bermaydi. Bu natijalar haqida ta`lim
oluvchi-talabalar faoliyatining faqat tashqi tomondan namoyon bo’lishini kuzatish
mumkin. Bu maqsadga erishishning juda sodda va samarasiz yo'lidir.
Rivojlangan davlatlarda o ’quvchi-talaba va ta`lim beruvchi (pedagog)lar uchun
maqsadlarni alohida-alohida belgilash odat tusiga kirgan. Bu mantiqan to’g’ri, chunki
o’qitish jarayoni pedagog va ta`lim oluvchi- talabaning o’zaro hamkorlikdagi
faoliyati hisoblanadi. Bunda maqsadlar ta`lim beruvchi (pedagog)ning faoliyatidan
kelib chiqqan holda qo'yiladi (o‘rgatish, tushuntirish, ko'rsatish, aytib berish va
hokazo), ta`lim oluvchi -talabaning xarakterlarida ifodalanadigan natijalar esa
34

ta’limning vazifalari deyiladi. Bunday ma’noda ta’lim vazifalari ta`lim oluvchitalaba
mashg’ulotning oxirida bilishi yoki bajara olishi mumkin bo’lgan narsani anglatadi.
Umuman olganda, ta ’lim jarayonida vazifalarni o’lchash, aniqlash, o'qitishni
qayta takrorlash imkoniga ega bo’lish uchun har bir maqsadga erishish mezonini
bilish kerak, ya’ni ta’lim maqsadi shunday qo’yilishi kerakki, unga erishganlik haqida
aniq xulosa chiqarish mumkin bo’lsin.
Xullas, Professor N.Saydahmedov yuqorida bayon qilingan fikrlarini hisobga
olgan holda ta`lim oluvchi-talabalarning o'quv materiallarini o'zlashtirish faoliyatini
quyidagi 4 daraja asosida ko'rsatgan:
3.2.Ta`limni tashkil etish shakllariining mohiyati, mazmuni, guruxlarni
shakllantirish tamoyillari, ta`lim texnologiyasida o`qitish metodlarining o`rni,
ahamiyati, tasniflanishi va ularni tanlash omillari
Metod – grekcha atama bo'lib, aynan “nimagadir yo'l” degan ma'noni anglatadi,
ya'ni maqsadga erishish yo'lini bildiradi. Metodlarni har qanday muammoni, ya`ni
maqsadni uzatish va qabul qiish xarakteriga qarab quyidagi turlarga ajratish mumkin:
- so'z orqali ifodalanadigan metod; - ko'rgazmali metod; - amaliy metod.
Metodlar quyidagi guruhlarni o'z ichiga oladi:
- birinchi guruh metodlari: so'z orqali uzatish va informatsiyasini eshitish orqali
qabul qilish metodlari bo`lib, og'zaki metodlarni:
- hikoya, ma'ruza, suhbat va boshqalar;
- ikkinchi guruh metodlari: o'quv informatsiyasini ko'rgazmali uzatish va ko'rish
orqali qabul qilish metodlari bo`lib, ko'rgazmali metodlarni: - tasviriy namoyish
qilish va boshqalar;
- uchinchi guruh metodlari: o'quv informatsiyasini amaliy mehnat harakatlari
orqali berish bo`lib, amaliy metodlarni:
- mashqlar, labaratoriya ishlari, dastur tuzish, pedagogik masalalarni yechish,
mehnat harakatlari va boshqalarnio`z ichiga oladi.
35

Ta`lim texnologiyasida o`qitish metodlarining tanlash omillari:
Ta'lim mazmunini o'zlashtirishda ta`lim oluvchilarning:
- bilim saviyasi,
- o'zlashtirish qobiliyati,
- ta'lim manbai,
- didaktik vazifalariga qarab, munosib ravishda quyidagi metodlar qo'llaniladi:
- o'qitishning ma'ruza (suhbat) metodi;
- o'qitishning amaliy ishlar metodi;
- laboratoriya ishlar metodi;
- mustaqil ishlar metodi;
- ilmiy tatqiqot meiodlari;
- o'qitishning muammoli – izlanish va reproduktiv metodi;
- o'qitishning induktiv va diduktiv metodi;
- o'qitishning nazorat va o'z – o'zini nazorat qilish metodi.
Interfaol metodlar asosida tuzilgan dars tizimlarida turli strategiyalardan
foydalaniladi. Bunda talabalarga yashirincha usullardan (kitob, konspektlar va h.k.)
foydalanish taqiqlanmaydi, aksincha, bunday usullarni qo'llash rag'batlantiriladi.
Talabalarning ijodiy imkoniyatlarini rivojlantirish, muammolarni hal qilishda
tayyor standart yechimlar bilan birga nostandart yechimlar qilishga undash,
talabalar ichki hissiyotlarini yuzaga chiqarib, ularni mantiqiy fikrlashga chorlash,
ularni solishtirish, xususiy analitik fikr yuritishga o'rgatish, ularning intellektual.
zukkolik xislatlarini shakllantirish va ma'lum yo'nalishda yanada yuqori darajada
rivojlantirish maqsadida muammoli uslubdan foydalaniladi.
Muammoli vaziyat qanday hosil qilinadi? Buning uchun bajarilishi lozim
bo'lgan topshiriq e’lon qilinadi. Endi shu vazifani bajarish uchun talaba bor bilim
va ko'nikmalarini eslaydi, topshiriqni bajarishda shu paytgacha egallagan
bilimlarining yetishmasligini sezish bilan birga talaba shaxsida ma’lum psixologik
qarama-qarshilik shaklidagi holat yuz beradi. Galdagi muammo topshiriqni
bajarish va shu topshiriqni bajarish uchun yangi bilim, iqtidor va ko'nikmalarni
36

izlash muammosi paydo bo'ladi. Ana shu vaziyat esa muammoli tahsilning
boshlanish jarayoni hisoblanadi.
Pedagog talabalarning topshiriqni mustaqil bajarish jarayonini zukkolik bilan
boshqaradi, e’tibor bilan kuzatadi, kerak bo'lganda jonli muloqotga chorlaydi.
Talabalar mantiqiy fikrlash davomida ularning jonli mushohadasi, fikr doirasi
pedagog tomonidan izchillik bilan hisobga olinadi va tahsil oxirida faol talabalarga
qo’yilgan ballar yoki baholami e’lon qiladi.
Talabalarda umumlashgan psixologik va uslubiy bilim, iqtidor va ko'nikmalarni
shakllantirish, o 'z tajribalarini tanqidiy nuqtai nazardan yanada mustahkamlash,
real haqiqiy amaliyotdagi sharoitda sinash va amaliy ko'nikmalarni yangi bilimlar
bilan yanada boyitish maqsadida shu uslubdan foydalaniladi.
Ma'lumki, har qanday fan o'qitilishi uchun belgilangan maqsadga ko'ra, uning
mazmuni tanlanadi. Uni o'zlashtirish uchun unga mos metodlar tanlanadi. So'ngra
o'quv vositalari va nihoyat, bularga mos ravishda o'qitish shakli tanlanadi.
Talabalarning psixologik tayyorgarliklari va fikrlash yoki olingan bilimlarni
o'zlashtirish darajalariga qarab har bir ta’lim bosqichi uchun mos mazmun va
metodlar tanlanadi. Har bir bosqichning o'ziga xos mazmunini bayon qilish mantiqi
va metodlari bor. Ta’limda har doim mazmun va metodlar muammosi mavjud, bu
muammolar bir-biri bilan uzviy bog'langan. Ta’lim metodlaridagi muammolar
«Kimni qanday o'qitamiz?» degan savol bilan bog'liq bo'lib, bundan ta'lim
metodlarini ishlab chiqish uning mazmuniga bog'liq ekanligi kelib chiqadi. Bu ikki
muammo o'zaro qarama-qarshilikda bo'lib, bir-birini to'ldirib boradi.
Metodikaning maqsadi mazkur fandan yangi o'quv fani (o'quv predmeti)
yaratish va bu fanning o'zlashtirilishini ta ’minlashdan iborat. Bunday o'quv
fanlari talabaning barcha talab va ehtiyojlarini qoniqtirishi, zamonaviy pedagogik
texnologiyalar talablari asosida «avval o'qish, so'ngra, bu o'qishga o'rgatish uchun
o'qitish» prinsipiga asoslanishi, talabaning o'quv materialini o'zlashtirishidagi
ko'rsatkich va o'zlashtirish darajalari, nazariy va amaliy bilimlarini egallashda
«soddadan-murakkabga» qoidasiga asoslangan nazorat topshiriqlarini belgilash
37

hamda talabalarga individual va tabaqalashgan holda yondashuvlar xususiyatlarini
hisobga olishi lozim.
An’anaviy metodikada talaba shaxsining rivojlanishini hisobga olgan holda
uning bilimi ko'nikmaga, undan esa malakagacha rivojlanishiga ahamiyat berilmasligi
ayon. An’anaviy ta`limda ta`lim beruvchi talabaga iloji boricha o'rganilayotgan
mavzudan ko'proq axborot berishga harakat qiladi. Ta`lim beruvchi axborotlarni
to'plash, axborotlarni tanlash va qayta ishlash, o'rganilgan axborotlarni qo'llash
kabi bilishning uchta bosqichdan iborat modeliga har doim ham rioya qilavermaydi.
Keyingi navbatda talabaning bilish faoliyati (olgan bilimi) uni bilish faoliyatining
yangi pog'onasiga, ya’ni bu bilish faoliyatining faollashuv jarayoniga ko'tarishi kerak.
Shundagina bilim ko'nikmaga, ko'nikma esa malakaga aylanadi.
38

XULOSA
Hozirgi kunda bilimlar juda ko’p bo`lib, ularni egallash uslublari ham zamon
va makon talablari asosida tubdan o’zgarmoqda, ular nafaqat zamonaviy zarur
bilimlar yig’indisida, balki yangi bilimlarni o’rganish uslublarida ham katta
o’zgarishlar ro’y bermoqda. respublikamizda ta’lim tizimining modernizatsiyasi
amalga oshirilayotgan ayni paytda yangi mazmun, yondashuv, pedagogik mentalitet
taklif etilmoqda.
Bunday sharoitlarda fan o’qituvchilari zamonaviy innovatsion texnologiyalar,
g’oyalar, yo’nalishlarning keng qamrovida harakatlanishlariga to’g’ri keladi. Ma’lum
narsalarni ochish emas, balki respublikamizda mavjud, qolaversa, xalqaro ijobiy
pedagogik tajribalardan foydalanishlari zarur. Bugungi ta’lim texnologiyalarini
o’rganmay turib, pedagogik savodli mutaxassis bo’lishi mumkin emas. Zero, “Har bir
avlod oldida insoniyat yaratgan jamiki boyliklarni, bilimlarni o’rganish, o’zlashtirish
va rivojlantirish vazifasi turadi. Hayot taraqqiyoti va jamiyat rivojini shusiz tasavvur
qilib bo’lmaydi. Bu vazifani amalga oshirishning birdan bir yo’li ta`lim tizimini
tinmay takomillashtirib borish orqali yosh avlodni barkamol, komil inson qilib
tarbiyalash” 1
ekanligi doimo pedagoglarning e`tiboridadir. Demak, bugungi ta`lim
oluvchi kelajakdagi savodli mutaxassis bo’lishi uchun bizning bosh maqsadimiz ham
ma`nan barkamol, mustaqil fikrli shaxs tarbiyalashni izchil amalga oshirish shartdir.
Bu borada ta`lim sohasida olib boriladigan ishlar katta ahamiyat kasb etadi. Toki
hayot davom etar ekan, ta`lim ham, tarbiya ham zamon o’rtaga qo’yayotgan yangi-
yangi talablarga ko’ra muttasil ravishda o’zgarib-yangilanib boraveradi. Biz ham
“Pedagogik texnologiya” o`quv qo`llanmasini yaratish drqli ta`lim sohadagi
dastlabki qadamlarimizni to’g’ri qo’ydik, deb o`ylaymiz. Mazkur o`quv qo`llanma
ustozlarningilg`or tajribalari, fikr-mulohazalari, yaratgan asarlari, turli manbalar
asosida etildi. “Pedagogik texnologiya” o`quv qo`llanmasi ilk bor chop
etilayotganligi bois kamchilik va nuqsonlardan holi bo`lmasligi tabiiy, shu sababli
1
39

ustozlar tomonidan bildirilgan fikr-mulohazalar uchun biz mualliflar minnatdorchilik
bildiramiz.
40

FOYDALNILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI
1. SH.M.Mirziyoev. Konstitutsiya-erkin va farovon hayotimiz,
mamlkatimizni yanada taraqqiy ettirishning mustahkam poydevoridir-Toshkent:
O’zbekiston, 2017. 22b
2. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “O’zbekiston Respublikasini
yanada rivojlantirish bo’yicha Harakatlar strategiyasi to’g’risida”gi Farmoni.//
O’zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari to’plami. –T., 2017. –B.39.
3. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “O’zbekiston Respublikasi
innovatsion rivojlanish vazirligini tashkil etish to’g’risida”gi Farmoni // QHMMB:
06/17/5264/0339-son 01.12.2017 y.
4. Azizxodjayeva N .N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat
(darslik). - T.. 2006 y.
5. Ishmuxammedov P., Abdukodirov A., Pardaev A. Tarbiyada innovatsion
texnologiyalar. (o`quv qo`llanma). T., 2010.
6. Kolechenko A. K. Entsiklopediya pedagogicheskix texnologiy - SPb.:
KARO, 2005g.
7. Selevko G. Pedagogicheskie texnologii na osnove didakticheskogo i
metodicheskogo usoversh yenstvovaniya UVP (uchebnoe posobiya). - M. 2005 g.
8. Pedagogicheskie texnologii / Pod. red. Kukush ina V. S. (uchebnoe
posobiya). - M .: 2006 g.
9. Podlasiy I. P. Pyedagogika V 2 kn. - M., 2003 g.
10. Kaldibekova A.S., Xodjaev V.X. O‘quvchilarning bilish faolligini
oshirish yo`llari - T., 2006 u.
11. Ishmuhamedov R.J. Bolalarni tarbiyalash va sog‘lomlashtirish
ishlarida pedagogik texnologiya (o ‘zbek va rus tillarida). - T.,2004 u.
12. Ishmuxamedov R.J. Innovatsion texnologiyalar yordamida ta’lim
samaradorligini oshirish yullari. - T., 2005 y.
13. Tolipov O ., Usmonboeva M. Pedagogik texnologiyalarning tadbiqiy
asoslari.- T .: 2005 u.
41

14. Sayidahmedov N. Yangi pedagogik texnologiyalar - Т ., 2003 у .
15. N .N . A zizxo'jayeva pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat
O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg' armasi nashriyoti Toshkent2006
16. Sh.S.Shodmonova va boshqalar. Pedagogik texnologiyalar.-T: “Fan va
texnologiya”, Tosshkent 2011
17. D.Ro’zieva, M.Usmonboeva, Z.Holiqova. Interfaol metodlar: mohiyati
va qo’llanilishi / Metodik qo’llanma.– Toshkent: Nizomiy nomidagi TDPU
nashriyoti, 2013.
18. Golish L.V., Fayzullaeva D.M. Pedagogik texnologiyalarni
loyihalashtirish va rejalashtirish: O’quv-uslubiy qo’llanma. Innovatsion ta’lim
texnologiya seriyasi. – T.: “Iqtisodiyot” nashr., 2011.
19. Golish L.V. Texnologii obucheniya na lektsiyax i seminarax/ Uchebnoe
posobie/ Pod ob щ red. Akad. S.S. Gulyamova. - T.: TGEU, 2005.
20. O’. Tolipov, M. Usmonboeva. Pedagogik texnologiya: nazariya va
amaliyot. - T.: Fan, 2005
21. A.A.Abduqodirov «Pedagogika» va «Psixologiya» fanlaridan keyslar va
ulardan foydalanish uslubiyoti .-T.: «Fan va texnologiyalar», 2015.
22. O`Tolipov, D.Ro`ziyeva. Pedagogik texnologiya va pedagogik
maxorat.-T.:Innovatsiyo-ziyo, 2019.
23. Komilov N. Komil inson – millat kelajagi. – Toshkent: O’zbekiston,
2001.
Elektron ta’lim resurslari
1. www. tdpu. uz
2. www. pedagog. uz
3. www. Ziyonet. uz
4. www. edu. uz
5. tdpu-IN TRA NET. Ped
42

Texnologiya fani o‘quvchilarga qo‘yiladigan talablar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish