Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 35.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Til, lison va nutq munosabati. til sathlari va birliklari. lisoniy paradigma, lisoniy ziddiyat va uning turlari

Купить
TIL, LISON VA NUTQ MUNOSABATI. TIL SATHLARI VA BIRLIKLARI. LISONIY PARADIGMA, LISONIY ZIDDIYAT VA UNING TURLARI. Reja: 1.Ilmiy bilish va uning bosiqchlari. 2.UMIS va AHVO tushunchalari. 3.Tilda UMIS va AHVOning xususiyatlari. 4.Til, lison, nutq tushunchalari. 1.Ilmiy bilish va uning bosiqchlari. Ilmiy bilish ilmiy tafakkur asosida borliq haqida bilim hosil qilishdir. Tabiat, jamiyat va inson tafakkuridagi murakkab, xilma-xil va rang-barang hodisalar mohiyatini, rivojlanish qonunlarini ilmiy o‘rganishning aniq usullari mavjud, ular ilmiy tadqiqotlarning yo‘nalishini ifodalaydi. Falsafa va fanda ilmiy bilishning ikki bosqichi farqlanadi: a) fahmiy (empirik, amaliy, tajribaviy) bilish; b) nazariy (idrokiy, mantiqiy, aqliy) bilish. Birinchi bosqichda o‘rganilayotgan manba, uning bo‘lim va tarkibiy qismlari, belgi-xususiyatini aniqlash, saralash, izchillashtirish va tasvirlash amalga oshiriladi. Bunda asosiy e’tibor o‘rganish manbaining tashqi, zohiriy xususiyatlarini aniqlashga qaratiladi. Aslida bu hali tom ma’nodagi ilmiy bilish emas, lekin ilmiy o‘rganishning zaruriy, tarkibiy qismi, bosqichi hisoblanadi. Buni Alisher Navoiy “Lisonut - tayr” dostonidagi “Ko‘rlar va fil hikoyati”da ko‘rlarning fil haqida tasavvur hosil qilishlari misolida tasvirlaydi. Nazariy bilish empirik, ya’ni fahmiy bilishsiz amalga oshmaydi. Amaliy bilish jarayonida to‘plangan faktik material nazariy bilish jarayonida aqliy tafakkur yo‘li bilan umumlashtirilib, ularning mohiyati ochiladi. Bu bosqich Navoiyning yuqorida tilga olingan asarida orifning fil haqida bilim hosil qilish usuli misolida bayon etiladi. Manbani o‘rganishning har ikki bosqichi ham birday muhim, ikkinchisini birinchisisiz, birinchisini ikkinchisisiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. Ularni bir-biridan uzish, qarama-qarshi qo‘yish mumkin emas. Bilishning ikki zaruriy bosqichi ham cheklangan. Nemis shoiri Gyote “ Nazariya quruq yog‘ochdir” deb nazariy bilishning hodisalardan uzilganligini uqtiradi. Bilishning ikki zaruriy bosqichi o‘zbek tilshunosligi taraqqiyotida ham o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘ladi. O‘zbek tilshunosligi (XX asrning 20-yillaridan 80-yillarigacha) amaliy bosqichni bosib o‘tdi. Bu davrda amalga oshirilgan ishlar quyidagilardan iborat edi: 1) tilning bo‘limlarini aniqlash; 2) har bir bo‘limga doir birliklarni chegaralash; 3) birliklarning zohiriy alomatlarini yoritish. Fonetikada hozirgi o‘zbek tilidagi 6 ta unli, 24 ta undosh aniqlanib, ularning bevosita sezgi a’zolariga ta’sir qiluvchi xossalari (nutq a’zolarining harakati, tovushlarning eshitilishi, cho‘ziq/qisqaligi, baland/pastligi, kuchli/kuchsizligi kabilar) o‘rganildi. Biroq har bir tovushning mohiyati, ya’ni substantsiyasiga bu zohiriy belgilar qay darajada daxldor degan muammo nazariy o‘rganish jarayonida fonemalarning variant-invariantlik muammosi ostida tadqiq qilindi. Har bir tovushning mohiyati nazariy bosqichda ochib berildi. Bunday holatni morfologiyada ham kuzatish mumkin. Bunda so‘z turkumlari, har bir turkumga xos grammatik shakllar aniqlandi. Grammatik shaklning zohiriy belgilari – so‘zlarga qo‘shilish, ularni biriktirish jarayonidagi ma’no va vazifalari – nutqiy xususiyati tadqiq qilindi. Masalan, har bir kelishikning 20 dan 50–60 tagacha ma’nosi ajratilib, tavsiflandi. Bu ma’nolarni yanada ko‘paytirish mumkin edi. Zero hodisalar cheksiz, lekin ular qancha ko‘paysa, manba mohiyatini shuncha qorong‘ilashtiradi, to‘sib qo‘yadi. Quyidagi misollarga diqqat qiling: Gulnoraning kitobi, Gulnoraning opasi, Gulnoraning uyi, Gulnoraning yig‘isi. Bunda fahmiy (empirik) yondashuv qaratqich kelishigining “qarashlilik”, “mansublik”, “egalik”, “subyekt-harakat” kabi ma’nolarni farqlashni taqozo qiladi (qatorni yana davom ettirish va ma’nolar sonini ko‘paytirish mumkin). Bular – zohiriy ma’nolar, nutqiy hodisalardir. Empirizmda mohiyatga tomon bundan chuqurroq borish talab qilinmaydi. Nazariy o‘rganishda kelishikning har bir qo‘llanishidagi farqlardan “ko‘z yumilib”, umumiy jihat qidiriladi. Farqlarning ( kitob ), ( opa ), ( uy ), ( yig‘i ) va boshqa so‘zlar ta’sirida ekanligini nazariy yo‘l bilan aniqlaydi hamda shu asosda qaratqich kelishigining mohiyatini ochadi. Nazariy o‘rganish jarayonida til hodisalarida zohiriy (nutqiy) va botiniy (lisoniy) izchil jihat farqlanadi. Har bir birlik yondoshlari bilan o‘zaro munosabatda o‘rganiladi, ular bir sistema sifatida qaraladi. Masalan, yuqoridagi misolning birinchisida ( Gulnoraning kitobi ) qaratqich kelishigining “qarashlilik”, ikkinchisida ( Gulnoraning opasi ) “mansublik” nutqiy (xususiy) ma’nolari voqelangan. Biroq qaratqich kelishigi shaklining barcha qo‘llanishi uchun umumiy jihat – “oldingi so‘zni keyingi so‘zga tobelash” ma’nosi bevosita sezgi a’zolari yordamida anglashilmaydi, balki idrok etiladi, shuning uchun u lisoniy ahamiyatga ega. Bu umumiylik yuqoridagi misollarda “ Gulnora so‘zining opa so‘ziga qaratuvchilik munosabatini ifodalash”, “ Gulnora so‘zining kitob so‘ziga qaratuvchilik munosabatini ifodalash” tarzida bevosita kuzatishga chiqqan, sezgi a’zosi bilan his qilinadigan qiymat kasb etib, xususiylashgan. Empirik yondashuvda har bir birlik alohida-alohida tekshiriladi. Masalan, a unlisini boshqa unlisiz, biror zamon yoki kelishik shakli boshqasidan ajratib, uzib o‘rganiladi. Nazariy o‘rganish bosqichida esa ular o‘z sistemadoshi bilan yaxlitlikda tahlil etiladi. Har bir birlikning, deylik, unlining, boshqa sistemadoshi bilan o‘zaro munosabatida namoyon bo‘ladigan belgisi nazariyotchi uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Til hodisalarini bu tarzda o‘rganish sistemaviy yondashuv deyiladi. Nazariy tilshunoslik har qanday birlikning mohiyati uning boshqa sistemadoshlariga munosabatini chuqur tahlil qilish bilan ochiladi, degan g‘oyaga tayanib ish ko‘radi. 2.UMIS va AHVO tushunchalari. Dialektika har qanday o‘rganish manbaida, borliqdagi har bir narsada ikki jihat borligini ta’kidlaydi va uni quyidagi ikki tomonli tushunchalar asosida sistemalashtiradi: umumiylik – alohidalik; mohiyat – hodisa; imkoniyat – voqelik; sabab – oqibat. Birinchi jihat (uni tegishli tushunchalarning bosh harflari asosida qisqacha UMIS deb ataymiz) narsalarning sezgi a’zolari asosida his etilmaydigan, aql bilan idrok etiladigan substansiyasidir. Ikkinchi jihat esa (AHVO – alohidalik, hodisa, voqelik, oqibat) UMISning voqelanishi, yuzaga chiqishi, namoyon bo‘lishi bo‘lib, uni tadqiqotchi, o‘rganuvchi kishi sezgi a’zolari yordamida his qila oladi. UMIS (umumiylik, mohiyat, imkoniyat, sabab) va AHVO (alohidalik, hodisa, voqelik, oqibat) munosabatini yaqqolroq tasavvur qilish uchun hammaga tushunarli bo‘lgan misolga murojaat qilamiz. Hovlida beshta har xil o‘rik daraxti bor deylik, ular bevosita kuzatishda berilgan, sezgi a’zolari yordamida his qila olamiz. Lekin ongimizda yaxlit “o‘rik” tushunchasi mavjud. U bevosita kuzatishda berilmagan, ko‘rganlarimiz, eshitganlarimiz asosida aqliy yo‘l bilan tiklangan. Falsafada ana shu “umuman o‘rik”ka nisbatan UMIS, muayyan, ko‘z oldimizda turgan o‘rikka nisbatan AHVO atamasi qo‘llanadi. Bevosita kuzatishda berilmagan UMIS va sezgilar yordamida his qilish mumkin bo‘lgan AHVOning biri ikkinchisisiz bo‘lmaydi. Masalan, “umuman o‘rik” tushunchasi xususiy, yakka, alohida o‘riklar haqidagi tasavvurlardan tiklansa, yakka o‘rik “umuman o‘rik”ning voqelanishi, muayyanlashuvi. UMIS va AHVOni farqli belgilari asosida quyidagicha tasavvur qilish mumkin (1-jadval): 1-jadval UMIS AHVO Moddiylikdan xoli M oddiylikka ega T akrorlanuvchan Betakror Cheklangan Cheksiz va h. Buni quyidagicha sharhlash mumkin: 1. UMISning moddiylikdan xoliligi va AHVOning moddiylikka egaligi. “Umuman o‘rik” UMIS sifatida ong orqali idrok etiladi. U o‘zida yakka, alohida o‘riklarning barcha umumiy belgilarini mujassamlashtirib, farqli jihatini chetda qoldiradi. Masalan, bir o‘rik – daraxti erta, ikkinchisi esa kech pishadi, uchinchisi achchiq danakli, to‘rtinchisi esa kam hosillidir. Bu farqli jihatlar “o‘rik” UMISida aks etmaydi. “O‘rik” UMISida barcha o‘riklar uchun umumiy bo‘lgan jihatlar mavjud. AHVO moddiy, kishi sezgi a’zolariga ta’sir qiladi. 2.UMISning takrorlanuvchanligi va AHVOning betakrorligi. “Umuman o‘rik” UMISi har bir o‘rik AHVOsida takrorlanadi. Borliqda qancha AHVO bo‘lsa ham, har birida UMIS o‘zining bir qirrasini namoyon qilaveradi. Lekin AHVO sifatidagi muayyan o‘riklar takrorlanmaydi. Kesilgan bir o‘rikni qayta ekishning iloji yo‘q. Ammo qancha o‘rik kesilgani-yu ekilgani bilan umuman o‘rik UMISi o‘zgarmasdan turaveradi. Demak, UMIS – barqaror, AHVO – o‘tkinchi. 3.UMISning cheklanganligi va AHVOning cheksizligi. UMIS sifatida “umuman o‘rik” bitta. Ammo o‘rik AHVOlari cheksiz. Shu kungacha mavjud bo‘lgan va kelajakda ekib, o‘stiriladigan o‘riklar sonini tasavvur qilib bo‘lmaydi. Ammo UMIS bittaligicha turaveradi. UMIS va AHVO munosabati falsafada substansiya va aksidensiya, tasavvufda zot va tajalli sifatida qaraladi. 3.Tilda UMIS va AHVOning xususiyatlari. Endi falsafiy UMIS va AHVO til hodisalarida voqelanishi haqida fikr yuritamiz. Qalin, qora, katta so‘zlaridagi a tovushlarini talaffuz qilaylik. Sezgilarimiz 4 ta a unli tovushni his qiladi. Bundagi birorta a tovushini qayta talaffuz qilib bo‘lmaydi. Qayta aytilgani esa endi beshinchi a tovushi bo‘ladi. Talaffuz qilingan a tovushini (boshqa tovushlarni ham) qayta talaffuz qilish mumkin emas va har bir qayta aytilgan tovush yangi ekan, demak, nutqimizdagi a tovushlari cheksiz, hech qachon takrorlanmaydi va sezgi a’zolari yordamida his qilinadi (aytilganda eshitiladi, yozilganda o‘qiladi). “ a” tovushi AHVO bo‘lib, u yuqorida zikr etilgan “alohida o‘rik”ka o‘xshaydi. AHVOlar qanchalik ko‘p, rang-barang bo‘lishiga qaramay, ongimizda ularning umumlashmasi sifatidagi yakka [ a ] UMISi bor. Bu [ a ] yuqorida aytilgan “umuman o‘rik” kabi moddiylikka ega emaslik (ongda psixofizik holatda mavjudlik), barcha a tovush (AHVO)larida takrorlanuvchanlik, miqdoran cheklilik (ya’ni bittalik) xossalariga ega. Nutq tovushi AHVO va fonema UMIS deb yuritiladi. Falsafiy UMIS va AHVOning leksikada voqelanishiga diqqat qilamiz. Misollar: Men kitob o‘qishni boshladim. Bu kitobni Halim nega keltirdi? Kitob qiziqarliligi bilan meni tezda o‘ziga rom qildi gaplarida uchta kitob so‘zi mavjud. Bu so‘zning ham har biri “muayyan o‘rik”, “muayyan a tovushi” kabi moddiy voqelanganlik, takrorlanmaslik belgilariga ega va ular qatorini yana cheksiz davom ettirish mumkinligi sababli AHVOlarning barchasiga xos belgilarni o‘zida mujassamlashtirgan. Cheksiz kitob so‘zlarining zamirida esa “umuman kitob” UMISi yashiringan. U nutqqa chiqadigan barcha kitob so‘zlari uchun doimiy asos sifatida yashaydi. Chunki ikkinchi kitob so‘zi birinchisining takrori emas. U – yangi so‘z. Qolgan barcha so‘zlar uchun shunday fikrni aytish mumkin. Morfologiyada -ni tushum kelishigi shaklining turli nutqiy qo‘llanishlari morfologik AHVOlar bo‘lib, bu qo‘shimchalar ongdagi [ -ni ] UMISi (morfemasi) asosida voqelangan. Sintaksisda UMIS va AHVO munosabati quyidagi tarzda namoyon bo‘ladi. Masalan, Kitob ning varag‘i, uy ning eshigi, Halim ning savoli, qog‘oz ning qalinligi, ruchka ning qopqog‘i kabi so‘z birikmalari alohida-alohida AHVOlar, ularning umumiy [ qaratqich kelishigidagi mustaqil so‘z + egalik shaklidagi mustaqil so‘z = qaratuvchi va qaralmishning turli munosabatlari] qolipi – UMISining 1 voqelanishi. O‘zbek tilidagi barcha gap qurilmalari AHVOlar, “kesimlik qo‘shimchalari bilan shakllangan atov birligi”, ya’ni WPm UMISining yuzaga chiqishi 2 . Esda tutish kerakki, UMIS hech qachon muayyan bir AHVOda to‘la-to‘kis yuzaga chiqa olmaydi, unda o‘zining ma’lum bir qisminigina namoyon qiladi. Masalan, [WPm] UMISi Men keldim gapida boshqa, Ketadimi? gapida boshqa bir qirrasini namoyon qilgan. Gapning darak va so‘roq belgilari bir butun holda birdaniga voqelana olmaydi. Biroq AHVO UMISdan tashqarida ham bo‘la olmaydi. Har qanday sodda gap baribir WPm UMISi doirasidan tashqariga chiqa olmaydi. Buni So‘fi Olloyor HAQ (bizningcha, UMIS) va sifat (bizningcha, AHVO) munosabati misolida mahorat bilan tasvirlaydi: Subutiydir aning (ya’ni HAQning) sakkiz sifoti, Sifot zoti emas, na g‘ayri zoti. 1 Eslatma: mustaqil so‘z atamasi uchun qulaylik maqsadida tilshunoslar tomonidan qabul qilingan inglizcha word so‘zining bosh harfi bo‘lgan W belgisidan foydalanamiz: [ W qaratqich kelishigi – W egalik qo‘shimchasi tarzida) 2 Eslatma : bunda [ W ] – yuqoridagidek « mustaqil so ‘ z », « atov birligi » ma ’ nosiga ega , [ Pm ] esa kesimlik ko ‘ rsatkichi bo ‘ lib , predikat ( P ) ва marker ( m ) so ‘ zlarining bosh harflaridan olingan . Mazmuni: HAQning sakkizta sifati barqarordir, biroq ulardan birortasi (o‘z- o‘zicha, yakka holda) uning zoti (UMIS) ni tashkil eta olmaydi. 1.Tilda assosiativ munosabat. Sistemadosh lisoniy birliklar bir-birini eslatib turadi. Shu boisdan ular jamiyat a’zolari ongida bir tizimga birlashgan holda yashaydi. Masalan, [ a] fonemasi [ o] fonemasini, [ u] fonemasi [ o‘ ] fonemasini, [ i] fonemasi [ e] fonemasini eslatadi. Bu fikr undosh fonemalarga ham taalluqli. Lekin [ a] fonemasi dabdurustdan [ q] yoki [ h] fonemasini eslatmaydi. Chunki ular ikki sistema – unli lar va undoshlar sistemasiga kiradi. Unlilar bir-birini unlilar sistemasida, undoshlar esa undoshlar sistemasida eslata oladi. Hatto [ u] fonemasining [ a] fonemasini eslatishi o‘z sistemadoshi bilan birgalikda amalga oshiriladi. Masalan, [ a] , [ o] fonemalari ichki, mikrosistema hosil qilib, birgalikda boshqa fonema juftliklarini eslatadi. Bir - birini eslatib turish assosiativ munosabat deyiladi. Eslatish ikki tomonlama bo‘lishi ham mumkin. Masalan, [ yuz] leksemasi, bir tomondan [ bet] , [ chehra] , [ jamol] , [ oraz] kabi birliklarni, ikkinchi tomondan, [ burun] , [ ko‘z] , [ quloq] , [ qosh] , [ lab] leksemalarini eslatadi va bunda u ikki sistemaning a’zosi ekanligini namoyon qiladi . Bir-birini eslatuvchi birliklar umumiy, o‘xshash belgi-xususiyatga ega bo‘ladi. Ana shu o‘xshashlik va umumiylik ularni birlashtiruvchi, bir sistemada “ ushlab turuvchi ” belgilari sanaladi. Masalan, unlilar “ sof ovozga egalik ” umumiy belgisi ostida birlashadi. Ammo ular farqli belgiga ham ega bo‘lishi shart. Masalan, bu sistemada [ a] “ lablanmaganlik ” , [ o] “ lablanganlik ” farqlovchi belgisiga ega, “ kenglik ” belgisi esa ularni birlashtiradi. 2.Lisoniy paradigma haqida. Umumiy belgisi asosida birlashgan va bir-birini taqozo etadigan, ammo har biri o‘ziga xos belgisi bilan boshqasiga qarama-qarshi turuvchi lisoniy birliklar sistemasi paradigma deyiladi ( paradigma grekcha paradeigma – “misol”, “namuna” degan ma’nolarni bildiradi) 3 . Har qanday lisoniy sistema, bir vaqtning o‘zida, lisoniy paradigma sanaladi. Grammatik kategoriyalar ham lisoniy paradigma ko‘rinishlaridan biri. 3 Paradigma so‘zi omonim termin. U “yo‘nalish”, “soha” ma’nosida ham ishlatiladi: Lingvokulturologiya – tilshunoslikning yangi paradigmasi kabi. Paradigmani tashkil etuvchi lisoniy birlik paradigma a’zosi deb yuritiladi. Paradigma kamida ikkita a’zodan iborat, ular, asosan, bir lisoniy sathga mansub bo‘ladi. Ferdinand de Sossyur lisoniy paradigma tarkibidagi, boshqacha aytganda, lisoniy birliklar orasidagi paradigmatik (assotsiativ, bir-birini eslatib turish, o‘xshashlik) munosabatini lisoniy birlik uchun eng asosiy munosabat sifatida baholagan. Bir paradigma tarkibiga kiradigan birliklar quyidagi xususiyatlarga ega bo‘lishi kerak: 1) paradigmadagi bitta birlik tilga olinganda, shu paradigmaga kiruvchi boshqa a’zo ham eslanishi (masalan, bir kelishik shaklining boshqa kelishik shakllarini, bir ma’nodosh birlikning ma’nodoshlik qatoridagi boshqa birlikni eslatishi kabi); 2) muayyan nutq sharoiti uchun o‘zaro paradigmatik munosabatda turgan birlikdan, ya’ni paradigma a’zolaridan bittasi tanlanishi (masalan, Salim... kitobi birikmasi uchun kelishiklar paradigmasidan qaratqich kelishigining olinishi); 3) bir paradigmaning a’zolari o‘zaro o‘xshashlik bilan birga, har biri ikkinchisidan qaysidir bir xususiy belgisi bilan farqlanib turishi (masalan, tushum va jo‘nalish kelishiklari “oldingi so‘zni keyingi fe’lga tobelash” vazifasini bajarishda o‘xshash, lekin biri “vositasiz to‘ldiruvchi sifatida tobelash”, ikkinchisi “vositali to‘ldiruvchi yoki hol sifatida tobelash” belgisi bilan farqlanadi); 4) paradigma a’zolari nutqda bir o‘rin va (mavqeda) kelib, bir-birini ma’lum holatda almashtira olishi, o‘rnini egallashi (masalan, kitob... o‘qish birikmasini hosil qilishda tobe so‘zni bosh, tushum, chiqish kelishiklari shakllantira oladi). Lisoniy paradigma va uning a’zolariga nisbatan de Sossyur tomonidan qo‘yilgan bu talab qariyb yuz yildan beri deyarli o‘zgarishsiz saqlanib kelmoqda. 3.Lisoniy paradigma turlari. Paradigma, qamroviga ko‘ra, katta va kichik, tashqi va ichki paradigmalarga bo‘linadi. Bu paradigmalar bir-biriga nisbatan olinadi. Masalan, undoshlar (katta yoki tashqi) paradigmasi jarangli va jarangsiz ungoshlar (kichik yoki ichki) paradigmalariga bo‘linadi. Fonemalar sistemasi fonetik (yoki fonetik - fonologik) paradigma deyiladi. Semantik-grammatik umumiylikka ega bo‘lgan leksik birliklar lug‘aviy paradigmani tashkil etadi. Sinonimik, antonimik, graduonimik qatorga birlashgan leksemalar sistemasi, alohida lug‘aviy guruhlar leksik paradigmalardir. Ular yuqorida paradigmaga qo‘yilgan talablarga to‘la javob beradi. lug‘aviy-mavzuiy to‘da, lug‘aviy-mazmuniy maydon, so‘z turkumlari ham yirik (makro) paradigmani tashkil etadi. Leksik paradigma va ularda amal qiluvchi paradigmatik munosabat haqida «Leksikologiya-semasiologiya» bo‘limida bahs yuritiladi. Morfologik kategoriya (morfologik shakllar sistemasi) – morfologik paradigmadir. Morfologik shakllarning paradigmatik munosabati haqida « M orfologiya-morfemika» bo‘limida batafsil to‘xtalinadi. Sintaktik qoliplar sistemasi sintaktik paradigmani tashkil etadi. Sintaktik paradigma ikkiga – gap paradigmasi va so‘z birikmasi paradigmasiga bo‘linadi. Gap paradigmasining o‘zi ikki – sodda gap qoliplari va qo‘shma gap qoliplari ichki (mikro) paradigmasiga bo‘linadi. Bu bilan «Sintaksis» bo‘limida tanishasiz. 1.Ziddiyat haqida umumiy ma’lumot. Ziddiyat (arabcha “ qarama-qarshilik ”; varianti: oppozitsiya ) tilshunoslikda bir sistemadagi lisoniy birliklarning mazmuniy tomoni asosida o‘zaro u yoki bu darajada farqlanishini ifodalaydi. Tabiat, jamiyat va tafakkurdagi mavjudlik va taraqqiyotning asosiy omili qarama-qarshiliklar birligi va kurashi qonuni bo‘lganligi kabi lisoniy paradigmada birliklarni bir-biriga bog‘lab turuvchi, paradigmaning yashovchanligini ta’minlovchi omil lisoniy ziddiyatdir. Lisoniy ziddiyat falsafiy qarama-qarshiliklar birligi va kurashi qonunning tildagi xususiylashuvi, voqelanishidir. Ziddiyat paradigmatik va iyerarxik munosabatning xossasi sifatida sintagmatik munosabatga qarama-qarshi qo‘yiladi. Sintagmatik munosabatda ziddiyat emas, uyg‘unlik ustuvorlik qiladi. Ma’lum bir lisoniy birlik mansub ziddiyatlar majmui bu birlikning lisoniy mohiyatini aniqlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. lisoniy mohiyatni aniqlash lisoniy birlikning boshqa birlikdan farqlanuvchi barqaror belgilarini oydinlashtirishdir. Lisoniy birliklar orasidagi ziddiyat ma’lum bir belgi asosida mavjud bo‘ladi. Zidiyatga kirishuvchi lisoniy birliklar ziddiyat a’zosi, ziddiyatga asos bo‘luvchi belgi ziddiyat belgisi deyiladi. Masalan, [o] va [a] unlilari o‘zaro “lablanganlik/lablanmaganlik” belgisi asosida qarama-qarshi turadi. Bunday qarama - qarshilik ziddiyat, qarshilanayotgan fonemalar ziddiyat a’zolari, “lablanganlik/lablanmaganlik” belgisi esa ziddiyat belgisidir. Lisoniy sathda ziddiyatning turli ko‘rinishi mavjud. Ulardan eng muhimlarini ko‘rib o‘tamiz. Ziddiyat a’zolari orasidagi qarama-qarshilikning xususiyatidan kelib chiqqan holda ziddiyatning: a) noto‘liq (privativ) ziddiyat; b) teng qiymatli (ekvipolent) ziddiyat; e) muntazam (proporsional) ziddiyat d) darajali (gradual) ziddiyat; va boshqa turlari farqlanadi . 2.Noto‘liq ziddiyat. Noto‘liq (privativ) ziddiyatda qarshilanuvchi a’zolardan birida ziddiyat belgisi to‘liq va aniq, boshqasida esa noaniq namoyon bo‘ladi. Masalan, [ bola] va [ o‘g‘il] leksemalarini olaylik. Ular “erkak jinsli” deb atalgan ziddiyat belgisiga ikki xil munosabat bildiradi. Bu belgi [ o‘g‘il] leksemasi ma’no tarkibida aniq berilgan, shu boisdan uning ushbu belgiga munosabati aniq yoki “belgilangan” deyiladi va shartli ravishda (+) belgisi bilan beriladi. [ bola] leksemasida esa jins belgisi aniq emas. Chunki uning ma’no tarkibida “er” yoki “ayol” (ya’ni jins) semasi yo‘q. Boshqacha aytganda, bola o‘g‘il ham, qiz ham bo‘lishi mumkin. Shuning uchun bu leksemaning ziddiyat ko‘rsatkichiga ishorasi “belgilanmagan” (noma’lum, noaniq, majhul) deyiladi va shartli ravishda (+/–) yoki (0) (nol) belgisi bilan qayd etiladi (10-jadval): 10 - jadval “ erkak ” o‘g‘il ( +) bola (0) Bu ziddiyatdagi aniq belgili a’zo kuchli a’zo, noaniq belgili a’zo kuchsiz a’zo ham deyiladi. Noto‘liq ziddiyat tilning barcha sathida amal qiluvchi muhim qonuniyatdir. Masalan, morfologiyada leksemalarni umumiy grammatik ma’nosiga ko‘ra mustaqil va nomustaqil leksemaga bo‘lish privativlik asosida amalga oshiriladi. Bunda “lug‘aviy ma’no ifodalay olmaslik” noto‘liq ziddiyatning belgisi, ziddiyatda mustaqil leksema belgilanmagan, kuchsiz a’zo bo‘lsa, nomustaqil leksema belgili, kuchli a’zo sifatida namoyon bo‘ladi (11-jadval): 11-jadval “ lug‘aviy ma’no ifodalay olmaslik ” nomustaqil leksemalar ( +) mustaqil leksemalar (0) Chunki mustaqil leksema lug‘aviy ma’no ifodalashi ham, nomustaqil leksema vazifasida kelishi ham mumkin. Masalan, ot ko‘makchi, fe’l ko‘makchi, ko‘makchi fe’l va boshqalar o‘rni bilan nomustaqil leksema kabi lug‘aviy ma’nosiz ham bo‘la oladilar. Noto‘liq ziddiyatda belgi tanlash ixtiyoriy emas. Masalan, bir qarashda yuqoridagi ziddiyatda belgini “ lug‘aviy ma’no ifodalash ” deb ham, “ lug‘aviy ma’no ifodalay olmaslik ” deb ham qo‘yish mumkindek tuyuladi. Keling, ziddiyat belgisini yuqorida qo‘yilganidek emas, balki “ lug‘aviy ma’no ifodalay olish ” deb o‘zgartirib ko‘raylik (12-jadval): 12-jadval “ lug‘aviy ma’no ifodalay olish ” mustaqil leksemalar ( +) nomustaqil leksemalar (0) Noto‘liq ziddiyatda qaysidir bir a’zo 0 (nol) belgisini olishi kerak. Oldingi ziddiyatda mustaqil leksemalar ushbu belgiga ega edi. Bunda endi nomustaqil leksemalar olishi kerakka o‘xshaydi. Yo‘q, bunday emas. Chunki nomustaqil leksema goh lug‘aviy ma’no ifodalash, goh ifodalamaslik xossasiga ega emas. Ziddiyatning ikkinchi a’zosi ( + ) belgisiga egami? U (ya’ni mustaqil leksemalar) h a m i s h a «lug‘aviy ma’no ifodalay olish» belgisiga ega bo‘lib, boshqa xil vazifada qo‘llana olmaydimi? Yo‘q, u bunday xususiyatga ega emas; oldingi ziddiyatda ko‘rib o‘tganimizdek, mustaqil leksema “ lug‘aviy ma’no ifodalay olmaslik ” belgisiga ega bo‘la oladi. ( – ) belgisiga ham ega. Demak, keyingi “ ziddiyat ” noto‘liq ziddiyat emas. Ziddiyat lisoniy birlikning mohiyatini, ya’ni substansial tabiatini o‘zida aks ettirmog‘i lozim. Aks holda “ sun’iy ” ziddiyat kelib chiqadi. Boshqa ziddiyat kabi noto‘liq ziddiyat ham obyektiv va bizning xohish- irodamizga bog‘liq emas. Noto‘liq ziddiyatdagi kuchli a’zoning belgisi aniq, shuning uchun uning imkoniyati tor, kuchsiz a’zoning belgisi noaniq, shuning uchun imkoniyati keng ekanligini esda tutish lozim. 2.Ekvipolent (teng qiymatli) ziddiyat. Ekvipolent ziddiyatda ikki a’zo qarshilantirilib, har biri o‘ziga xos, ikkinchisiga xos bo‘lmagan belgiga ega bo‘ladi. Masalan, ovoz va shovqinga ko‘ra jarangli va jarangsiz undosh teng qiymatli (o‘ziga xos belgiga ega bo‘lgan a’zoli) ziddiyatni hosil qiladi. 3.Muntazam (proporsional) ziddiyat. Muntazam (proporsional) ziddiyatda bir belgi juftlangan turli birliklar uchun ziddiyat ko‘rsatkichi bo‘lib xizmat qiladi. Masalan, “jins” belgisi ota-ona, aka-opa, singil-uka, tog‘a-xola lug‘aviy zidlanishlari uchun umumiy. Lekin ular bu belgini o‘z-o‘zicha “bo‘lib olishadi”. “jins” belgisini [aka] leksemasi “erkak”, [opa] leksemasi “ayol” ko‘rinishida xususiylashtiradi. 4.Darajali ziddiyat. Darajali ziddiyat a’zolari kamida uchta bo‘lib, ziddiyat belgisining o‘sib borishiga ko‘ra a’zolar qator hosil qiladi. Masalan, tilning ko‘tarilishiga ko‘ra unli fonemalar darajalanishi quyidagicha: [ a] – [e] – [i] yoki [ o] – [o ‘ ] – [u] . Bunda belgi birinchi a’zoda kuchsiz, ikkinchi a’zoda o‘rtacha va keyingi a’zoda kuchli yoki aksincha bo‘lishi mumkin. Darajali ziddiyat ham barcha sath birliklarida uchraydi. Masalan, leksikada [ ninni] – [chaqaloq] – [go‘dak] – [bola]..., [turq] – [bashara] – [bet] – [yuz] – [ chehra]... , morfologiyada harakat nomi-sifatdosh-ravishdosh (“fe’lni o‘zgalash darajasiga ko‘ra” belgisi asosida) kabi. A’zolari miqdoriga ko‘ra ziddiyat ikki a’zoli (binar) va ko‘p a’zoli ziddiyatga bo‘linadi. Masalan, noto‘liq ziddiyat ikki a’zoli (binar), darajali ziddiyat esa ko‘p a’zoli (ternar) ziddiyatdir. Lisoniy birliklar orasidagi ziddiyatlarni to‘g‘ri anglash va idrok etish ular mohiyatini aniq tushunish va talqin qilishning asosidir. Tasnif (arabcha «saralash», «tartibga solish») narsa va predmetni aniq va doimiy o‘ringa ega bo‘lgan guruh (sinf) larga bo‘lish. Agar tasnif barqaror asosga ega bo‘lsa, u uzoq davr mobaynida amal qiladi. Masalan, kimyoviy unsurlar tasnifi bugungi kunda ular soni 200 dan oshib ketayotgan bo‘lsa-da, o‘zgarmasdan amal qilmoqda. Tasniflash oddiy bo‘lishdan barqaror tabiatliligi bilan ajralib turadi. To‘g‘ri, tasniflashda ham oddiy bo‘lishda amal qiladigan barcha tamoyillar asos bo‘lib xizmat qiladi. Ya’ni tasnifda ham bo‘lishdagi kabi: 1) tasniflangan bo‘laklar hajmi tasniflanayotgan butunlik hajmiga teng bo‘lishi; 2) tasnif bir asosda amalga oshirilishi; 3) tasnif (tasniflangan) guruhlari bir-birini inkor qilishi; 4) tasnif uzluksiz bo‘lishi, ya’ni unda «sakrash» bo‘lmasligi lozim. Bu qoidalarni qisqacha sharhlaymiz. 1. Tasniflangan guruh hajman tasniflanuvchi butunlikka mos kelishi. Masalan, fonema unli va undoshga, leksemalar mustaqil va nomustaqil leksema lar ga, qo‘shimcha so‘z yasovchi va grammatik qo‘shimcha lar ga ajraladi. Agar tasniflangan guruh soni ancha ko‘p bo‘lsa, «va boshqalar», «va hokazo» tarzida sanashni tugatish ham mumkin. Masalan, «fe’lning mavzuiy guruhlari «harakat fe’l lar i», «nutq fe’l lar i», «tafakkur fe’l lar i», «yurish fe’l lar i» va hokazo» kabi. Bu qoidaning buzilishi quyidagi xatolarga olib keladi: a) noto‘liq tasnifda turning barcha jinslari to‘liq sanalmaydi. Masalan, «So‘z yasovchi ot yasovchilar va fe’l yasovchilarga bo‘linadi» kabi. Chunki so‘z yasovchilar aytilganlardangina iborat emas; b) ortiqcha a’zoli tasniflar tasniflangan guruhlar hajman tasniflanuvchi butunlikdan katta bo‘ladi. Masalan, «unlilar lablangan, lablanmagan va bo‘g‘iz turlariga ega». 2. Tasnifning bir asosda amalga oshirilishi lozimligi. Tasniflanuvchi butunlikni guruhlarga bo‘lish bir paytning o‘zida faqat bir belgi, asos, mezon asosidagina amalga oshirilmog‘i lozim. Masalan, so‘z turkumlari uch – morfologik, semantik va sintaktik belgi asosida tasniflanishi mumkin. Lekin har bir tasnifda ularning birigagina tayaniladi. Tasnifda bunga rioya qilmaslik ikki xil xatoga olib keladi: a) tasnifni amalga oshira olmaslikni keltirib chiqaradi. Masalan, so‘zlar morfologik jihatdan o‘zgaruvchi va o‘zgarmas, semantik jihatdan avtosemantik (mustaqil ma’noli) va sinsemantik (nomustaqil ma’noli) so‘zlarga bo‘linadi. Lekin ularni bir paytning o‘zida morfologik va semantik tasnif qilib bo‘lmaydi. Chunki o‘zgarmas so‘z avtosemantik ham, sinsemantik ham bo‘lishi mumkin. Masalan, ko‘makchi o‘zgarmas, sinsemantik, ravishlar o‘zgarmas, avtosemantik so‘z; b) tasnifning bir bosqichining o‘zida goh u, goh bu asosni qo‘llash yoki biridan ikkinchisiga o‘tish tasnif izchilligiga putur etkazadi. Masalan, ergashgan qo‘shma gapning an’anaviy tasnifida tasnif dastlab sintaktik belgi asosida (ega ergash gap, kesim ergash gap, to‘ldiruvchi ergash gap, aniqlovchi ergash gap) boshlanib, semantik asos bilan davom etar va tugar edi: payt ergash gap, shart ergash gap, o‘rin ergash gap, to‘siqsiz ergash gap, natija ergash gap va h. Bun da tasnif dastlab sintaktik belgi asosida amalga oshirilib, ikkinchi bosqichda semantik tasnif amalga oshirilsa, to‘g‘ri bo‘lar edi. Masalan (13-jadval): 13 - jadval Ergash gap Ega erg. g. K esim e. g. Aniqlovchi e. g. To‘ldiruvchi e. gap Hol erg. Gap Hol ergash gap Sabab O‘rin Pay t Sha rt Natij a To‘siq siz Maqsa d Daraja- miqdor 3. Tasnif a’zolari (guruhlari) bir-birini inkor etishi lozim. Masalan, undoshlar til oldi, til o‘rta, til orqa, bo‘g‘iz, jarangli, jarangsiz turlardan iborat deyilgan tasnifda a’zolarning ayrimlari boshqalarini inkor eta olmaydi. Ya’ni jarangli undosh til oldi undoshi bilan zidlana olmaydi, til oldi va til o‘rta undoshlari bir- birini inkor etish xossasiga ega. 4. Tasnifda sakrash bo‘lmasligi lozim. Agar «kesim sodda kesim, murakkab fe’l kesim, murakkab ot kesimga bo‘linadi» tasnifini amalga oshirsak, xatoga yo‘l qo‘ygan bo‘lamiz. Chunki dastlab kesimni sodda va murakkabga, so‘ngra fe’l va ot kesimga bo‘lish to‘g‘ri hamda izchil tasnifni beradi. Tasnifning bo‘lishdan farqi shundaki, bo‘lishda a’zolar guruhlanishi shart emas. Masalan, «lablanmagan unlilar i, e, a dir» deyish tasnif emas, balki bo‘lishdir. Tasnif xarakteriga ega bo‘lish uchun i yoki a guruh (sinf) bo‘lib, o‘z navbatida, yana bo‘linib ketishi lozim edi. Unlilarni lablangan va lablanmagan unliga bo‘lish tasnif bo‘lib, lablanmagan yoki lablangan unlini bo‘lish oddiy bo‘lish bo‘lsa-da, tasnif maqomida emas. Tasnif dixotomik, politomik yoki dixopolitomik bo‘lishi mumkin. Dixotomik tasnifda birliklar ikki guruhga ajratiladi: «fonemalar unli va undoshga ajraladi» kabi. Politomik tasnifda guruh soni ikkidan ortiq bo‘ladi: «Grammatik qo‘shimcha lug‘aviy shakl hosil qiluvchi, sintaktik shakl hosil qiluvchi va lug‘aviy sintaktik shakl hosil qiluvchiga bo‘linadi» yoki «fe’llar nutq fe’llari, ruhiy-holat fe’llari va h.k.» kabi. Dixopolitomik tasnifda tasniflanuvchi butunlik dastlabki bosqichda ikkiga, keyingi bosqichda ikkidan ortiq sinfga ajraladi. Masalan (14-jadval): 14 - jadval Fonema Unli Undosh Yuqori tor O‘rta keng Quyi keng Lab Til Bo‘g‘iz kabi. Tasnif asosini tanlash muhim. Chunki biror sistemani turli asosda tasnif qilish har xil natija beradi. Masalan, undosh fonemani ovoz va shovqinning ishtirokiga ko‘ra jarangli va jarangsizga, hosil bo‘lish o‘rniga ko‘ra lab, til, bo‘g‘iz undoshiga ajratish mumkin. Lisoniy tasnif tasniflanayotgan birliklarning ichki, substansial belgilariga ko‘ra yoki muhim bo‘lmagan zohiriy xossasiga asoslangan bo‘lishi mumkin. Shu boisdan tabiiy yoki yordamchi tasnif farqlanadi. Tabiiy tasnifda lisoniy birlikning ichki, barqaror belgilariga asoslaniladi. Yuqorida tabiiy tasnifga misollar keltirildi. Yordamchi tasnifda birlikning ontologik bo‘lmagan xossasini bildiruvchi belgilariga tayaniladi. Masalan, «so‘zlarning bo‘g‘in sonlariga ko‘ra tasnifi (bir bo‘g‘inli, ikki bo‘g‘inli va ko‘p bo‘g‘inli so‘zlar)», «unlilarning tilning gorizontal holatiga ko‘ra tasnifi» va h. Tasnif izchilligi – substansial yondashuvning asosiy talablaridan biridir. ADABIYOTLAR : Asosiy adabiyotlar: 1. Jamolxonov N. Hozirgi o‘zbek tili. 1-qism. –T.: O‘qituvchi, 2005. Darslik. O‘z R OTV tas. 2. Sayfullaeva R., Mengliyev B., Qurbonova M., Yunusova Z. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –T.: Fan va texnologiya, 2009. 3. Sayfullaeva R. va boshqalar. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –T.: Fan va texnologiya, 2010. Darslik. O‘z R OO‘MTV tasdiqlagan. Qo‘shimcha adabiyotlar 4. Zikrullaev G‘. Istiqlol va adabiy til. – T.: Fan, 2004. 5. Mengliev B. Til yaxlit sitema sifatida. –T.: Nihol, 2010. 6. Ne’matov H., Bozorov O. Til va nutq. –T.: O‘qituvchi, 1993. 7. Ne’matov H., Rasulov R. O‘zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. – T.: O‘qituvchi, 1995. 8. Hojiev A. O‘zbek tili morfologiyasi, morfemikasi va so‘z yasalishining nazariy masalalari. – T.: Fan, 2011. 9. SHodmonov E., Nafasov T. Hozirgi o‘zbek adabiy tilidan laboratoriya mashg‘ulotlari. –T.: O‘qituvchi, 1986. 10. “O‘zbek tili va adabiyoti” jurnallari. –T., 1990-20151. 11. “Til va adabiyot ta’limi” jurnallari. –T., 1990-20151. Lug‘atlar 12. Hojiev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati. –T., 2002. 13. Mengliyev B., Xoliyorov O‘., Qodirova X. Ona tili. Qomusiy lug‘at. –T.: Yangi asr avlodi, 2010.

Til, lison va nutq munosabati. til sathlari va birliklari. lisoniy paradigma, lisoniy ziddiyat va uning turlari

Купить