Tillarning shakklanish va taraqqiy qilishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	25.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Tillarning shakklanish va taraqqiy qilishi

Купить

TILLARNING SHAKKLANISH VA TARAQQIY QILISHI

Reja :
1.Til paydo bo‘lishining ijtimoiy shart-sharoitlari.
2.Tillarning shakllanishida differensiatsiya va integratsiya jarayonlari.
3.Davlatchilik va til siyosati.
4.Milliy tilning paydo bo‘lish xususiyatlari.
5. O‘zbek tilida sodir bo‘layotgan o‘zgarishlar.

1. Til paydo bo‘lishining ijtimoiy shart-sharoitlari.
Til kishilar ibti doiy jamoasining mehnat jarayonida ehtiyoji natijasida
paydo bo‘lgan. Qadimda bir-biridan uzoq joylarda yashaganlari, ular
o‘rtasida yaqindan aloqa bo‘lmaganligi bois, ularning tillari bir-biriga
tushunarli bo‘lmagan.
Qadimgi tillarning qachon paydo bo‘lgan ligi, ularniig lug‘at tarkibi,
grammatik qurilishi to‘g‘risida ma’lumot yo‘q. Bundan 15-20 ming yillar
oldin yozib qoldirilgan dalillar ga asoslanib tillar to‘g‘risida bir qadar
bilishimiz mumkin.
Jamiyat bir tekisda rivojlanib bormagan, binobarin, til ham. Hatto,
hozir ham urug‘ va qabila bo‘lib yashayotgan jamoalar borligi.
[Avstraliyaning tub xalqlari, YAngi Gvineyada yashovchi pap uaslar,
SHimoliy Melaneziya orollarida yashovchi pole onezlar]. Elat tili darajasiga
ham etmagan kishilar jamiyati bor.
Til taraqqiyoti jamiyat taraqqiyoti bilan bog‘langan: urug‘→qabila→
elat→ xalq → millat tili.
2. Tillarning shakllanishidagi differensiatsiya va integratsiya
jarayonlari.
Qabilalarning bo‘linib ketish sabablari . Differensiatsiya natijasida
yangi qabilalarning paydo bo‘lishi va tillarida farq yuz berishi, yangi shevalar,
dialektlar vujudga kelishi, uzoqlashish tufayli yangi tillarning vujudga kelishi.
Xulosa : qardosh tillar bir tilning bo‘linishi orqasida paydo bo‘lgan
dialektlar asosida vujudga kelgan tillardir .
Tillar shakllanishidagi ikkinchi yo‘l – integratsiya (qo‘shilib ketish).
Ob’ektiv sabablarga ko‘ra qabilalar qo‘shilishi va umumiy bir tilning vujudga
kelishi. U mumiy til nufuz ji hatdan ko‘pchilikni tashkil qilgan etakchi qabila
tili asosida paydo bo‘lishi. Qabilalar ittifoqi davrida jamiyatning taraqqiyot
darajasi u qadar rivojlanmagan bo‘ladi. Qabilalar ittifoqida, garchi umumiy

bir til vujudga kelgan bo‘lsa ham, bu tilni har qaysi qabila a’zolari uchun
tamomila tushunarli bo‘lib ketadi, deyish to‘g‘ri bo‘lmaydi.
3. Davlatchilik va til siyosati.
Jamiyat taraqqiyotining keyingi davrlarida kuchli davlatlar paydo
bo‘lishi, xalqlar o‘rtasida ijtimoiy munosabatlarning kuchayishi va xalq
(elat) tili vujudga kelishi .
Hukmron davlatlar o‘zlari bo sib olgan mamlakatlar xalqiga o‘z tilini
zo‘rlab qabul qildirish ga ko‘p uringanlar. Mas., VII-VIII asrlarda arab
istilochilari. Ammo Al-Xorazmiy, Al-Forobiy, Ibn Sino, Al-Beruniy,
Ulug‘bek va boshqalar o‘z asarlarini asosan ana shu tilda yozganlar.
Yerli xalqlar tiliga arab tilidan bir qancha so‘zlar kirib qolgan: maktab,
kitob, qalam; taraqqiyot, madaniyat; majlis; jamiyat kabi.
4. Milliy tilning paydo bo‘lish xususiyatlari.
Jamiyat keyingi taraqqiyoti milliy tillarning vujudga kelishi bilan
bog‘liq: feodalizmning tugashi, kapitalizmning shakllanishi. Millat paydo
bo‘lishi bilan birga milliy til ham vujudga keladi.
Milliy til mahalliy shevalar bilan o‘zaro bog‘langan holda taraqqiy qilib
boradi. Bu jarayonda ba’zi mahalliy shevalar milliy tilga qo‘shilib, uni
boyitadi; ba’zi shevalarni esa milliy til asta-sekin siqib chiqaradi.
Milliy tilning xususiyati: til millatning barcha tabaqalar, guruhlar va
sinflariga bab-baravar xizmat qilib , ularning hammasi uchun birdan-bir
aloqa vositasi bo‘lib qoladi. Milliy til rivojlangan sayin mahalliy shevalar
mavqei su sayib boradi. Ilm-fan va maorif-madanayat, ravnaq topishi bilan
milliy adabiy til takomillashib boradi . Tuzum o‘zgarsa ham til o‘zgarmaydi.
Ammo yangi so‘zlar, iboralar paydo bo‘ladi, til boyib boradi. Fonetik tizim va
grammatik qurilish saqlanib qolaveradi. Mas., mustaqilligimizdan keyingi
tilimiz rivoji.

« Davlat tili haqida »gi (1989, 1995) Qonun. Ona tilimiz rivoji uchun
yaratilgan imkoniyatlar. Tilimizning ham taraqqiy etgan dunyo tillari
qatoridan munosib o‘rinni egallashi .
O‘zbekistonda yashovchi turli millat va elat vakillari ham o‘z ona
tillarini rivojlantirish uchun kerakli shart-sharoitlar yaratilgan.
***
Ammo bugun jahonda yuz berayotgan globallashuv jarayoni dunyodagi
barcha davlatlar va xalqlarning taqdiriga u yoki bu darajada ta’sir
ko‘rsatmoqda. Ayrim davlatlarning jahonga hukmronlik qilish orzusi bilan
mustaqilligini qo‘lga kiritgan xalqlarning dunyo hamjamiyatida o‘zining
munosib o‘rnini topish yo‘lidagi intilishlari o‘rtasida ziddiyat vujudga
kelmoqda.
Shovinistik va agressiv millatchilik inersiyasi kuchli. Shuningdek,
hozirgi paytda tillar kommunikatsion tarmoqlar globallashuvi ro‘y bermoqda.
Oxir oqibatda yo‘qolish xavfi paydo bo‘lmoqda. «Katta» tillarning qo‘llanish
ko‘lami yanada yiriklashib, «kichik» tillarning qo‘llanishi chegaralanib
bormoqda.
Ayrim internet ma’lumotlarida «katta» tillardan biri bo‘lgan ingliz
tilining globallashuvi va buning ingliz tili funksional sferasi qamroviga jiddiy
ta’sir ko‘rsatayotganligi xususida so‘z boradi. Ba’zi olimlar 150-200 yildan
keyin yer yuzining barcha aholisi shakli o‘zgargan, soddalashgan ingliz tilida
gaplashadigan bo‘ladi, degan fikrni bildirsalar, boshqa birlari bu tilning
dunyoviy ahamiyatini inkor etmagan holda uning hech qachon barcha
odamlar so‘zlashadigan yagona til bo‘lmasligini, kam sonli xalqlar o‘z tili,
madaniyati va an’analarining yo‘q bo‘lib ketishiga yo‘l qo‘ymasligini
aytadilar. Uchinchi bir guruh olimlar ingliz tilining hukmronlik davri 2030
yilgacha davom etishi, keyin esa xitoy tili dunyo maydoniga chiqishi
haqidagi farzlarini ilgari suradilar.

«National Geographic» jamiyati tomonidan tashkil etilgan ekspeditsiya
yaqinda Hindistonda avval fanga ma’lum bo‘lmagan koro tilini aniqladi va
bu tilni dunyodagi 6909-til sifatida qayd etdi («Ishonch gazetasi», 2010 yil 7
oktyabr).
Internet ma’lumotlariga qaragan- da, bugun insoniyat o‘zaro muloqot
qilayotgan 6000 ga yaqin tillarning qisqarib ketish xavfi bor. Agar yo‘qolib
ketish xavfi bo‘lgan o‘simliklar turi 8%, sut emizuvchilar turi 18% ni tashkil
qilsa, tillarning shu asrning o‘zida 40% ga qisqarib ketish xavfi mavjud.
Buning asosiy sababi globallashuv davrida «katta» tillarning «kichik» tilarni
«eb qo‘yishi»dadir.
Tillarning yo‘qolib ketish xavfining oldini olish maqsadida
birinchilardan bo‘lib amerikalik tilshunos professor Devid Xarrison
«Lingvistik qizil kitob» yaratish fikri bilan chiqdi. Uning fikricha, tillar tirik
tabiat vakillariga nisbatan tezroq «o‘layotgan» ekan.
Asrimizning kuchli tillaridan bo‘lmish ingliz tilida 450 mln. kishi, xitoy
tilida 1 mlrd.100 mln. kishi, rus tilida esa 150 mln. kishi so‘zlashadi. Ular o‘z
etakchiligini hali yana uzoq vaqt saqlab qolishadi.
Yuzaga kelgan vaziyat dunyo xalqlari o‘rtasida ozchilikni tashkil
etadigan millatlar va elatlarni ma’lum ma’noda tashvishga solmoqda.
Har qanday millat, u naqadar kichik bo‘lmasin – insoniyatning
boyligidir va har qanday milliy boylikning, uning til, madaniy va boshqa
xususiyatlarining yo‘q bo‘lib ketishi Er yuzidagi madaniy va genetik
fondning, shaxs imkoniyatlarining qashshoqlashuviga olib keladi.
5. O‘zbek tilida sodir bo‘layotgan o‘zgarishlar.
Ammo oradan o‘tgan salkam ikki o‘n yillik va bu davrda yuz bergan
ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar o‘zbek tili va uning kelajagi to‘g‘risida yana
ham jiddiy o‘ylab ko‘rishni taqozo etayotir.
Vazifalar :

-mustaqillik yillarida o‘zbek tilining boyish yo‘llarini ilmiy tahlil etish.
-uning rivoji va taraqqiyotiga chet tillarning ta’siri haqida fikr yuritish.
-bunda butun jahonda kechayotgan axborot almashish jarayonidagi
globallashuvini e’tiborga olish.
Chunki mustaqillik sharoitida o‘zbek tili o‘ziga xos taraqqiyot
bosqichini boshidan kechirmoqda, uning ijtimoiy ahamiyati ortib bormoqda,
funksional jihatlariga e’tibor kuchaymoqda.
Xulosa Bugungi kunda katta-kichikligiga qaramay, hamma tillar uzoq
davrlar davomida o‘z xalqiga xizmat qilib, iqtisodiy, madaniy va boshqa
sohalarda qudratli vosita bo‘lib qolaveradi, deb umid qilish mumkin.
O‘zbek tili boy va madaniy tillardan biri hisoblanar ekan, u
globallashuv jarayonida ham dunyodagi taraqqiy etgan tillar orasida
o‘zining munosib o‘rniga ega bo‘ladi.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Mirziyoev Sh. Buyuk kelajagimizni m ard va olijanob xalqimiz bilan
birga quramiz. – T oshkent : O‘zbekiston . 2017.
2.Mirziyoev Sh. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash –
yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. – Toshkent: O‘zbekiston,
2017.

3. Abduazizov A.Tilshunoslik nazariyasiga kirish. -Toshkent, 2010.
4. Ирисқулов И.Тилшуносликка кириш. -Тошкент, 2009.
5. Rasulov R.Umumiy tilshunoslik. - Т oshkent, 2013.
6. Тилшунослик назарияси ва методологияси. Тузувчи: Ҳ.
Дадабоев. –Тошкент, 2004.
7. Х olmanova Z. Tilshunoslikka kirish. -Toshkent, 2007.

Tillarning shakklanish va taraqqiy qilishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish