Tirik organizmlarning o‘zaro munosabatlari va uning asosiy shakllari” - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	24.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Tirik organizmlarning o‘zaro munosabatlari va uning asosiy shakllari”

Купить

“ Tirik organizmlarning o’zaro munosabatlari va uning asosiy shakllari”
REJA
1. Tirik organizmlarning simbioz holda yashashidan kelib chiqadigan
munosabat turlari.
2. Mutualizm va uning mohiyati.
3. Kommensalizm va uning asosiy ko’rinishlari.
4. Foreziya va yirtqichlik.
5. Parazitizm va uning talqini.

Tirik organizmlarning o’zaro munosabatlari va uning asosiy shakllari
Tabiatda tirik organizmlar orasida turli-tuman munosabat shakllari
mavjuddir. Lekin ushbu munosabat shakllari bir-biriga shunchalik o’xshab
ketadiki, hatto ular orasiga aniq chegara qo’yish juda qiyindir.
Tirik organizmlarning o’zaro birga yashash jarayonini tushuntirish
maqsadida belgiyalik botanik de Bari (1879y) simbioz so’zini taklif etadi va ushbu
atama qo’llanilganda albatta ikki turga mansub bo’lgan organizmlarning birga
yashashi tushunilishi lozimligini ta’kidlaydi. Lekin, ayrim biologlar, masalan,
O.Gertvig (1906 y) simbiozni ikki tur organizmlarining o’zaro bir-biriga foyda
keltirib, yashashi tushinilishi lozim deb, atamaning asosiy dastlabki ma’nosini
noto’g’ri talqin qilinishiga sababchi bo’ldi va hozirgi vaqtda ham ayrim
adabiyotlarda bunday tushuncha o’z aksini topib kelmoqda. Aslini olganda simbioz
atamasining mohiyati birinchi bo’lib de Bari tomonidan qanday talqin qilingan
bo’lsa, shundayligicha qabul qilish maqsadga muvofiqdir.
Turli organizmlarning birga yashashi jarayonida ular orasida namoyon
bo’ladigan munosabatlarning asosiy ikki guruhi farq qilinadi. Uning birinchi
guruhi antogonistik , ya’ni qarama-qarshi munosabat bo’lsa, ikkinchisi mutualistik ,
ya’ni keng ma’nodagi o’zaro bir-biriga yordam berib yashash munosabatlari guruhi
hisoblanadi.
Hozirgi vaqtda tirik organizmlar orasida mavjud bo’lgan simbiotik
munosabatlarni besh turga, ya’ni mutualizm, kommensalizm, foreziya, parazitizm
va yirtqichlik kabilarga ajratish mumkin. Ushbu munosabat turlarining birinchi
to’rt shakli so’zsiz simbioz mohiyatini bevosita aks ettiradi. Munosabatlarning
yirtqichlik shakli esa simbioz uchun xos bo’lgan xususiyatlardan biroz chetga
chiqadi. Shuning uchun yirtqichlikni simbiozning maxsus, o’ziga xos bo’lgan turi
deb qarash kerak.
Mutualizm - lotincha mutuus - “o’zaro”, “ikki tomonlama” ma’nolarini
anglatsa, fransuzcha mutualite - “o’zaro foyda keltirish”, “bir-biriga muhtoj”degan
ma’nolarni anglatadi. Mutualistik munosabatda bo’lgan simbiontlar orasidagi

bog’liklik ba’zan shunday darajaga yetib boradiki, o’zaro birga yashovchi ikki tur
organizmlari biri ikkinchisisiz, mustaqil yashashga layoqatsiz bo’lib qoladi.
Mutualistik simbiozga klassik misol qilib lishaynikni ko’rsatish mumkin.
Ushbu o’simliklar aslida suv o’tlari bilan zamburug’larning simbioz holda
yashashidan paydo bo’lgan uchinchi bir yaxlit organizm hisoblanadi va undagi suv
o’ti va zamburug’ni alohida saqlasak,mustaqil ravishda yashayolmaydi, chunki
ushbu simbiontlar bir-birini fiziologik jihatidan to’ldiradi.
Tirik organizmlar orasidan mutualistik simbiozga yana juda ko’p dalillar
keltirish mumkin. Masalan, zohid (darvesh) qisqichbaqa bilan aktiniyaning o’zaro
bir-biriga yordam berib yashashi mutualizmga klassik misol bo’laolishi mumkin.
Aktiniya qisqichbaqa joylashgan chig’anoq ustiga o’rnashib oladi va
qisqichbaqaning ko’chib yurishi tufayli aktiniya ham o’z joyini almashtirib turish
imkoniyatiga ega bo’ladi. Bu unga ko’p oziqa topish uchun qo’laylik tug’diradi.
Aktiniya esa o’z navbatida o’zining zaharli otiluvchi hujayralari yordamida
qisqichbaqani dushmanlaridan himoya qilishda faol ishtirok etadi.
Termitlar ichagining keyingi qismida bir xujayrali ko’p xivchinli
Hypermastigida turkumining ayrim turlari (Trichonympha turkestanica,
Calonympha grassii, Kofoidia loriculata) ko’plab uchraydi. Ba’zi hollarda ushbu
xivchinlilar termit og’irligining qariyb 33-36% ni tashkil etadi. Ichakdagi
xivchinlilar kletchatkani parchalab, hazm qilish holigacha olib keladi. Ushbu
uglevodning bir qismini o’zlari ham istemol qiladi, asosiy qismi esa termitlar
tomonidan o’zlashtiriladi. Keltirilgan misoldan ko’rinib turibdiki, xivchinli
simbiontlar termitlarni oziqlanishi uchun ko’maklashar ekan. Ikkinchi tomondan
xivchinli simbiont o’zlari uchun termit ichagini nafaqat boshpana sifatida, balki
yana oziqa topish joyi sifatida ham foydalanadi.
Ko’pgina hasharotlar, jumladan suvaraklar, bitlar, qandalalar, chumolilar
organizmida har doim bakterioidlar, kokkoidlar mutualist sifatida uchraydi. Agarda
aytilgan hasharotlar tanasidan mikroblarni olib tashlasak, ularning rivojlanish
jarayoni bo’ziladi, o’sish tuxtaydi, metamorfoz davom etmaydi, lichinkalari

reduksiyaga duch keladi. Bunday hasharotlarga mikroblari bor hasharotlarning
ekskrementlarini yedirsak, izdan chiqqan jarayonlar qayta tiklanadi.
Mutualistik simbioz nafaqat o’simliklar yoki hayvonlar orasida keng
tarqalgan. Bunday munosabatlar shakli odam bilan o’simliklar yoki hayvonlar
orasida ham juda keng tarqalgan. Masalan, odam ichagida har doim esherixiya
degan ichak bakteriyasi (Bacterium coli) mutualist holda yashaydi.
Ushbu bakteriya o’z faoliyati bilan odam organizmi uchun katta foyda
keltiradi, ya’ni odam uchun zarur bo’lgan V
1 vitamini majmuini hosil qiladi.
Ushbu vitamin majmuini foydali tomonlaridan biri, odam tanasidagi tif, ichburug’
(dizenteriya) va ayrim chirituvchi bakteriyalarga nisbatan antogonist bo’lib,
ularning zararli faoliyatini bosib turadi.
Shuni qayd qilish lozimki, mutualizm tizimidagi organizmlardan biri, ya’ni
boshpana bergan tomon xujayin deb hisoblansa, xujayin tanasini boshpana qilib
olgan ikkinchi organizm mutualist deb ataladi.
Shuningdek ushbu tizimdagi organizmlar (sheriklik) tashqi muhit bilan bog’liq
bulgan munosabatlarni boshqarishda ikkalasi ham faol ishtirok etadi.
Kommensalizm fransuzcha commensal- hamtavoq ma’nosini anglatadi.
Akademik Ye.N. Pavlovskiyning izohlashicha, kommensalizm simbiozning o’ziga
xos shakli hisoblanib, ikki turga mansub bo’lgan organizmlarning o’zaro
munosabatlari jarayonida, ularning biri ikkinchisiga zarar keltirmasdan uning
oziqasidan hamda himoyalanish unun tanasidan foydalanadi.
Tirik organizmlar orasida kommensal munosabatning turli-tuman shakllari
mavjud. Lekin bunday turli-tuman shakllarni asosan uch turga ajratish mumkin.
a) Sinoykiya (yunoncha syn-birga, oikos-uy boshpana). Ushbu simbiozda
ikkala tur organizmlari bir-biriga nisbatan ma’lum darajada betaraf (befarq,
indifferent) bo’lishi yoki ayrim hollarda simbiontlarning biri ikkinchisiga umuman
zarar keltirmasdan o’ziga foyda olishi mumkin. Masalan, ko’p qilli halqali
chuvalchanglardan nereida polixetasi himoyalanish maqsadida zohid qisqichbaqasi
joylashgan mollyuska chig’anog’idan boshpana sifatida foydalanadi. Bundan
tashqari nereis chuvalchangi qisqichbaqaning qoldiq oziqasidan ham foydalanishi

mumkin. Keltirilgan ushbu misoldan ko’rinib turganidek o’zaro birga yashovchi
simbiontlarning faqat biri (nereis) o’ziga foyda olmoqda, lekin ikkinchisiga (zohid
qisqichbaqasiga) zarar yetkazgani ham yo’q.
Sinoykiya shaklidagi kommensalizmni ba’zan kvartirantlik (ijaraga olish)
so’zi bilan ham almashtirish mumkin. Yuqorida keltirilgan misolimiz ham aynan
ushbu fikrni tasdiqlaydi.
b) Epioykiya . Kommensalizmning ushbu shakli sinoykiyaga o’xshash, lekin
simbiont (ijarada turuvchi) o’z xo’jayinining atrofida yoki bevosita uning tashqi
qoplag’ichlariga yopishgan holda yashaydi. Masalan, yopishqoq baliq (r ы ba
prilipalo) ning orqa so’zgichi so’rg’ichga aylangan va uning yordamida u akula
yoki biron-bir yirikroq suv hayvoni terisiga yopishib olib, uzoq masofalarga
ko’cha oladi hamda xo’jayinining qoldiq oziqlari bilan kun kechiradi.
Epioykiyaning bir ko’rinishi paraoykiya deyilib, simbiontlarning biri ancha kichik
va kuchsiz bo’lib, u har doim kuchli hayvonlar orasida yoki ularga yaqin joyda
yashaydi hamda doimo ular kuchli hayvon himoyasida bo’ladi.
v) Entoykiya yoki hamtovoqning o’z “xo’jayinini” ichki organlarida yoki
ichki bo’shliqlarida yashashidir. Ushbu munosabat shakliga klassik misol qilib,
fiyerasfer balig’i (Fierasfer unberis) ning ignatanli goloturiya (dengiz bodringi-
Holothuria tubulosa)ni suvli o’pkasida va ichaklarida yashab, vaqti-vaqti bilan
(ko’pincha tunda) “xo’jayinining” kloakasi orqali tashqariga ovqatlanish uchun
chiqib turadi. Ushbu simbiotik munosabatda baliq goloturiyaning ichki
organlaridan faqat boshpana sifatida foydalanadi. Lekin keltirilgan misolimizda
zararsizdek ko’ringan baliq ayrim hollarda goloturiya tanasidan tashqariga
chiqmasdan, uning tanasi to’qimalari hisobidan oziqlanishga o’tishi ham mumkin.
Bunday simbiotik munosabat evolyusiya jarayonida sekin-asta chuqurlashib,
zaruriy xususiyatga aylanib borishi mumkin. Oqibatda kommensalizm
munosabatining yirtqichlik yoki parazitizm shakliga o’tib borishini ko’rishimiz
mumkin. Umuman olganda kommensalizm munosabatlarining qaysi shaklini
olmaylik epioykiyaning ektoparazitizmga, entoykiyaning endoparazitizmga
aylanib borishi uchun qulay sharoit mavjudligini ko’rish mumkin.

Forez -tashib yuruvchi, tashuvchi ma’nosini anglatadi. J.Ber (1952) forezni
kommensalizm bilan bir qatorga qo’yadi, lekin kommensalizmda
kommensallarning o’zaro munosabatlarini ma’lum darajada tarixiy rivojlanish
jarayonida shakllanib borgan bo’lsa, forezda ikki turga mansub bo’lgan
organizmlar orasida namoyon bo’lgan munosabat esa tasodifiy bo’lishi mumkin
hamda ikkala turdagi organizmlar orasida hyech qanday zaruriy bog’lanish
kuzatilmaydi. Ularning biri ikkinchisiga oziqa yoki boshpana berishi shart emas.
Umuman forezdagi munosabatlar ikkalasi uchun ham befarq (indifferent)
hisoblanadi, chunki ular fiziologik jihatdan ham, ekologik jihatdan ham alohida,
mustaqil yashash qobiliyatiga egadirlar.
Tabiatda hayvonlar orasida forez shaklidagi munosabatlar juda ko’p
uchraydi. Masalan, tuproq tarkibidagi mikro va mezofaunaning tuproq bilan birga
hayvonlar tanasiga yopishib boshqa joylarga ko’chishi yoki sinantrop
pashshalarning odam va hayvonlar bilan birga tasodifan boshqa hududlarga
tarqalishi kabilarni aytish kifoyadir.
Yirtqichlik . Agarda, bir tomondan organizmlar orasida mutualistik yoki
kommensalizm munosabatlarining turli-tuman shakllarining yuzaga kelishi
jarayonida sodir bo’lgan o’tish bosqichlari orasiga aniq bir chegara qo’yish
qanchalik qiyin bo’lsa, ikkinchi tomondan yirtqichlik bilan parazitizm xodisalari
orasiga ham aniq chegara qo’yish shunchalik qiyin. Ushbu ikki turdagi
munosabatlarning o’xshashlik tomoni shuki, ular antogonistik simbiozdir. Yirtqich
ham, parazit ham boshqa tirik organizm hayotiga birxil ta’sir o’tkazadi. Ikkala
shakldagi munosabatda boshqa tirik organizmlar hisobida oziqlanish amalga
oshadi. Lekin yirtqich parazitdan farqli ravishda boshqa bir turning ortiqcha
individlari bilan oziqlanadi. Yirtqich o’z o’ljasini bir yo’la, ya’ni bir martalik
oziqaga ishlatadi. Parazitlar esa o’z xo’jayini tanasi hisobidan ko’p marta (o’zoq
muddat davomida) oziqlanar ekan, bu bilan u nafaqat oziqasi manbaini
kamaytiradi, balki ushbu jarayon bilan bog’liq holda asta-sekin o’zlarini ham
o’limga mahkum etadi. Shunga binoan yirtqichlar irq parazitlari hisoblansa,
parazitlar individlar yirtqichi hisoblanadi. Bu ikkala turdagi antogonistik simbioz

tabiatda ma’lum bir oziqa manbai hisoblanuvchi organizmlar orasida tabiiy
munosabatni saqlanishida muhim rol o’ynaydi. Shuning uchun ham yirtqichlik
munosabati evolyusion nuqtai nazaridan qaraganda parazitizmga yaqin turadi.
Ushbu yaqinlikni hisobga olib, ayrim parazitologlar ba’zi qon so’rar
ektoparazitlarni yirtqichlar deb aytishni taklif etishadi.
Parazitizm va uning talqini
Parazitizm hodisasini turli davrlarda yashab o’tgan taniqli parazitolog
olimlar turlicha talqin qilib kelishgan. Masalan, nemis olimi Leykart (1852 y),
parazitizm deganda keng ma’noda shunday tushunilishi lozimki, bunda bir
organizm boshqa bir turdagi organizmdan o’zi uchun oziqa manbai va boshpana
topgan bo’lishi lozim. Ushbu talqindan shunday ma’no kelib chiqadiki, parazit
uchun xos xususiyat u oziqa manbai hisoblanuvchi organizmni (xo’jayinini)
o’ldirmasdan, uning hisobidan uzoq muddat oziqlanadi. Bu xususiyat parazitni
boshqa hayvonlardan keskin ajratib turadi. Lekin ushbu qonuniyat ayrim
parazitlarga to’g’ri kelmaydi. Masalan, zuluklar o’zidan bir necha marta yirik va
kuchli hayvonlar uchun parazit hisoblansa, o’zi qatori yoki o’zidan kichik va
kuchsiz hayvonlarga nisbatan yirtqich hisoblanadi. Leykartning tushuntirishiga
binoan parazitizm yirtqichlik bilan hayot kechirishning o’ziga xos ko’rinishidir.
Parazitning boshqa bir organizm ichida yoki uning tashqi qoplag’ichlarida
yashashi parazit uchun ikkinchi darajali ahamiyatga ega. Aslida parazit bilan
xo’jayin orasidagi munosabatlarning o’zgarishi birinchi navbatda oziqa manbai
bo’luvchi organizmning parazitga nisbatan katta yoki kichikligiga bog’liqdir.
Leykartning parazitizm hodisasiga bergan talqini o’z zamonasida va yaqingacha
ayrim parazitolog olimlar (Kolleri, 1922) tomonidan qo’llab-quvvatlanib kelindi.
Lekin parazitlik bilan hayot kechirish tarzini faqat xo’jayin hisobidan oziqlanishini
asosiy mezon qilib olish, masalani bir tomonlama tahlil qilishga olib kelgan bo’ladi
hamda parazitizmning mohiyatini noto’g’ri ochgan bo’lar edi. Gap shundaki
hayvonlar orasida shunday turlar ham mavjudki, ular parazitlar tarkibiga kirmaydi,
lekin boshqa bir organizmning turli organlarida (ko’pincha ovqat hazm qilish

sistemasida) yashab, faqat keraksiz yoki qoldiq mahsulotlar bilan oziqlanadi.
Masalan, ichak amyobasi (Entamoeba coli) yoki trixomonadaning ayrim turlari
(Trichomonas hominis) odam ichagida yashab, aksariyat hollarda bakteriya yoki
boshqa bir xujayralilar bilan oziqlanadi. Ular xo’jayinining to’qima va organlariga
hyech qanday zarar keltirmaydi.
Ko’pgina parazitologlar (Minchin, 1912; Yakimov, 1934) parazitizmni
mohiyatini to’laroq tushuntirish uchun ularni xo’jayin hisobidan oziqlanishi
xususiyatiga yana zarar keltirish qobiliyatini ham qayd qilish lozimligini aytishadi.
Shu fikrga binoan professor N.A.Xolodkovskiy o’z vaqtida (1914) parazitning o’z
xo’jayiniga jismoniy zarar keltirishini aytar ekan, bu uning xo’jayinga ko’rsatgan
zarari hisoblanadi deb ta’kidlaydi. Lekin bir qator parazitologlar parazitning
xo’jayiniga zarar keltiraolish xususiyatini qo’shishga qarshi chiqishadi. Masalan,
fransuz olimi Brumpt (1936) parazitning o’z xo’jayiniga zarar keltirishini tan
oladigan bo’lsak, uning asosiy mohiyatini noto’g’ri talqin qilgan bo’lamiz, chunki
ayrim parazitlar mavjudki, ular o’z xo’jayiniga zarar emas, balki foyda keltiradi.
Parazitning zarar keltiraolish xususiyatini mezon sifatida tan olishga prof.
A.A.Filipchenko (1937) qarshi chiqadi. Ushbu fikrni akademik I.K. Skryabin ham
qo’llaydi. U (1923, 1924) parazitizm munosabati- bu ikkita organizm orasida
mavjud bo’lgan o’zaro biologik munosabat bo’lib, ulardan biri “parazit”
hisoblanib, ikkinchisining (xo’jayinining) tanasida yoki ichki organlarida
vaqtincha yoki doimiy ravishda yashab oziqlanadi, lekin zarar ham keltirmayda va
foyda ham bermaydi.
Lekin parazitizm hodisasini yuqorida tortishuvga sabab bo’lgan talqinlari
ushbu simbiotik munosabatning mohiyatini to’la ochib bermaydi, chunki bir
tomondan bir turdagi parazit turli xo’jayinlariga turli darajada ta’sir qilishi mumkin
yoki parazit o’zining bitta xo’jayinida parazitlik qilib yashashi jarayonida turli
vaqtda turli darajadagi salbiy holatlarni yuzaga keltirishi mumkin. Ikkinchi
tomondan esa parazitga ham o’z navbatida xo’jayin tomonidan salbiy ta’sirlar
berilishi mumkin.

Ushbu ta’sir ko’p hollarda immunitet hodisasi orqali namoyon bo’ladi.
Xo’jayin tanasida hosil bo’lgan antitelalar parazitning yashovchanlik qobiliyatini
cheklab qo’yishi yoki uning serpushtligini keskin pasayishi va boshqa salbiy
holatlarda namoyon bo’ladi.
Parazitizm hodisasining bir talqini bundan ancha ilgari Braun (1883)
tomonidan ifodalangan edi. Uning fikri bo’yicha parazitlik bilan hayot kechirish
tarzi shu organizmning biologik xususiyati hisoblanadi. Shunga binoan parazitizm
na sistematik va na fiziologik tushunchadir, balki to’lig’icha ekologik tushuncha
hisoblanadi. Ushbu talqin parazitizm mohiyatini deyarli to’la ochib beradi.
Akademik Ye.N.Pavlovskiy Braun fikrini qo’llab, o’zining “Organizm kak sreda
obitaniya”(1934) nomli maqolasida o’zaro birga yashovchi ikki tur organizlardan
biri xo’jayin hisoblanib u “parazit-xo’jayin”tizimining bir qismi emas, balki u
parazit yashaydigan muhit (boshpana) vazifasini bajaradi hamda bunday o’ziga xos
bo’lgan muhitga parazit moslashaolgan bo’lishi kerak.
Erkin yashovchi organizm hayot jarayonida atrof muhitning turli-tuman
o’zgaruvchan abiotik va biotik omillariga duch kelib turadi. Ushbu omillarning
organizmga nisbatan turli darajadagi ta’sirlarini organizmning o’zi boshqaradi.
Muhit bilan bog’lik bo’lgan turli munosabatlarni, o’zi mustaqil tartibga solib
turishi shart.
Parazitlik bilan hayot kechiruvchi organizm esa tashqi muhitning
o’zgaruvchan omillariga nisbatan munosabatlari xo’jayin organizmi orqali amalga
oshadi. Erkin yashovchi organizm bilan parazitlik bilan hayot kechiruvchi
organizm orasidagi asosiy farq ham aynan ana shundadir. Albatta, bu fikr bilan
parazit organizmi tashqi muhitning noqulay (o’zgaruvchan) omillariga duch
kelmas ekan va u atrof-muhit bilan bog’liq emas ekan degan xulosaga kelish
o’rinsizdir. Balki, o’z-uzidan ma’lumki, muhitning salbiy omillari xo’jayin
organizmiga ta’sir etar ekan, ushbu ta’sir ma’lum darajada parazitning umumiy
holatida va omilning xo’jayin organizmiga ta’sir qila olish darajasida ham
namoyon bo’ladi. Lekin muhitning o’zgaruvchan salbiy omillari bilan “parazit-
xo’jayin” tizimidagi organizmlar orasidagi munosabatni tartibga solib turishning

asosiy og’irligi xo’jayin zimmasiga tushadi. “Parazit-xo’jayin” tizimining turli-
tuman o’zgaruvchan ekologik omillari ta’sirida munosabatlarning o’zgarishi va
xo’jayin bilan uning paraziti orasida yuzaga keladigan yangi xususiyatlarni
ekologik parazitologiya yo’nalishi o’rganadi.
Amerikalik parazitolog Sprent (Sprent,1959,1963) parazitizm hodisasiga
nisbatan o’ziga xos talqinni ifoda etadi. U parazitizmni asosiy mezoni sifatida
xo’jayin o’z tanasidagi yot tanani mavjudligini bilaolish qobiliyatidir, deydi.
Ushbu qobiliyat organizmdagi parazitga qarshi antitelalarning hosil bo’lishi orqali
namoyon bo’ladi. Sprent organizmda mavjud bo’lgan parazitlarni ikki guruhga
bo’lishni taklif etadi. Birinchi guruhi geteroparazitlar bo’lib, parazit bilan
xo’jayin xar xil turlarga mansub bo’lishi bilan ifodalansa, ikkinchi guruh
gomoparazitlar deyilib, ular xo’jayin tanasining turli hosilalari yoki organizmdagi
qo’shimcha aynan shunday xo’jayindan (bir turga mansub bo’lgan boshqa
individdan) olib tikilgan transplantat bo’laklari bo’lishi mumkin. Masalan,
gomoparazitlarga rak kasalligini hosil qiluvchi yomon sifatli (tabiatli) o’smalar
yoki odam organizmini yetishmagan ayrim organlariga yoki to’qimalariga boshqa
odam tanasidan olib tikib qo’yish. Lekin shuni aytish lozimki vaqt o’tishi bilan
xo’jayin organizmi tikib qo’yilgan transplantatni ajratib tashlashga harakat qiladi,
chunki organizmdagi transplantat boshqacha genetik xususiyatga ega bo’lganligi
tufayli, unga nisbatan immunologik reaksiya paydo bo’ladi. Umuman olganda
xo’jayin tanasida geteroparazitlarga nisbatan immunologik reaksiyalar qanday
paydo bo’lsa, gomoparazitlarga qarshi ham shunday reaksiyalar yuzaga keladi.
Sprent hatto ona bachadonida hosil bo’lib rivojlanayotgan embrionni ham
gomoparazit deb hisoblashni taklif etadi, chunki ba’zan bunday embrion ona
organizmiga antigen omili sifatida ta’sir qilishi va ona organizmi tomonidan
immunologik reaksiyani paydo bo’lishiga sabab bo’ladi.
Keyingi 30-40 yil davomida parazitolog olimlar tomonidan parazitlar
biokimyosi va immunitet fiziologiyasi sohasidagi muammolarni o’zgarishga
bag’ishlangan tadqiqot ishlari avj oldiriladi va bu sohada ancha qimmatli ilmiy-
nazariy xulosalar olishga erishildi. Jumladan, xo’jayin bilan parazit orasida sodir

bo’layotgan munosabatlar jarayonida ilgari fanga ma’lum bo’lmagan xususiyatlar
kashf qilindi. Bu esa parazitologiyada “parazitizm fiziologiyasi” (funksional
parazitologiya) degan yangi yo’nalishni shakllanishiga olib keladi.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Abduraxmanov G.M., Lopatan I.K., Ismailov Sh.I. Osnovo’ zoologii i
zoogeografii. Uchebnik dlya studentov vo’sshix pedagogicheskix uchebno’x
zavedeniy. M., Izdatelskiy tsentr «Akademiya» 2001.
2. A buladze K.I. i dr. Parazitologiya i invazionno’e bolezni selskoxozyaystvenno’x
jivotno’x. Uchebnik d lya studentov VUZov po spetsialnosti "Veterinariya". M.,
1990.
3 . Akbaev M.Sh. i dr. Parazitologiya i invazionno’e bolezni jivotno’x. Uchebnik
dlya studentov VUZov po spetsialnosti «Veterinariya». M. KOLOS, 2000.
4. Biologiya. Bolshoy entsiklopedicheskiy slovar. Nauchnoe izdatelstvo "Bolshaya
Rossiyskaya entsiklopediya". M. 1998.
5. Burdelev T.E. i dr. Osnovo’ veterinarii. Uchebnik. M.,1978.
6. Genis D.E. Meditsinskaya parazitologiya. M. 1991.

Tirik organizmlarning o‘zaro munosabatlari va uning asosiy shakllari”

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish