Titrimetrik analiz usullari. kislota-asosli
![Bir xil normalli eritmalar teng mikdorda reaksiyaga kirishadi. Ekvivalentlar qoida siga
asosan, bir moddaning hajmini uning konsentrasiyasiga bo’lgan ko’paytmasi (N 1V1) ikkinchi
moddaning hajmini konsentrasiyasiga ko’paytmasi (N 2V2) ga teng, ya’ni:
N1V2N2V2 (1)
Eritmani narmalligini bilgan xolda uni titrini topish mumkin:
T NE/1000 (2)
Bir marta qilingan ishdan to’g’ri natija olib bo’lmaydi. Analiz kamida uch marta bajarilib, ular
yaqin natija berganda (hajmlar farqi 0,1 ml dan oshmasligi kerak) o’rtachasi olib hisoblanadi.
Buning uchun analizga olingan modda eritmasi ni muayyan bir hajmga keltirilib, uning biror
ulushini aniq o’lchab olinib, analiz qilinadi. Masalan, analiz qilinayotgan eritma 250 ml o’lchov
kolbasida suyultirilib, analiz uchun pipetka bilan 20,0 ml o’lchab olinadi va analiz 3 -4 marta
kaytarilib, sarf bo’layotgan standart eritmaning o’rtacha hajmi topiladi . Analiz qilinayotgan
moddaning umumiy miqdorini topish uchun olingan natija 250 ml kolbadagiga mos keltirilishi
kerak, ya’ni:Q=T*V k=N *E*Vk/1000. bu yerda Vk- kolbaning hajmi
Ommaviy analizlarni baja rishda ishchi eritmaning titri emas, aniqlanayotgan modda
bo’yicha titrini qo’llash juda qulaydir va natijani hisoblash ancha soddalashadi. Eritmaning
normalligi ma’lum bo’lsa, uning aniqlanayotgan modda bo’yicha titrini osonlik bilan hisoblash
mumkin.
Aniqlanayotgan modda bo’yicha olinadigan titr grammlar bilan ifodalanib, uning
miqdori 1 ml standart eritmadagi modda miqdoriga ekvivalent bo’ladi;
TV/A =T VEA/E V yoki T V/A =N VEA/1000,
bu yerda E V - standart modda ekvivalentining molyar massa si; T V/A – modda standart
eritmasining 1 ml ga aniqlanuvchi moddaning necha grammi to’ђri kelishini ko’rsatadi. E A -
aniqlanuvchi modda ekvivalentining molyar massasi, T V - standart moddaning titri, T V/A -
aniqlanayotgan modda bo’yicha olingan titr. T V/A qiymat asosida moddaning massasi: g A =
TV/A VV.
Misol uchun Cl - ionini aniqlash uchun AgNO 3 ning 0,1042n eritmasi olingan bo’sin. Bu
eritmaning 1 ml dagi miqdori 0,1042:1000 g -ekvAgNO 3 ga teng va shunga ekvivalent miqdorda
CI - bilan reaksiyaga kiradi. Cl - ning gramm -ekvivalenti 35,45 g bo’lgani uchun AgNO 3 ning CI -
bo’yicha titri:
T(AgNO3 SI-) 0,003694 g ml
Agar kontrol eritmadagi Cl - ni ani qlash uchun 22,50 ml AgNO 3 sarf bo’lgan bo’lsa,
titrlanayotgan eritmadagi Cl - ning mi qdori :
Q ga teng bo’ladi.
5) Teskari titrlash usuli yordamida aniqlanuvchi moddaning miqdorini aniqlashda
hisoblashlar yuqoridagilardan birmuncha farq qiladi.
Hisoblash quyidagi ikki usul bo’yicha bajariladi:
Birinchi usul bo ’yicha:
1) Avvalo aniqlanuvchi modda bilan reaksiyaga kirishgan mo’l miqdor qo’shilgan
reaktiv ekvivalentining mollar soni topiladi: n V1=N VVV/1000.
2) So’ngra ortiqcha miqdor V reaktiv bilan reaksiyaga kirishgan standart eritma A 1
ekvivalentining molla r soni topiladi: n A1=N AVA/1000.
3) Shundan so’ng aniqlanuvchi moddaning ekv. -mollar soni topiladi (u V moddaning A
bilan reaksiyaga kirgan ekv -mollar soniga teng). n =n V1-nA1.
4) Nihoyat aniqlanuvchi moddaning grammlar soni topiladi: g A = n AEA = [(n 1A-nA)E A =
[N VVV-NAVA]E A/1000
5) Moddaning foyiz miqdori quyidagicha hisoblanadi: a) ayrim namunalar usuli uchun:
xA = {[N VVV-NAVA]E A/1000}(100/a); b) pipetkalash usuli uchun: x A = {[N VVV-
NAVA]E A/1000}(V k100/V aa). 01042 35 45
1000
, , Т V AgNO Cl AgNO 3 3 0 003694 22 5 008311 , , .](https://docx.uz/documents/160d19fe-c4aa-4685-b542-73527fdcd7e4/page_4.png?v=1)
![qo’shilgan titrant hajmlari farqi, ml . pH/ s kattaligi ekvivalent nuqtada o’z maksimumiga
erishadi. Shuni ham aytish kerakki, pH/ C kattaligi ekvivalentlik nuqta yaqinida qancha katta
bo’lsa, titrlash shunchalik aniqroq bo’ladi. Ko’rinib turibdiki, pH 0,1% titrlanmay qolgan HCl
bo’lgand a va 0,1 % NaOH miqdori ortiq bo’lganda pH juda tez sakrab ko’tariladi. Bu oraliqda
pH 4 dan to 10 gacha o’zgaradi. Ekvivalentlik nuqtasi yaqinida pH ning ana shunday keskin
o’zgarishiga pH sakrashi deyiladi. pH sakrashi qancha katta bo’lsa, tekshiriluvc hi modda
shuncha aniqroq aniqlanadi.
Titrlash egri chiziqlarining xarakteriga kislota va asoslar konsetrasiyalari, tabiati va
harorat tasir kursatadi. Titrlanayotgan eritmalar konsentrasiyalarining titrlash egri
chizig’iga ta’sirini 2 -chizmadan ko’rish mumkin.
2-chizma. Eritma pH sakrashining konsentrasiyaga bog’liqligi.
Suvning ion ko’paytmasi (K W) temperatura ko’tarilishi
bilan tez ortadi va 100 oS da 18 oS dagiga qaraganda qariyb 100 marta ortadi. 100 oS da K W
taxminan 10 -12 ga teng bo’ladi.
Shunin g uchun ham temperaturaning ko’tarilishi pH sakrashiga katta ta’sir ko’rsatadi.
Neytrallanish nuqtasida pH ning o’zgarishi K W kattaligiga bog’liq bo’lib, agar 18 oS da K W=10 -
14 (neytrallanish nuqtasida pH=7) bo’lsa, 100 oS da K W=10 -12 bo’ladi, bunda ney trallanish
nuqtasida pH = 6 ga to’g’ri keladi. Demak, titrlashning pH sakrashi 2 birlikka kamayar ekan.
2.Kuchsiz kislotani kuchli asos bilan titrlash. SN 3SOON ni NaOH bilan titrlaylik.
Eritmalarning konsentrasiyalari 0,1n va hajmi 100 ml deb va hisoblashn i osonlashtirish uchun
eritmaning hajmi o’zgarmay di deb olamiz SN 3SOON NaOH CH 3COONa H2O
Titrlash boshlanmasdan oldin [H ] formulasi Bilan hisoblanadi.
Eritmaga 0,1 n NaOH eritmasi qo’shilsa, eritmada erkin CN 3COOH dan tashqar i natriy asetat
ham bo’ladi. Natijada bufer aralashma hosil bo’ladi. Bufer aralashmalarda pH ni pH = -lgk-ta -
lgS k-ta + lgC tuz formula bilan hisoblash mumkin. Ekvivalentlik nuqtasida CH 3COO H ning
hammasi neytrallangan bo’lib, eritmada faqat natriy asetat bo’ladi, u suv tasiridan
gidrolizlanadi.
Titrlash boshlangach, eritmada bufer sistema hosil bo’ladi va ekvivalent nuqtagacha bufer
sistemalarda [H +] ni hisoblash formulasi va ekvivalent nuqtada gidrolizni hisobga olib [H ]
formu lasi bilan va nihoyat undan so’ng ortiqcha qo’shilgan ishqopHing
konsentrasiyasi bilan hisoblanadi.
quyilgan 0,1n NaOH
yoki titrlangan HAs
poH ni ani qlovchi
elektrolit
pK ni hisoblash formulasi pH
0 0,1n CH 3COOH pH 12pK k-ta-12lgC k-ta 2.9
9 CH 3COOH CH3COONa pH 12pK k-ta-12lgC k-ta 3.75
90 CH 3COOH CH 3COONa pH 12pK k-ta-12lgC k-ta 3.8
99 CH 3COOH CH 3COONa pH 12pK k-ta-12lgC k-ta 5.72
99,9 CH 3COOH CH 3COONa pH 12pK k-ta-12lgC k-ta 7.76 К С к та к та К К Н О к та 2 ](https://docx.uz/documents/160d19fe-c4aa-4685-b542-73527fdcd7e4/page_8.png?v=1)
![100 CH 3COOH pH 712pK 12lg0.1 8.86
100,1 NaOH [OH] 10 -4 10.0
Bu titrlash egri chizig’ ini HCl ni titrlash egrisi bilan solishtirsak ekvivalent nuqta neytral
muhitda emas, ishqoriy sharoitda bo’ladi. Titrlash sakramasi HCl ni titrlashga qaraganda ancha
kichik va nihoyat ekvivalent nuqtani aniqlash uchun ko’p ish latiladigan indikatorlardan faqat
fenolftaleingina to’g’ri keladi. Kuchsiz kislotani titrlashda
Sk-ta K k-ta 10 -9 dan kam bo’lsa indikator bilan titrlab bo’lmaydi.
3.Ikki asosli kislotalarni kuchli ishqor bilan titrlash.
Ko’p asosli kislotalarni asoslar bilan titrlashda bosqichli neytralizasiyani kuzatish
mumkin, bunda ekvivalent nuqtalar ham bir nechta bo’ladi, agar kislota ikki asosli bo’lsa
ikkita, uch asosli bo’lsa esa 3 ta va hokazo. Xuddi shunday hodisa ko’p negizli asoslar va ko’p
asos li kislotalarning tuzlarini titrlashda ham kuzatiladi. Shu singari kuchsiz asoslarini kuchli
kislotalar bilan titrlashda OH - va pOH aniqlanadi va pH -pOH =14 formulasidan
foydalanib pH topiladi. Ikki asosli kislotalarni titrlasak titrlash sakr amasi 50% titrlanganda
birinchi va 100% titrlanganda ikkinchi sakrama hosil bo’lishi kerak.
50% kislota titrlanganda titrlash sakramasining hosil bo’lishi uchun 2 shart bajarilishi
kerak: 1)S k-ta K110 -9 2)K 1:K 210 4.
100% titrlaganda sakramaning hosil bo’lishi uchun S k-taSk 210 -9 bo’lishi kerak.
Agar eritmada ikki kuchsiz kislota aralashmasi bo’lsa, ularning dissosilanish
konstantalari keskin farq qilsa, ya’ni S 1K1;S2K210 4 bo’lsa, ularni ketma -ket alohida titrlash
mumkin. Bu shart bajarilmasa, ikkalasi baravar titrlanaveradi.
Ko’p asosli kislotalarda [H ] ni hisoblashda, odatda uni bir asosli deb qaralaveradi,
chunki keyingi bosqichlarda ionlanish kichik bo’lganligidan hisobga olinmaydi. Misol uchun
N3RO 4 da vodorod ionlari konsentrasiyasi
[H ] deb qarash mumkin.Agar [H ] fosfat kislotada aniq
[H ]
formulasi bilan xisoblanganda xam soddalashtirilgan xisoblashdan farq qilmaydi.
Indikatorlar. Indikatorlar ekvivalent nuqtani, to’g’rirog’i titrlashning oxirgi nuqtasini
topishga imkon beradigan moddalardir. Indikatorlar to’g’ri tanlangan bo’lsa ekvivalent nuqta
titrlashning oxirgi nuqtasi bilan mos tushishi mumkin. Indikatorlar kuyidagilarga bo’linadi:
1) Ichki va tashqi indikatorlar. Ichki indikatorlar deb bevosita titrlanuvchi eritmaga
qo’shiladigan indikatorlarga aytiladi. Tashqi indikatorlar esa eritmaga kiritilmaydi, bunda bir
tomchi titrlanuvchi eritma indikator qog’oziga yoki filtr qog’oziga tomizilib indikator bilan
aralashtiriladi.
2) Qaytar va qaytmas indikatorlar. Qaytar indikatorlarga kislotali -asosli indikatorlar kiradi.
Bular vodorod ionlari konsentrasiyasiga mos ravishda o’zining rangini o’zgartiradi. Qaytmas
indikatorlarga esa ko’pchilik oksidlanish -qaytarilish indikatorlari kiradi.
Ishlatiladigan reaksiya turiga qarab quyidagi indikatorlar mavjud:
a) kislotali -asosli;
b) oksidlanish -qaytarilish (redoks);
v) metalloxrom;
g) adsorbsion;
d) radioaktiv;
ye) fluoressent va boshqalar.
Kislotali -asosli indikatorlar. Kislotali -asosli rea ksiyalarda tashqi effekt kuzatilmaydi.
Shuning uchun ekvivalent nuqtani topishda indikator dan foydalaniladi. Kislotali -asosli titrlash
usulining indikatori sifatida eritmaning pH qiymati o’zgarishi bilan o’z rangini o’zgartiruvchi
moddalar ishlatiladi. Bularga lakmus, metiloranj, fenolftalein va ko’pgina boshqa moddalar
kiradi. Bulardan har birining rangi pH ning ma’lum bir kichik oralig’ida o’zgaradi va bu К С H PO H PO 3 4 3 4 К К К С H PO H PO HPО H PO 3 4 2 4 42 3 4 ](https://docx.uz/documents/160d19fe-c4aa-4685-b542-73527fdcd7e4/page_9.png?v=1)
Titrimetrik analiz usullari. kislota-asosli