Tizim sifatida bibliografik faoliyatning funksional yuki. Zamonaviy bibliografiya tizim sifatida
![I BOB. TIZIM SIFATIDA BIBLIOGRAFIK FAOLIYATNING
FUNKSIONAL YUKI
1.1 “Bibliografik faoliyat” tushunchasi, bibliografik faoliyatning asosiy
vazifalari
“Bibliografik faoliyat” tushunchasi kutubxonashunoslikning eng umumiy
tushunchalaridan biridir. 70-80-yillarda u bibliografiyaga faol yondashuv nuqtai
nazaridan nazariy asoslandi va adabiyotda va amaliyotchilar orasida ilgari
qo'llanilgan bo'lsa-da, qat'iy ma'noga ega bo'ldi. Uni "bibliografiya" ning asosiy
tushunchasi bilan bog'lash zarurati paydo bo'ldi. Tushunchalarni aniqlashtirishni
bibliografik amaliyotning rivojlanishi bilan ham, yangi bibliografik hodisalarni
tushuntirishning yangi imkoniyatlari bilan boyitilgan fanning rivojlanishi bilan
ham shartlangan tabiiy va uzluksiz jarayon sifatida qarash kerak.
Ko'pgina mualliflar "bibliografiya" va "bibliografik faoliyat" tushunchalarini
sinonimlar deb hisoblashadi. Ko'p hollarda bu mumkin va oqilona, ammo bu
tushunchalar har doim ham bir-birini almashtirib bo'lmaydi, bu ma'lum semantik
farqlarni va ularning o'ziga xos emasligini ko'rsatadi.
Bibliografik faoliyat haqidagi barcha g'oyalar xilma-xilligi ikkita
yondashuvga birlashtirilgan bo'lib, ularni cheklovchi va kengaytiruvchi deb
belgilash mumkin. Birinchisi, uni bibliografik amaliyot sifatida tushunish bilan
bog'liq va u uzoq vaqt davomida hukmronlik qilib kelmoqda. Ikkinchi yondashuv
yaxlit ko'rinishga mos keladi [8; 35]. bibliografik hodisalarning barcha xilma-
xilligini o'z ichiga olgan bibliografik faoliyat. Bibliografik faoliyatning an'anaviy
talqini dixotomiya doirasida o'zining eng to'liq shakllarini oldi: bibliografiya (ilmiy
va amaliy faoliyat sohasi sifatida) va bibliografiya fani (bu faoliyat haqidagi fan
sifatida). Shunday qilib, bibliografik faoliyat amaliyotga, bibliografiya esa «ilmiy
va amaliy faoliyat» deb ham tushunilganligi sababli, bibliografik faoliyat
bibliografiyaga tenglashtiriladi.
Kengaytirilgan yondashuv bilan bibliografik faoliyat bibliografik
hodisalarning butun doirasini, shuningdek, keng ma'noda bibliografiyani o'z ichiga
4](https://docx.uz/documents/53fadc6e-76d8-4707-9a64-512ed43ef23d/page_4.png?v=1)
![oladi. Terminlar sinonim vazifasini bajaradi va ulardan biri ilmiy terminologik
qat'iylik nuqtai nazaridan ortiqcha bo'ladi.
Bibliografik faoliyat bibliografik ma'lumotlarga bo'lgan ehtiyojni qondirish
uchun faoliyat sohasi sifatida belgilanadi, ya'ni unga faqat amaliy soha kiradi,
tadqiqot, o'quv va pedagogik komponentlar tashqarida qoladi. Shu bilan birga,
faoliyat tushunchasining o'zi fan va amaliyot, bilim va o'zgarishlarning birligini
umumlashtiradi. Bibliografik faoliyatni faqat amaliy deb hisoblagan holda, ushbu
turkumning mazmuni cheklangan.
“Bibliografiya” va “bibliografik faoliyat” tushunchalari ko‘lami va mazmuni
jihatidan eng umumiydir, degan xulosaga kelishimiz mumkin.
Bu zamonaviy bibliografiya fanining eng qiyin va hal qiluvchi
muammolaridan biridir. Uning atrofida hali ham munozaralar mavjud, chunki
bibliografik faoliyatning ijtimoiy mohiyatining malakasi uning ilmiy asoslangan
yechimiga bog'liq.
Bibliografiya barcha bibliografik hodisalarning yig'indisini bir butun sifatida
ifodalaydi, u umumlashtirilgan xarakteristikaning vazifasini bajaradi va
bibliografik hamma narsani birlik sifatida qayd etish imkonini beradi. Bu
kontseptsiya bu alohida hodisaning boshqalarga nisbatan sifat jihatidan o'ziga
xosligini, shuningdek, uning ichki o'zgarmasligi va takrorlanuvchanligini o'z ichiga
oladi [11; 112].
Bibliografik faoliyatning dastlabki nazariy fiksatsiyasi real mavjudlik
shakllarini, ushbu jarayonning tabiati va tuzilishini ochib bermaydi, bu faqat
kontseptsiyani konkretlashtirishning keyingi bosqichlarida mumkin. Bibliografik
faoliyat haqida aniqroq tushuncha faqat uning ta’riflarining xilma-xilligi, dastlabki
tushunchani kengaytiruvchi bir qator kategoriyalarning kiritilishi natijasida
shakllanadi.
Bibliografik faoliyat har qanday boshqa faoliyat kabi ikkita sohani: amaliyot
va bilimni o'z ichiga olganligi sababli, uni faqat bir qismi - amaliy bilan belgilash
noto'g'ri bo'ladi. Binobarin, ikkinchisini aniqroq aks ettiruvchi maxsus
kontseptsiyaga, “bibliografik amaliy faoliyat” tushunchasiga ehtiyoj bor.
5](https://docx.uz/documents/53fadc6e-76d8-4707-9a64-512ed43ef23d/page_5.png?v=1)
![Bibliografik amaliy faoliyatning ma'lum xarakterli xususiyatlarini ta'kidlash
kerak: ob'ektivlik, ijtimoiy shartlilik, maqsadga muvofiqlik, subyektivlik.
Subyektivlik faoliyat yo‘naltirilgan aniq predmetning mavjudligida, turli omillar
ta’sirida ushbu sub’ektning o‘zgarishida, ijtimoiy zarur mahsulot – bibliografik
vositalar, ma’lumotlar bazalarini yaratishda namoyon bo‘ladi. Bibliografik amaliy
faoliyatning muhim o'ziga xos xususiyati uning ijtimoiyligidir [8; 57]. Ya'ni, u o'z
tabiatiga ko'ra ijtimoiy xususiyatga ega. Uning mazmuni ijtimoiy ehtiyojlarning
tabiati, real sharoit va sharoit, mavjud moddiy resurslar bilan belgilanadi. Uning
asosiy qarama-qarshiligi haqiqiy voqelik va inson o'z ehtiyojlari va manfaatlaridan
kelib chiqqan holda qo'yadigan maqsadlar o'rtasida. U ijtimoiy xarakterga ega
bo'lib, mazmunli tarzda amalga oshirilganligi sababli, u doimo o'z predmeti,
faoliyatni tartibga soluvchi tashqi va ichki omillar bilan belgilanadigan yo'nalishga
ega. Faoliyatning uning regulyatorlariga bog'liqligi uning maqsadga
muvofiqligining har xil turlarida namoyon bo'ladi. Bibliografik amaliy faoliyatning
maqsadga muvofiqligi uning yakuniy natijaga qarab harakatlanishidir. U ijtimoiy
tizimning muayyan o'ziga xos tarixiy sharoitlari va qonuniyatlari bilan bog'liq
bo'lgan tashqi omillar bilan ham, ob'ektning ob'ektiv xususiyatlari va yuqori
natijalarni ta'minlaydigan vosita va usullar o'rtasidagi muvofiqlik darajasini aks
ettiruvchi ichki omillar bilan belgilanadi.
Subyektiv momentning mavjudligi bibliografik ma'lumotni yaratuvchi va
tarqatuvchi bibliograf, ham uni iste'mol qiluvchining faoliyatida namoyon bo'ladi.
Bunda bibliograf nafaqat mavzuga ta'sir qiladi, balki mavzu bo'yicha ikkinchi
sub'ekt - iste'molchi bilan o'zaro munosabatda bo'ladi. Bilish sohasida sub’ekt
tadqiqotchi-bibliograf, o‘qituvchi va talaba vazifasini bajaradi. Bibliografik
faoliyatning sub'ektivligi hujjat muallifining ishtirokida ham bo'lib, bu barcha
turdagi bibliografik resurslarda (bibliografik qo'llanmalarda, kartochka va elektron
kataloglarda, ma'lumotnoma nashrlarida) shaxsiy yo'naltirilgan elementlarni
yaratishda namoyon bo'ladi.
Bibliografik faoliyatni uning hissiy-amaliy va kognitiv shakllarining organik
birligi sifatida yaxlit tushunishga asoslanib, ularning o'zaro bog'liqligini ta'kidlash
6](https://docx.uz/documents/53fadc6e-76d8-4707-9a64-512ed43ef23d/page_6.png?v=1)
![kerak, bu ular bir-biri bilan bog'langanda aniqlanadi. Amaliy faoliyat ongli
xarakterga ega bo'lib, u amaliy harakatni amalga oshirishga qaratilgan ideal
komponentlar (bilim, his-tuyg'ular, his-tuyg'ular, diqqat, iroda, maqsadlar shaklida)
bilan tavsiflanadi. Bundan tashqari, u o'zgartiruvchi bilan bir qatorda, bilimning
asosi, asosi, haqiqatning "mezoni" bo'lgan kognitiv funktsiyani ham bajaradi.
Kognitiv faoliyat ham mutlaq emas: amaliyot unga tadqiqot ob'ekti sifatida ham,
tadqiqot vositalari shaklida ham kiradi [1; 69].
Bibliografik kognitiv faoliyatda ikkita quyi tizimni ajratib ko'rsatish kerak:
yangi bilimlar ishlab chiqiladigan ilmiy-kognitiv va tayyor bilimlar qayta ishlab
chiqariladigan o'quv-kognitiv. Ikkala quyi tizim ham bibliografik amaliyot bilan
chambarchas bog'liq: birinchisi, yangi shakl va usullarni izlash orqali bibliografik
amaliyotni takomillashtirish maqsadiga bo'ysunadi; ikkinchisi, fanning kasbiy
tayyorgarligi bilan bog'liq - bibliografik jarayonning eng muhim elementlaridan
biri bo'lib, ularsiz faoliyatni amalga oshirish mumkin emas.
Bibliografik faoliyatning rivojlanish qonuniyatlari va tendentsiyalarini
o'rganish maqsadini ko'zlagan holda, o'ziga xos usullardan foydalangan holda
nazariy faoliyat eng yuqori darajadir va natijada yangi ilmiy tushunchalar paydo
bo'ladi. Bibliografik amaliyot nazariy bibliografik bilimlarni rivojlantirishning
asosi, manbai bo‘lib xizmat qiladi. Ko'pgina nazariy muammolar sof amaliy
muammolarni hal qilish bilan bog'liq holda paydo bo'ladi.
O'quv va kognitiv bibliografik faoliyat organik ravishda ilmiy faoliyat
elementlarini (yangi bilimlarni ishlab chiqarish) va amaliy faoliyat elementlarini
(bibliografik jarayonlarda ishtirok etish) o'z ichiga oladi. Amaliy faoliyatga ham
ilmiy-kognitiv, ham o'quv-kognitiv sohalar ta'sir ko'rsatadi. Shu bilan birga, amaliy
faoliyat ham bevosita tajriba (amaliy mashg'ulot) va bilvosita (bosma nashrlarda
chop etilgan, o'quv-metodik materiallarga kiritilgan) orqali o'quv va kognitiv
faoliyatga kiritiladi [13; 93].
Shunday qilib, bibliografik amaliy faoliyat uning barcha turlarida kognitiv
faoliyat bilan bog'liq. Shu bilan birga, amaliy va kognitiv faoliyat yonma-yon
7](https://docx.uz/documents/53fadc6e-76d8-4707-9a64-512ed43ef23d/page_7.png?v=1)
![emas, ikkinchisi amaliyot tomonidan yaratilgan va uning asosida mavjud bo'lib, bir
vaqtning o'zida uning rivojlanishini rag'batlantiradi.
1.2. Bibliografik faoliyatning ishlash tamoyillari
Bibliografik tadbirlar o'z mohiyatiga ko'ra maqsadga muvofiq bo'lib, ma'lum
maqsadlar, loyihalar va dasturlarga muvofiq amalga oshiriladi. Uning rivojlanishi
jarayonida odamlarni o'z faoliyatida boshqaradigan ma'lum postulatlar, ya'ni o'ziga
xos tamoyillar shakllanadi.
Prinsiplar - bu faoliyatning mazmuni, tashkil etilishi, metodologiyasi va
texnologiyasiga qo'yiladigan talablar tizimini belgilovchi asosiy boshlang'ich
nuqta, eng barqaror. Ular o'zlarining ma'nolari bilan farq qiladi. Ulardan eng
muhimi rahbarlik, uslubiy va faoliyatning sifat darajasini aniqlash rolini o'ynaydi.
Bularga quyidagilar kiradi: ilmiy xarakter, demokratiya, tashkilot va o'z-o'zini
tashkil etish printsipi. Boshqa tamoyillar, birinchi navbatda, ishning vositalari,
shakllari va usullarini tanlash, ya'ni uslubiy va tashkiliy xususiyatga ega bo'lgan
jihatlar bilan bog'liq: usullarning faoliyat maqsadlariga muvofiqligi, integrativlik,
faoliyatning differentsiatsiyasi, tizimliligi.
Bibliografiyada ilmiy tamoyil quyidagi yo‘nalishlarda namoyon bo‘ladi:
haqiqiy ilmiy bilimlarni bibliografik manbalarda aks ettirish; barcha bibliografik
jarayonlarda ilmiy ma’lumotlar va dalillarga asoslangan usullardan foydalanish;
bibliografik faoliyat fanining rivojlanishi - bibliografiya fani; bibliografik
faoliyatning rivojlanish yo'nalishlari, shakllari va usullarini belgilaydi.
Bibliografiyaning demokratikligi, eng avvalo, jamiyatning barcha qatlamlari uchun
bibliografik ma'lumotlarning umumiy mavjudligida, iste'molchilarni hech qanday
asosda kamsitishning yo'qligida namoyon bo'ladi. Ikkinchidan, bu tamoyil
insonning axborot olish huquqi nuqtai nazaridan barcha sohalardagi byurokratik
cheklovlarga, jumladan, axborotga qarshi kurash kontekstida barcha axborot
manbalarining ochiqligini bildiradi [17; 215].
8](https://docx.uz/documents/53fadc6e-76d8-4707-9a64-512ed43ef23d/page_8.png?v=1)
![Bibliografik faoliyatni boshqaradigan va uni amalga oshirish jarayonida
ishlab chiqilgan barcha tamoyillarni sanab o'tish haqiqatga to'g'ri kelmaydi. Eng
umumiy, asosiylardan tashqari, alohida bibliografik jarayonlar bilan bog'liq bo'lgan
alohida tamoyillarni aniqlash mumkin [7; 44].
Prinsiplar o'ziga xos tarixiy xususiyatga ega bo'lib, muayyan jamiyat
sharoitida to'liq amal qiladi va boshqa sharoitlarda o'zgartiriladi. Shu bilan birga,
ular muhim asosni saqlab qoladilar, chunki u turli tarixiy davrlarda o'zgarishsiz
qoladigan bibliografiyaning o'zi va uning asosiy o'ziga xos vazifalariga bevosita
bog'liqdir. Aynan shu vazifalarning doimiyligi bibliografiyaning ijtimoiy hodisa
sifatida mavjudligini belgilaydi.
Bibliografik faoliyat tamoyillari naqshlar bilan o'zaro bog'liqdir. Ma'lumki,
ikkinchisi o'rganilayotgan hodisaning mohiyatining u yoki bu tomonini ochib
beradi va tamoyillar boshlang'ich nuqta sifatida ularning ifodasidir.
12](https://docx.uz/documents/53fadc6e-76d8-4707-9a64-512ed43ef23d/page_12.png?v=1)
![II bob. Zamonaviy bibliografiya tizim sifatida
2.1 Bibliografiyaning tizim sifatidagi xususiyatlari
Har qanday fan singari, bibliografik tipologiya ham o'z ob'ekti va
predmetini, metodologiyasi va terminologiya tizimini aniq kvalifikatsiya qilishi
kerak.
Bibliografik tipologiyaning ob'ekti - bibliografiyaning o'zi uning mavjudligi
va rivojlanishining barcha real xilma-xilligidagi faoliyat, predmeti -
bibliografiyaning tizim sifatida ifodalanishi, ya'ni. ma'lum bir tuzilgan yaxlitlik.
Aynan bibliografik tipologiyaning predmeti bibliografiyani har tomonlama
rivojlantirish va takomillashtirishga ta'sirni nazorat qilishning asosiy vositasiga
aylanadi [1; 75].
Istalgan mavzuni, bibliografiyani tizim sifatida shakllantirishning uslubiy
asosi tipologik muammolarni hal qilish uchun belgilangan va axborot faoliyati
tizimida bibliografiyaning o'ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda
modellashtirishning taniqli umumiy ilmiy usuli hisoblanadi. Shu munosabat bilan
modellashtirishning umumiy ilmiy usuliga asoslangan bibliografik tizimlashtirish
usulini tipologik usul deb ataymiz. Bundan tashqari, hozirgi bosqichda tipologik
usulning o'zi kamida sakkizta xususiy usullarni o'z ichiga olgan tizim, murakkab
metodologiya sifatida harakat qilishini hisobga olish muhimdir.
Har holda, bibliografik tipologiyaning metodologiyasi xilma-xil va tizimli
bo'lishi kerakligini tushunish kerak. Ushbu versiyada biz mumkin bo'lgan
yondashuvlardan faqat bittasini ko'rib chiqdik. Ushbu metodologiya yangi
usullarni asoslash istiqbollarini ochib beradi, ularning ishlab chiqilishi va kiritilishi
bibliografiya fani nazariyasini boyitishga qaratilgan.
Bibliografik tipologiyada to‘rtta sistematik toifani asos qilib olish maqsadga
muvofiq bo‘lardi: tip, tur, tur, individual. Shaxs bibliografiyaning eng aniq,
haqiqatan ham mavjud ob'ektlari, jarayonlari va hodisalarini tizimlashtirishni
tavsiflaydi (masalan, bibliografiya bo'yicha ushbu darslik). Boshqa toifalar (tur -
jins - turlar) allaqachon ideal tizimlashtirishni aks ettiradi. Ularning mohiyati va
13](https://docx.uz/documents/53fadc6e-76d8-4707-9a64-512ed43ef23d/page_13.png?v=1)
![o'zaro bog'liqligi mavhumlikdan konkretlikka dialektik ko'tarilish asosida
tushunilishi kerak, bunda har bir ko'tarilish darajasi taniqli "universal - xususiy -
individual" dialektik triadada modellashtirilgan tegishli tizimli kategoriya bilan
belgilanadi. Binobarin, “tur” bibliografik tipologiyadagi eng yuqori sistematik
kategoriya bo‘lib, “bibliografiya” toifasining eng umumiy tavsiflanish momentini
aks ettiradi [3; 145].
Natijada, biz aytilganlarning barchasini umumlashtirib, tizimlashtirish
ob'ekti sifatida bibliografiyaning barcha eng muhim xususiyatlarini birgalikda aks
ettiruvchi quyidagi xususiyatlar qatorini taklif qilishimiz mumkin:
1) Maqsad (maqsad, ijtimoiy maqsad yoki funksiya) - bibliografiya amalga
oshiradigan ijtimoiy vazifaning mohiyatini aks ettiruvchi ilmiy kategoriya;
2) predmet (mazmun, mavzu) - bibliografiya mazmuni sifatida ijtimoiy
axborotning xususiyatlarini aks ettiruvchi ilmiy kategoriya;
3) Usul - maqsadga erishishning mantiqiy (aqliy) yo'llarini aks ettiruvchi
ilmiy kategoriya;
4) Janr (ikonik, adabiy shakl) - bibliografik ma'lumotlarni semiotik
ko'paytirish usullarini aks ettiruvchi ilmiy kategoriya;
5) ijtimoiy ahamiyat - bibliografiyaning sifat jihatidan tanlanganligini
(yangiligi, qimmatliligi va foydaliligi) aks ettiruvchi ilmiy kategoriya;
6) to‘liqlik – bibliografiyaning miqdoriy tanlanishini (to‘liq, tanlab olingan
va hokazo) aks ettiruvchi ilmiy kategoriya;
7) ijtimoiy daraja - bibliografiyaning ijtimoiy ixtisoslashuv xususiyatlarini
aks ettiruvchi ilmiy kategoriya;
8) tuzilma - bibliografiyaning turli qismlarini (quyi tizimlar, elementlarni)
bo'lish va o'zaro bog'lash usullarini aks ettiruvchi ilmiy kategoriya;
9) Vaqt - bibliografiyaning tarixiy va xronologik xususiyatlarini aks
ettiruvchi ilmiy kategoriya;
10) Fazo – bibliografiyaning hududiy-geografik xususiyatlarini aks
ettiruvchi ilmiy kategoriya;
14](https://docx.uz/documents/53fadc6e-76d8-4707-9a64-512ed43ef23d/page_14.png?v=1)
![11) Moddiy konstruksiya (moddiy va konstruktiv tashuvchi) - bibliografik
axborotni texnologik takrorlash usullarini aks ettiruvchi ilmiy toifa;
12) Ehtiyoj (o'quvchi maqsadi, manzili) - bibliografiya sub'ekti (jamiyat -
jamoa - individual) xususiyatlarini aks ettiruvchi ilmiy kategoriya [18; 86].
Faoliyat va izchillik tamoyillari talablarini inobatga olgan holda,
bibliografiyani har tomonlama tavsiflovchi ko'p o'lchovli mezonning optimal
tarkibi ham tsiklik xarakterga ega bo'lishi mumkin: ko'rsatilgan belgilarning
belgilangan sonidan tashkil topgan ayovsiz doira. Aniqrog'i, bu aylana emas,
chunki "maqsad - ehtiyoj" chegara belgilari nafaqat ramziy ma'noni anglatadi,
balki bibliografik faoliyat jarayonining dialektik, spiral xarakterini ham aks
ettiradi, bu esa takror ishlab chiqarish uchun tsikliklikning uzilishini anglatadi.
bibliografik ma'lumotlar.
2.2 Bibliografik faoliyatni tizimlashtirishning asosiy yo'nalishlari
Bibliografik faoliyatni tizimlashtirish muammosi bibliografiyaning asosiy
masalalaridan biridir. Uning ahamiyati ham nazariy, ham amaliy xarakterdagi
omillar bilan bog'liq . Bibliografik faoliyatning asosiy elementlarini ularning o'zaro
bog'liqligida aniq tushunish butun bibliografik voqelik haqidagi bilimlarni
chuqurlashtirishga yordam berishi kerak. Bu bilimlarni yanada tartibli va yaxlit
holga keltirish nafaqat fan rivoji, balki bibliografik fanlarni o‘qitish uchun ham
muhim ahamiyatga ega. Strukturaning yetarli darajada rivojlanmaganligi
bibliografik jarayonlar mavjudligining alohida momentlarini yetarlicha
baholanmaslikka olib keladi.
Ixtisoslashgan adabiyotlarda amaliy faoliyat sifatida tushunilgan
bibliografiya tuzilishini aniqlash uchun ko'plab yondashuvlar taklif qilingan.
Yechishdagi qiyinchiliklar ob'ektning o'zining xilma-xilligi, shuningdek,
bibliografiya fanining bir qator nazariy tamoyillarining etarli darajada
rivojlanmaganligi bilan bog'liq. Bu boradagi mavjud ishlarni o‘rganish bir qator
xulosalar chiqarish imkonini beradi.
15](https://docx.uz/documents/53fadc6e-76d8-4707-9a64-512ed43ef23d/page_15.png?v=1)
![Birinchidan, bibliografik faoliyatni tizimlashtirish muammosini nazariy
jihatdan ishlab chiqishda keyingi tadqiqotlar uchun asos bo'lishi mumkin bo'lgan
natijalarga erishildi. Ikkinchidan, bibliografiya turlarini tasniflashda yagona
yondashuv mavjud emas, bu hodisaning xilma-xilligi bilan ham, turli mualliflar
tomonidan "tur" va "bibliografiya" kabi tushunchalarni talqin qilishdagi noaniqlik
bilan bog'liq. Uchinchidan, tadqiqotchilar tuzilishning dastlabki asoslarini
aniqlashda shunday qiyinchiliklarga duch kelishadi, bu esa nazariy
konstruksiyalarning noaniqligi va yetarli darajada to‘liq emasligiga, taklif
etilayotgan turli tuzilmalarning bir-biriga mos kelmasligiga olib keladi.
To'rtinchidan, bibliografiyaning tasnifi asosan bibliografik mahsulotlar tasnifiga
to'g'ri keladi va shuning uchun bibliografik faoliyat strukturasini aniqlash
dolzarbligicha qolmoqda.
Shu bilan birga, bibliografik faoliyatni tizimlashtirishga yondashuvlar
faoliyat nazariyasi sohasidagi zamonaviy falsafiy tamoyillarga asoslanishi kerak.
Faoliyat usuli tizim bilan birgalikda tuzilmani tizim uslubi tamoyillari asosida
ham, uning faoliyat xususiyatlaridan kelib chiqib ko'rib chiqishga majbur qiladi.
Falsafada inson faoliyatining har qanday turida ikkita asosiy tarkibiy
darajani - ichki va tashqi ajratish zarurligi to'g'risida g'oya ishlab chiqilgan:
birinchisi, faoliyatni aktuallashtirilgan, ya'ni protsessual mexanizmlar deb
hisoblashga asoslanadi, buning natijasida. faoliyat rag'batlantiriladi,
dasturlashtiriladi va amalga oshiriladi: ikkinchi tarkibiy qatorda bir vaqtning o'zida
mavjud faoliyat turlari [4; 154].
Bibliografik amaliy faoliyatni tizim sifatida tahlil qilish, uning ichki
tuzilishi, birinchi navbatda, uning asosiy elementlari: sub'ekt (faoliyatni amalga
oshiruvchi) o'z maqsadlari bilan faoliyatning ideal prototiplari sifatidagi
munosabatlarini aniqlash orqali amalga oshiriladi. ; moddiy va ma'naviy kuchlarni
qo'llash bilan bog'liq sub'ektning maqsadga muvofiq faoliyati sifatidagi jarayonlar;
sub'ektning o'zaro ta'siri yo'naltirilgan ob'ekt; ko'zlangan maqsadga erishish
vositalari; natija (maqsadga erishish yoki erishmaslik natijasida). Ushbu
16](https://docx.uz/documents/53fadc6e-76d8-4707-9a64-512ed43ef23d/page_16.png?v=1)
![yondashuv faoliyatning "mexanizmi" ni, uning dinamikasini aniqlashga yordam
beradi.
Shu bilan birga, bibliografik amaliy faoliyat o'zining bevosita realligida turli
yo'llar bilan bir-biridan farq qiluvchi aniq yo'nalishlar, ishtirokchilar va
sohalarning ko'pligi sifatida namoyon bo'ladi. Shunga ko'ra, uni tashqi
ko'rinishlariga ko'ra, faoliyatining turli yo'nalishlariga ko'ra farqlash, ya'ni tashqi
tuzilishini aniqlash zarurati tug'iladi. Ko'rinib turibdiki, tashqi va ichki tuzilmalar
birlikda bo'lib, ularni bir-biri bilan bog'liq holda ko'rib chiqish mumkin emas.
Shunga ko'ra, har qanday faoliyatning o'ziga xos spetsifikatsiyasi mantiqiy
ravishda ob'ekt, sub'ekt, vositalar, maqsadlar, jarayonlar, natijalar kabi haqiqiy
faoliyat xususiyatlariga asoslanadi . Ular asosida bibliografik amaliy faoliyatning
tashqi faoliyatining quyi tizimlari ham ajratiladi.
Faoliyatni sub'ektlar (harakat qiluvchi) nuqtai nazaridan tahlil qilish va
ularning maqsadlari, sub'ektga yo'naltirilganlik nuqtai nazaridan (hujjatlarga
ijtimoiy ehtiyoj), foydalanilgan vositalar (natijaga qanday, qanday usullar bilan
erishiladi) yoritishga imkon beradi. bibliografik faoliyat butun ko'p qirraliligi bilan
[2; 177].
Faoliyatning quyi tizimlarini (uning turlarini) faoliyat xususiyatlari nuqtai
nazaridan ko'rib chiqish tizimli yondashuvni faoliyat yondashuvi (tizim-faoliyat
tahlili) bilan birlashtirishning ma'nosidir. Shunday qilib, bibliografik faoliyatning
strukturasini aniqlashtirish uchun, birinchi navbatda, uning ichki tuzilishining
asosiy elementlarining o'ziga xos xususiyatlarini aniqlash kerak.
Kutubxonaning bibliografik faoliyatining mazmuni va ko‘lami uning holati
va oldiga qo‘yilgan vazifalarga bog‘liq. Umumiy vazifa – fuqarolarning kataloglar
tizimi va axborotning boshqa shakllari orqali axborot olishga bo‘lgan huquqlarini
amalga oshirishni ta’minlash – kutubxonaning har bir turi bo‘yicha uning faoliyat
ko‘rsatayotgan sharoitlarini hisobga olgan holda belgilanadi. Bibliografik
faoliyatning mazmuni va hajmiga kutubxonaning idoraviy mansubligi va turi,
kitobxonlar (foydalanuvchilar) tarkibi va ularning axborotga bo‘lgan ehtiyoji,
tarmoq va hududiy kutubxonalar tizimidagi kutubxonalar o‘rtasida funksiyalarning
17](https://docx.uz/documents/53fadc6e-76d8-4707-9a64-512ed43ef23d/page_17.png?v=1)
![bilan birgalikda amalga oshiriladi. . Bibliografik jarayonlarda maxsus
kutubxonalarning boshqa bo‘limlari ham ishtirok etadi [3; 144].
Bibliografiya bo'limi ma'lumotnoma-bibliografik apparatni saqlash va
bibliografik ma'lumotlarni yaratish va uni iste'molchiga etkazish bilan bog'liq
barcha boshqa jarayonlar uchun javobgarlikni o'zida saqlab qoladi. Axborot
organlari bo'limlari va kutubxonaning bibliografik xizmatining birgalikdagi ishi
SBA ishonchliligini ta'minlash va xizmat ko'rsatilayotgan jamoalarning boshqaruv,
ilmiy, ishlab chiqarish va tijorat faoliyatini bibliografik ta'minlash sifatini
yaxshilash imkonini beradi.
Bibliografik jarayonlarni avtomatlashtirish bibliografik ishlarni tashkil
etishga katta ta'sir ko'rsatadi. Bibliografik ko'rsatkichlarni tuzish, bibliografik
ma'lumotlar va ma'lumotnoma-bibliografik xizmatlar elektron hisoblash
mashinalari yordamida amalga oshiriladi. Natijada, bibliograf ishining mazmuni
ko'p jihatdan o'zgaradi va shunga mos ravishda kutubxonadagi bibliografik
faoliyatning tashkiliy shakllari ham o'zgaradi.
Xodimlar soni kam bo'lgan kutubxonalarda bibliograf lavozimi mavjud emas
va barcha bibliografik ishlar kutubxonachilar tomonidan amalga oshiriladi. Bunday
kutubxonalarda bibliografik axborot va ma’lumot-bibliografik xizmat ko‘rsatish
ularning kamtarona imkoniyatlari doirasida amalga oshiriladi.
20](https://docx.uz/documents/53fadc6e-76d8-4707-9a64-512ed43ef23d/page_20.png?v=1)
Tizim sifatida bibliografik faoliyatning funksional yuki. Zamonaviy bibliografiya tizim sifatida