Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 41.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

To‘lagan xo‘jamyorov – tavallo, so‘fizoda va sidqiy xondayliqiylarning hayoti va ijodi

Купить
TO’LAGAN XO’JAMYOROV – TAVALLO, SO’FIZODA VA SIDQIY XONDAYLIQIYLARNING HAYOTI VA IJODI Reja: 1. So‘fizodaning hayoti va ijodini o‘rganilish tarixi. 2. So‘fizodaning hayot yo‘li. So‘fizoda she’riyati. 3. So‘fizoda – ma’rifatparvar shoir. 4. So‘fizoda ijodining milliy uyg‘onish davri adabiyotida tutgan o‘rni. 5.Sidqiy Xondayliqiyning hayoti va ijdiy faoliyati 5.Tavallo she`riyati Tavallo taxallusi bilan ijod qilgan To‘lagan Xo‘jamyorov 1883 yili Toshkentning Ko‘kcha dahasida tug‘ilgan.Uning hayoti oq va qizil mustamlakachilik hukm surgan davrga to‘g‘ri kelgani bois, ozob-uqubatlar bilan o‘tdi.Tavallo o‘ziga to‘q, mulkdor otasi Xo‘jameyor Jiyanboevning er-suvidan foydalanib, savdo tashvishlari bilan hayotini o‘tkazishi ham mumkin edi.Shu tarzda umri boyvachchalarnikidek o‘tmasa-da, o‘rtahol zamondoshlariniki kabi bir maromda kechgan bo‘lardi.Ammo Yaratgan Egam unga tug‘ma ijodiy qobiliyat tuhfa qilgan edi. Ijodga oshnolik, xalq hayotiga yaqinlik esa ijtimoiy turmushga faol aralashishga undadi.Qorasoch, qo‘yko‘z, bo‘yi atigi bir yarim metr bo‘lgan bu inson fidoyi bo‘lmaganida, balki umri kuzatuv ostida o‘tmas, 1938 yilda otilib ketmasdi. To‘lagan Xo‘jameyorov dastlab eski maktabda, keyin “Beklarbegi” madrasasida, rus-tuzem maktabida tahsil oldi.Oldiniga Toshkentdagi bir fabrikantning qo‘lida, 1900 yildan esa otasining maslahati bilan Prjevalskga borib bir tadbirkor tanishining qo‘lida ishlaydi.Rus tilini mukammal o‘rganadi, tijorat va hayot saboqlarini oladi.1909 yilda otasi vafot etgani sababli Toshkentga qaytib keladi.Bu paytlar 20 asr boshida chor mustamlakachiligi asoratidagi o‘lkalarda milliy uyg‘onish kuchayotgan davr edi.Aql-idrokli hammaslaklari bo‘lgan Munavvar qori,Husanxo‘ja Dadaxo‘jaev,Saidabdullo Saidazimboev,Komilbek Norbekov YUsuf Saryomiy,Avloniylar bilan To‘lagan ham imperiya changalidan ozod bo‘lishga imkoniyat yuzaga kelayotganini sezib, turli nashriyot, gazeta, jamiyatlar tuzish orqali avomni “uyqudan uyg‘otish” ga intildi. Bu orada 1917 yil oktyabridagi davlat to‘ntarishi bo‘lib, mustamlakachilik bolsheviklar tusidagi qizil rangga o‘zgardi xolos.Shunday bo‘lsada Tavallo yoshlarning ma’rifatli bo‘lishini istab, 1918 yilda Toshkentda yangi maktab tashkil etishga bosh bo‘ladi.SHuningdek, o‘z mahallasida kambag‘alxona tashkil qilib, davr sabab och nahor, etim esir bo‘lib qolganlarga oziq ovqat, kiyim bosh tarqatishgayam harakat qildi.Bu paytda Tavallo bolsheviklarning mustamlakachiligi avjiga chiqayotganligidan doim zorlanardi.Bu holatni “avom xalq o‘zaro nifoq va qo‘rqoqlik orqasidan xor-zor, qizillarga tutqun bo‘ldi.Biroq bir kuni sabr kosasi to‘ladi” deya baholardi. Tavallo yaratgan she’rlarda uning o‘sha vaqtdagi kayfiyati yaqqol seziladi: S h uncha Turkiston elinda nodon ahli ko‘b vale, Nosih o‘lmas ersalar, aqli rasolardin nasud?! Shoirni ayniqsa, millatning ertasi o‘ylantirib, shu fikrlar asnosida muxammaslar bitdi. Ey qo‘lum, pul tutma hech, millatga yordamlashmasang, Bo‘lma xushnud, ey dilim, millat g‘amin g‘amlashmasang, Ravshan o‘lma, ey ko‘zum, yoshing to‘kub namlashmasang, Fikrim, ochilma, agar she’ring yozib, xamlashmasang, Chiq ichimdan, jonim, ey, san manga hamdamlashmasang… Boshqa bir she’rida esa kinoya bilan qoloqlikni achchiq hajv qilib o‘tadi: Ovrupo ahli, siz quloq solingiz, Biz hunarlar yozib tonushtiramiz. Kelturing zapnburak, qurol necha xil, Bizni sopqon ila otushtiramiz. Aftomobi, arobangiz qayda, Ho‘qand arba bilan chopushtiramiz. Biz bilurmiz, siz to‘g‘ri so‘zni quli, Lek biz yalg‘onlar qotushtiramiz. Do‘stni dushman edub, solib ig‘vo, Gap toshub o‘rtaga choqushtiramiz. Qo‘lda bid’at maromnomasi bor, Kim yaqin kelsa, biz yopushtiramiz… Bu albatta qadimchilardek jadid taraaqiyparvarlarga to‘siq bo‘lgan toifaga kinoya tarzida bitilgan. Shu singari Tavallo ijodida yana boshqa kinoyaviy, hajv yo‘sinidagi boshqa she’rlar ham mavjud: Teskari, demang, zamon, bizning yurishlar teskari, Eldin ibrat olmayin bizda turushlar teskari. Qo‘ysa gar millat qadam, rohi taraqqiy izlasa, Dar mahal done o‘lub yo‘ldin urushlar teskari… Yo‘q , demang, bizda muharrir, shoir, ey ahboblar, “Oy yuzingdan, voy, ko‘zingdan”, deb yozishlar teskari… YOki yana bir she’rida shunday satrlar bor: Falak, bizga xabar ber, nechun bee’tibor etding, Jahonda barcha ellar ichra bizni sharmisor etding. Jaholat rishtasiga band etib, rahm eimading hargiz, Falokat handaqi uzra bugun bizni duchor etding. SHarorat yomg‘urini yog‘durib millatni boshig‘a, Adovat otig‘a otlandurub bizni suvor etding… Millat dardi bilan yashagan shoir boshqa xalqlar bilan ham do‘stona munosabatlar tarafdori edi.Xususan, ruslar orasida ham do‘stlari ko‘p bo‘lib, o‘zbek va rus tillari uyg‘unligida g‘azal ham yozgan edi. Ma’lumki, rus tili fonetik xususiyatiga ko‘ra, aruz qonunlariga bo‘ysunmaydi.Biroq Tavallo buni ham uddalab, “Vot she’r” sarlavhasi bilan “Mushtum” jurnalining 1928 yil 3-sonida chop ettiradi: “Mushtum” chirog‘im, so‘yla-chi: kak t ы pojivaesh? Har kimni so‘kib, sam sebe dushman najivaesh. Tekkanga tegib, tegmasa shutish, pochemu tak? Xullas, jim o‘tir, muncha vsegda zadevaesh Esli popadet senga birov mulla qilursan, Har qanday asov bo‘lsa-da, uzda nadevaesh. Bir kun chiqasan chyorn ы y kiyib, ertaga boshqa, Otkuda chopon haftada nadevaesh? Hech bir sojalet etma, yozib tur nima ko‘rsang. Inache bugun vaqti g‘animatni teryaesh. Mayli, xorosho, razn ы y qiliqlarni yozib tur, Bizlar bilamiz, vezde b ы vaesh. Vot endi bugun man yozaman, san smotri, Sen dema meni “mag‘zava” tezda zabiveash. “Mushtum”ga murojaat shaklida yozilgan ushbu g‘azal o‘sha vaqtda katta shov-shuvlarga sabab bo‘lgan.Ayrim ko‘rolmaslar esa, To‘lagan ichkilikka berilganidan shunday she’rlar yoza boshladi, deya gap tarqatishadi.Uning ichkilikka berilishi aslida 1931 yilda o‘g‘li Mahmudning vafotidan so‘ng bo‘lgandi.Maqsud, Sanobar va Rahbar ismli farzandlari esa otasining dardini anglashardi.Ammo tabiatan intiluvchan, g‘ayratli Tavallo xatarli vaziyatlarda ham millat haqida qayg‘urardi.Ana shu qayg‘u-alamlar Tavalloni 1937 yilning sentyabrida qatag‘on domiga tortdi.Natijada unga “xalq dushmani” deya soxta, to‘qima ayblov qo‘yilib, o‘sha yilning 10 noyabrida NKVD uchligi Tavaloni otib o‘ldirdi. Tavallodan turli janrlarda yozilgan yuzga yaqin she’r, jadid adibi degan nom meros bo‘lib qolgan. … Xorazmning Gurlan tumanilik shoir Tursunboy Karimov 1980 yillarda tuman kino idorasi rahbari sifatida Toshkentga borganida, u erda Tavalloni tanigan-bilgan qariyalardan yozib olgan she’rlarni o‘qib, jadid adabiyoti namoyondasining hajv yo‘sinida ash’orlar bitganiga amin bo‘lasiz.Ushbu she’rlar hali hech bir nashrda yoritilmagan bo‘lib, Tavalloning hajv yo‘li bilan taraqqiyotdan ortda qolmaslikka, ma’rifatli, shijoatli bo‘lishga zamondoshlarini undaganini anglaymiz: Toshkentda ko‘p istirohat bog‘imiz, Hech kelishmas anga borib bizning sayr etmog‘imiz, YOz fasli oq badanlar oq kiyimlar kiysalar, Paxtalikni tashlamay, elkaga chiqqan yog‘imiz. Uch qavat kamzulning ustidan yana bir Kattakon bog‘labon mahkam qilib sakkiz quloch belbog‘imiz. Skameyka uzra o‘ltirsa nechalar rohat qilib, Kavfshimiz loyi bilan biz ustida yotmog‘imiz. O‘qiganingizdek, Tavallo jadid shoirlari kabi jamiyatda ma’naviyat va ma’rifatni yuksaltirishga, davrdoshlarini o‘z qobig‘iga o‘ralib, zamondan orqada qolmaslikka undab, kamchilik va nuqsonlar, muammolardan ko‘z yummay, ularni hajv qilib she’rlar bitgan: Ruslar otib bir zambarak, Borlarni qildi bedarak. Biz bog‘da chalib tar-tarak, Sopqon otolmaymiz hanuz. Ruslar uchsa osmon, Mashinasi aeroplan. Nechun bizlar tramvaydan Erga tusholmaymiz hanuz?! Bizlar katta narvon qo‘yib, Tomdan tusholmaymiz hanuz.. Muhammadsharif So‘fizoda 1880 yili C h ustda hunarmand oilasida dunyoga keldi. Uning otasi Egamberdi So‘fi pichoqchilik bilan shug‘ullangan. Uning oilasi adabiyot shinavandalari edi. Onasi Zaynab xolaning harakati bilan o‘g‘li Muhammadsharif yon qo‘shnisi Manzura otin qo‘lida savod chiqaradi, so‘ng mahallasidagi eski maktabda ta’lim oladi. So‘fizoda adabiyot dargohiga 90-yillarda kirib keldi. 1893-1898-yillarda Qo‘qonda yashab, Muqimiy to‘garagida faol qatnashishi shoirning dunyoqarashining shakllanishida, badiiy mahoratining o‘sishida o‘ziga xos maktab bo‘ldi. Juda qisqa muddat ichida oddiy pichoqchi Egamberdi So‘fining o‘g‘li Muhammadsharif «Vahshiy», «So‘fizoda» taxalluslari bilan butun Farg‘ona vodiysida shuhrat topdi. Lekin ijtimoiy tuzum homiylarini sharmanda qiluvchi hajviyalari shoir boshiga katta tashvish olib keldi. Uni «dahriy» deb e’lon qildilar. Unga «beadab», «badasl» degan tavqi la’nat tamg‘asi bosdilar. Bu hali hammasi emas edi. Uni qatl etishni lozim topdilar. SHoir qochishga va natijada 1900-1913 yillarda ona diyoridan uzoqda darbadar hayot kechirishga majbur bo‘ldi. O‘rta Osiyoning butun shaharlarini kezib chiqdi. Tiflis, Baku, Arabiston, Hindiston, Turkiyada bo‘ldi. Biroq shoir qaerda bo‘lmasin, baribir ona diyoriga qaytishdan umid uzmadi. U o‘z she’rlari bilan Kavkaz va Orenburg matbuotida, Toshkentda chiqadigan «Turkiston viloyatining gazeti», «Sadoyi Turkiston» gazetalarida faol qatnashib turdi. Nihoyat, 1913 yilning oxirlarida CHustga qaytib, yangi usuldagi maktab ochdi. Tabiatan dangal, tikso‘z, hatto, bir oz chapani fe’l bo‘lgan shoir maktabni tepasiga shunday deb yozdirib qo‘ygan ekan: «Men ul bo‘yoqchimanki, maktab kumida rang berib, qora chappalarni o‘n ikki oyda oq qilaman». So‘fizoda dastlab o‘z zamondoshlari, safdoshlari singari ma’rifatparvar shoir sifatida tanildi. Uning ozarbayjon adiblari Jalil Mamadqulizoda, Aliakbar Sobir bilan yaqindan tanishuvchi dunyoqarashining shakllanishiga katta yordam berdi. 1905 yildan keyin shoir ijodi yangi bosqichga ko‘tarildi. Uning bu davr she’riyatida milliy tuyg‘ular paydo bo‘ldi. So‘fizoda ijodini o‘rganar ekanmiz, So‘fizoda va Hamza ijodida ko‘p umumiylik va mushtarak taraflari bor ekanligini ko‘ramiz. Hamzaga ham, So‘fizodaga ham Kavkaz orti, hozirgi Turkiston va uning atrofidagi gazeta- jurnallarning, ularda ishtirok etuvchi taniqli ozarbayjon va taniqli tatar adiblarining ta’siri kuchli bo‘ldi. Erli amaldorlarni, jamiyatdagi norasoliklarni talqin qilganliklari uchun ikkovi o‘z yurtidan quvg‘inga uchradi. So‘fizoda quvg‘ini haqida adabiyotlarimizda ikki xilliklar juda ko‘p. Zero, So‘fizoda XX asr milliy uyg‘onish davrining yirik namoyondasidir. S h oir tutqun, jirkanch jamiyatda she’riyatning o‘tkir, g‘oyaviy qurol bo‘la olishini chuqur his etdi. Qalamini haqiqat yo‘lida boyu amaldorlar, mahalliy hukumat vakillarining kirdikorlarini ochishga qaratadi: Berahm, bag‘ritosh, jafokash burgalar, Berding manga ko‘p buncha ham ozor burgalar. Har yonga urib oh ila o‘zni sitamingdan Ag‘nab chiqaman kechasi bedor burgalar. So‘fizoda hayotidagi har bir yangi hodisaga o‘zining faol munosabatini bildirib bordi. Saylov er islohoti, xotin-qizlar ozodligi haqida she’rlar yozilib, xalqni hushyor bo‘lishga chaqiradi, uning mohiyatini keng xalqqa tushuntirdi. Uning «Qalaysizlar» she’ri jamiyatning bir-biridan iqtisodiy jihatdan farqlanadigan ikki tabaqasi tilidan yozilgan bo‘lib, har bir tabaqa fikri o‘z tili, ya’ni har bir tabaqa uchun xos bo‘lgan lug‘at tuzilishi va shevalari bilan ifodalanadi. SHoir ayollarni Evropa madaniyatiga chaqiribgina cheklangan emas. U ayollarni jamiyatning faol quruvchisi , bunyodkori bo‘lishga undaydi va ilm olishiular uchun eng yaxshi ziynat deb hisoblardi : Muncha yomon sho‘rladi peshonalar, Qizlarimiz joriyayi xonalar. Siz edingiz jonlara jononalar, Qadringizni bilmadi debonalar . Qumri bilan bulbuli bedonalar YAxshi o‘qur, siz ham o‘qing, onalar. So‘fizoda ijodiy faoliyatida ma’rifatparvarlik ustuvor ahamiyatga ega. U gazetaga alohida ahamiyat berdi va xalqning madaniy hayotida gazetaning katta rol o‘ynashini tushuntirdi. Mazkur mavzuga bag‘ishlangan «Yashnatib dil g‘unchasin fasli bahor aytar gazet» deb boshlanuvchi gazeta to‘g‘risida g‘azali, ayniqsa, diqqatga sazovordir. Mumtoz adabiyotimizning taniqli namoyondalari izidan borgan So‘fizoda baytlar tarkibida bir qator she’riy san’atlardan ham muvaffaqiyatli foydalana oldi. Masalan, quyidagi misralarda istiora , tashbeh va sifatlashni ko‘ramiz: Kel, yaqin oromijon, ruxsori olingdan o‘pay, Gul yuzing ustiga qo‘ngan erka holingdan o‘pay. Tishlarining durdonasi yanglig‘ tasallum chog‘ida Har zamon la’li labing marjon misolidan o‘pay. Shoirning 10-yillar she’riyati markazida zulmatga chulg‘angan Vatan tashvishlari turadi : Vatan zamindan o‘tu ko‘zlarim, saqfinda qon og‘lar, Na yolg‘iz ko‘zlarim, majruh o‘lan jismimda jon og‘lar. S h oir jafokash el ahvoliga razm tashlaydi. Umri asoratda o‘tayotgan mas’uma cho‘ri qizlar, eshik oldida termulib turgan sho‘r peshona onalar shoirni iztirobga soladi. Shu bois,ularning insoniylik haq-huquqini himoya qilib chiqadi va o‘z zamondoshiga qarata: Qo‘lingdan kelsa, yotgan kambag‘alni tur deb uyg‘otgil, Qarab ko‘r, shoxu bargu meva asli bir shajardandur deb xitob qiladi. SHunday qilib, shoir ijodiyoti o‘ziga xosligi bilan, serqirra va sermazmunligi bilan ajralib turadi.Atoqli adibimiz Oybek «Ulug‘ yo‘l» romanida uni shunday anishtirgan edi: «SHoir Sidqiymaxsum Iskandardan. Kambag‘al oilada tug‘ilib o‘sgan, qattiqchiliqda qiynalib o‘qigan, keyinmadrasaga joylashgan. Ko‘p xoru zorlik bilan madrasani tugatgan, Iskandarga qaytmasdan shaharda qolgan. Nazmda xiyla tuzuk, kalomi o‘tkir, pishiq, hozirjavob shoir edi. O‘rta bo‘yli, muloyim ifodali, yuzlari burishiq, faqirona kiyingan, xushfe’l, xushmuomala kishi edi». Sirojiddin Sidqiy 1884 yilda tug‘ildi. Otasi Mirzohid-oxund «oxund» deb nomlanishidan o‘qimishli kishilardan bo‘lgan. SHoir o‘z «padari buzrukvor»ining «kamdastroq», «bechoraholroq» bo‘lganligidan «xizmatkorlarga osh toshib, otu ulog‘ boqib» ro‘zg‘or tebratganini ma’lum qiladi. 6 yoshlarida Sirojiddinning savodi chiqadi. Xati ravon bo‘lib, qisqa muddatda sheriklari orasidan ko‘zga tashlanib qoladi. 1903 yilda o‘qishni davom ettirish niyatida Toshkentga keladi. Kesakqo‘rg‘on mahallasidagi Madrasai Rahmatullohda SHomuhiddin oxund qo‘lida arab tili sarf (morfologiya)u nahv (sintaksis)ini o‘rganadi. Xattotlikka muhabbat qo‘yib, zamonasining mashhur qilqalami Toshkentning Arpapoya mahallasida istiqomat qiluvchi Muhammad SHohmurod kotib (1850 – 1922)ga shogird tushadi. So‘ngroq Farg‘ona vodiysiga borib, «mashhuri davron» Mirza Hoshim Xo‘jandiydan suls, ta’liq, ruq’a, yoqutiy, ubaydiy, lohuriy kabi xatlarni o‘rganadi va uning «tarbiyai mushfiqonasi», «marhamati padaronasi soyai himoyasida» «g‘urbat yurtida» shuhrat qozonadi. Ayni paytda she’r mashq qila boshlaydi. Tarjima bilan shug‘ullanadi. Keksa maorifchi, shoir va jurnalist Mo‘minjon Muhammadjonov (1883-1964) o‘zining «Toshkentlik va Toshkentda bo‘lgan o‘zbek shoirlarining tarjimai hollari» qo‘lyozmasida ma’lum qilishicha, tabiatan g‘oyat zakiy bo‘lgan bu shoir Mulla Qo‘shoq Miskin (1880-1937) bilan juda inoq edi. Ular birgalikda «Ko‘kaldosh» madrasasida Akmalxon domladan dars olganlar. So‘ng Sidqiy «Beklarbegi»da Abdulmalikhoji oxundda o‘qigan. «Ko‘kaldosh»da Sidqiy va Miskinlar bilan ayni bir vaqtda shoir Xislat (1882-1945) ham o‘qigan. Sidqiy o‘z tarjimai holida Xislatningnomini alohida ehtirom bilan tilga oladi, undan she’r ilmini o‘rganganini aytadi. Sidqiyning shoir sifatida shakllanishida Karimbek Kamiy (1865-1922)ning xizmati katta bo‘ldi. «Beklarbegi» madrasasi hujrasida faqirona hayot kechirgan, Toshkentdagi mashhur 7 bedilxondan biri sifatida e’tirof etilgan bu nozikta’b shoir ko‘plab yoshlar uchun ustozlik kilgan. Goh «Ko‘kalg dosh»da, goh «Beklarbegi»da she’rxonliklar tez-tez bo‘lib turgan. «Beklarbegi»dan mulla To‘lagan — Tavallo, Mo‘minjon -Toshqin, «Ko‘kaldosh»dan Sidqiy, Miskin, Xislatlar bu mushoiralarning faollari edilar. Bu oddiy suhbatlarda she’r ilmi bilan bog‘liq gaplar ham o‘rtaga tushar edi. Sidqiy «avzon» (aruz vazni ko‘zda tutiladi), «saj’» (qofiyali nasr), «qofiya» kabilarni mana shu adabiy davralarda o‘rganganini aytadi va yuqoridagilar bilan bir qatorda G‘azanfar, Munis, Xayoliy, Iffat Bog‘istoniy, Rizoiy Andijoniy, mashhur Muhyi Xo‘qandiy, Saidahmad Vasliy Samarqandiy, G‘urbatiy Turkistoniy, Abdulqodir Koshg‘ariy kabi «fusahoi ro‘zgor va adibi balog‘atshior»lar nomini tilga oladi. Ularga «ulfat bo‘lub», «rishtai muhabbatlarig‘a mehr ayog‘in band etgan»ini, «alardan ancha kasbi maorif qilgan»ini yozadi. Sidqiyning ilk she’rlari, shubha yo‘qki, ishqiy she’rlar edi. Va bularni (2 she’r kitobi) u «Shavkat» taxallusi bilan yozdi («Tuhfai SHavkat», T., 1913; «Savg‘oti Shavkat», T., 1914), shu nomda nashr ettirdi. Bir qator she’rlariga «SHevan» («nola», «figon») taxallusini qo‘ydi. Lekin so‘ngroq barcha asarlarini «Sidqiy» taxallusi bilan chop etdi. Hatto eski g‘azallarini ham tahrir qilib, «Sidqiy»ga o‘zgartirgan, devoni nomini «Devoni Sidqiy» atagan edi. Shoirning o‘zi tabiatan mehnatkash, hunar va kasb o‘rganishga moyil va mohir bir kishi edi. U xushxatlikdan tashqari tosh yo‘nib, unga turli ishlov berish, xat yozish, turli bezaklar tushirish, suratlar ishlash, muhr «qazish»ni o‘rniga qo‘ygan. Hozirda xususiy va davlat kutubxonalaridagi u ko‘chirgan o‘nlab xushxat devonlar, bayoz, risolalar qatorida tayyorlagan ko‘plab muhrlari nusxalari, toshlavhalar va nihoyat, serqirra ijodkor qalamiga mansub To‘ychi hofiz, Tavallo suratlari saqlanib keladi. Bulargina emas, u hushtak yasash, qush ovlash, qush boqishga ham usta bo‘lgan. Asalari boqqan. Unga doir zamonaviy kitoblarni o‘qib o‘rgangan. O‘zi aytmoqchi, arining «zahri omizishi»ni «ahli minnatning shahdi omizishidan yaxshiroq» ko‘rgan. Sidqiydan surat qolgan emas. Chamasi, u suratga tushmagan. Shoirning 1984 yilgi «Navbahor» to‘plamiga chizilgan surat qarindoshlarining so‘ziga qarab ishlangan. Adabiyotga oshiqona she’rlar, ishqiy g‘azallar bilan kirib kelgan shoir o‘z hayoti davomida ko‘plab asarlar yozdi. Bu asarlar janriga ko‘ra ham, mazmun- yo‘nalishiga, maqsad-mohiyatiga ko‘ra ham xilma-xil edi. Shoir badiiy ijodga badiiy lazzatgina oladigan bir go‘zallik timsoli deb qaramadi. Uni hayot va kurash uchun vosita ham deb bildi. Shuning uchun hajviyot shoir ijodidan keng o‘rin oldi. U «Holoti Sidqiy» da yozadi: «Adabiyot va oshiqona g‘azali ko‘b bo‘lsa ham, aksar tab’i hajviyotig‘a moyil bo‘lub, Nikolay yo‘lig‘a suv sepqonlarg‘a va hutom dunyog‘a sotilg‘on mufti maojinlarig‘a quvvati boricha qarshu harakot va zo‘r mone’iyat ko‘rsatur edi». Darhaqiqat, Sidqiy tabiatan tikso‘z, hozirjavob, haqtalab, adolatsizlik bilan hech bir chiqisha olmaydigan, ayniqsa, tekinxo‘rlik, tamagirlik va poraxo‘rlikni, qalloblikni insonlikka buyuk ofat biluvchi g‘oyat pokiza vijdon egasi edi. U buning jabrini ham ko‘rdi. Chunonchi, uning 1984 yilda «Navbahor» to‘plamida e’lon qilingan asarlari orasida O‘nqo‘rg‘on qozisi haqida bir voqeiy hikoyasi bor.Mazkur she’riy hikoyada johil va bangi bir eshonning yuragiga qozi bo‘lish g‘ulg‘ulasi tushib, muridlarini yig‘ib, pora bilan unga erishgani, shariat ishlarini poymol qilgani, poraxo‘rlik, haqsizlikka rivoj bergani haqida gap ketadi va misol sifatida shariat peshvosining faoliyatidan bir lavha keltiriladi: Bir oqsoqol bir dehqonning ustidan arz qilib keladi. Kuch va tezlikda yagona-yu yolg‘iz ayg‘iri bor ekan, falon dehqon qirchang‘i, qo‘tir baytalini haydab qo‘ygan ekan. SHu bilan qo‘shilibdi va bu ham shu kundan qo‘tir bo‘libdi. Aslida bu g‘irt yolg‘on bo‘lib, dehqonni chuv tushirish uchun qilingan nayrang edi. Dehqonni topib keladilar va urib-so‘kib, o‘ttiz so‘mlik qirchang‘ini baytal egasiga sakson so‘mga o‘tkazadilar. Dehqon qattiq qayg‘uradi. Soyliq qishlog‘ida bir pok e’tiqod, imoni mustahkam, ayni paytda fozil, shariat rahnamosi bo‘lib kelgan bir kishi bor edi. Shunga maslahatga boradi. U mojaroni tinglab bo‘lgach, yo‘q, sen aybdor emassan, shariatda birovga qasd bilan ziyon etkazgandagina aybdor sanaladi. Holbuki ikkalangizning otingiz ham «bo‘sh», haydoqlik ekan, - deydi va qiziqchilikka olib, sen aksincha, borib, qozidan baytalingning mahrini talab qil, chunki u o‘sha kuni oqsoqolning otiga «haqiqiy xotun bo‘libdi», - deya qo‘shib qo‘yadi. Sidqiy ushbu voqeani olimning o‘z tilidan eshitganini ma’lum qiladi. Xullas, bu voqeani shoir yozib, e’lon qilib yuboradi-yu boshi baloga qoladi. «Bu so‘zlarim barchaga quyosh kabi fosh bo‘lg‘och, - yozadi shoir, - ul zolim bangi qozi o‘zi kabi zolim va mustabidlarni yollab, men kambag‘alni Sibiriyag‘a surgun («avoq») va turma ichra turg‘un qilmoqg‘a ancha cholishti. Mavlono Firdavsiy Sulton Mahmud G‘oziyni hajv qilib, Tus shahrig‘a qochqondek ul zolim amaldin qolg‘uncha men ham Farg‘onalarda qochib yurdim va ikki yilcha umrumni kechurdim. 1329 sanai hijriyada qish havosinda toki ul zolim taxtdin tobutg‘a tortildi, men ham o‘z vatanim daru devorig‘a ortildim. Va birgina haqiqat izhori uchun shunchalik tashvish chektim». Darhaqiqat, shoirning Andijonda turib Toshkentga - Kamiy, Vuslatta yo‘llagan she’rlari, «Bayozi Haziniy»dan joy olgan «Yuz ming osafki, charx mani qildi bevatan» deb boshlanadigan, muallifning o‘zi «shikastaholu magasulbol SHevanning Andijondin Toshkandg‘a firoq shiddatidin, ishtiyoq va muhabbatidin sheriklarig‘a yozg‘on musaddasi ash’oridindur» deya izoh berishi bejiz emas. Bu sho‘rolar zamonida yanada kuchaydi. Shoir har qanday holda ham ro‘yirost aytishni qo‘ymadi. Bu esa yangi zamon amaddorlariga ham ko‘pda yoqavermasdi. «SHul jihatdin, -davom etadi shoir, -barchalari Sidqiyga mumkin qadar kulfat bermoqg‘a jozim erdilar. Sidqiy xalqni(ng) harchand maorif ishlarig‘a qizdirub `borsa ham, lekin ho‘kuzni qulog‘iga do‘nbura va tanbur chertqondek bo‘lub, oni so‘zig‘a biror kishi quloq osmag‘ay erdilar...» SHu tufayli: Falak tiyg‘i sitam chekmish, hama fazl ahlini qirmish, Jaholat ahlig‘a faal ahlining o‘rnuni topshurmish. Falak bedodidni men ne uchun ming dodlar kilmay, Ki mendek fazl elining shoxini sahroda sindurmish, —deya xulosa qiladi. Inqilobdan oldin tinimsiz ijod qilgani, o‘nlab she’riy, nasriy asarlar, hajviyalar, tarjimalar yozib nashr ettirgani holda sho‘rolar davrida durustroq bir asar yozmaganligini quyidagicha izohlaydi: «Barchaga mashhurdirki, har bir mol xaridor birla rivoj topdig‘i kabi so‘z ham xaridor ko‘plug‘i birlan va talabgor jo‘shishi ilan taraqqiy etar. So‘z xaridori o‘lmag‘ondurki, hozirgi asrimizda qadimg‘i shoirlarimizning amsolini ko‘rmaydurmiz. Atobeklar, SHirvonshohlar, Avrangzeblar, Husayn Boyqarolar bo‘lmasalar erdi, matbuot dunyosinda «Kulliyoti SHayx Sa’diy», «Xamsai Nizomin», «Kulliyoti Bedil», «Haft avrangi Jomiy» kabi kitoblarni, albatta, hech kim ko‘rmas erdi... Bechora Sidqiyning oz she’r aytmog‘ig‘a bois so‘z xaridorining yo‘qlig‘idur». SHoirning oilaviy hayoti ham rohatda kechgan emas. O‘g‘illari Fathulkarim va Omonullolarning ketma-ket vafoti Sidqiyning qaddini tamom bukib qo‘ydi. Sidqiy 1934 yili o‘zi tug‘ilib o‘sgan qishloqda Parveztepa mavzeida vafot etdi. Uning asarlarini sadoqatli shogirdi Abdulla Nosirov O‘zFA SHarqshunoslik institutining qo‘lyozmalar fondiga keltirib topshirdi. 1984 yilda adabiy jamoatchilik shoir tavalludining 100 yilligini, 1994 yilda 110 yilligini nishonladi. 1984 yilda salkam 70 yillik tanaffusdan keyin adib asarlari alohida bir kitob holida nashr etildi. 1996 yilda uning ijodi haqida maxsus dissertatsiya yoqlandi. Bugungi kunda uning ijodi haqida qator maqolalar, risolalar yozilgan. Ayniqsa, XX asr boshi Toshkent adabiy muhitini va shu jumladan Sidqiy ijodini o‘rgangan filologiya fanlari doktori A.Jalolovning nomini alohida qayd etish kerak. SHularga qaramay, shoir asarlarini to‘plash va yangi o‘zbek adabiyoti kontekstida baholash masalasi oldinda turibdi. Sidqiy — serqirra, sermahsul ijodkor. Arab, fors tillarini yaxshi bilgan shoir tarjima bilan ham jildiy shug‘ullangan. Masalan, u mashhur «Ming bir kecha»ni, Sa’diy SHeroziyning «Bo‘ston»ini, o‘nlab hikoya va latifalarni tarjima qilgan. O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi SHarqshunoslik instituti qo‘lyozmalar fondida Sidqiyning 20 dan ortiq nomda bosma va qo‘lyozma kitoblari saklanib keladi. Bularning katta qismini, shubhasiz, shoirning original asarlari tashkil qiladi. Uning yuzdan ortiq g‘azalini o‘z ichiga olgan qo‘lyozma devonidagi she’rlar iste’dodli lirik shoir bo‘lganligini ko‘rsatadi. 10-yillarda bosilgan «Bayozi Haziniy», «Bayozi Muhallo», «Armug‘oni Xislat» kabi ko‘pgina to‘plamlarda Sidqiyning «SHavkat», «SHevan» taxalluslari bilan yozgan o‘nlab she’rlari va hajviyalari bor. SHoirning lirik she’rlari shuni ko‘rsatadiki, u mumtoz adabiyotimizdagi hayotiy, insoniy muhabbat, odamiylik singari eng yaxshi an’analarni davom ettiradi. U buyuk Navoiyga alohida ixlos va muhabbat bilan qaraydi. Lekin XX asrning shoiri bo‘lganligidan unga demokratik ruh, ma’rifatparvarlik qarashlari har narsadan yaqin turadi. Bu hol uni Muqimiy va Furqat izidan borishga undaydi. Buni shoirning zohiran ijtimoiy hayot bilan kam aloqadordek tuyulgan, aslida turmush bilan teran bog‘lanib ketgan an’anaviy lirik she’rlarida ham oshkor e’tirof nishonasi —iqgi-bos va muxammaslarida ham ko‘rish mumkin. Sidqiy klassik poetikadan, boy an’anaga ega she’riyatimizning sirsinoatidan ham yaxshigina xabardor. U o‘z «Tarjimai hol»ida she’r ilmi bilan maxsus shug‘ullanganini xabar qilgan edi. SHoir poetik merosining salmoqli qismini hajviyot va ijtimoiy-siyosiy she’rlar tashkil qiladi. Hajviy asarlarining aksariyati voqeiy va deyarli hammasi poraxo‘r qozilar, tamagir, tovlamachi amaldorlar, riyokor ruhoniylar haqida, ijtimoiy-siyosiy she’rlari esa davrning muhim voqealariga bag‘ishlangan. Masalan, «Muhoraba» she’ri 1914 yilda boshlangan ma’lum va mashhur Birinchi Jahon urushi haqida. Shoir uning oddiy xalq boshiga keltirgan fojialaridan so‘z ochadi, ochlik va talonda qolgan mehnatkash yonida turib, «muhoraba» haybarakallachilarini la’natlaydi. Mardikorlik voqealariga bag‘ishlab «Rabo(t)chilar namoyishi» (1917) asarini yaratdi. «Rangimiz sinuq, holimiz zabun, bo‘ldi g‘am bila qadimiz duto» degan satrlar bor edi unda. SHoir «qimmatchilik»dan, «hamma elni toqati toq» bo‘lganidan, «el uyiga g‘am seli» to‘kilganidan so‘z ochgan edi. Unda ona diyoridan yulib olingan mardikorlarning yurt, el, yor hajridagi iztiroblari, nihoyasiz sog‘inch hissi bor edi. 1917 yil Fevral inqilobidan keyin jahon jamoatchiligining, turkistonlik taraqqiyparvar musulmonlarning qattiq talabi bilan mardikorlar o‘z yurtlariga qayta boshladilar. Sidqiy 1917 yil 19 martda bosilib chiqqan «Rabo(t)chilar kelishi» asarini shu voqeaga bag‘ishladi. SHoir ularni «rahbarim», «nek axtarim» (baxt yulduzim) deb tilga oladi. «Toza hurriyat» kitobida (u 1917 yil 24 martda bosilgan) Ni-kolayning taxtdan ag‘darilishini chin dildan, baland ruh bilan olqishlaydi. Lekin, ayni paytda, hali oldinda ishlar juda ko‘p ekanligini, balki chinakam ozodlik hali kelmaganini yaxshi anglaydi, poetik sintaksisda «Bo‘ldi!» emas, «Bo‘lsun!»ni yoxud «Bo‘lsa!»ni tanlaydi: Bo‘lg‘ay ne ajab bo‘lsa bu kunlar aro hosil, Har maqsadu har matlabu har komu har a’mol, - deb, «bu kunlar»ning «maqsad va matlab»ga yo‘l ochishiga umid qiladi. YAngicha qarashlar bilan chiqqan «yoshlar»ga diqqatni jalb etadi. Ularning urug‘chilik, mahalliychilik nizolaridan, ayirmalaridan xoli, umumturk, umummillat tuyg‘ulari bilan to‘lib- toshgan elparvar, yurtparvar avlod ekanligini ta’kidlaydi: Tug‘ushg‘ondin ziyoda barcha elg‘a mehribon yoshlar.(«YAshasun, yoshlar!») SHoir milliy, diniy tuyg‘usi baland fidoyi avlodga umid ko‘zini tikadi... 1916—17 yillarda yozilib, tezkorlik bilan bosilib chiqqan bu asarlar xalqimiz milliy ongidagi o‘zgarishlarni kuzatishda, mustaqillik va uning uchun kurash g‘oyasining adabiyotga kirib kelishi tadrijini belgilashda muhim ahamiyatga ega. SHu jihatdan, Sidqiyning 1917 yil martida juda qisqa muddatda yozilib, juda tez bosilib chiqqan «Rusiya inqilobi» dostoni mavzu va maqsadiga ko‘ra adabiyotimiz tarixining diqqatga sazovor h odisalaridan biri. U Rusiya inqilobiy yuqealarini keng epik planda tasvir etuvchi dastlabki asar. Mumtoz adabiyot bilan shug‘ullanuvchi ayrim mutaxassislar an’anaviy SHarq she’riyatini, shu jumladan, o‘zbek poeziyasini bir qadar torroq, olaylik, ishqiy, didaktik, falsafiy ohanglardagina qo‘rishga moyil bo‘lib, ijtimoiyot va siyosatdan uzoq tutadilar. Bu unchalik to‘g‘ri emas. XX asr boshi o‘zbek adabiyoti, xususan, Sidqiy va uning mazkur dostoni bunga ochiq dalil. Asar nihoyatda muhim bo‘lganligi uchun u haqda kengroq to‘xtaymiz. Doston hajmi salmoqli — 48 betdan iborat bo‘lib, 1502 satrni tashkil qiladi. SHundan 72 satri «Guftori andar hameshagi» «SHo‘royi islomiya...» bobi (30-32-betlar) fors-tojik tilida yozilgan. Asarning asosiy matni (1430 satr) o‘zbek tilida. Doston muqaddima va xulosa («Ittifoq zamoni»)dan tashqari hajmi turlicha bo‘lgan 13 bobdan tashkil topgan. Muqaddima va xulosa ham dostondagi voqealar bilan bevosita birlashib kettan. SHu sababli ularni ham boblar qatoriga qo‘shish mumkin. Asarning boshlanishida ma’lum an’anaviylik bor. Buni sarlavha («Sababi nazmi inqilob») ham ta’kidlab turibdi. Umuman, shoirning ijtimoiy-estetik qarashlarini belgilashda uning ahamiyati katta. Muqaddimada shunday misralar bor: Ki eski hukumat zamoni aro , Yo‘q erdi bu xil jur’at etmak mango. Alar asrida jur’at etsam agar, YOpar erdilar turmag‘a sarbasar. CHurutqoy edilar vujudim, bale, Uzulg‘oy edi toru pudum, bale. Fevral inqilobi xalqimiz uchun mustabidlikdan mustaqillikka tomon keskin burilish edi. Fevraldagi inqilobiy voqealar tasviri, asosan, birinchi bobda berilgan. Hajman birmuncha salmoqli (214 misra) bo‘lgan bu bob to‘g‘ridan-to‘g‘ri 23 fevraldan — inqilobning birinchi kuni tasviridan boshlanadi. SHoir uni «banogoh qo‘zg‘oldi» deb xabar beradi. So‘ng g‘alayonga kelgan elning ahvoli, xatti- harakatlari tasviriga o‘tadi. Voqealar asarda kunma-kun beriladi. Har bir kunning eng muhim hodisalari tilga olinib, yakunlanadi. 23 fevraldagi xaloyiqning «mojaro»sini Sidqiy mamlakatni larzaga keltirgan ochlik, vayronagarchilikdan qo‘radi. Insoniy qadrini talab qilib chiqqan gunohsiz kishilarning o‘qqa tutilishi, to‘kilgan behisob qonlar shoirda g‘amgin kayfiyat uyg‘otadi: Falak uzra yuzlandi sonsiz suron, Der erdingiz yiqildi magar osmon. Bo‘lub nechaning ro‘zgori qaro, Ajal ilkida bo‘ldi umri ado. YAradorlar bo‘ldi base behisob, Yilondek yotar erdilar pechu tob. Bo‘lub xoku xun birla og‘ushtalar, O‘luktin ko‘tarildi ko‘p pushtalar. Sarosar xaloyiqqa etti jafo, Magar yondi ko‘kdin alarga balo. Baloeki, yo‘qtur davosi aning, Xaloyiq bo‘lub mubtalosi aning. CHidolmay munga yig‘lab el hoy-hoy, Der erdiki, «Rahm aylag‘il, ey, Xudoy!» Keyingi voqealar «Tavricheski nom o‘rda qopusinda» bo‘lib o‘tadi. CHor ministrlari «Pro‘topo‘po‘f», «Dobrovolskiy», «Maqoref», «Suxumlinef», «knyaz SHaxovskiy»larning qo‘lga olinib qamalishi, Nikolay II ning taxtdan tushishi, o‘z o‘rniga ukasi Mixail Aleksandrovichni qo‘yishi, u esa taxtni qabul etmaganligi voqealari beriladi. «Maqbul qurbonlar» bobida shoir Rusiya ozodlik kurashi tarixiga nazar tashlaydi. Bu kurashning uzoqdan boshlanganiga va u hamma zamonlarda shiddatli to‘qnashuvlar, hayot-mamot janglari asosida borganligiga alohida e’tibor beradi. Hurriyat olinmadi qurbonsizin, Ki tarixlarning so‘zidur chunin, - deb yozadi shoir. Rus inqilobiy tarixi sahifalarini 1772 yildagi Pugachyov qo‘zg‘oloni («ixtilol»)dan boshlaydi. SHoir inqilobning sabablarini mustamlakalardagi milliy zulm bilan bog‘laydi va o‘zi juda yaxshi bilgan, o‘ziga har jihatdan yaqin bo‘lgan 1916 yildagi Turkiston voqealarini misol qilib keltiradi. Muallif fikricha, Turkistondagi qo‘zg‘alishlarga asosiy sabab – nohaqlik va zulmning kuchayishi bo‘ldi. CHor hukumati bu erda istilochilik, talonchilik siyosatini yurgizdi: Bosib zo‘r ila mulku molin olib, O‘zin oqchasidek yonig‘a solib. Xuddi shunday sharoitda podshoh o‘lka ahlini mardikorlikka olish haqida farmon berdi. Avvalo, shoir mardikorlikka olishning o‘zini «Na bor erdi farmon aro muhlati, na bor erdi anda haqi-xidmati», deya g‘ayri qonuniylik deb biladi. Uning ustiga, bu qonunsiz ishning o‘zi ham qonunsiz amalga oshiriladi: Na farmonda bor mardikorga adad, Na odamni hozirlamoqliqqa had. Bu hol «soddadil» xalqni «aftodadil» qildi. Avji hosil yig‘ish payti xaloyiq motamsaro qoldi. Qo‘l tirikchilikka bormadi. Oqibatda iqtisod og‘irlashdi. Lekin «jabr-zulm» xaloyiq qalbiga jasorat soldi. Nihoyat: Musibat bo‘lub barchaga hukmron, Xaloyiqni ko‘nglida tuzdi pulon. SHu tariqa «islom eli» «hurriyatchilar sonig‘a» kelib qo‘shildi. Dostonning «Maqbul qurbonlar» bobi shuni ko‘rsatadiki, Sidqiy chor samoderjaviesining halokatini ijtimoiy asoslardan kelib chiqib qo‘rsatishga harakat kiladi. CHunonchi, chor hukumati siyosatining zulm va nohaqlik asosiga qurilganini markaziy ob’ekt qilib oladi va buni Rusiya ozodlik harakati, shu jumladan, 1916 yildagi Turkiston qo‘zg‘olonlari misolida isbotlashga urinadi. «Rusiya inqilobi»ning keyingi bobi «Rasputin ila maxlu (sobiq) podshoh xonimi» deb atalgan. 52 satrli bu bobda podsho saroyining ichki tomoni — parda orqasidagi ishlar asosiy ob’ekt qilib olingan. SHoir fikricha, chor tuzumi ich- ichidan zil ketgan, chirib bo‘lgan edi. Bu uning axlokiy-ma’naviy inqirozida ham yaqqol namoyon bo‘ldi. Butun Rusiya ixlos bilan egilgan podshoning xos xonadonida shundoq ishlar ro‘y berib turgan ekan, boshqa mansabdorlarning ichki hayotidan nima kutish mumkin? Axloqan shu qadar tubanlashib kettan, butun imperiyani shoh xotinining shahvatga bo‘lgan mayli boshqargan saltanat yashashga haqli va qodirmi? Mazkur bobda Sidqiy shu xil savollarni o‘rtaga qo‘ygan va unga javob bergan edi. Keyingi boblarda Turkistondagi zulm va zo‘ravonliklarning konkret lavhalari qalamga olinadi. Ta’kidlash kerakki, shoir chorizm davrida mahalliy xalqqa etkazilgan ziyon-zahmatlar orasida din va shariat «zavoli»ga alohida e’tibor beradi. Masalan, boblardan biri «Din dushmani misio‘nerlar firqasining ahvoli bad(a’)moli» deb atalgan. Unda N. P. Ostroumov (1846—1930) va uning kirdikorlari haqida gap ketadi. CHor hukumati olib borgan ruslashtirish siyosati, din va shariatga qilingan tajovuz qattiq tanqid ostiga olinadi. SHoir fikricha, bu ishlar ham hammasi «pulon» asosida bo‘lgan edi, inqilobgina bularga barham berdi. Dehqon nima eksa, shuni o‘radi. Binobarin, bu jihatidan ham inqilob qonuniy. SHoirning xulosasi - shunday. «Tafriqalar ko‘tariluvi» bobida ham inqilob arafasida Turkistonda bir qadar keng yoyilgan va o‘lkadagi asosiy sunniylik mazhabiga to‘g‘ri kelmagan «bobiylik», «bahoiylik» va shu singari oqimlar chor hukumati siyosatining oqibati sifatida talqin qilinadi va avtobiografik xarakterdagi bir voqea misolida rad etiladi. Qizig‘i shundaki, shoir buni ham «pulon» asosida qilindi deb tushuntiradi. «Xoin, zolim, qaroqchi eski amaldorlardan faryodi tazallum» – dostondagi eng yirik bob. U 314 satrdan tashkil topgan bo‘lib, inqilobni maydonga keltirgan omillar talqinini ma’lum darajada yakunlaydi. Mazkur bobda shoir Turkistondagi milliy va ijtimoiy zulmni o‘zi ko‘rgan va bilgan konkret voqealar asosida ko‘rsatishga harakat qiladi. Dastlab gap yana haddidan oshgan milliy zulmning umumiy ta’rifidan boshlanadi. Unda shunday satrlar bor: Ayog‘ ostida ayladi poymol, Nechukkim yotar mol tagida poxol. So‘ng bular konkretlashtiriladi. Masalan: chor mansabdorlarining ruju’ qilgan narsasi poraxo‘rlik edi. U ishda o‘zbek amaldorlari ham qolishmas edilar. «Pristofu mingboshi-yu oqsoqol»ning hammasiga xos bo‘lgan xususiyat («xisol») shu edi. Ular «besh-o‘n so‘m»ga ko‘nmasdilar. Bu zulmmi –zulm. Ular shu yo‘l bilan mol-davlat ko‘paytirdilar, koshonalar qurdilar. Ular elni xonavayron qildilar, o‘zlari ham xonavayron bo‘lsin. Ular elni gado qildilar — o‘zlari ham eshiklarda gado bo‘lsin! Kuyub bitsun onlarni ham xonasi, Alardan kuyub bitdi el xonasi. Biz(n)ing birla bo‘lsin barobar alar, Eshiklarda bo‘lsun gadolar alar. SHoir sobiq ma’murlarning poraxo‘rligi, o‘zboshimchaligi haqida talay hayotiy misollar keltiradi. Masalan, temir yo‘l vokzalida bilet olish voqeasi bilan bog‘liq bir epizod berilgan: «Nogoh, bilet kerak bo‘lib qoldi, — deydi shoir. — Mahkamaga (bilet kassasi ko‘zda tutiladi) bordim. Qo‘limda guvohnoma (chamasi, biletning miqdori, marshruti va unga ruxsat haqidagi qog‘oz). Biri olib o‘qidi, bir so‘mni oldi-da, ertaga kelishimni aytdi. Minnatdor bo‘lib qaytdim. Tong otdi. Va’dasining vaqti etganida, xursand bo‘lib mahkamaga yugurdim. Lekin mendan pul olgan kishi yo‘q edi. Izlab topa olmadim. Boshqasiga murojaat qildim. YAna o‘sha ahvol qaytarildi. Bir so‘mni berib, uyga qaytdim. Ertasi esa kechagi odamni topish mumkin bo‘lmadi. Uchinchisiga yalinishga to‘g‘ri keldi. Bor mojaroni aytdim. Gardanini qashlab, bosh-oyog‘imga razm soldi. So‘ng esa, soqolini tutamlagancha, «bu ishlar juda og‘ir ish», «xususan bilet olish» deb muddaoga shama’ qildi. Ilojsiz yana bir so‘m berdim. Bu ham odatdagiday ertaga kelishimni tayinladi. Parishon uyga qaytdim. Ertasiga esa... «joyi ko‘b yuqori», «bir rus mirzo sori» eltdilar. U «qoshini chekti- da», meni olib borgan kishiga pul berishim kerakligini aytdi. YAna bir so‘m chiqarib, nihoyat, besh kun deganda bilet olishga muvaffaq bo‘ldim. Menga pullar emas, sitam alam qiladi». Holbuki, bu «zulm elin eng kichik ishlari», deb izohlaydi shoir. Mana, zulm elin eng kichik ishlari, Erur doimo bo‘yla qilmishlari. Mazkur voqeaning talqini ham, shu munosabat bildirgan fikrlari, qiyoslari ham e’tiborga loyiq. SHoir undan xulosa chiqarishni, uni baholashni bizning hukmimizga havola qiladi. Lekin quyidagi sharh va mushohadalar bilan: Bu ish zulmmu yo adolatmudur? Va yo o‘g‘irliq, yo xiyonatmudur?! Bu ishlarni dengiz: xiyonat, bale! O‘g‘urluqda bordur jasorat, bale! O‘g‘urluq qilurlar daleronalar, Bu yo‘lda berib jonni mardonalar. Vale pora olmoq xunosa ishi, Xunosa demang, balki rasvo ishi. Adabiyotlar: Siyosiy adabiyotlar 1. Мирзиёев Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз билан қурамиз. – Тошкент: Ўзбекистон, 2021. – 488 б. 2. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида //Халқ сўзи, 2021 йил 8 февраль, №28 (6722). 3. 2022 йил 28 январдаги ПФ-60-сон “2022-2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисида” Asosiy adabiyotlar 1. Qosimov B., YUsupov SH., Dolimov U., Rizaev SH., Ahmedov S. Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyoti. Toshkent, Ma’naviyat,2004 . 2. Qosimov B.Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyoti. Toshkent, Ma’naviyat. 2002. 3. Qosimov B., Dolimov U. Ma'rifat darg'alari. - T.: O'qituvchi, 1990. Qosimov B. 4. Milliy uyg'onish: ma'rifat, jasorat, fidoyilik.-T.: Ma'naviyat, 2002. 5. Orzibekov R. Milliy uyg‘onish davri adabiyoti. Samarqand. 6. O‘zbek adabiyoti tarixi.11 sinf darsligi. (Karimov B.,Normatov U.,Nazarov B.) Toshkent, O‘qituvchi. 1997. QO‘SHIMCHA ADABIYOTLAR: 7. Boltaboev H. Fitrat va jadidchilik. –T., 2007. 8. Boltaboev H. XIX asrning oxiri va XX asr boshlarida dramaturgiya. –T., 1993. 9. G‘aniev I. Fitrat. E’tiqod. Ijod. –T., 1994. 10. G‘anixo‘jaeva F.Ahmad Tabibiy (hayoti va ijodi). -T.: FAN, 1970. 11. Dolimov U. Is’hoqxon Ibrat. Istiqlol fidoyilari.-T.:SHarq, 1994. 12. Jabborov N. Vatan ishtiyoqin tortaram. // Tafakkur, 2002, 1-son, 48-57 betlar. 13. Jabborov N. Ma’rifat nadir. –T., Ma’naviyat, 2010 14. Jabborov N. Furqat merosi va Xitoy manbalari. // SHarq yulduzi, 2001, 121-127- betlar 15. Jalolov A. XIX asr oxiri va XX asr boshlaridagi o‘zbek adabiyoti.-T.,1991. 16. Karimov G‘. Muqimiy hayoti va ijodi. Toshkent, 1970. 17. Karimov G‘. O‘zbek adabiyoti tarixi SH kitob. Toshkent, 1987. 18. Karimov G‘. O‘zbek adabiyoti tarixi. 3-kitob. –T., 1975. 19. Qosimov B . Izlay-izlay topganim.-T.: Adabiyot va san’at,1983. 20. Qosimov B.Izlay-izlay topganim… Toshkent, G‘ofur G‘ulom nashriyoti 1983. 21. Qo‘shjonov M. O‘zbekning o‘zligi. –T., 1994. Muqimiy. Asarlar,Toshkent. G‘o

To‘lagan xo‘jamyorov – tavallo, so‘fizoda va sidqiy xondayliqiylarning hayoti va ijodi

Купить