To‘liq o‘zgarish bilan rivojlanuvchi hasharotlar - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

To‘liq o‘zgarish bilan rivojlanuvchi hasharotlar

Купить

To‘liq o‘zgarish bilan
rivojlanuvchi hasharotlar

1. To‘liq o‘zgarish bilan rivojlanuvchi hasharotlar
2. Qo‘ng‘izlar yoki qattiq qanotlilar
3. Kapalaklar yoki tangachaqanotlilar
4. Pardaqanotlilar turkumi
5. Pashshalar yoki ikki qanotlilar
6. Burgalar turkumi
Xulosa
•
Glossariy
•
Foydalanilgan adabiyotlar Reja:

To‘liq o‘zgarish bilan rivojlanuvchi hasharotlar.
To‘liq o‘zgarish bilan rivojlanuvchi hasharotlar to‘liq
metamorfozni o‘tab rivojlanadi.
Bunda ontogenez
stadiyalarini o‘taydi.tuxum
lichinka g‘umbak
imago
Metamorfoz davri turli hasharotlarda
turlicha bo‘ladi. Ba’zilarida lichinkalik davri
juda uzoq davom etadi, voyaga yetganda
qisqa umr ko‘radi.

Xozirgi vaqtda 1 mln.ga yaqin
hasharot turi borligi fanga ma’lum.
Ular 1,5 mln.dan kam emas degan
fikrlar ham mavjud, chunki har yili
7-8 ming tur (yangi) aniqlanmoqda
Shundan ikki qanotlilarni dunyoda 120000 turi uchrasa,
O‘zbekistonda 10000 turi uchraydi.
Qattiqqanotlilarni 250000 turidan – 3000 turi;
Tangacha qanotlilarilarni 150000 turidan 1500 turi;
Pardaqanotlilarni 300000 turidan 3000 turi uchraydi va
h.k.o. O‘zbekistonda 17000 dan oshiqroq hasharot turi uchraydi.

Qo‘ng‘izlar yoki qattiq qanotlilar.
Qo‘ng‘izlar yer yuzida nihoyatda
keng tarqalgan va turli hayot
sharoitida yashaydi. 250 mingdan
ortiq turi ma’lum. Ko‘krak qismi
qalqonsimon xitin bilan qoplangan,
ust qanoti qattiq xitinlashgan, ost
qanoti yupka – nozik, ost qanot
uchishga xizmat qiladi. Ba’zan
soddalashgan qo‘ng‘izlarda ost qanot
yo‘qolib, ust qanot qo‘shilib o‘sib
ketgan. Og‘iz organi kavshovchi tipda
aylangan.

Qo‘ng‘izlar turlicha katta – kichiklikda va turli rangda bo‘lib, qo‘pincha
ularning tusi – tashqi muhit ko‘rinishidan aniq ajraladi. Boshida turli
shaklidagi bir juft mo‘ylov, murakkab va sodda ko‘zlar, kuchli
rivojlangan kavshovchi og‘iz organi joylashgan. Qalqonsimon xitin
bilan himoyalangan ko‘krak bo‘g‘imlarida turli avlodlarida xilma – xil
tuzilgan oyoqlar joylashgan.
Qo‘ng‘izlar nerv faoliyati va
instinkt ham kuchli rivojlangan.
Ba’zida qo‘ng‘izlarning urg‘ochisi
yog‘och qirindilaridan foydalanib,
lichinkalarining ozig‘i uchun
zamburug‘ “ekib” ko‘paytirsa,
so‘ng qo‘ng‘iz bu maqsadda
go‘ng to‘plab go‘ngdan lichinka
ozig‘i tayyorlaydi.

Kapalaklar yoki tangacha qanotlilar
Kapalaklar yer yuzida tarqalishi va xilma – xilligi jihatidan birinchi
o‘rinni egallagan va o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lgan hasharotlardir.
Og‘iz organi so‘ruvchi (xartumcha) tipda, qanotlari tangachalar bilan
qoplangan, qurt deb nomlanuvchi lichinkalari ko‘krak oyoqlaridan
boshqa 3 – 5 juft qorincha oyoqlari bor.
Kapalakning qanotlari (ayniqsa,
ustqanot) katta va turli shakldagi
nozik va yupqa tangachalar bilan
qoplangan. Bular ma’lum tartibda
biri – ikkinchisining asosini qoplab
joylashgan. Hid tarqatuvchi bezlar
yaxshi rivojlangan (ba’zi turlarda
tangachalar hid tarqatadi).

Kapalaklar (xususan issiq qit’alarda tarqalgan
turlar) keng qanotlari chiroyli ranglarda
tovlanadi. Rangni tangachada bo‘lgan
pegmentlar vujudga keltiradi.
Katta yoshli kapalaklar hammasi deyarli gul
sharbati, ba’zilari o‘simlik shoxchasi, bargi
yoki tanasidan ajratilgan sharbat bilan
oziqlanadi. Qurti ba’zan o‘ziga nisbatan
ancha katta bo‘lib, hammasida og‘iz organi
kavshovchi (kemiruvchi) tipda tuzilgan.
Kapalak qurtlarining hammasi, deyarli
o‘simlik mahsuloti bilan oziqlanadi. Shuning
uchun ham bu hasharotlarning ko‘pchiligi
o‘rmonzorlar, meva daraxtlari va deyarli
hamma ko‘katsimon madaniy o‘simliklarga
katta zarar yetkazadi.

Pardaqanotlilar (Hymenoptera)
Bu turkumga mansub chumolilar,
arilar, qora, ari, asalari, parazitlik bilan
ko‘payadigan mayda parda qanotlilar va
boshqa nihoyatda xilma-xil turlari yuqori
darajada taraqqiy etgan va nerv faoliyati
yaxshi rivojlangan hasharotlar
hisoblanadi. 300 mingdan ortiq turi
ma’lum.
Turkum hamma avlodlarining og‘iz organi kavshovchi –
yalovchi yoki kavshovchi so‘ruvchi tipda; ikki juft qanoti pardasimon –
tomirlashgan, bir qancha turlarining urg‘ochilarida tuxum qo‘yuvchi
o‘simta nayzaga aylangan, lichinka (qurt) larida oyoq bo‘lmaydi.

Chumolilar – eng ko‘p tarqalgan, polimorf (har xil individli) koloniya
bo‘lib yashovchi pardaqanotlilardir. Bularning juda ko‘p turlari tropik
qit’alarda tarqalgan. Rossiyada uchraydigan turlardan qora chumoli,
o‘rmonda yashovchi qizil chumoli va boshqa bir necha xil o‘rmon
zarakunandalarni qirishda ma’lum ahamiyatga ega.
Mazkur chumolilar koloniyasi
tuproqda ancha katta uya yasab
yashaydi. Koloniya “ona” chumoli,
erkak (faqat urchish vaqtida
yetishadigan erkaklari, keyin o‘lib
ketadi), “ishchi chumolilar” va
“soldat” lardan tarkib topadi.
Polimorfizm “Ona” chumoli dastlab
o‘zi mustaqil ovqatlanib,
lichinkalarini boqadi.

. Pashshalar yoki ikki qanotlilar (Diptera) turkumi.
Ikki qanotlilar – turlar sonining ko‘pligi va
xilma – xilligi bilan birinchi o‘rinni
egallagan va yer yuzida eng ko‘p
tarqalgan hasharotlardan biri.
Murakkab katta ko‘zi boshining katta
qismini egallagan, mo‘ylovlari uzun –
parsimon yoki kalta; ko‘krak bo‘g‘imlari
xitin bilan qoplangan, qorincha qismi
kattaroq bo‘ladi. Oyoqlari har xil
uzunlikda. Ikki qanotlilar tanasi ixcham tuzilgan,
og‘iz organi sanchuvchi – so‘ruvchi tipda,
ko‘krak bo‘g‘imlarini katta va faqat
ustqanoti saqlangan.

Uzun mo‘ylovli pashshalar
(Nematocera) kichik turkumiga
mansub ikki qanotlilarning oyoqlari,
mo‘ylovi juda uzun va tukli.
Qurtlarining boshi katta, tanasi
taksimon o‘simtalar bilan qoplangan;
og‘iz organi yaxshi rivojlangan
Chivin (kechki – chaquvchi pashsha)
lar kechasi hayot kechiradi,
urg‘ochilari qon so‘rib ovqatlanadi.
Keng tarqalgan kuleks chivini
qushlarda bezgak kasali tarqatadi.
Bezgak chivini – anofeles odamga uch
xil parazit – qon plazmodiyalarini
tarqatib, xavfli bezgak kasalini tez
tarqalishiga sabab bo‘ladi.

Burgalar (Aphanipthera) turkumi
Burgalar – mayda ektoparazit (ba’zilari
entoparazit) hasharotlar bo‘lib, parazitlik
bilan hayot kechirishga ko‘chganligidan
qanotlari butunlay yo‘qolgan. Uzun va
muskullashgan orqa oyoqlari yordamida
sakrab ancha tez harakatlanadi. Tanasining
ustki qismi va oyoqchalari tukchalar bilan
qoplangan.
Burga – “xo‘jayinlariga” ortiq darajada
ixtisoslashgan hasharot. Masalan, odamga
uchraydigan burga it, mushuk, sichqon,
kalamush va boshqa sut emizuvchilarga o‘tib
yashay oladi. Mazkur hayvonlarda bo‘ladigan
burgalar esa odamda uchrashi mumkin.

Zararkunanda hasharotlarga qarshi
kurash choralari.
Kimyoviy kurash metodlari zararli hasharotlarning tanasi va nafas olish
organlariga ta’sir etuvchi (tashqi zaharli moddalar) yoki ichki hazm organlariga
ta’sir o‘tkuzib halok qiladigan – ichki zaharli moddalarni turli yo‘llar bilan
ishlatishga asoslangan.
Fizikaviy kurash choralari, asosan, kechasi tarqaladigan zararkunandalarga
qarshi qo‘llaniladi. Bu ishda hasharotlarni o‘ziga jalb etuvchi turli nur
tarqatuvchi maxsus elektr fonuslar yoki oddiy elektr lampochkalaridan
foydalaniladi.
Biologik kurash choralari, avvalo, zararkunandalarning tabiiy dushmani bo‘lgan
yirtqich hasharotlar yoki parazitlik bilan zararkunanda tanasiga tuxum qo‘yib
ko‘payuvchi boshqa hasharotlar superparazitlar (yirtqich qo‘ng‘izlar, telenomus,
trixogramma va boshqalar) dan foydalanishga asoslangan.

•
Xulosa
•
Xulosa o’rnida shuni aytish kerakki
hasharotlar foydali hasharotla ham bor
lekin ularning foydasini inson aniq ko’zi
bilan ko’rmasligi ham mumkin.Chunki
hasharotlarning ham tabiat bilan o’zaro
bog’liqlik taraflari bor va ular olimlar
tomonidan ham isbotlangan

Glossariy
•
1. Imago –bu hasharotlarning voyaga yetgan va yetuk hasharot bolgan payti
hisblanadi
•
2. Metamorfoz (yun. metamorphosis — o zgarib qolish) — hayvonlarda M., ʻ
ya ni metaboliya
— organizm tuzilishining tubdan o zgarishi. M. tufayli ʼ ʻ
lichinka voyaga yetgan organizmga aylanadi .
•
3. Hymenoptera - Pardaqanotlilar
( Hymenoptera ) — hasharotlar turkumi . Eng
xilma-xil hasharotlar turkumlaridan biri (har xil ma lumotlarga binoan 150
ʼ
mingdan 300 ming gacha
turi bor).
•
4. Chivinlar,
uzun mo ylovli ikki qanotlilar ( ʻ Nematocera ) — ikki qanotli
hasharotlar
kenja turkumi
•
5. Aphanipthera - Burgalar – mayda ektoparazit (ba’zilari entoparazit) hasharotlar
bo‘lib, parazitlik bilan hayot kechirishga ko‘chganligidan qanotlari butunlay
yo‘qolgan.

Adabiy о tlar:
1. G.G.Abrikosov va boshqalar. «Zoologiya» 1 - 2 jilt. T:
1966.
2. V.F.Natali «Umurtqasiz hayvonlar zoologiyasi». T:
1966.
3. S.P. Naimov. «Umrtqali hayvonlar zoologiyasi» 1995 y.
4. O Mavlonov .Sh.Xurramov «Umirqasizlar zoologiyasi»
T. 1988 y.
5. E.I.Lukin «Zoologiya» Moskva 1989

•

E’tiboringiz uchun
rahmat

To‘liq o‘zgarish bilan rivojlanuvchi hasharotlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish