Togli va tog oldi hududlarda dorivor osimliklar yetishtirish - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	52.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Togli va tog oldi hududlarda dorivor osimliklar yetishtirish

Купить

M AVZU : TOGLI VA TOG OLDI HUDUDLARDA DORIVOR OSIMLIKLAR
YETISHTIRISH.
MUNDАRIJА
I. Kirish…………………………………………………………………………….4.
II. аsosiyqism2. 1 dorivor о‘simliklar va l i . a r m yetishtirishning qisqacha tarixi …..9.
2.2DORIVOR О 4`SIMLIKLARNI MUHOFAZA QILISH VA ULARDAN
SAMARALI FОY DAL ANISH ……………………………………………………17
2.3. dorivor mahsulotlarni tayyorlash, quritish, idishlarga joylashtirish (qadoqlash) va
saqlash to‘g‘risida umumiy tushuncha dorivor mahsulotlarni tayyorlash ……………..20.
2.4. DORIVOR 0‘SIMLIKLARN1NG ASOSIY TA’SIR ETUVCHI BIOLOGIK
FAOL MODDALARISITRUS……………………………………...25.
XULOSA…………………………………………………………………………..27
ADABIYOTLAR……………………………………………………………………28
BITIRUV MALAKAVIY ISH LOYIHASI……………………………………29
1

KIRISH
Respublika hududlarida dorivor o ‘ simliklarni yetishtirish va qayta ishlashga doir ilmiy
tadqiqotlarning yagona bazasini yaratish , xorijiy davlatlarning ilg ‘ or ilmiy ishlanmalarini
o ‘ rganib borish , yetakchi ilmiy muassasalar bilan hamkorlik o ‘ rnatish hamda zamonaviy
texnologiyalar , ilmiy ishlanmalarni respublikaga joriy etish va mavjud imkoniyatlardan
samarali foydalanishni kuchaytirish maqsadida :
1. O ‘ rmon xo ‘ jaligi davlat qo ‘ mitasi , Qishloq xo ‘ jaligi vazirligi , Innovatsion
rivojlanish vazirligi , Sog ‘ liqni saqlash vazirligi va Fanlar akademiyasining “ Shifobaxsh ”
dorivor o ‘ simliklarni yetishtirish va qayta ishlash markazi negizida O ‘ rmon xo ‘ jaligi davlat
qo ‘ mitasi huzurida davlat muassasasi shaklidagi Dorivor o ‘ simliklarni yetishtirish va qayta
ishlash ilmiy - ishlab chiqarish markazi ( keyingi o ‘ rinlarda – Markaz ) ni tashkil etish
to ‘ g ‘ risidagi taklifi ma ’ qullansin .
2. Markazning asosiy vazifalari etib quyidagilar belgilansin:
dorivor o‘simliklarni ilmiy asosda yetishtirish va qayta ishlash, ulardan oqilona
foydalanishning yagona strategiyasini shakllantirish
va amalga oshirish;
respublika hududidagi yovvoyi holda o‘suvchi dorivor o‘simliklar areallarini o‘rganish
va zaxiralarini aniqlash, mavjud bioresurslar genofondini saqlash, onalik plantatsiyalarini
tashkil etish;
urug‘lik materiallarini yetishtirish va tayyorlash, ko‘paytirish, kolleksion
ko‘chatxonalar tashkil etish hamda ularning xomashyolarini qayta ishlash bilan bog‘liq
ilmiy va amaliy tadqiqotlarni olib borish;
dorivor o‘simliklarni muayyan tuproq-iqlim sharoitini hisobga olgan holda madaniy
holda yetishtirishni yo‘lga qo‘yish bo‘yicha aniq ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqish;
tuproq-iqlim sharoitlarini hisobga olib, madaniy holda yetishtiriladigan dorivor
o‘simliklarning agrotexnologik xaritalarini Qishloq xo‘jaligi vazirligi va O‘rmon xo‘jaligi
davlat qo‘mitasi buyurtmasiga ko‘ra ishlab chiqish;
dorivor o‘simliklar kimyoviy tarkibini o‘rganish, mahsulotini standartlash va
sertifikatlash;
dorivor o‘simliklarga bo‘lgan ichki va tashqi bozorlar talabini o‘rganish bo‘yicha
marketing tadqiqotlarini o‘tkazish;
dorivor o‘simliklar yetishtiruvchi va qayta ishlovchi fermer xo‘jaliklari, tashkilotlar va
boshqa sub’ektlar rahbarlari va mutaxassislarining malakasini oshirib borishga yo‘naltirilgan
dasturlarni tayyorlash va o‘qitish tizimini tashkil etish.
3. O‘rmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasi, Innovatsion rivojlanish vazirligi Markazning
o‘rmon fondi yerlarida namunaviy plantatsiyalar, laboratoriyalar barpo etish, ilmiy
2

ishlanmalarni ishlab chiqarishga tatbiq qilish maqsadida xususiy sektorni jalb etgan
holda dorivor o‘simliklarni yetishtirish va ilmiy-ishlab chiqarish klasterlarini tashkil
etish to‘g‘risidagi taklifi ma’qullansin. Bunda:
dorivor o‘simliklarni yetishtirish, ilmiy-ishlab chiqarish klasterlari faoliyati bank
kreditlari, tashabbuskorlar mablag‘lari, xalqaro moliya institutlari mablag‘lari va qonun
hujjatlarida taqiqlanmagan boshqa manbalar hisobidan moliyalashtiriladi;
dorivor o‘simliklarni klaster va kooperatsiya usulida yetishtirish bo‘yicha xalqaro
moliya institutlarining mablag‘lari hisobidan amalga oshiriladigan aniq loyihalar Markaz
tomonidan tijorat banklariga taqdim etiladi.
4. Belgilansinki:
Markazga tashqi va ichki bozor talablari hamda marketing natijalaridan kelib chiqib,
har yili 1 iyunga qadar dorivor o‘simliklar ekinlarini joylashtirish bo‘yicha Qishloq xo‘jaligi
vazirligiga va O‘rmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasiga takliflar kiritish huquqi beriladi;
dorivor o‘simliklarni to‘plash (g‘amlash), ularni olib kirish va tashqariga olib
chiqishga ruxsatnomalar berganlik, arizalarni ko‘rib chiqqanlik uchun undirilib, mahalliy
byudjetga yo‘naltiriladigan to‘lovlarning 20 foizi Markaz tomonidan tabiiy holda
o‘suvchi, shu jumladan, yo‘qolib borayotgan dorivor o‘simliklarni saqlash, xatlovdan
o‘tkazish, ularning madaniy plantatsiyalarini yaratish, onalik ko‘chatzorlarini tashkil etish,
dorivor o‘simliklarni yetishtirishga doir texnologik xaritalar ishlab chiqish xarajatlarini
qoplash uchun yo‘naltiriladi;
Markaz amalga oshirilgan chora-tadbirlar, erishilgan yutuqlar, amaliyotdagi
muammolar va ularning yechimi bo‘yicha takliflarni har choraкда taalluqliligiga qarab
O‘rmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasi hamda Qishloq xo‘jaligi vazirligiga taqdim etib boradi.
5. Dorivor o‘simliklarni yetishtirish va qayta ishlash ilmiy-ishlab chiqarish
markaziga 1-ilovaga muvofiq ro‘yxatdagi muassasalar uslubiy va amaliy yordam berish
uchun biriktirilsin.
Bunda, har bir muassasa tabiiy holda o‘suvchi, shu jumladan, yo‘qolib borayotgan
dorivor o‘simliklarni saqlash, xatlovdan o‘tkazish, ularning madaniy plantatsiyalarini
yaratish, onalik maydonlari va ko‘chatzorlarini tashkil etish, dorivor o‘simliklarni
yetishtirishga doir texnologik xaritalar ishlab chiqish bo‘yicha ilmiy asoslangan takliflar va
ishlanmalar ishlab chiqish uchun mutaxassislarni biriktiradi.
6. Markaz Fanlar akademiyasi (B.S.Yuldashev), Innovatsion rivojlanish vazirligi
(I.Yu.Abduraxmanov), Qishloq xo‘jaligi vazirligi (J.A.Xodjayev) bilan birgalikda:
ilmiy-tadqiqot va oliy ta’lim muassasalari tomonidan amalga oshirilgan dorivor
o‘simliklarga doir ilmiy tadqiqotlar, yangi innovatsion ishlanmalar bo‘yicha ma’lumotlar
bazasini shakllantirsin, shuningdek, ularning tizimli ravishda yangilab borilishini
ta’minlasin;
3

tibbiyotda va xalq tabobatida faol qo‘llaniladigan dorivor o‘simliklar kolleksiyasi
uchastkasi va genbankini tashkil etsin;
Markaz huzurida dorivor o‘simliklar xomashyosi va ulardan olinadigan mahsulotlarni
sertifikatlash va standartlashtirish laboratoriyasini tashkil etsin. Bunda Qishloq xo‘jaligi
vazirligi Markazning aniq hisob-kitoblariga asosan Jahon bankining “O‘zbekiston
Respublikasi qishloq xo‘jaligini modernizatsiya qilish” loyihasi doirasida jalb etilgan kredit
mablag‘laridan mazkur laboratoriyani tashkil etishga yo‘naltirish choralarini ko‘rsin.
7. O‘rmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasi (N.J.Bakirov), Qishloq xo‘jaligi vazirligi
(J.A.Xodjayev):
dorivor o‘simliklar sohasi bo‘yicha rivojlangan davlatlarga mutaxassislarni o‘qitish
uchun xorijiy stajirovkalar tashkil etish;
dorivor o‘simliklarni yetishtirish va ulardan dori vositalarini ishlab chiqarishni tashkil
etishga oid ilmiy tadqiqot natijalarini amaliyotga joriy etish uchun xalqaro moliya
institutlarining grantlarini jalb etish;
Fanlar akademiyasi (B.S.Yuldashev) bilan birgalikda dorivor va ziravor o‘simliklarni
yetishtirish, qayta ishlash masalalariga bag‘ishlangan xalqaro va respublika bo‘yicha
konferensiya hamda simpoziumlarning doimiy ravishda o‘tkazib borilishini ta’minlasin;
“O‘zstandart” agentligi (D.N.Sattarov) bilan birgalikda Markaz huzurida dorivor
o‘simliklar xomashyosi va ulardan olinadigan mahsulotlarni sertifikatlash va
standartlashtirish laboratoriyasini tashkil etish, uni belgilangan tartibda jahon standartlariga
javob beradigan akkreditatsiyadan o‘tkazish choralarini ko‘rsin;
Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi va viloyatlar hokimliklari bilan
birgalikda har yili 1 dekabrga qadar kelgusi yilda dorivor o‘simliklarni yetishtirish va qayta
ishlash bo‘yicha hududiy dasturlarni ishlab chiqib, tasdiqlanishini ta’minlasin.
8. Quyidagilarning:
O‘rmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasi, Innovatsion rivojlanish vazirligining Nukus,
Xo‘jayli, Qorako‘l, Baxmal, Zomin, Kitob, Uzun, Boysun, Burchmulla, Ohangaron davlat
o‘rmon xo‘jaliklarini dorivor o‘simliklarni yetishtirishga, Quyi Chirchiq ixtisoslashgan
davlat o‘rmon xo‘jaligini dorivor o‘simliklar urug‘ va ko‘chatlarini tayyorlashga
ixtisoslashtirish;
O‘rmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasi, Jizzax, Buxoro va Samarqand viloyatlari
hokimliklarining tegishincha G‘allaorol, Kogon hamda Urgut ixtisoslashgan davlat o‘rmon
xo‘jaliklarini tashkil etish to‘g‘risidagi takliflariga rozilik berilsin.
9. O‘rmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasi huzuridagi “Dorivor o‘simliklarni yetishtirish va
qayta ishlash ilmiy ishlab chiqarish markazi” davlat muassasasi tuzilmasi 2-илоvaга
muvofiq tasdiqlansin.
Belgilansinki:
4

Markazning byudjetdan moliyalashtiriladigan 28 nafar boshqaruv xodimlarining shtat
birliklari O‘rmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasi tizimidagi mavjud shtat birliklarini
maqbullashtirish hisobiga shakllantiriladi. Bunda Moliya vazirligi 2021 yildan boshlab
Markaz ta’minoti xarajatlarini moliyalashtirishni O‘zbekiston Respublikasi Davlat byudjeti
parametrlarida ko‘zda tutsin;
Markaz Davlat byudjeti, O‘rmon xo‘jaligini rivojlantirish jamg‘armasi mablag‘lari,
xizmat ko‘rsatish va o‘zi yetishtirgan dorivor o‘simliklarni sotishdan tushadigan va qonun
hujjatlari bilan taqiqlanmagan boshqa manbalar hisobidan moliyalashtiriladi;
Markazda respublikada ilmiy-pedagogik va mehnat faoliyati bilan shug‘ullanuvchi
xodimlarning lavozim maoshiga qo‘shimcha haq to‘lash tizimi joriy etiladi. Bunda
qo‘shimcha haq belgilanishi bilan bog‘liq xarajatlarni moliyalashtirish O‘rmon xo‘jaligini
rivojlantirish jamg‘armasi hamda xo‘jalik faoliyatidan tushadigan mablag‘lar hisobidan
amalga oshiriladi.
10. Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi (I.O‘.Madjidov) O‘rmon xo‘jaligi davlat
qo‘mitasi (N.J.Bakirov), Qishloq xo‘jaligi vazirligi (J.A.Xodjayev) bilan
birgalikda 2021/2022 o‘quv yilidan boshlab:
respublika oliy ta’lim muassasalari biologiya yo‘nalishlarining 3 va 4-kurslari tahsil
olayotgan iqtidorli talabalar tarkibidan alohida guruhlarda chuqurlashtirilgan o‘qitish
amaliyotini yo‘lga qo‘ysin;
kadrlarga bo‘lgan ehtiyojdan kelib chiqib, barcha qishloq xo‘jaligiga ixtisoslashgan
kollej va texnikumlarda mutaxassisliklar klassifikatsiyasini inobatga olgan holda “Dorivor
o‘simliklar yetishtirish agrotexnologiyasi” yo‘nalishi bo‘yicha kadrlar tayyorlashni yo‘lga
qo‘ysin.
11. O‘rmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasi (N.J.Bakirov) ikki oy muddatda:
O‘rmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasi huzuridagi Dorivor o‘simliklarni yetishtirish va
qayta ishlash ilmiy-ishlab chiqarish markazi to‘g‘risidagi nizomni ishlab chiqsin va
tasdiqlash uchun Vazirlar Mahkamasiga kiritsin.
Dorivor o‘simliklarni yetishtirish va qayta ishlash ilmiy-ishlab chiqarish markazining
ilmiy salohiyatini oshirish, moddiy-texnika bazasini mustahkamlash va faoliyatini
takomillashtirish chora-tadbirlari dasturini ishlab chiqsin va tasdiqlasin.
12. Markaz Toshkent viloyati, Toshkent tumani, Darxon qo‘rg‘oni, Chimkent yo‘li
ko‘chasi, 2-uyda joylashgan Ijtimoiy-iqtisodiy kasb-hunar kollejining foydalanilmasdan
turgan binosiga joylashtirilsin.
13. O‘rmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasi (N.J.Bakirov) manfaatdor vazirlik va idoralar
bilan birgalikda ikki oy muddatda qonun hujjatlariga ushbu qarordan kelib chiqadigan
o‘zgartirish va qo‘shimchalar to‘g‘risida Vazirlar Mahkamasiga takliflar kiritsin.
5

14. Mazkur qarorning ijrosini samarali tashkil etishga mas’ul va shaxsiy javobgar etib
Bosh vazir o‘rinbosari Sh.M.Ganiyev belgilansin.
Qaror ijrosini har chorakda muhokama qilib borish, ijro uchun mas’ul idoralar
faoliyatini muvofiqlashtirish va nazorat qilish O‘zbekiston Respublikasining Bosh vaziri
A.N.Aripov hamda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining maslahatchisi R.A.Gulyamov
zimmasiga yuklansin.
Amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar natijadorligi yuzasidan 2021 yil 1 iyun va 2021
yil 15 dekabrga qadar O‘zbekiston Respublikasi Prezidentiga axborot berilsin.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.MIRZIYOEV
6

II. ASOSIY QISM.
2.1 DORIVOR О‘SIMLIKLAR VA L I . A R M YETISHTIRISHNING QISQACHA TARIXI
Bugungi kunda O‘zbekistonda 112 turdagi dorivor o‘simliklardan tibbiyotda
foydalanishga ruxsat berilgan. Ularning 80% ini tabiiy holda o‘suvchi giyohlar tashkil etsa-
da, so’nggi yillarda katta maydonlarda madaniy plantasiyalari tashkil etilmoqda. Butunjahon
Sog‘liqni saqlash tashkilotining ma lumotiga ko‘ra, zamonaviy tibbiyotda qo‘llanilayotganʼ
dori-darmonlarning 60% i dorivor o‘simliklar xomashyolari asosida tayyorlanadi va ishlab
chiqarishga joriy etiladi.
Xususan, “Gerbo Farm” xususiy korxonasi 8 gektar yer maydonida tirnoqgul,
na matak, moychechak, asorun (valeriana), o’tkir bargli sano kabi 1
ʼ 6 xil turdagi
dorivor o‘simliklarni yetishtiradi. Korxonada 40 dan ortiq dorivor os‘imlik mahsulotlari
ishlab chiqarilmoqda.
Tirnoqgul (kalendula) dorivor o‘simligi oshqozon-ichak kasalliklarini davolashda
tabiiy, samarali vosita hisoblanadi. O‘simlik erta bahorda (fevralning oxiri yoki mart oyining
boshida) yohud kech kuzda (oktyabrning oxirlarida) ekiladi. E tiborlisi, yerga qadalgan
ʼ
urug‘larni qishda sovuq urmaydi. Unib chiqqan tirnoqgul ko‘chatlari 35–40 kunda ya ni
ʼ
aprelning oxiri — may oyining boshlarida gullaydi. Mavsum davomida tirnoqgul ekinzori
13 marta sug‘oriladi. Yoz va kuz oylarida har 2–3 kunda o‘simlikning to‘pgullari yig‘ib,
hosil olinadi.
Tirnoqgul ekinzori 2–3 yil mobaynida saqlanib turadi. Yerga to‘kilgan urug‘lardan
qish va bahorda ko‘plab ko‘chatlar unib chiqadi. Bir gektar yerdan 600–800
kilogrammgacha tirnoqgul hosilini yig‘ishtirib olinadi. (1 kg quritilgan guli 50 ming so’m)
Tavsiya: ushbu o‘simlikni mamlakatimizning barcha hududlarida yetishtirish
mumkin.
7

Moychechak (romashka) dorivor o‘simligi tabobatda tanadagi shamollashlarni,
yallig‘lanishlarni davolash, ovqat hazm qilish tizimi faoliyatini yaxshilash, saratonning
oldini olish va xolestirin miqdorini pasaytirishda qo‘llaniladi. O‘simlik yorug‘likni yaxshi
ko‘radi va urug‘idan ko‘payadi. Moychechakni qishning so‘nggi kunlarida yoki kuz faslida
ekish mumkin.
Yerga to‘kilgan urug‘lardan unib chiqqan moychechak 2–3 yil mobaynida hosil
beradi. Hosildorlik gektar hisobiga
700–800 kilogrammni tashkil etadi. (1 kg quritilgan guli 40 ming so’m)
Tavsiya : moychechakni O‘zbekistonning istalgan hududida ekib, yuqori hosil olish
mumkin.
Dorivor asorun (valeriana lekarstvennaya) o‘simligidan xalq tabobatida tabiiy
tinchlantiruvchi, yurak kasalliklarini davolashda samarali vosita sifatida foydalaniladi. U
Yevropa va Sharqiy Osiyoda yetishtirilsa-da, O‘zbekistonda ham dorivor giyoh sifatida
ekiladi. O‘simlikning urug‘i erta bahorda yerga qadalib, oktyabr oyida hosil yig‘ib olinadi .
Ildizlar yuvuvchi mashinalarda yaxshilab yuviladi, keyin yaxshi shamollatiladigan
xonalarda maxsus javonlarga 15–20 sm qalinlikda yoyib qo‘yiladi va panshaxada
vaqti-vaqti bilan almashtirib turiladi. Xomashyo xirmonga yig‘ilib, qirqilgan ildizlar esa
qoplarga joylanadi. Toylangan xom ashyo 3 yil, toylanmagani esa 2 yil saqlanadi.
Asorun quruq ildizi hosildorligi gektar hisobiga 18–25 sentnerni tashkil etadi. (1 kg
quritilgan ildizi 100 ming so’m)
Tavsiya: O‘zbekistonning unumdor va sug‘oriladigan hududlari (Vodiy, Toshkent va
Samarqand viloyatlari)da plantatsiyalar tashkil etish mumkin.
Na matak.ʼ Tabobatda va zamonaviy tibbiyotda foydalaniladigan na matak mevasi C ʼ
vitaminiga boy bo‘lib, insonning immun tizimini mustahkamlash xususiyatiga ega.
8

Shuningdek, u tomirlardagi qonni suyultirib, qon bosimini tushiradi, shamollash va grippni
davolashda asqotadi.
O‘simlikning darmondori navlari faqat jinssiz, 5–15 sm uzunlikdagi novda
qalamchalaridan ko‘paytiriladi. Urug‘dan ko‘paytirilganda ular o‘zining nav afzalligini
yo‘qotadi. Na matak poyalari 5 yilgacha o‘sib turadi, keyin ular yangisi bilan almashtiriladi.ʼ
Yoshartirilgan ekinzor bir yildan keyin gullaydi va mevaga kiradi. O‘simlikning 1 ta
butasidan terilgan hosil ho‘l holatda 20–25 kilogrammni tashkil etsa, qurigach 10–12 kg ga
aylanadi. Hosili terib olinganda, o‘simlikning erkak shoxlari kesib tashlanadi.
Na’matak quruq mevalari hosildorligi 3*4 sxemada ekilgan maydonda gektar hisobiga
15–20 sentnerni tashkil etadi. (1 kg quritilgan mevasi 20 ming so’m)
Tavsiya: na matakni tog‘ etagi, tog‘ mintaqasidagi lalmi yoki shartli lalmi
ʼ
yerlarda ekish mumkin. Odam va hayvonlarni davolash, kasalliklarning oldini olish
o‘simlikIar-giyohlar. Yer yuzida dorivor o‘simiiklaming 10-12 ming turi bor. 1000 dan ortiq
o‘simlik turlarining kimyoviy, farmokologik va dorivorlik xossalari tekshirilgan.
0‘zbekistonda dorivor o‘simlik!arning 577 turi mavjud. Shulardan hozirgi vaqtda 250 turi
ilmiy tabobatda ishlatilmoqda. Dorivor o‘simliklaming organizmga ta’siri ulaming
tarkibidagi birikmalaming miqdoriga bog‘liq. Bu birikmalar o‘simlikning har xil qismlarida
turli miqdorda to‘planadi. Dori tayyorlashga o'simlikning kerakli qismlari turli muddatlarda
yig‘iladi. Masalan, po‘stloq, kurtak erta bahorda, barg o‘simlik gullashi oldidan yoki
gullaganda, gullari to‘la ochilganda, meva va urug‘lari pishganda, yer osti organlari (ildizi,
ildizpoyasi va piyozi) erta bahorda yoki kech kuzda olinadi. Dorivor o‘simliklarning ta’sir
etuvchi moddasi - alkoloidlar, turli glikozidlar (antroglikozidlar, yurakka ta’sir etuvchi
glikozidlar, saponinlar vab.), flavonoidlar, kumarinlar, oshlovchi va boshqa shilliq
moddalar. Efir moylari, vitaminlar, smolalar va boshqa birikmalar bo‘lishi mumkin. Ko'p
o‘simliklardan mikroorganizm va viruslarni yo‘qotadigan antibiotiklar va fitonsidlarga boy
preparatlar tayyorlanadi. Odatda bir guruhga xos o‘zaro yaqin kimyoviy birikmalar bir oila
9

yoki turkumga mansublarda uchraydi, shu bilan birga ba’zi kimyoviy birikmalar bir-biriga
yaqin bo‘lmagan, turli oilaga mansub o‘simliklar tarkibida ham bo‘lishi mumkin. Qadim
zamondan boshlab inson yowoyi holda o‘sadigan o‘simliklami turli kasalliklarni davolashda
foydalanib keladi. Hozirgi davrda dorivor o‘simliklarni turi ko‘payib, xalq tibbiyoti
shifobaxsh o‘simliklar bilan boyigan. Ilmiy tabobatda ishlatiladigan dorivor o‘simliklarning
aksariyati asrlar davomida xalq ishlatib kelgan o‘simliklardan olingan. Xalq meditsinasida
qo‘llanib kelinadigan dorivor o‘simliklami ilmiy tabobatda ishlatib bo‘lmaydi 0‘zbekistonda
dorivor o‘simliklardanko‘proqanor, achchiqmiya,bodom, dorivor gulxayri, yong‘oq,
jag‘~jag‘, zubturum, isiriq, itsigek, omonqora, pista daraxti, sachratqi, choyo‘t, shildirbosh,
shinnmiya, shuvoq, yantoq, qizilcha, qoqio‘t va boshqalar tarqalgan. Achchiqmiyadan -
paxikarnin, isiriqdan garmin, itsigekdan anabazin, omonqoradan galantamin, shildirboshdan
sferofizin alkoloidlari olinadi. Anor po‘stidan gijja haydovchi pelterin tanat va ekstrakt
tayyorlanadi. Dorivor gulxayri preparatlari balg‘am ko‘chiruvchi va yumshatuvchi, jag‘-jag‘
va lagoxilus dorilari qon ketishni to‘xtatuvchi, pista bujg‘uni va choyo‘tdan tayyorlangan
dorilar meda-ichak kasalliklarini davolovchi sifatida ishiatiladi. Dorivor o‘simliklami 2 xil
tavsiflash qabul qilingan: 1. Ta’sir qiluvchi moddalaming tarkibiga qarab - alkoloidli,
glikozidli, efir moyli, vitaminli va boshqalar; 2. Farmokologik ko‘rsatkichlariga qarab -
tinchlantiruvchi, og‘riq qoldiruvchi, uxlatuvchi, shuningdek, yurak-tomir tizimiga ta’sir
qiluvchi, markaziy nerv tizimini qo‘zg‘atuvchi, qon bosimini pasaytiruvchi va boshqa
dorivor o‘simliklar. Toshkentdagikimyo-farmatsevtikazavodlaridaO‘zbekistonda o‘ sadigan
va ekib о ‘ stiriladigan dorivor о ‘simliklardan turli-tuman dorilar tayyorlanadi. Masalan,
oqqurayning ildizi va mevasidan pesni davolashda qo‘llaniladigan psoralen, yapon soforasi
g‘unchasidan vitamin A dek ta’sir etuvchi rutin, omonqoradan galantamin alkoloidi,
kendordan strofantin, simarin, yurak glikozidlari va boshqa preparatlar oiina boshlandi.
Yuqorida aytib o‘tilganidek hozirgi vaqtda tibbiyotda 250 ga yaqin o‘simliklaming
mahsulotidan foydalaniladi. Shu ko‘rsatilgan dorivor o‘simliklar mahsulotining 48%
yovvoyi holda o‘sadigan o‘simliklardan, 30% turli tuproq iqlim sharoitida joylashgan
10

xo‘jaliklaming dorivor o‘simliklar о ‘stiriladigan maydonlarida tayyorlanadi. Qolgan 22%
«aralash» guruhni tashkil qiladi, ya’ni bu guruh dorivor o‘simliklar mahsuloti ham yovvoyi
holda ham plantatsiyalarda o‘sadigan, o‘simliklardan yig'iladi. Keyinchalik «aralash» guruh
dorivor о ‘simliklardan tayyorlanadigan dorivor mahsulotlaming salmog‘i umumiy
yig‘iladigan dorivor mahsulot miqdorida yil sayin oshib borishi kutilmoqda. Qanday
sabablarga ko‘ra sug‘oriladigan maydonlarda o‘stiriladigan dorivor o‘simliklar mahsuloti yil
sayin umumiy tayyorlanadigan mahsulotlar miqdoridan ko'payib bormoqda? Buning
sabablari ko'p bo‘lib, asosiylari quyidagilardan iborat: 1. Yil sayin dorivor o‘simliklar
mahsulotiga ehtivoj o‘sib borishi natijasida ulaming xom-ashyosini tayyorlash miqdori ham
ko‘paymoqda. Bu esa o‘z navbatida qator dorivor o‘simliklaming ko‘p o‘sadigan joyida
kamayib ketishiga, natijada ulaming xomashyosini tayyorlanishini keskin chegaralanishi
yoki butunlay to‘xtatilishiga olib kelishi. 0‘zbekistonda yovvoyi holda o‘sadigan bozulbang
va qoraqovuqlarning yer ustki qismi va piyozining ko‘p tayyorlanishi natijasida ularni
zaxirasi (miqdori) tabiiy o‘sish joyida juda ham kamayib ketdi. Shuning uchun ham hozirgi
vaqtda bu o‘simliklar 0‘zbekiston «Qizil kitobiga» kiritildi. Shuning uchun ulaming tabiiy
xom-ashyosini o‘sish joyida tayyorlash to‘xtatildi va xo‘jalik dalalarida hamda o‘zlarini
yovvoyi holda o‘sadigan joylarida o‘stirilmoqda. Bunday misollarni ko‘plab keltirish
mumkin. 2. Dorivor o‘simliklar mahsulotiga muntazam ravishda talabning oshib borishi va
uni yovvoyi holda o‘sadigan o‘sim!iklar hisobiga qondirilmasligi natijasida shu o‘simliklami
sug‘oriladigan mintaqalarda o‘stirishga to‘g‘ri kelmoqda. 3. Ba’zan kamyob dorivor
o‘simliklarga talab katta bo‘lsa- yu, lekin ular yovvoyi holda, yig‘ish uchun noqulay
joylarda (masalan, Kavkaz va Qrimning tog‘li tumanlarida o'sadigan belladonna va
boshqalar) yoki kam miqdorda, katta hududlarda tarqoq holda (masalan, Rossiyaning
Yevropa qismida keng tarqalgan, lekin siyrak uchraydigan dorivor valeriana va boshqalar)
o‘ssa, bu dorivor o‘simliklar mahsulotini tayyorlash sug‘oriladigan yerlarda o‘stirishdan
qimmatga tushadi. Shuning uchun bunday o‘simliklami ham xo‘jaliklar dalalarida o‘stirish
maqsadga muvofiq buladi. 4. Yovvoyi holda o‘sadigan dorivor о ‘simliklar xom-ashyosini
11

katta hajmda tayyorlashning qiyinchiligi, uni yig‘ib olish uchun qishloq xo‘jalik
texnikasidan foydalanislining murakkabligi Plantatsiyada o‘stiriladigan dorivor о ‘simliklar
mahsulotini qulay sharoitda va ta’sirchan kimyoviy biologik faol moddalari ko‘p to‘plangan
davrda turli mexamzmlar yordamida yig‘ib olish mumkin. 5. Qimmatbaho, tibbiyot uchun
juda zarur bo‘lgan dorivor mahsulot respublikamizda uchramaydigan tropik yoki subtropik
iqlimli davlatlarda o‘sadigan о ‘simliklardan tayyorlanadigan bo‘Isa, imkoni boricha shu
o‘simliklami o‘zimizda o‘stirish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Yangidan ekilishi kerak
bo‘lgan dorivor o‘simliklar agrotexnikasi VILR hamda uning tajriba stansiyalarida, qisman
fanlar akademiyasi (FA), universitetlar va oliy o‘quv yurtlarining botanika bog‘larida ishlab
chiqilmoqda. Bu sohada VILR va uning tajriba stansiyalarini xizmati katta bo‘lib, ularda
chet eldan keltirilgan bir qancha tropik va subtropik dorivor o‘simliklami Sobiq Ittifoq
iqlimida o‘stirishning agrotexnika qoidalari ishlab chiqilgan. Mamlakatimizning turli
hududlarida (zonalarida) joylashgan xo‘jaliklarida quyidagi dorivor о ‘simliklar
o‘stirilmoqda: xin daraxti, koka butasi, aloe turlari, ortosifon, dixroa, katta kella, sano
(kassiya) turlari, meksika bangidevonasi, kalanxoy turlari, uyatchang mimoza, to‘q qizil
passifiora, rauvolfiya turlari, pushti katarantus (bo‘rigul), yumaloq bargli Stefaniya, evkalipt
turlari, bo‘lak!i ituzum va boshqalar. Sug‘oriladigan maydonlarda о ‘stiriladigan dorivor
o‘simliklar yovvoyi holda o‘sadigan dorivor о ‘simliklardan katta farq qiladi, ya’ni
о ‘stiriladigan dorivor o‘simlik mahsulotida begona о ‘simliklar aralashmasi bo‘lmaydi.
Agrotexnika qoidalari asosida o'stirilgan dorivor o‘simiiklar serhosil va biologik faol
rnoddalarga boy bo‘ladi. Dorivor o‘simliklarni serhosil navlarini tanlab olish, ulami
chatishtirish yoki poliploidli (xromosom sonlarini oshirish) navlarini olish yo‘li bilan
ekiladigan dorivor o‘simliklaming hosildorligini va tarkibidagi biologik faol bo‘lgan
kimyoviy birikmalar miqdorini oshirish mumkin. Yuqorida aytib o‘tilgan sabablarga ko‘ra,
ba’zi bir dorivor o‘simliklami o‘stirish va ulaming mahsulotlarini tayyorlash yovvoyi holda
o‘sadigan dorivor o‘simliklar mahsulotini yig‘ishga qaraganda iqtisodiy jihatdan ancha
arzonga tushadi. 0‘zbekistonda dorivor o‘simliklar asosan turli tuproq iqlim hududlarida
12

joylashgan Qishloq va suv xo‘jalik vazirligiga qarashli xo‘jaliklarda ekiladi. О zbekiston
Respublikasida birinchi marta 1973-yilda Toshkent viloyati Bo‘slonliq tumanidagi
xo‘jaliklarda dorivor o‘simliklar ekiia boshladi. Keyinroq (1978-yilda) Namangan viloyati
Pop tumanida Ibn Sino nomli dorivor o‘simliklar o‘stiriladigan xo‘jalik tashkil qilindi. Bu
xo‘jalik dalalarida qalampir yalpiz, dorivor mannarak (mavrak), dorivor timoqgul, na’matak,
achchiq shuvoq (erman), boiakli ituzum, mayda gulli tog‘rayxon va boshqa o‘simliklar
o‘stirilgan. Ulardan yig‘ilgan mahsulotlar 0‘zbekiston dorixonalarini ta’minlash uchun
hamda Chimkent kimyo-farmatsevtika zavodi va boshqa korxonalarga jo‘natilgan. Hozirgi
kunda dorivor o‘simliklami o‘stirib etishtiradigan maxsus xo‘jaliklar Buxoro, Qashqadaryo,
Samarqand, Surxondaryo hamda Toshkent viloyatlarida tashkil qilingan. Respublikamizning
qariyb hamma viloyatlaridagi «Farmatsiya» ishlab chiqarish birlashmalari qoshida dorivor
o‘simliklar o‘stiradigan maydonchalar tashkil qilingan bo‘lib, ularda viloyat dorixonalar
talabiga binoan tegishli o‘simliklami o‘stirmoqdalar. Hozirgi kunda Toshkent viloyati 0‘rta
Chirchiq tumanidagi dorivor o‘simliklarga ixtisoslashgan Oxunboboev nomli ixtisoslashgan
xo'jalik dalalarida qalampir yalpiz, dorivor marmarak (mavrak), dorivor tirnoqgul, dorivor
moychechak, besh bo‘lakli ituzum - arslonquyruq, pol-pola, na’matak va boshqa dorivor
o‘simliklar o‘stirilmoqda. 0‘zbekiston Respublikasi FA ga qarashli Toshkent botanika
bog‘ining sobiq katta ilmiy xodimi Q. H. Xo‘jaev, keyinchalik shu bog‘ning dorivor
o‘simliklami madaniylashtirish va iqlimga moslash laboratoriyasining mudiri, katta ilmiy
xodim Yu. M. Murdaxaev Toshkent farmatsevtika instituti farmakognoziya va botanika
kafedralarining ilmiy xodimiari bilan hamkorlikda qardosh respublikalari hamda dunyoning
boshqa hudud (region)laridan keltirilgan 67 turdagi dorivor o‘simliklami Toshkent shahri
iqlimida o‘stirishga erishdilar. Ulaming fikrlaricha, yuqorida tirnoqgul, qalampir yalpiz,
dorivor marmarak (mavrak), dorivor valeriana, fenxel (dorixona ukropi), dorivor
moychechak, qora andiz, ajgon (zirai karmoni), arpabodiyon, oddiy dastarbosh, na’matak
turlari, butasimon amorfa, qizil angishvonagul, yoyiq erizimum, kendir turlari, Kavkaz
yamsi, Man’chjuriya araliyasi, tog‘ jummt, sano (kassiya) turlari, patriniya, tuxumak, besh
13

bo‘lakli arslonquymq, dorivor zangvizorba, yarim butasimon sekurinega, bo‘rigul turlari,
qoraqobiq turlari, belladonna, meksika bangidevonasi, pol- pola, bo‘lakli ituzum,
gangituvchi buzulbang va boshqa dorivor o‘simliklami yetishtirish mumkin. Hozirgi kunda
tabiiy holda o‘sayotgan dorivor o‘simliklarni zaxiralari insonlar ta’sirida kamayib
bormoqda. Buning o‘mini toTdirish va xalqimiz ehtiyojini qondirish maqsadida dorivor
о ‘simliklar turlarini ko‘paytirish va ulami 0‘zbekistonning tuproqiqlim sharoitlarini hisobga
olgan holda sug‘oriladigan mintaqaiarda ekib o‘stirish maqsadga muvofiq bo‘ladi.
0‘zbekistonda farmatsevtika sanoatini dorivor о ‘ simliklar xom-ashyosi bilan ta’minlash
maqsadida yaqin yillar ichida dorivor o‘simliklami ekib o‘stiradigan fermer va
ixtisoslashgan xo‘jaliklami tashkil qilish va ko‘paytirish maqsadga muvofiq boiar edi.
14

2.2DORIVOR О 4`SIMLIKLARNI MUHOFAZA QILISH VA ULARDAN
SAMARALI FОY DAL ANISH
Mamlakatimiz hududi juda katta bo‘lib, turli iqlimli tumanlami o‘z ichiga oladi.
Shuning uchun ham mamlakatimiz o‘simliklar dunyosi - florasi turli o‘simliklarga boy.
Ulaming ichida dorivorlari ham ko‘p bo‘lib, har yili ming tonnalab dorivor о‘simliklar
mahsuloti tayyorlanadi hamda kasalliklami davolash va oldini olish uchun ishlatiladi.
Mamlakatimizda yovvoyi holda o‘sadigan o‘simliklaming tabiiy boyligi har qancha ko‘p
bo‘lmasin, baribir ulami ham chegarasi bor. Cheksiz miqdorda yer yuzida hech qanday
boylik bo‘lmaganidek, o‘simlik dunyosining zaxirasi ham cheksiz emas. Shuning uchun
ham tabiiy holda o‘sadigan o‘simlilc boyliklaridan to‘g‘ri foydalanilmasa bu «cheksiz
boyliklar» bir vaqtlar kelib Yer yuzida yo‘q bo‘lib ketishi mumkin. Dorivor о‘simliklar va
tabiiy boyliklami muhofaza qilish va ulardan samarali foydalanish 0‘zbekiston Respublikasi
Vazirlir Mahkamasining tegishli qarorlarida o‘z ijobiy aksini topdi. Bu borada 1972-yil
dekabr oyida qabul qilingan «Tabiat muhofazasini kuchaytirish va tabiiy resurslardan
foydalanishni yaxshilash to‘g‘risida» va 1977-yilda Sobiq Ittifoq Oliy Kengashi tomonidan
qabul qilingan «0‘rmonlar muhofazasini va o‘rmon resurslaridan foydalanishni bundan
keyin yaxshilash choralari to‘g‘risida«gi qarori va boshqa qarorlari diqqatga sazovordir.
Ma’lumki, hamdo‘stlikmamlakatlarining hududini o‘ndan bir qismini o‘rmonlar tashkil
qiladi. Ular ichida juda ko‘p miqdorda turli dorivor o‘simliklar o‘sadi. Shuning uchun ham
o‘rmonlami muhofaza qilish ularda yovvoyi holda o‘sadigan dorivor o‘simliklami muhofaza
qilish muhim ahamiyatga ega. Tabiatni, atrof-muhitni muhofaza qilish, tabiiy boyliklardan
(o‘rmon, suv va suv boyliklari, yer osti boyliklari va boshqalar) to'g‘ri vaoqilonafoydalangan
holda, ularni kelgusi avlodlar uchun saqlab qolish zarurligi bizning asosiy qonunimiz -
Respublika Konstitutsiyasida o‘z aksini topgan. Akademiklar E.M.Lavrenko va
A.L.Taxtadjyanlar tashabbusi bilan tuzilgan «Qizil kitob«ning yo‘qolib ketgan va yo‘qolib
ketish xavfi bo‘lgan o‘simliklami, jumladan dorivor o‘simliklami tabiiy o‘sish sharoitida
saqlab qolishda, ya’ni ularni muhofaza qilishda ahamiyati juda kattadir. «Qizil kitob«da
yo‘qolib ketgan va yo‘qolib ketish xavfi bo‘lgan o‘simliklami faqat ro‘yxati keltirilgan
bo‘lmay, kitobda shu o‘simliklarni tabiiy o‘sish sharoitida saqlab qolish va tiklash qanday
choralar ko‘rish lozimligi hamda yo‘qolib ketish sabablari keltirilgan. Sobiq Ittifoq «Qizil
kitob«iga 444 ta, 0‘zbekiston «Qizil kitob»iga 163 ta o‘simlik, shu jumladan 20 tadan oshiq
dorivor o‘simliklar kiritilgan. Ularning xom-ashyosini turli maqsadlar uchun yig‘ish qat’iy
man etiladi. Shuning uchun zarur bo‘lsa ularni plantatsiyalarda o‘stirish talab etiladi.
15

0‘zbekiston dorivor o‘simliklaridan quyidagiiar «Qizil kitob»ga kirgan: 1. Anjir (yovvoyi
holda o‘sadigani). 2. Anor (yovvoyi holda o‘sadigani). 3. Bozulbang. 4. Viktor qoraqabug‘i.
5. Etmak. 6. Solab turlari. 7. Tilla rang adonis va boshqalar. Ma’lumki hududlarda o‘sadigan
o‘simlik va yashaydigan hayvonlami tabiiy sharoitda saqlab qolish uchun qo‘riqxonalar
tashkil qilishni ahamiyati kattadir. Dorivor o‘simliklami tabiatdagi zaxirasini saqlab qolish
va har yili ulardan ma’lum miqdorda mahsulot tayyorlab turish maqsadida, yuqorida aytib
o‘tilgan tadbirlardan tashqari yana quyidagi qoidalarga rioya qilish maqsadga muvofiqdir: 1.
Dorivor o‘simlik mahsulotlarini o‘z vaqtida to‘g‘ri va kerakli miqdorda tayyorlash, to‘g‘ri
quritish va saqlash lozim. Bu esa yovvoyi holda o‘sadigan dorivor o‘simliklami ortiqcha
yig‘ib, keyinchalik ulami mog‘orlatib va chiritib yoki qurtlatib ketishi natijasida tashlashdan
saqlaydi. 2. Dorivor o‘simlik mahsulotlarini ilmiy asoslangan reja bo‘yicha, ko‘p o‘sadigan
joylami va zaxirasini to‘g‘ri aniqlab bilgan hamda tayyorlanadigan joylarini vaqt-vaqtida
almashtirib turgan holda yig‘ish lozim. Agarda shu keltirilgan qoidalarga amal qilinsa, bu
dorivor o‘simliklami tabiatda o‘sish joyini saqlab qolish mumkin. 3. Ko‘p yillik
o‘simliklaming yer ustki qismi (bargi, guli, mevasi) dan dori tayyorlanadigan bo‘lsa,
ulaming ildizi bilan sug‘urib olmaslik lozim. Bordi-yu, yer ostki organlari (ildizpoya, ildiz,
tuganak) kavlanadigan bo'lsa, mevasi pishib to‘kilgandan so‘ng yig‘ish kerak. Aks holda shu
dorivor о‘simliklar keyinchalik o‘sha joyida o‘sib chiqmasligi mumkin. 4. Yovvoyi holda
o‘sadigan dorivor о‘simliklar dori tayyorlash uchun yig‘ib olingandan so‘ng (ayniqsa, yer
osti organlari kavlab olingandan so‘ng) ulaming keymchalik yana o‘sib chiqishiga katta
ahamiyat berish lozim. Buning uchun bir yerdan necha yilgacha o‘simlik mahsulotini yig‘ish
mumkin va necha yil dam berish kerakligi haqidagi qoidalarga qat’iy rioya. qilish kerak. 5.
Dorivor o‘simliklardan kompleks va hamma qismlaridan to‘liq foydalanish zarur bo‘lganda
ulaming xom ashyosini kamroq tayyorlash kerak. Natijada tabiiy o‘sish joyida ulaming
zaxiralarini saqlab qolish mumkin bo‘ladi. Agarda dorivor o‘simliklar ildizpoyasi, ildizi,
tuganak yoki piyozi dorivor mahsulot bo‘lsa, shu o‘simliklaming yer ustki qismini kimyoviy
va farmakologik jihatdan o‘rganib, yer ostki organlari o‘mida ishlatishga tavsiya etish, shu
o‘simlikning tabiiy o‘sish joyidagi zaxirasini saqlab qolishda ahamiyati juda katta. Bu ham
dorivor o‘simliklarni muhofaza qilishning asosiy tadbirlaridan biridir. 6. Dorivor
o‘simliklami sug‘oriladigan yerlarga ko‘proq ekib o‘stirish va ularni agrotexnikasini
yaratilsa, respublikamizda tabiiy sharoitda o‘sayotgan dorivor o‘simliklar zaxirasini saqlab
qolish imkoniyati yaratiiadi. Yuqorida keltirilgan dorivor o‘simliklar zaxirasini tabiatda
saqlab qolish tadbirlariga birinchi galda bu ishga mutasaddi rahbarlar o‘zlari qat’iy rioya
qilishlari va boshqalardan ham buni talab qilishlari lozim. Shu ishlaming hammasi amalga
16

oshirilsa, tabiat boyliklaridan biri bo‘lgan dorivor o‘simliklar tabiiy o‘sish joylarida uzoq
vaqtlar saqlanib qoladi va insonga ko‘p xizmat qiladi. DORIVOR 0‘SIMLIKLAR XOM-
ASHYOSINI TAYYORLASH 0‘zbekiston tibbiyotida qo‘llaniladigan dori vositalarining
38- 40% ini dorivor o'simliklardan olinadigan preparatlar tashkil qiladi. Ba’zi og‘ir
kasalliklarni davolashda ishlatiladigan muhim ahamiyatli ayrim dorivor preparatlami (yurak
glikozidlari, qator alkaloidlar, terpenlar, saponinlar, steroid va fenolli birikmalar va boshqa
biologik faol moddalar) shu vaqtgacha sintez yo‘li bilan olib bo‘lmaydi. Ularni olish manbai
hozircha faqat o‘simliklar bo‘lib qolmoqda. Hamdo‘stlik mamlakatlari juda katta turli
geografik hududlardan tashkil topgan. Bu hududlar tropikdan tashqari hamma iqlimli
tumanlami: abadiy muzlik bilan qoplangan baland tog‘lar, tundra, odam qadami etmagan
tayga, o'rmon, cho‘l, yarim cho‘l, sahro hamda nam subtropik va boshqalami o‘z ichiga
oladi. Shuning uchun ham ulaming liorasi juda boy. U 19000 dan ortiq o‘simlik turlaridan
tashkil topgan. Shular ichida dorivor o‘simliklar ham ko‘p. Ammo hozirgi vaqtda ulami
hammasidan ham tibbiyotda kasalliklami davolash uchun hali to‘liq foydalanilmayapti.
Sobiq Ittifoq Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan 1990- yilda chop etilgan dori vositalari
rasmiy ro‘yxatida tibbiyotda ishlatiladigan 282 ga yaqin shifobaxsh o‘simliklar keltirilgan. 1
1981—1985-yillarda Sobiq Ittifoq kimyoviy farmatsevtika sanoatiga qarashli korxonalarda
254 xil fitopreparatlar ishlab chiqarilgan. Shudorivorpreparatlar 152 tur dorivor
о‘simliklardan olingan va 171 xil mahsulotlar tayyorlangan. Shu ko‘rsatilgan dorivor
mahsulotlar asosan Sobiq Ittifoq hududida yovvoyi holda o‘sadigan hamda ayrim xo‘jaliklar
daialarida о‘stiriladigan dorivor о‘simliklardan tayyorlangan. Yuqorida ko‘rsatilganidek
kimyo-farmatsevtika sanoati, Galen laboratoriyalari va dorixonalar ehtiyojini qondirish
maqsadida har yili katta miqdorda dorivor o‘simliklar mahsuloti tayyorlanadi. Mahsulotlar
asosan yovvoyi holda o‘sadigan dorivor o‘simliklardanyig‘iladi. Yil sayin dorivor
o‘simliklar mahsulotiga bo‘lgan talab oshmoqda. Shuning uchun tayyorlanadigan
mahsulotning miqdori ham oshmoqda. Yovvoyi holda o‘sadigan dorivor o‘simliklarning
zaxirasi har qancha ko‘p bo‘lmasin, yildan-yilga ko‘payib borayotgan tayyorlash miqdorini
qondirish hamda tabiiy sharoitda o‘sadigan o‘simliklarni saqlab qolish uchun ulami
yig‘ishni to‘g‘ri uyushtirilishi kerak hamda mahsulotlami tayyorlashni ilmiy asoslangan
qat’iy rejaga rioya qilingan holda olib borish zamrdir.
17

2.3. DORIVOR MAHSULOTLARNI TAYYORLASH, QURITISH, IDISHLARGA
JOYLASHTIRISH (QADOQLASH) VA SAQLASH TO‘G‘RISIDA UMUMIY TUSHUNCHA
DORIVOR MAHSULOTLARNI TAYYORLASH
Tibbiyotda va farmatsiyada tarkibida kishi organizmiga ta’sir etuvchi kimyoviy
moddasi boTgan dorivor o'simlik organlari - mahsulotlari ishlatiladi. Dorivor mahsulotlar
sifatida o‘simliklarning ildizi, bargi, po‘stlog‘i, guli, mevasi va boshqa qismlaridan
foydalaniladi. Ularni kimyoviy birikmalar eng ko‘p yig‘ilgan davrda yig‘ishtirib olish
kerak.1 0‘simlik organlarini quyidagi muddatlarda yig‘ib olish kerak: Barglar odatda
o‘simlik gullashi oldidan yoki gullaganida yig‘ib olinadi. Barglar juda ohistalik bilan, iloji
boricha o‘simlikka zarar etkazmasdan yig‘ib olinadi (belladonna, angishvonagul va boshqa
o‘simlik barglari). Ba’zan o‘t o‘simliklaming bargini tayyorlash uchun yer ustki qismi o‘rib
olinadi, so‘ngra barglari teriladi yoki yer ustki qismi quritib maydalanadi. Barglari ajratilib,
poyasi bilan shoxlari tashlab yuboriladi. Bunda shox va gullar aralashmasi barglarga
qo‘shilib ketishi mumkin (yalpiz, gazanda va boshqa o‘simliklar). 0‘simlikning yer ustki
qismi (o‘t) o‘simlik gullaganida yig‘iladi. 0‘simiikning yer ustki qismi poyasining tagidagi
barglar oldidan o‘rib olinib, poyanmg bargsiz qismiga tegilmaydi. Bo‘yi baland
o‘simliklarning esa poyasining tepa qismi (10-20 sm uzunlikda) va shoxchalari kesib olinadi
(achchiq shuvoq, dalachoy va boshqa o‘simliklar). Kurtaklar erta bahorda (ochilmasdan
ilgari) o‘simlik tanasida suyuklik yura boshlagan vaqtda yig'iladi. Kurtaklar o‘simliklardan
terib olinadi yoki kurtakli shoxchalami qirqib olib so‘ngra shoxchalardan kurtaklarni asta-
sekin qoqib to‘planadi. Ро *stloqlar ham erta bahorda, ya’ni o‘sim!ik tanasida suyuqlik
yurishib, yog‘och qisrnidan oson ajraladigan davrida, poya va yo‘g‘on shoxlaridan shilib
olinadi. Po‘stloq olishni osonlashtirish uchun poya yoki yo'g'on shoxlami bir-biridan 30 sm
masofada ikki yeridan o‘tkir pichoq bilan ko‘ndalangiga, key in uzunasiga kesiladi va
po‘stloq ajratib olinadi. Guitar o'simlik qiyg‘os gullaganda yig‘iladi. Ko'pincha gullar
alohida-alohida kesib olinadi. Ba’zan gul to‘plamining hammasi (dastarbosh, marjondaraxti
va boshqalar) yoki gulning ayrim qismlari (sigirquyruq o‘simligida faqat gul tojibarglari)
yig‘ib olinadi. Plantatsiyalarda o‘stirilgan yoki yovvoyi holda ko‘p uchraydigan mayda gulli
o‘simliklaming guli maxsus asbob bilan yig'iladi (moychechak va boshqalar). Meva va
urug‘lar pishib etilgan davrda yig‘iladi. Mevalar odatda ertalab yoki kechqurun yig‘ib
olinadi, kun isiganda yig‘ilsa, quruq mevalaming urug‘i sochilib ketishi mumkin. Mevalar
turiga qarab tayyorlanadi. Ba’zilar ко'! bilan bitta- bitta uzib olinadi, boshqalari esa tayoq
bilan qoqiladi. Urug‘lar ham turli usullar bilan tayyorlanadi. Ba’zi uruglar maxsus asbob
18

bilan mevadan ajratib olinadi (bodom urug‘i va boshqalar). Mayda meva va urug‘lar esa
uruglar etilganidan so‘ng yoki etilishi oldida o‘simlikni o‘rib quritib, so‘ngra xirmonda
yanchib tozalanadi (fenxel, arpabodiyon va kashnich mevalari, xantal urug‘i va boshqalar).
Yer ostki organlar (ildiz, ildizpoya, tuganak na piyozlar) odatda o‘simlik uyquga kirgan
vaqtida - erta bahorda yoki kech kuzda tayyorlanadi. Ba’zi yer ostki organlarni o'simlik
gullab bo‘lganidan so‘ng yig‘iladi. Chunki ulaming ba'zilarini o‘sayotgan yerida baland
bo‘yli begona o‘simliklar orasidan topish qiyin (solab turlari va boshqalar), ba’zilarini qurib
qolgan poyalarini esa shamol sindirib uchirib ketadi (etmak va boshqalar). Yer ostki
organlarni belkurak, ketmon va boshqa asboblar bilan qazib olinadi. Bir joyning o‘zida
o‘simlik ko‘p hamda yer ostki organlari yaxshi taraqqiy etgan bo‘ Isa, u holda traktor bilan
kavlab olinadi (qizilmiya va boshqalar). Yig‘ilgan yer ostki organlarni loy, tuproq, qum,
barg va poyalardan tozalab (ba’zilarini suvda yuvib), quritish uchun mayda bo'laklarga
qirqiladi. 0‘simlikning yer ustki qismlarini, masalan bargi, guli va boshqa qismlarini
shudring ko‘tarilgandan so‘ng havo ochiq paytida yig‘ib olinadi. Yomg‘ir yoki ertalabki
shudring ko‘tarilmasdan oldin yig‘ilgan o‘simliklami quritish qiyin, ular kurtiiganida ham
qorayib ketadi. Yig‘ilgan dorivor mahsulotlami savatlarga bosib yoki bir yerga uyub qo‘yib
bo‘lmaydi, chunki namlik va issiqlik (qizish yoki quyosh harorati) ta’sirida o‘simlik
to‘qimalarida chuqur biokimyoviy o‘zgarishlar ro‘y beradi, organimzga ta’sir etuvchi
kimyoviy birikmalar parchalanib ketib, dorivor mahsulot o‘z qimmatini yo‘qotadi. Dorivor
mahsulotlami quritish. Tayyorlangan dorivor mahsulotlami boshqa o‘simlik aralashmalari,
ioy, tuproq, qum va boshqalardan tozalangandan so‘ng tezda quritishga kirishiladi.
Quritishning eng oddiy va oson usuli tabiiy sharoitda, ya’ni ochiq havoda quritishdir. Lekin
o‘simliklaming yer ustki qismlarini (po‘stloq, meva va umg‘laridan tashqari) ochiq havoda,
quyoshda quritib bo‘lmaydi. Aks holda o‘simlikning yer ustki organlari hujayralaridagi
yashil rang beruvchi xlorofill hamda gul qismiaridagi rang beruvchi pigmentlar parchalanib
ketib, poya, barg va qisman gullar sarg‘ayib (ko‘pincha gullar rangsizlanib) qoladi. Xlorofill
pigmenti parchalanishi bilan birga o'simlik tarkibidagi boshqa kimyoviy birikmalar ham
gidrolizlanishi mumkin. Shuning uchun ham odatda quyosh issig‘ida faqat yer ostki
organlar, po‘stloq, meva va urug‘lar quritiladi, 0‘simlikning yer ustki qismlari (poya, barg
va gullar) maxsus qurilgan bostirma, shiypon yoki cherdaklarda quritiladi. Bu joylar toza va
shamol o‘tib turadigan bo‘lishi kerak. Dorivor mahsulotlar maxsus isblangan stelajlarga
yupqa qilib yoyiladi. Meva kuritiladigan quritgichlarni ham dorivor mahsulotlami quritishga
moslashtirish mumkin. Bundan tashqari, ho‘1 mevalami, masalan, chemika, malina,
klyukvani rus pechida (non yopib bo'lgandan so‘ng) quritsa ham bo'ladi. So‘nggi yillarda
19

dorivor o‘simlik mahsulotlarini tabiiy usulda quritish bilan bir qatorda turli tipdagi
quritgichlarda sun’iy quritish keng qo‘llanilmokda. Ayrim dorivor o'simliklar tarkibidagi
ta’sirchan qimmatbaho kimyoviy birikmalar (masalan, glikozidlar) tabiiy ravishda uzoq
quritiiganda parchalanib ketishi mumkin. Shuning uchun ulami sun’iy ravishda quritgan
yaxshi. Bundan tashqari, sun’iy ravishda quritiiganda dorivor mahsulot tez quriydi va sifatli
boTadi. Tarkibida efir moyi bo‘lgan dorivor mahsulotlar 25-30°C da, alkaloidlar, glikozidlar
va boshqa moddalar bo‘lgan dorivor mahsulotlar 50-60°C da quritilishmi esda tutish kerak.
Mahsulotni juda quritib yubormaslik lozim. Aks holda u kukunga aylanib ketadi. Dorivor
maxsulotlarni idishlarga joylashtirish (qadoq- Iash). Standart holiga keltirilgan dorivor
mahsulotlar turiga qarab har xil qadoqlanadi. Dorivor mahsulotlami idishlarga joylashtirish
(qadoqlash) ulami tashqi ta’sirlardan va to‘qilish, sochilishdan, ishlatiladigan muddati ichida
uning sifatini va tashqi ko‘rinishini o‘zgartimiasdan saqlanishini hamda transport
vositalarida jo‘natish va tashishni ta’minlashi lozim. Mahsulotlami joylashtirishga qoplar,
xaltachalar (paketlar), taxtadan va karton qog‘ozdan yasalgan yashiklar va qutichalar hamda
toylash uchun yasalgan yashiklar va boshqalar ishlatiladi. Ishlatiladigan idishlar quruq, toza,
hech qanday hidi bo'lmasligi hamda har bir partiya uchun bir xil bo‘lishi kerak. Mahsulotlar
joylashtiriladigan idishlar, idishdagi mahsulotlaming og‘irligi dorivor mahsulotlaming turiga
qarab aniqlanadi va ular tegishli me’yoriy-texnik hujjatlar (MTH) da masalan farmakopeya
maqolasi (FS) va GOST larda ko‘rsatiladi. Quritilgan dorivor mahsulotlami qadoqlash
uchun quyidagi idishlardan foydalaniladi: GOST 19317—73 bo‘yicha matodan tikilgan
qoplar yoki GOST 18225-72 bo‘yicha zig‘ir-jut-kanop tolalaridan to'qilgan qoplar. Bu
qoplar bir yoki ikki qavat holida ishlatilishi mumkin. Qcplaming og‘zi qo‘l (GOST 17308-
85 ga binoan kanop ip bilan) yoki mashina (GOST 14061-85 ga binoan zig‘ir tolasidan
qilingan ip bilan) yordamida tikiladi. Qopga solingan mahsulot og‘irligi 40 kg dan
oslunasligi kerak. GOST 2226—75 bo‘yicha ко‘p qavvatli qog‘oz qoplar va GOST243 70-
80 bo l yicha ikki yoki bir qavvatli qog‘ozli xaltalar. Mahsulot bilan to‘ldirilgan qog‘oz
qoplar, xaltalar og‘zi yuqorida ko‘rsatilgan iplar bilan qo‘l yoki mashina yordamida tikiladi.
Bir yoki ikki qavat xaltalar tayyorlash uchun maxsus qog‘ozlar (GOST 2229-81 E va GOST
1760-81 ga binoan) ishlatiladi. Qog‘oz qopga 15 kg, qog‘oz xaltaga 5 kg dan ortiq mahsulot
solinmasligi kerak. Matodan tikilgan GOST 19298-73 bo‘yicha uzun va olti qirrali yashik
shaklli toylar. Toylarga 50 kg dan ortiq boimagan miqdorda dorivor mahsulot solinadi va
ulaming og‘zi yuqorida aytib o‘tilgan, tegishli GOST larda ko‘rsatilgan iplar bilan qoida
yoki mashina yordamida tikiladi. Ba’zanustimatobilano‘rabtikilmagantoylarhamqo‘llaniladi.
Yog‘ochdan GOST 5959—80 bo‘yicha yasalgan yashiklar. Yashiklar ichiga tegishli GOST
20

larda ko‘rsatilgan В - markali qog‘oz (GOST 8273-75) yoki qop tikiladigan qog‘oz (GOST
2.228-81) solib, so‘ngra dorivor mahsulot bilan to‘ldiriladi. Yog'och yashiklarga 30 kg
gacha og‘irlikda dorivor mahsulot solinadi. Keyin uning qopqog‘i mixlanadi. Kartondan
GOST 15629-83 bo‘yicha yasalgan yashiklar. Bu yashiklami dorivor mahsulotlar bilan
toTdirishdan avval ulami ichiga tegishli qog‘oziar solinadi. Oxirida karton yashiklar ustiga
maxsus elim qog‘oz lentalar yopishtiriladi yoki ikki yeridan po4at sim bilan o‘raladi (GOST
32822-74). Karton yashiklarga solingan dorivor mahsulot og‘irligi 25 kg dan oshmasligi
lozim. Dorivor mahsulotlami joylash uchun kerakli bo‘lgan idishlar bu mahsulotlaming
turiga va xususiyatiga qarab tegishli GOST ga binoan tanlanadi. Masalan: - o‘simliklaming
yer ustki qismi, bargi, po‘stlog‘i, ba’zan gullari, ildizi va ildizpoyalarini odatda oldin
presslab, so‘ngra maxsus toylaydigan yashiklarga solinadi. Bu usul qopga yoki yashiklarga
solib, joyiashtirishga nisbatan arzon tushadi hamda tashish yoki saqlash davrida dorivor
mahsulotni issiqdan, namlikdan va quyosh ta’siridan yaxshi himoya qiiadi. - quritilgan xo‘l
mevalar, shoxkuya hamda ayrim qimmatbaho va og'ir mahsulotlar ikki qavat qilib tikilgan
qoplarda saqlanadi. - toylab bo‘lmaydigan engil dorivor mahsulotlar ikki qavatli katta
qoplarga, tez maydalanib ketadigan moychechak, marvaridgul gullari, qaragay kurtagi va
boshqalar ichiga zich qilib bir necha qavat qog‘oz solingan yashiklarga joylashtiriladi.
Dorivor mahsulotlami aholiga sotish uchun qadoqlashda GOST 64-026-87 bo‘yicha
qog‘ozdan (kartondan) yasalgan qutichalar, qog‘oz va polietilen xaltachalar va boshqalardan
foydalaniladi. Qanday idishlarga va qanchadan dorivor mahsulot qadoqlanishi, xuddi
shuningdek xaltachalar va qutichalar og‘zi qanday elim bilan elimlanishi, dorixona va
omboriarga jo‘natish uchun yashiklarga qancha xaltacha va qutichalar joylashtirilishi
kerakligi tegishli me’yoriy-texnik hujjatlarda koL rsati!adi. Dorivor mahsulot idishlarga
joylashtirib bo‘lingandan so‘ng, ular joylashtirilgan idish ustiga shu mahsulot to‘g‘risida
to‘liq ma’lumot yoziladi (tamg‘alanadi) yoki tegishli yorliq osiladi. Sotish uchun
dorixonalarga chiqariladigan dorivor mahsulotlar idishi (karton quticha, polietilen xaltacha,
yashik va boshqalar) ustiga GOST 17768-80 ga binoan quyidagilar yozilgan bo‘lishi kerak: -
vazirlik, tayyorlagan korxona va uni tovar bclgisi; mahsulotning lotin, rus va o‘zbek tilidagi
nomi; namlikni eng ko‘p ruxsat etiladigan holatidagi mahsulot og‘irligi, ishlatish usuli,
saqlash sharoiti, hisobga olingan nomeri, seriya nomeri, saqlash muddati va bahosi.
Transport vositasida jo‘natiladigan dorivor mahsulot idishi ustiga GOST 14192-77 bo‘yicha
quyidagilar yozilgan boiishi kerak: vazirlik (muassasa, boshqarma), jo‘natgan korxonaning
nomi, mahsulot nomi, namlikni eng ko‘p ruxsat etiladigan holatdagi mahsulotni sof (netto)
og‘irligi, idishi bilan birgalikdagi (brutto) og‘irligi, tayyorlangan yili va oyi, partiya nomeri,
21

ko‘rsatilgan mahsulotning me’yoriy-texnik hujjati (MTH)ning darajasi va nomeri.
Mahsulotni transport vositalarida jo‘natish. Tayyorlangan, quritilgan va idishlarga
joylashtirilgan mahsulotlar o‘z vaqtida saqlanadigan va ishlatiladigan joylarga jo‘natilishi
lozim. Agarda mahsulotlami transport vositasi orqali jo‘natishda tegishli qoidalarga rioya
qiiinmasa, u yo‘lda namlanishi, maydalanishi va boshqa sabablarga ko‘ra o‘z sifatini
yo‘qotishi mumkin. Dorivor mahsulotlar GOST 14192-77 va GOST 17768-80 larga binoan
quruq, toza, heeh qanday hidi bo‘lmagan, usti yopiq transport vositalarida jo'natiladi.
Zaharli, kuchli ta’sirga ega hamda o‘zida efir moyi saqlovchi dorivor mahsulotlami boshqa
mahsuiotlardan alohida boshqa transport vositalarida (ayrim avtomashina, ayrim temirvoT
vagoni va boshqalar) yuborilishi iozim. Dorivor mahsulotlami saqlash. Tayyorlangan
dorivor mahsulotlar ishlatilishiga qadar ma’lum vaqt ichida ko‘p (markazlashtirilgan ombor,
zavod, fabrika va laboratoriya omborlari) yoki oz (dorixonalarda) miqdorda saqlanadi. Shu
davrda dorivor mahsulot o‘z sifati va qimmatini yo‘qotmasligi uchun ma’lum qoidalarga
rioya qilishga to‘g‘ri keladi. Dorivor mahsulotlar saqlanadigan bino va xonalar toza, qumq
va shamol o‘tib turadigan bo'lishi lozim. Mahsulotlarga quyosh tushmasligi va xonaning poli
taxtadan, devorlari oqlangan bo'lishi shart. Dorivor mahsulotlar maxsus stelaj yoki so‘rilar
ustiga qo‘yiladi. So‘rilaming balandligi 4 m gacha, eni 1,5 m boiishi, devorgacha masofa 25
sm, so‘rilaming o‘zaro oralig‘i 50 sm va poldan balandligi 15-20 sm dan kam bo'lmasligi
kerak. Dorivor mahsulotlar saqlanadigan xonalar har kuni tozalanib tunlishi, xona harorati
10-15°C bo‘lishi lozim. Dorivor mahsulotlami saqlash uchun guruhlarga bo‘lish kerak.
Zaharli va kuchli ta’sir etuvchi dorivor mahsulotlar, masalan, belladonna, angishvonagul,
marvaridgul, bangidevona, mingdevona va boshqalar alohida xonalarda saqlanishi lozim.
Shuningdek, tarkibida efir moyi bo‘lgan dorivor mahsulotlar ham iloji boricha alohida
xonalarda yoki boshqa dorivor mahsulotlardan uzoqroq joyda saqlanishi lozim. Quritilgan
mevalar, masalan, malina, chemika va boshqalami havo o‘tib turadigan joylarda saqlash
yoki mahsulot miqdori kam bo‘lsa osib qo‘yish kerak. Bu mevalarga hasharotlar va
kemimvchilar o‘ch bo‘ladi. Shu sababli tez qurtla'o ketishi mumkin. Har bir dorivor
mahsulot ustiga yorliq (birka) osib qo‘yiladi. Yorliqqa mahsulot nomi, qachon, qaerda, kim
tayyorlagani, omborga qachon keltirilgani yozilgan bo‘ladi. Zaharli dorivor mahsulotlar
ustiga umumiy yorliqdan tashqari yana pushti rangli yorliq ham osib qo‘yiladi. Dorivor
mahsulotlami saqlash muddati har xil boTib bu muddat dorivor mahsulotlar tarkibidagi
kimyoviy birikmalar tuzilishiga bog‘liq bo‘ladi. Ofitsinal dorivor mahsulotlaming (Davlat
farmakopeyasiga kiritilgan) saqlash muddatini SogTiqni saqlash vazirligi belgilaydi. Davlat
farmakopeyasiga kirmagan dorivor mahsulotlami Davlat farmakopeya qo‘mitasi
22

ko‘rsatmasiga bmoan har yili bir marta ko‘rikdan o‘tkaziladi. Dorivor mahsulotlaming
saqlash muddati tamom bo‘lganidan $o‘ng tarkibidagi ta’sirchan kimyoviy birikmalar
miqdori yoki ta’sir etish kuchi aniqlanadi. Tahlilnatijasi standart talabiga to‘g‘ri kelmasa,
mahsulot tashlab yuboriladi. Agar dorivor mahsulotlami saqlash davrida biror nuqson
sezilsa, dorivor mahsulotni saqlash muddatini kutib o‘tirmasdan tezda tahlil qilinadi.
23

2.4. DORIVOR 0‘SIMLIKLARN1NG ASOSIY TA’SIR ETUVCHI BIOLOGIK FAOL
MODDALARISITRUS
Dorivor mahsulot tarkibida kasalliklami davolovchi terapevtik ahamiyatga ega bo‘lgan
biologik faol moddalari bo‘lgani sababli u tibbiyotda va farmatsiyada ishlatiladi,
0‘simlikning terapevtik ahamiyati boTgan shifobaxsh biologik faol kimyoviy birikmalari
asosiy ta’sir etuvchi moddalari deb ataladi. Bu moddalar ko‘pincha ayrim o‘simiiklarga xos
boTgan alkaloidlar (belladonna, bangidevona, mingdevona, skopoliya turlariga xos atropin,
giossiamin, skopalamin), glikozidlar (angishvonagul, strofant, adonis, marvaridgul,
yerizimum o'simliklariga xos yurak glikozidlari, ra’noguldoshlarga xos amigdalin,
karamdoshlarga xos sinigrin va boshqa izotiotsiantlar), kumarinlar, efir moylari,
flavonoidlar, vitaminlar, lignanlar, oshlovchi va boshqa moddalar sifatida uchraydi. ODDIY
KANAKUNJUT - RICINUS COMMUNIS L. Oddiy kanakunjut - Richrns communis L.
sutlamadoshlar - Euphoreiaceae oilasiga kiradi. Bir yillik o‘t o‘simlik bolib, bo‘yi 2 m ga
etadi. Poyasi shoxlangan. Bargi yirik, tuksiz, 5—11 barmoqsimon bo‘lakli bo‘lib, barg
plastinkasmmg markaziga o‘rnashgan uzun bandi bilan poyada ketma-ket joylashgan. Barg
bo‘lakchalari cho‘ziq tuxumsimon, cheti tishsimon qirrali. Gullari shingilga to‘plangan. Guli
ko‘rimsiz, bir jinsli, gulqo‘rg‘oni oddiy, onalik gullari shingilning yuqori qismiga, otalik
gullari esa pastki qismiga joylashgan. Mevasi uch urug‘li, uch ehanoqii, tikan bilan
qoplangan ko‘sak. Ko‘sak pishganda yoriladi va urugiari sochilib ketadi. Iyun-sentyabr
oylarida gullaydi, mevasi iyul-oktyabrda etiladi. Geografik (arqalishi. Vatani tropik Afrika.
Tropik zonada o‘sadigan kanakunjut ko‘p yillik bo‘lib, poyasi yog‘ochlangan, bo‘yi 10 m ga
etadi. Kanakunjut bir yillik o‘t o‘simlik sifatida 0‘rta Osiyo, Shimoliy Kavkaz, Ukrainaning
janubiy qismida va Volga bo‘yida ekiiadi. Urug‘nmg tashqi ko‘rinishi. Umg‘ tuxumsimon
bo‘lib, yaltiroq, qattiq, mo‘rt, guldor po‘st bilan qoplangan. Po‘sti kulrang yoki och qo‘ng‘ir
rangli bo‘lib, qizil-qo‘ng‘ir dog‘, nuqta va chiziqlari bor. Urug‘ uchida kichkina oq
karunkula-urug‘ o‘simtasi bo‘ladi. 1000 dona urug‘ning og‘irligi 800 g keladi.
Kanakunjutning yirik va mayda urugTi navlari boTib, ular urugTarining katta-kichikligi,
og‘irligi, shingilda ko‘pligi va urug‘ tarkibida moyning ko‘p yoki oz miqdorda bo‘lishi bilan
bir-bxridan farq qiladi. Yirigining urug‘i 15-22 mm, maydasining urug'i esa 5-7 mm
u/unlikda bo‘ladi. Urug‘ yaxshi pishmagan (po‘stining usti yaltiroq boimasa), ezilgan yoki
kamnkulasi tushib ketgan bo‘lsa, sifatsiz hisoblanadi. Ko‘p turib qolgan urug‘da esa
karunkula bo‘lmaydi. Kanakunjut urug‘i zaharli bo‘lgani sababli tibbiyotda ishlatilmaydi. U
faqat moy olinadigan mahsulot sifatida xizmat qiladi. Kimyoviy tarkibi. Urug‘ tarkibida 40-
24

56% qurimaydigan moy, 14-17% oqsil moddalar, 0,1-1% ritsinin va nikotin alkaloidlari, 18-
19% kletchatka, lipaza fermenti, kuchli zaharli oqsil modda - ritsin va boshqa moddalar
bo‘ladi. Ritsin o‘z tarkibida 17 ta aminokislota saqlaydigan oqsil modda bo‘lib, molekula
og‘irligi 36000-77000 ga teng. 0‘ziga xos disulfid bogianishga ega 2 ta polipeptid
(birinchisining tarkibiga alanin va izoleysin, ikkinchisining tarkibiga alanin- femlalanin va
serin kiradi) birikmalarining ritsin tarkibida uchrashi o'ta darajada zaharli boTishining
sababchisidir. Tibbiyotda ishlatiladigan kanakunjut moyi urug‘dan sovuq presslash usuli
bilan olinadi. Moydagi zaharli modda - ritsinni parchalash uchun undan issiq suv bug‘i
o‘tkaziladi. Kanakunjut moyi sarg‘ish tiniq kuyuq suyuqlik boTib, hidi va mazasi yoqimsiz.
IJ spirtda yaxshi eriydi (boshqa moylardan farqi). Moy - 10-18°C haroratda qotadi. Moyning
zichligi 0,948-0,968, refraksiya soni 1,475-1,480, sovunlanish soni 176-186 va yod soni 82-
88, kislota soni 1,5 dan yuqori boimasligi kerak. Moy 80-85 % ritsinol (oksiolein) kislota
glitseridlaridan tashkil topgan. Uning tarkibida yana stearin, olein, linol va dioksistearin
kislotalarining glitseridlari uchraydi. Kanakunjut urug‘ining kunjarasi zaharli. Undan azot
saqlovchi o‘g‘it sifatida foydalaniladi. Ishlatilishi. Kanakunjut moyi tibbiyotda eng yaxshi
surgi dori sifatida ishlatiladi, shuningdek, ginekologiyada hamda ko‘z kasalliklari, yaralar,
tananing kuygan yerini, leyshmanioz va boshqa teri kasalliklarini davolashda qo‘llaniladi.
Kanakunjut moyi soch о‘si shiga yordam beradi. Kanakunjut moyi past bosimda, 240-300°C
issiqlikda qizdirilsa, tarkibidagi ritsino! kislota parchalanib, geptaldegid etantol va
undetsilen kislota hosil qiladi. Hosil bo‘lgan undetsilen kislota fungitsid (parazit
zamburug‘lami o‘ldiradigan) xossaga ega bo‘lganidan teri kasalliklari - dennatozlar hamda
psoriaz kasalliklarini davolashda qo‘llaniladi. Dorivor preparatlari. Kanakunjut moyi, шоу
emulsiyasi, urug‘ dan tayyorlangan pasta va undetsi len ki slotadan tayyorlangan surtma.
Undetsilen kislota teri kasalliklari — dermatozlar va psoriazni davolashda ishlatiladigan
«Sinkundan» va «undetsin» surtmalari hamda «dustundan» kukuni (poroshogi) tarkibiga
kiradi. Bundan tashqari, moy Vishnevskiy surtmasi va elastik kolodiy tarkibiga ham kiradi.
Moy sovun olishda, texnikada esa motorlami moylashda, plastmassa, linoleum, hamda
boshqa materiallar tayyorlashda ishlatiladi. Kanakunjut moyining past haroratda qotishi,
spirtda erishi, nihoyatda yopishqoqligi hamda surgi xususiyati uning tarkibida oksiolein-
ritsinol kislotaborligiga bog‘liq. Moy yuqori haroratda qizdirilsa, ritsinol kislota gidroksil
gumhini, moy esa yuqorida aytib o‘tilgan xossalarini yo‘qotadi. Shu sababdan moyini
ovqatga ishlatish uchun kanakunjut Xitoyda va Hindistor.da ko‘p ekiladi. Kanakunjutni
o‘stirish texnologiyasi. 0‘zbekistonning sug‘oriladigan yerlarida o‘sadigan kanakunjut bo‘yi
2 metrga etadigan o‘t tariqasidagi bir yillik o‘simiik hisoblanadi. 0‘zining vatanida ko‘p
25

yillik, bo‘yi 10 metrga etadigan daraxt, Euphoreiaceae oilasiga mansub. Sovuqqa juda
chidamsiz, tabiiy ho < at da tropik va subtropiklarda (Afrika va Osiyo) o‘sadi. Qadimgi
Misrda miloddan avval VII asrda ham ma’lum bo'lishi aniqlangan. Issiqsevar boTgani uchun
maysalari - 1°S da, katta о‘simliklar esa 3-4° S sovuqda nobud bo‘ladi. Kanakunjutni
Respublikamizning janubiy viloyatlarida va samaradorlik harorati yuqori, suv etarli bo‘lgan
yerlarga o‘stirish maqsadga muvofiqdir. Uning o‘sish davri 120-150 kun. 0‘zbekistonda
asosan «Xersonskaya-Ю» navi ekiiadi. Kanakunjutni kuzgi don ekinlaridan bo‘shagan
yerlarga ekish tavsiya etiladi. Kanakunjutni ekish uchun yerlami kuzda 27-30 sm chuqur
haydab shudgor qilib qo‘yiladi. Shudgor oldidan gektar hisobiga 10-15 tonna chirigan go‘ng
va 50-60 kg fosforli o'g‘itlar bilan oziqlantiriladi. Erta bahorda yerlar boronalanadi va 1- 2
marta kultivatsiya qilinadi. Tuproq harorati 10-12°S gacha isiganda ekish mumkin. Bu
muddat aprel oylarining boshlariga to‘g‘ri keladi. Ekishdan oldin urug‘i TMTD ning 80%li
eritmasi bilan ishlanadi (4 kg/t). Uni keng qatorlab ekiiadi. Qator oralari 70 sm, ekish
sxemasi 70 x 20 sm, urug‘ SUPN-8, SPCh-6 MF yoki makkajo‘xori va chigit ekiladigan
seyalkalarda gektariga 50-80 ming dona unuvchan urug‘ ekiiadi. 0‘simlik tup soni 30- 40
ming/ga, kam shoxlanadigan navlari uchun 50-60 ming/ga. Ekish chuqurligi 6-8 sm boTishi
lozim. Begona o‘tlarga qarshi ekishdan oldin 2,4 D 500 (1,6-2,0 1/ ga) bilan ishlanadi.
Maysalanish boshlanganida qator oralariga ishlov beriladi va 2-3 marta sug‘oriladi. Gullash
va mevalash fazasida ikki marta sug‘oriladi. 0‘simlikda 4—5ta chin barg rivojlanganda
asosiy poya va va yon shoxlarining uchlari chilpiladi Bu o‘simlikning yaxshi rivojlanishini
tezlashtiradi. Kanakunjutni o‘suv davrida 2-3 marta o‘g‘itlanadi. Birinchi o‘g‘itlash unib
chiqqandan keyin gektariga 40 kg dan azot va 20 kg kaliy o‘g‘iti bilan o‘g‘itlagich
kultivatorlar bilan o‘g‘itlanadi. Ikkinchi va uchinchi marta oziqlantirish gullash va meva
hosil qilish davrida 50-60 kg azot, 20 kg fosfor va 30 kg kaliy o‘g‘iti bilan oziqlantirishni
tavsiya qilinadi. Kanakunjutni oziqlantirish sug‘onshdan oldin amalga oshiriladi. Umuman
vegetatsiya davomida 90-100 kg azot, 70 kg fosfor va 50 kg dan kaliy o‘g‘itini qo‘llash
uning o‘sishi, rivojlanishi tezlashadi va hosildorligi yuqori bo‘ladi. 0‘simlikni bir vaqtda
etilishi uchun uni defolyasiya qilinadi. Barglari 8-10 kundan keyin quriydi va to‘kiladi.
0‘zbekistonning iqlim sharoitida kanakunjutni sun’iy ravishda bargini to‘kmasa ham u
yaxshi etiladi. Mahsulot tayyorlash. Uning hosilini KKS--6, KKS-9 kombaynlari yordamida
yig‘i)adi yoki shingillari kesib olinadi, quritiladi, yoriladi va don tozalash mashinalarida
tozalanadi. Saqlanadigan urug‘laming namligi 8% dan oshmasligi lozim. Bizning
sharoitimizda har gektar sug‘oriladigan yerlardan 20-25 sentnerdan hosil olish mumkin.
TUKLI ERVA (POL-POLA) - AERVA LANATA JUSS. A. Tukli erva (pol-pola) - Aerva
26

lanata juss. A. machindoshlar (t.ojixo‘rozdoshlar) - Amagaplhaseae oilasiga kiradf. Ko‘p
yillik, shoxlangan va bo‘yi 55-70 sm ga etadigan o‘t o‘simlik. Barglari lansetsimon,
ovalsimon yoki ellipssimon, tekis qirrali bo‘lib, qisqa bandi yordamida poya va shoxlarda
qarama - qarshi joylashgan. Gullari mayda, och yashil rangli bo‘lib, qisqa boshoqsimon
gulto‘plamiga o‘mashgan. Umg‘i yaltiroq, qora rangli. 0‘simlikning hamma qismi sertukli,
kulrangda. Geografik tarqalishi. Hindiston, Filippin, Yangi Gvineya va boshqa Osiyo va
Afrikaning tropik Uimanlaridagi qumli yerlarda, cho‘llarda va butalar orasida o‘sadi.
0‘zbekistonda tukli erva bir yillik o‘t o'simlik sifatida o‘stiriladi. 0‘simlik gullagan davrida
yer ustki qismi o‘rib olinadi va 3-4 sm qalinlikda soya yerda biror narsa (faner taxta,
brezent, mato va boshqalar) ustiga yoyib quritiladi. Mahsulotning tashqi ko‘rinishi.
Mahsulot poya, barglar va gul to‘p!amlaridan tashkil topgan. Barglari tuxumsimon yoki
ellipssimorx, tekis qirrali, o‘tkir yoki to‘mtoq uchli, uzunligi 2-3 sm gacha, eni 0,5-1,5 sm,
sertukli. Gul to‘plami sertukli, boshoqsimon. Gullari mayda, och yashil, gultevaragi 2-5
bo‘lakli bo‘lib, uchta guloldi bargchalari bilan o‘ralgan. Barglari, poyasi va gulto‘plamlari
sertukli, kulrang-yashil, hidi - kuchsiz, yoqimli, achchiq mazali. Mahsulot namligi 7% dan,
umumiy kuli 13% dan, xlorid kislotaning 10% li eritmasida yerimaydigan kuli 8% dan,
qoraygan qismlari 7% dan, organik aralashmalar 1,5% dan va mineral aralashmalar 1% dan
ko‘p hamda mahsulot tarkibidagi flavonoidlar yig‘indisining miqdori rutin bo‘yicha 0,5%
dan kam bo‘lmasligi lozim. Maydalangan mahsulot uchun 7 mm dan yirik bo‘lgan
boiakchalar 10% dan va teshigining diametri 1 mm li elakdan o‘tadigan mayda qismlar 10%
dan oshiq boTmasligi lozim. Kimyoviy tarkibi. Mahsulot tarkibida flavonoidlar (asosan
rutin), efir moyi va boshqa birikmalar boTadi. Ishlatilishi. Mahsulot siydik haydash va
spazmolitik ta’sirga ega. Shuning uchun 0‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi
tukli erva damiamasini respublika hududida tibbiyot amaliyotida spazmolitik va peshob
hayaovchi vosita sifatida ishlatishga ruxsat bergan. Dorivor preparatlari. Tukli erva yer ustki
qismining damlamasi. Tukli Erva o‘simligini o‘stirish texnologiyasi. Tukli Erva Afrika,
Osiyo, Filippin va Yangi Gvineyaning tropik va subropik mamlakatlarida tabiiy sharoitda
o‘sadigan ko‘p yillik begona o‘t. 0‘zbekistonda esa bir yillik o‘t o‘simligi hisoblanadi.
Undan xomashyo olish uchun barcha tuproqlarda ekish mumkin. Agar tukli ervadan urag‘
olinadigan bo‘lsa bosh o‘simliklami albatta teplitsalaraa sabzavotlarga o‘xshatib
issiqxonalarda o‘stirib ko‘chat qilib ham o‘tkaziladi. 0‘simlikdan ко‘chat yetishtirish uchun
mart oylarining boshlarida issiqxonalarda taxtaqutilarda 20-25 daraja haroratda urug‘
ekiiadi. Urug‘ 1 m2 yerga 0,5 g sarflanib, 1 -2 mm ehuqurlikda qadaladi. Urug‘lar unib
chiqquncha luproqning yuzasini nam holatda saqlanishni tavsiya qilinadi. Urug‘ ekilgandan
27

keyin maysalar 7-8 kunda unib chiqadi. 0‘simlik 4 -5 marta chin barg chiqarganda
ko‘chatiar dalaga olib chiqib pushtalarga ekiiadi. Pushtalar 60 sm oraliqda olinib, ko‘chatlar
bir-biridan 15-20 sm masofada ekiiadi. Har bir uyaga 1-2 ta o‘simlik joylashtirish maqsadga
muvofiq boladi. 0‘r1:acha har bir gektar maydonga 70-75 ming ko‘chat sarflanadi.
0‘zbekistonning tuproq iqlim sharoitida tukli ervani ochiq maydonlarda urug‘ini ekib yuqori
hosil yetishtirish mumkin. 0‘simlik ekiladigan yerlami kuzda mahalliy o‘g‘it va fosfor
o‘g‘itlari bilan oziqlantirib 25-27 sm ehuqurlikda haydash kerak, Erta bahorda yerlami
begona o‘tlardan tozalab, kultivatsiya, borona va mola bostirib tuproqni mayin holatga
keltirishni tavsiya qilamiz. Tukli ervani urug‘i juda mayda bo‘iganligi uchun gektariga 1 kg
urug‘ni qum, kul va organik qoldiqlarga araiashtirib aprel oyida tuproqning yuza qismiga
ekiiadi. Jo‘yaklar olinib, qator oralari jildiratib sug'oriladi. Maysalar ko‘karib chiqqanga
qadar tuproqning yuzasi nam holatda saqlanib turadi. Tuproq harorati 18-20°S ga etganda
10-12 kunda maysalar unib chiqadi. Maysalar juda nozik boTganligi sababli 3-5 chin barg
chiqarganda uni ko‘mib yubormaslik uchun ehtiyotkorlik bilan parvarishni boshlash kerak.
Qator oralari keimon bilan o‘toq qilinadi, begona o'tlardan tozalanadi va har 2-3 marta
sug‘orilgandan keyin oralari kultivatsiya qilinadi. Har 10 sm oraliqda 1-2 tadan o‘simlik
qoldirib, yagana qilinadi. 0‘simlikni vegetatsiya davornida 8-10 marta sug‘oriladi. Tukli
ervani birinchi oziqlantirish maysalar unib chiqqandan keyin gektar hisobiga 40 kg dan azot,
30 kg dan kaliy berishni tavsiya qilinadi. 0‘simlik oziqa element!ariga talabchan boTganligi
sababli ikkinchi oziqlantirishni shonalash fazasida 30 kg azot va 40 kg fosfor o‘g‘iti beriiadi.
Tukli erva gullash fazasida juda ko‘p oziqa moddalami, ayniqsa kaliy o‘g‘itiga talabchan
bo‘ladi, Shulami e’tiborga olib oxirgi o‘g‘itlashda gektar hisobiga 30 kg azot va 20 kg dan
kaliy o‘g‘iti bilan oziqlantiriladi. Oziqlantirish har bir sug‘orish oldidan amalga oshirilishi
kerak. Mahsulot tayyorlash. 0‘simlikning yer ustki qismi qiyg‘och gullash - urug‘ pishish
davrida o‘roq, o‘rish uskunalari, silos o‘radigan agregatlar bilan yig‘ib olinadi. Yig‘ilgan
xom-ashyo ho‘l holatda 1-1,5 sm uzunlikda qirqilib quritiladi. Ko‘chat qilib ekilgan
o‘simlikning urug‘lari toza pishgan davrida (noyabr oylarida) yig‘iladi va xirmonga olib
borib 1-2 hafta quritiladi va yanchilib qoplarga joylashtiriladi.
28

XULOSA
Ma’lumki, dunyo miqyosida farmatsevtika korxonalarida ishlab chiqarilayotgan dori
vositalarining taxminan 50% i dorivor o‘simliklar xom-ashyosidan tayyorlanmoqda.
Mutloqko‘pchilik mamlakatlarda, shujumladan, 0‘zbekiston Respublikasida farmatsevtika
sanoatini jadallik biian rivojlanishi bunday korxonalarning dorivor o‘simliklar xom-
ashyosiga bo‘lgan talabni keskin ortishiga sabab bo‘lmoqda. Shuni ta’kidiash lozimki, tabiiy
holda o‘suvchi dorivor o‘simliklar zaxiralarining chegaralanganligi tufayli farmatsevtika
sanoati korxonalarning dorivor o‘simliklar xom-ashyosiga bo‘lgan talabini, asosan, dorivor
o‘simliklar o‘stirish orqaligina qondirish mumkin. Biroq Dorivor o‘simliklar o‘stirish
texnologiyasi fani shu vaqtga qadar mustaqil darslik sifatida ishlab chiqilgan emas. Buning
ustiga hozirgi vaqtgacha mamlakatimizning ixtisoslashgan, fermer, o'rmon. dehqon va
boshqa mulkchilik shaklidagi xo‘jaliklarida dorivor o‘simliklami, ulami o‘stirish
texnologiyalari mukammal ishlab chiqilmaganligi sababli, ilmiy asoslanmagan holda
parvarish qilinmoqda. Shu sababli ham farmatsevtika sanoatini sitatli, mo‘l, tannarxi arzon
va ekologik sof xom-ashyo bilan ta’minlash kaita muammo bo‘lib qolaveradi. Bu holat,
albatta, dorivor o‘simliklar xom-ashyosi yetishtirish bilan shug‘ullanuvchi xo‘jaliklarni
dorivor o‘simliklar o‘stirish texnologiyalarinipuxtaegallaganmutaxassislar bilan ta’minlashni
taqozo qiladi. Buboradamazkur «Dorivor о ‘ simliklar о ‘ stirish texnologiyasi» darsligi
rnuhim nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Taqdim qihnayotgan ushbu darslik
farmatsevtika oliy o‘quv yurtining o'rmon dorivor o‘simliklari, dorivor o‘simiiklar
biotexnologiyasi va dorivor o‘simliklar o‘stirish texnologiyasi mutaxassisliklari talabalari
uchun mo‘ljallangan. Ushbu darsiikdan qishloq xo‘jaligi oliy o‘quv yurtlarining
dorivoro‘simliklamio‘stirishbilanshug‘ullanuvchibakalavriatura va magistratura talabalari
ham foydalanishlari mumkin. Mazkur darslikda har bir o‘simlikning botanik tavsifi,
morfologiyasi, tarqalishi, kimyoviy tarkibi, tibbiyotda qo‘llanishi, o‘stirish texnologiyasi,
xom-ashyosini yig‘ish va uni qayta ishlash texnologiyasi haqidagi ma’lumotlar keltirilgan.
29

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI
1. Воронсов B.B., Штейман У . Г . Возделывание субтропических культур . -
Москва : Колос , 1982. 115-141 с.
2. Колесников В.А., Агафонов Н.В. и др. Плодоводство. - Москва: Колос, 1979.
55-58с.
3. Куренной Н.М., Колтунов В.Ф. и др. Плодоводство. - Москва: Агропромиздат,
1985. 17-21 с.
4. Микеладзе А.Д. Субтропические плодовые и технические культуры. - Москва:
Агропромиздат, 1988. 80-169 с.
5. Mirzaev М.М., Sobirov М.К. Bog ‘ dorchilik . - Т.: “ Mehnat ”, 1987. - b . 207-217.
6. Xasanov B . A ., Ochilov R . Q ., Xolmurodov E . A ., Gulmurodov R . A . Mevali va
yong ‘ oq mevali daraxtlar , sitrus , rezavor mevali butalar hamda tok kasalliklari va ularga
qarshi kurash . - Т., 2010. - b . 182-205.
7. Shuvayev Yu . Ranniye ovo щ i iz teplits ы. – M .: Novaya volna , 2001. – s . 354-362.
INTERNET SAYTLARI
1. Vniissok @ mail.ru.vnisssok & copimail & cedilru.
2. www. Google.ru. Agrofirma «Gavrish».
3 . http://ziyonet.uz/uzc/libraru/libid/31200
4. http://www.ovoschevodstvo.com/journal/ 73 6–kitob Pomidorni issiqxonalarda
yetishtirish browse/200909/article/157/.
5. http://www.sadovod.spb.ru/TextShablon. php?LinkPage=33.
6. http://www.ovoschevodstvo.com/journal/ browse/200909/article/157.
7. FAOstatinformatoin. 8. OOO «ZAMONAVIY ISSIQXONA»
30

BITIRUV MALAKAVIY ISH LOYIHASI
“DORIVOR O SIMLIKLARNI QAYTA ISHLASH TEXNIKʼ
TEXNOLOGI” YO`NALISHI
_________________________________________________________
TOPSHIRIQ
MAVZU : _________________________________________________
_________________________________________________________________
2. ASOSIY MA`LUMOT : ___________________________________________
_________________________________________________________________
_________________________________________________________________
3 . ADABIYOT :____________________________________________________
_________________________________________________________________
_________________________________________________________________
_________________________________________________________________
_________________________________________________________________
4. FAYL TUZILISHI : Times New Roman___ ________________________
_________________________________________________________________
_________________________________________________________________
5 . Topshiriq va qo'shimcha ko'rsatmalar :
___________________________________
_________________________________________________________________
_________________________________________________________________
6. Bitiruv malakay ish rejasi va himoya rejasi:
1 2 3 4 5 6
31

Fan nomi: _______________________________________________________
___________________________________________________________
Kafedraning mavzu bo‘yicha yozilgan ishini rahbar tomonidan ko‘rib chiqish va
baholash
_____________________________________________________________________
__________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________
_________________________________
Belgilangan jadvalga muvofiq va talabga muvofiq sifatda bajariladi
Ro'yxatdan o'tish uchun ball _______
Himoya hisoboti uchun ball _______
Savollarga javoblar uchun ball ______
Jami _______
Ushbu bitiruv malakaviy ish ishi “__________” baholandi.
ILMIY RAHBAR _______ XOLMIRZAEV B
32

Togli va tog oldi hududlarda dorivor osimliklar yetishtirish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish