Toliqsiz fellar haqida ma‘lumot (2) - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.9MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Toliqsiz fellar haqida ma‘lumot (2)

Купить

Termiz davlat pedagogika instituti
Boshlang’ich ta’lim yo’nalishi sirtqi
1- bosqich BT 22-11- guruh talabasi
Xomitova Salomatning
“ Ona tili-o’qish savodxonligi va uni
o’qitish metodikasi” fanidan tayyorlagan
referati

TOLIQSIZ FELLAR HAQIDA TOLIQSIZ FELLAR HAQIDA
MALUMOTMALUMOT

Fe’lning ta’rifi va kesik-grammatik Fe’lning ta’rifi va kesik-grammatik
xususiyatlarixususiyatlari
Shaxs yoki narsalarning harakat-
holatini bildirib, nima qildi? nima
qilyapti? Nima qilmoqchi?
so’roqlariga javob bo’ladigan so’zlar
fe’l deyiladi.

FF
ее
’l zamonlari’l zamonlari

O’tgan zamon

Hozirgi zamon

Kelasi zamon 
Nima qildi ?

Nima qilyapti ?

Nima qilmoqchi ?


To‘liqsiz fe’l har bir shaklining o‘ziga xos xususiyati bilan birga
ularning  uchalasi  uchun  umumiy  bo‘lgan  xususiyatlar  ham  bor:

1) to’lnqsiz fe’llar mustaqil lug‘aviy ma’noga ega emas. Bu fe’llar tarixan

mustaqil  ma’noli  bo‘lsa-da,    hozirgi  paytda  o’z  ma’nosini  yo‘qotib,
yordamchi  fe’lga  aylangan;

2)  to‘liqsiz  fe’l  o‘zicha  harakat  bildira
olmasligi  sababli  fe’llarga  xos  bo‘lishsizlik,  daraja,  zamon  kabi
ma’nolarga va bu ma’noni ifodalovchi shakllarga ega bo‘la olmaydi;

3) garchi  shaxs-son  qo‘shimchalari  to‘liqsiz  fe’lga  qo‘shilsa-da,    ular
bildirgan  shaxs  ma’nosi  to‘liqsiz  fe’lga  emas, balki  mustaqil fe’lga
tegishli  bo‘ladi:   xabardor  ekan+man,  xabardor  ekan+san,  bilgan
edi+m, bilgan edi + ng; bilar emish+man, bilar emish+san.    Shu bois
to‘liqsiz fe’l yakka holda tuslanmaydi.


To‘liqsiz  fe’l  shakllaridagi  birinchi  tovush   (e)   noturg‘un,  u  ma’lum
fonetik  sharoitlarda,  boshqa  tovushning  ta’siri  bilan  yoki  boshqa
tovushga  o‘tishi  yoki  tushib  qolishi  mumkin.  Bu  hodisa,  ayniqsa,
og‘zaki  nutqda  ko‘p  uchraydi:   ishlar+di,  ishlar+kan,  ishlar+mish;
ishlagan+akan, ishlasa+ydi.
To‘liqsiz  fe’l  shakllari  uyushiq  kesimlar  uchun  umumiy  bo‘lganda
oxirgi  kesim  tarkibida  qo‘llanadi.  Bu  kesimlar  turli  shakldagi  fe’llar,
shuningdek,  otlar  bilan  ifodalanishi  mumkin:     U  Akmalning  iztirob
chekib  yurganini  ham  bilar,    lekin  Gulsum    ona    bunchalik  fig‘oni
chiqib gapirishini birinchi ko‘rishi edi. (O. Yo.)


““
Klaster” metodiKlaster” metodinisbat
zamon
Mayl
xususiyatlari Shaxs-son O’timli
o’timsizlikBo’lishli
bo’lishsizlik
Fe’lga
xos
xususiyatlar

Fe’lning shaxs-son shakllariFe’lning shaxs-son shakllari Shaxs Birlik Ko’plik
1-shaxs Yozdim,
yozaman,
yozay(in) Yozdik, yozamiz,
yozaylik
2-shaxs Yozding,
yozasan,
yoz(gin) Yozdingiz,
yozasiz,
yozing(iz)
3-shaxs Yozdi, yozadi,
yozsin Yozdilar,
yozadilar,
yozsinlar

FE’L YASOVCHI FE’L YASOVCHI
QO’SHIMCHALARQO’SHIMCHALARQo’shimcha Misollar Qo’shimcha Misollar
-la Ishla, oqla,
sekinlamoq,
shivirlamoq
senlamoq -lan
-lash Faxrlanmoq,
ikkilanmoq
ko’maklashmoq
suhbatlashmoq
-illa chirqilla -ira yarqiramoq
-a Tuna, bo’sha,
o’yin+a-o’yna -sira
-sa Sensira
suvsa
-(a)r Qisqar, ko’kar -(a)y Qoray, kuchay
-(i)k
-(i)q Birikmoq
Yo’liqmoq -(I,o)t Yo’qot, to’lat,
berkit
-I Boyi, tinchi -ir Gapir, tupir

VENN DIAGRAMMASIVENN DIAGRAMMASI

O’timli O’timsiz
Tushum kelishigidagi
so’zlarga bog’lana
oladigan fe’llar.
O’qidi,yozdi.
Boshqacha aytganda,
bironta narsaga,
tushunchaga
o’tiladigan harakatni
ifodalovchi fe’l Tushum kelishigidagi
so’zlarga bog’lana
olmaydigan fe’llardir:
yugurdi, bordi, turdi...
Boshqacha aytganda,
bironta narsaga,
tushunchaga
o’tmaydigan harakatni
ifodalovchi fe’l O’xshash
Mustaqil
ma’noga
ega. Ish
harakatni
bildiradi

Adabiyotlar ro'yxati
1. U . Tursunov , N . Muxtorov , SH . Rahmatullayev . « Hozirgi o ' zbek adabiy tili » 1992
yil
2. A . Abduazizov . « O ' zbek tili fonologiyasi va morfologiyasi » Toshkent , 1992 yil
3. S . Rahimov , B . Umurqulov , « Hozirgi o ' zbek - adabiy tili » Toshkent , 2001
4. S . Rahimov , B . Umurqulov , « Hozirgi o ' zbek adabiy tili » Toshkent , 2003 y
5. SH . Shoabdurahmonov , M . Asqarova , A . Hojiyev . « Hozirgi o ' zbek adabiy tili » II
qism . Toshkent, «O'qituvchi» nashriyoti, 1980 yil

ETIBORINGIZ UCHUN RAHMATETIBORINGIZ UCHUN RAHMAT

Toliqsiz fellar haqida ma‘lumot (2)

Купить