Topografik xaritalar 7-sinf - География - Презентации

Информация о документе

Цена	4000UZS
Размер	6.9MB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Февраль 2023
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	География

Topografik xaritalar 7-sinf

Купить

7-sinf geografiya darsligi asosida 8-mavzu:

Topografik xaritalar haqida tushuncha. Odatda, geografik xaritalarning masshtabi juda kichik bo‘ladi, ularda Yer yuzasi tasviri million marta va undan ko‘proq marta kichraytirib ko‘rsatiladi. Yer yuzasining kichik qismini tasvirlovchi yirik masshtabli (1:200 000 va undan kattaroq) xaritalar topografik xaritalar deb ataladi. Mazmuniga ko‘ra, ular umumiy geografik xaritalar hisoblanadi.

Yirik masshtabli (1:25 000, 1:50 000, 1:100 000) topografik xaritalar joyda bajariladigan topografik o‘lchov ishlari hamda aerosuratlar asosida tuziladi. Yirik masshtabli topografik xaritalarda katta maydonlar tasvirlanadigan bo‘lsa, xarita juda kattalashib ketadi. Shuning uchun bunday xaritalar ayrim-ayrim varaqlarga bo‘linadi va ular ko‘p varaqli bo‘ladi.

Yirik masshtabli topografik xaritalarning har bir varag‘ida Yer yuzasining kichik qismi tasvirlanadi. Shuning uchun bunday xaritalarda mayda masshtabli xaritalarga nisbatan xatoliklar juda kam bo‘ladi, chunki kichik maydon yuzasi tekislikka yaqin bo‘ladi. Xaritaning masshtabi uning barcha qismida bir xil bo‘ladi. Topografik xaritaning har bir varag‘i yon tomonlarda meridian, yuqori va past tomonlarda parallellar bilan chegaralanadi.

Masalan, masshtabi 1:1000 000 bo‘lgan xaritaning har bir varag‘i har 6° dan o‘tkazilgan meridianlar va har 4° dan o‘tkazilgan parallellar bilan chegaralangan. Natijada, Yer yuzasida uzunligi 6° va kengligi 4° ga teng bo‘lgan trapetsiyalar (trapetsiya shaklidagi hududlar) hosil bo‘ladi. Yirik masshtabli topografik xaritalar uchun o‘lchami kichikroq bo‘lgan trapetsiyalardan foydalaniladi.

Masalan, masshtabi 1:100 000 bo‘lgan xarita trapetsiyasining o‘lchami uzunlik bo‘yicha 30′ va kenglik bo‘yicha 20′ ga teng, masshtabi 1:25 000 li xarita trapetsiyasining o‘lchami uzunlik bo‘yicha 7′30′′, kenglik bo‘yicha 5′ ga teng bo‘ladi (6- rasm). Topografik xaritalarning har bir varag‘i kilometrli kataklarga ham bo‘lingan bo‘ladi.

Har bir katakning tomonlari 1000 m (1 km) ga teng qilib olinadi. Binobarin, xaritalar masshtabiga qarab kataklar har xil kattalikda bo‘ladi. Agar xarita masshtabi 1:100 000 bo‘lsa, katak tomonlari 1 sm, 1:50 000 bo‘lsa, 2 sm, 1 : 25 000 bo‘lsa, 4 sm (6- rasm), masshtab 1:10 000 bo‘lsa, katak tomonlari 10 sm ga teng bo‘ladi.

Bundan tashqari, xaritaning pastki ramkasidan boshlab yuqori tomonga yo‘nalish x bilan, o‘ng tomonga gorizontal yo‘nalish esa y bilan belgilanib, ularning necha kilometrga teng ekanligi yozib qo‘yiladi. Mana shu raqamlarga qarab, xaritadagi har bir nuqtaning vertikali va gorizontali nechanchi km larda ekanligini aniqlasa bo‘ladi. Topografik xaritalarning shartli belgilari. 6-rasmda keltirilgan topografik xaritaning mazmunini aniqlaymiz. Buning uchun topografik xaritaning shartli belgilarini ko‘rib chiqamiz va ularni quyidagi turlarga bo‘lamiz.

Davlat geodeziya to‘ri tayanch nuqtalari. Ularning shartli belgisi — to‘g‘ri uchburchakdan iborat (7- rasm). Uning markazida nuqta tasvirlangan, nuqta geodeziya tayanchining haqiqiy o‘rniga to‘g‘ri keladi: uning geografik koordinatasi Yer yuzasidagi haqiqiy o‘rnini bildiradi (xaritada Kattatepa deb nomlangan).

Shartli belgi yoniga yozilgan sonlar uning mutlaq balandligini bildiradi. Aholi manzilgohlari ular egallagan maydonlar qiyofasi bilan, aholi manzilgohlarining nomlari turli kattalikdagi harflar bilan beriladi va ularning katta yoki kichikligini ko‘rsatadi: masalan, shaharlar nomi yirik harflar va qishloqlar nomi kichikroq harflar bilan yoziladi. Aholi manzilgohlari nomi ostidagi raqamlar ulardagi xonadonlar sonini ifodalaydi (7- rasm).

Masshtabsiz shartli belgilar bilan sanoat va madaniy binolar, korxonalar, ba’zi zavodlar, elektrostansiya, konlar ko‘rsatiladi. Daryolar, soylar hamda ularning irmoqlari ko‘k rangda, chiziqli shartli belgilar bilan, ko‘llar, suv omborlari, hovuzlar havorang bilan tasvirlanadi. Ko‘k rangli raqamlar bilan daryo va ko‘llardagi suv sathining mutlaq balandligi, ko‘r satkich chiziqlar va so‘zlar bilan daryo oqimining yo‘nalishi, tezligi, kengligi, chuqurligi, kechuv joylari ko‘rsatiladi.

Maxsus shartli belgilar bilan esa paromlar, ko‘priklar va kema to‘xtash joylari ko‘rsatiladi. Yo‘llar turli xil qalinlikdagi va rangdagi chiziqlar bilan tasvirlanadi (temiryo‘llar, avtomobil yo‘llari, toshyo‘llar va h. k.). Shartli belgining shakli va rangi yo‘lning turini tasvirlaydi, maxsus belgilar bilan yo‘lning kengligi, temiryo‘lning raqami va yo‘lning nima bilan qoplanganligi ko‘rsatiladi. O‘simlik qoplami turli xil qalinlikdagi zangori- yashil ranglar bilan beriladi.

Alohida belgilar bilan o‘tloqlar, bog‘lar, botqoqlar va hokazolar tasvirlanadi. Relyef topografik xaritalarda gorizontallar bilan ko‘rsatiladi. Yonbag‘ir qancha ko‘p gorizontallar bilan tasvirlansa, u shu qadar baland bo‘ladi. Gorizontallar bir-biriga qancha yaqin bo‘lsa, yonbag‘ir shuncha tik bo‘ladi. Binobarin, gorizontallarga qarab, bir xil nuqtalarning boshqalardan baland yoki pastligini, qo‘shni gorizontallar orasidagi masofaga qarab esa yonbag‘irlarning qanchalik tikligini bilib olish mumkin (8- rasm).

Купить