Tovar moddiy zaxiralarning sintetik va analitik hisobi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	115.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Tovar moddiy zaxiralarning sintetik va analitik hisobi

Купить

Tovar moddiy zaxiralarning sintetik va analitik hisobi
Reja:
1. Tovar moddiy zaxiralarning harakatini rasmiylashtirish va
ularning sintetik hisobini tashkil etish
2. Olingan materiallar bo‘yicha hisob - kitoblar hisobi
3. Materiallarning ombor xo‘jaligi buxgalteriya hisobi va ularni
inventarizatsiya qilish tartibi

1. Tovar moddiy zaxiralarning harakatini rasmiylashtirish va ularning
sintetik hisobini tashkil etish
Materiallar harakatining hisobi materiallarning hisobi bo‘yicha asosiy nizom talablariga
javob beradigan va axborotlarni avtomatlashtirishga moslashgan tegishli hujjatlar bilan
rasmiylashtiriladi. YOziladigan hujjatlarning nusxalar soni va ularning hujjat aylanishi
korxonaning xarakteriga, ishlab chiqarishni tashkil etish xususiyatlariga, moddiy – texnik
ta’minotiga va hisobni tashkil etish tizimiga qarab belgilanadi. YOziladigan hujjatlarning
nusxalar soni minimal bo‘lib, EHMdan foydalanilsa bir nusxa, hisob qo‘lda yuritilsa – ikki
nusxadan oshmasligi kerak.
Odatda materiallarni omborga ekspeditor olib keladi va unga korxona rahbari va bosh
buxgalteri tomonidan imzolangan, muhrlangan (M-2-shakl va M-2a-shakl) ishonchnoma yozib
beriladi hamda (M-2b-shakl) maxsus daftarga qayd qilinadi. M ateriallarni o‘z vaqtida kelib
tushishi ustidan nazoratni marketing bo‘limi olib boradi. Marketing bo‘limi mol yuboruvchilar
tomonidan shartnoma majburiyatlarining bajarilishini nazorat qilib boradi, materiallarning sifati
va kamomadi bo‘yicha da’volarni rasmiylashtiradi, agar yuklar o‘z vaqtida kelib tushmasa ularni
qidirib topadi.
Transport tashkilotlaridan yuklarni qabul qilib olishda ekspeditor idishlar, plombalar
holatiga alohida etibor berishi kerak. Agar ular shikastlangan bo‘lsa, yuklarni tekshirish va
topshirishni talab qiladi. Basharti kamomad yoki nobudgarchilik aniqlansa, transport tashkilotiga
yoki mol yuboruvchiga da’vo qilish uchun tijorat dalolatnomasi tuziladi.
Ekspeditor tomonidan materiallar omborga topshirilishda moddiy javobgar shaxs kelib
tushgan materiallarning soni, sifati va assortimentini mol yuboruvchining hujjatlarini solishtirib
ko‘radi. Haqiqiy kelib tushgan materiallarning miqdori mol yuboruvchilarning hujjatlarida
ko‘rsatilganiga to‘liq mos kelsa, moddiy javobgar shaxs tomonidan kirim orderi (M-4 shaklidagi
kirim orderi) yoziladi.
Dastlabki hujjatlar miqdorini kamaytirish maqsadida kelib tushgan materiallarni kirimga
olishda kirim orderi yozilmasdan, mol yuboruvchining hujjatlariga (nakladnoylariga) kirim
orderining asosiy rekvizitlari ko‘rsatilgan mahsus shtampa qo‘yib, uni to‘ldiradi.
Agar materiallar mol yuboruvchining omboridan avtotransport bilan markazlashgan holda
olib kelinsa, to‘rt nusxada tovar-transport nakladnoyi (M-5 -shakl va M-6- shakl) tuziladi: mol
xarid qiluvchiga – kirim orderini o‘rniga materiallarni kirimga olish uchun; mol yuboruvchiga –

material qiymatliklarini hisobdan chiqarish uchun; avtotransport xaydovchilariga ish haqi
hisoblash uchun; bankka topshirish uchun.
To‘lov hujjatlarisiz kelib tushgan materiallarni mol yuboruvchining hujjatlari bilan
solishtirgan vaqtda aniqlangan (son, sifat) tafovutlarni rasmiylashtirishda materiallarni qabul
qilish to‘g‘risida dalolatnoma (M-7-shakl) tuziladi. Dalolatnoma qabul komissiyasi tomonidan
tuzilib, unda quyidagilar qatnashishi shart: mol yuboruvchining vakili yoki betaraf tashkilotning
vakili, ombor mudiri va korxonaning ta’minot bo‘limi vakili. Komissiyani korxona rahbari
tayinlaydi. Dalolatnoma ikki nusxada tuziladi: birinchisi – kam yoki ortiqcha chiqqan materiallar
summasini schyotlarda aks ettirish uchun buxgalteriyaga topshiriladi; ikkinchisi – da’vo
rasmiylashtirish, ortiqcha chiqqan materiallar bo‘yicha qo‘shimcha to‘lov talabnomasi yuborish
to‘g‘risida mol yuboruvchilarga xabar berish uchun marketing bo‘limiga topshiriladi.
Dalolatnoma tuzilgan bo‘lsa kirim orderini tuzish shart emas. Kirim orderlari materiallar kelib
tushgan kuni tuziladi.
Ombordan omborga materiallarni topshirishda yoki foydalanilmay qolgan materiallarni yoki
ishlab chiqarishning qimmatli chiqindilarini, yaroqsiz mahsulot chiqindilarini, asosiy vositalar,
inventar va xo‘jalik jihozlarini tugatishdan olingan material qiymatliklarini sexlar tomonidan
omborga topshirishda nakladnoy-talabnomalar (M-11-shakl) tuziladi. Materiallarni topshiruvchi
moddiy javobgar shaxslar nakladnoylarni ikki nusxada tuzadi: bittasi - materiallarni hisobdan
chiqarish uchun sexga beriladi, ikkinchisi – materiallarni qabul qilib olish uchun omborchiga
beriladi.
Materiallarni ishlab chiqarishga jo‘natish, xo‘jalik extiyojiga ishlatish, xo‘jalik faoliyatida
ishlatilmaydigan ortiqcha materiallarni chetga sotish muomalalari limit-zabor kartalar, to‘lov
nakladnoylari bilan rasmiylashtiriladi.
Limit-zabor kartasi (M-8-shakl va M-9-shakl) marketing bo‘limi tomonidan ma’lum bir
ishlab chiqarish xarajatlari kodi (buyurtmasi)ga o‘tkaziladigan bir yoki bir necha materiallar
turlari bo‘yicha yoziladi. Sex tomonidan ishlab chiqarish dasturini bajarish uchun zarur
bo‘ladigan materiallarning hajmi va turlari korxonaning reja-ishlab chiqarish bo‘limi tomonidan
hisoblab chiqiladi. Materiallarni sarflash va jo‘natish limiti materiallarning mazkur turi bo‘yicha
sex omborida oy boshiga qolgan qoldiq miqdoriga kamaytiriladi.
Limit - zabor karta ikki nusxada yozilib, bittasi sexga, ikkinchisi omborga beriladi.
Materiallarni ombordan jo‘natishda omborchi sexning limit-zabor kartasiga, material oluvchi

ombordagi limit-zabor kartaga imzo qo‘yadi. Ikkala limit-zabor kartasida har gal materiallar
olingandan so‘ng foydalanilmagan limit summasi chiqarib qo‘yiladi. Limitdan foydalanilganda
oy oxirida limit-zabor kartalar korxona buxgalteriyasiga topshiriladi. Ularga asosan materiallarni
ishlab chiqarishga sarflash hisobi rasmiylashtiriladi va belgilangan limitga rioya qilish ustidan
nazorat qilinadi.
Limit - zabor kartasiga binoan ishlab chiqarishda foydalanilmagan materiallar hisobi ham
yuritiladi. Bunda hech qanday qo‘shimcha hujjat tuzilmaydi. Limit - zabor kartalar sonini
kamaytirish maqsadida oylik qirqib olinadigan talonlari bo‘lgan choraklik limit-zabor
kartalaridan ham foydalanish mumkin. Agar limit-zabor kartalar materiallar doim uzluksiz
jo‘natiladigan hollarda foydalanilsa, xo‘jalik va boshqa extiyojlari uchun bir yo‘la materiallar
jo‘natilganda M-10 shakldagi akt-talabnoma qo‘llaniladi. Akt-talabnoma materiallarni istemol
qiluvchi bo‘limlar tomonidan ikki nusxada yozilib, bittasi omborchining imzosi qo‘yilib,
material oluvchi g a beri ladi, ikkinchisi mol oluvchining imzosi qo‘yilib omborchida qoladi.
Ishlab chiqarishga barcha limitdan ortiqcha jo‘natiladigan materiallar uchun yoki
materiallarni almashtirish uchun sababini va ortiqcha sarf aybdorlari kodini ko‘rsatib maxsus
talabnoma yoziladi. Bunday hollarda materiallar ombordan korxona direktori, bosh muhandisi,
yoki ular tomonidan tayinlangan shaxslarning ruxsati bilan jo‘natiladi.
Materiallar chetga yoki korxona hududidan tashqarida joylashgan o‘zining xo‘jaliklari
uchun jo‘natilganda nakladnoylar (M-11-shakl) qo‘llaniladi. Ular ta’minot bo‘limi tomonidan
naryadlar va shartnomalarga asosan uch nusxada yoziladi. Materiallar chetga avtotransportda
jo‘natilsa, tovar – transport nakladnoyi yoziladi.
Materiallarning tayinlanishi va ishlab chiqarish jarayonida foydalanishini turkumlash
korxona buxgalteriyasi tomonidan ularning sintetik hisobini to‘ g‘ ri tashkil etish uchun muhim
ahamiyat kasb etadi. Materiallarning har bir guruhi tegishli schyotlarda hisobga olinadi. Bu
1000- «Materiallar» sintetik schyot bo‘yicha ochilgan ikkinchi tartibli schyotlarda ularning
analitik hisob ma’lumotlari bo‘yicha to‘liq ma’lumotlar hisobga olinadi.
«Mas’ul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy qiymatliklar» - 002, «Qayta ishlovga qabul
qilingan materiallar» esa – 003 balansdan tashqari schyotlarda hisobga olinadi.
Material qiymatliklar pul o‘lchovida hisobga olinib,
19-sonli BHMSga muvofiq saqlash joylari bo‘yicha davriy inventarizatsiya o‘tkaziladi.
Materiallarning qoldig‘i va kirimi schyotning d ebetida haqiqiy tannarx summasida, sarflanishi –

FIFO va AVEKO usullarida haqiqiy tannarx summasida aks ettiriladi. Material qiymatliklar
hisobdor shaxslardan, o‘zining ehtiyoji uchun yordamchi ishlab chiqarishlardan tushishi
mumkin. Bundan tashqari, sexlar tomonidan tejalgan xomashyo, materiallar, ishlab chiqarish
chiqindilari, yaroqsiz mahsulotdan, asosiy vositalarni hisobdan chiqarishdan olingan materiallar
omborga qabul qilinadi.
Materiallarni ng sarflanishi bo‘yicha tuzilgan barcha dastlabki hujjatlar sintetik schyotlar,
foydalanish joylari va xarajatlarni ng yo‘nalishlari bo‘yicha guruhlanadi. Materiallar harakatining
hisobi oy davomida yagona hisob bahosida yuritiladi, oy tugagach foizi va transport-tayyorlov
xarajatlari yoki farqi hisoblab chiqilgandan so‘ng haqiqiy tannarxda hisobga olinadi. SHunday
qilib, qabul qilingan materiallarning haqiqiy tannarxini tashkil etuvchi ma’lumotlar buxgalteriya
hisobining turli jurnal-orderlarida (1, 3, 6, 7, 10/1, 13) aks ettiriladi, bosh daftarda esa jamlanadi.
Foydalanilgan va chetga jo‘natilgan materiallarning haqiqiy tannarxi 10 va 10/1 jurnal-
orderlarida va b osh daftarda aks ettiriladi.
Materiallar harakati hisobini boshqa variantini qo‘llasa ham bo‘ladi. Bunda materiallarni
sotib olish va tayyorlash bilan bog‘liq bo‘lgan barcha xarajatlar 1510 - «Materiallar tayyorlash
va sotib olish» schyotida hisobga olinadi. Bu schyotning debetida materiallarni sotib olish
qiymati, tayyorlash va materiallarni korxonaga etkazib kelish xarajatlari D-t 1510, K-t 2310,
6010, 4200, 4800 schyotlarda hisobga olinadi.. Haqiqiy qabul qilingan materiallarning hisob
qiymatiga D-t 1000 schyotning tegishli schyoti, K-t 1510 schyot. Bunda sotib olingan va
tayyorlangan materiallarning haqiqiy tannarxi bilan qabul qilingan materiallarning hisob bahosi
(reja, shartnoma tannarxi, o‘rtacha sotib olish qiymati va b.) orasidagi farqi 1610 - «Materiallar
qiymatidagi farqlar» schyotida hisobga olinadi. 1610 - schyotning d ebetida yig‘ilgan farqlar
summasi belgilangan tartibda ishlab chiqarish schyotlarining d ebetiga hisob bahosida yozilgan
materiallar qiymatiga mutanosib o‘tkaziladi. Bunda quyidagicha buxgalteriya yozuvi amalga
oshiriladi: D-t 2010,2310,2510 schyotlar, K-t 1610 schyot.
Materiallar qabul qilinganda va ularni sotib olish bo‘yicha xarajatlar sodir bo‘lganda
buxgalteriya hisobida tegishli yozuvi bilan rasmiylashtiriladi.
Korxonaga tegishli bo‘lgan xom-ashyo, materiallar, yoqilg‘i, ehtiyot qismlar, butlovchi
buyumlar, sotib olingan yarim tayyor mahsulotlar, konstruksiyalar, detallar, idishbob materiallar,
inventarlar, xo‘jalik jihozlari va sh.k. qiymatliklarning mavjudligi va harakati to‘g‘risidagi
axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi:

1010 "Xom-ashyo va materiallar";
1020 "Sotib olingan yarim tayyor mahsulotlar va butlovchi buyumlar";
1030 "YOqilg‘ilar";
1040 "Ehtiyot qismlar";
1050 "Qurilish materiallari";
1060 "Idish va idishbob materiallar";
1070 "CHetga qayta ishlash uchun berilgan materiallar";
1080 "Inventar va xo‘jalik jihozlari";
1090 "Boshqa materiallar".
1010 "Xom ashyo va materiallar" schyotida quyidagilarning mavjudligi va harakati
hisobga olinadi:
a) ishlab chiqarilayotgan mahsulotning tarkibiga kiradigan, uning asosini tashkil etadigan
yoki uni tayyorlashda (ishlab chiqarishda) zarur tarkibiy qismlar hisoblaniladigan xom-ashyo va
asosiy materiallar;
b) mahsulot ishlab chiqarishda yoki xo‘jalik ehtiyojlari uchun sarflanadigan, texnik
maqsadlar va ishlab chiqarish jarayoniga yordamlashishda ishtirok etadigan yordamchi
materiallar;
v) qayta ishlash uchun tayyorlangan qishloq xo‘jaligi mahsulotlari va h.k.;
g) em-xashak va to‘shamalar. O‘zida ishlab chiqarilgan em-xashak va to‘shamalar yil
oxirida haqiqiy tannarxiga to‘g‘rilash bilan yil davomida reja tannarxi bo‘yicha aks ettiriladi.
1020 "Sotib olingan yarim tayyor mahsulotlar va butlovchi buyumlar" schyotida yig‘ishda
va qayta ishlov berishda xarajat talab qiladigan ishlab chiqarilayotgan (qurilish) mahsulotni
butlash uchun ishlab chiqarish kooperatsiyasi tartibida xarid qilingan, sotib olingan yarim tayyor
mahsulotlar, tayyor butlovchi buyumlar, qurilish detallari va konstruksiyalarining mavjudligi va
harakati hisobga olinadi.
Ilmiy-tadqiqot va konstruktorlik tashkilotlari tomonidan ilmiy-tadqiqot va konstruktorlik
mavzulari bo‘yicha ilmiy va eksperimental ishlarni o‘tkazish uchun chetdan sotib olinadigan
butlovchi buyumlarni, maxsus uskunalarni, asboblarni, moslamalarni va boshqa qiymatliklarni
1020 "Sotib olingan yarim tayyor mahsulotlar va butlovchi buyumlar" schyotida hisobga olinadi.
1030 "YOqilg‘ilar" schyotida neft mahsulotlari, yoqilg‘i-moylash materiallari (YOMM)
(neft, benzin, kerosin, dizel yoqilg‘isi, yog‘ va hokazolar), qattiq yoqilg‘i (ko‘mir, o‘tin va

hokazolar) va gazsimon yoqilg‘i (gaz, gazolin) shuningdek, ishlab chiqarish chiqindilari va qattiq
yoqilg‘i sifatida ishlatiladigan ikkilamchi material qiymatliklarning mavjudligi va harakati
hisobga olinadi. YOqilg‘i-moylash materiallari (YOMM) uchun talonlardan foydalanilganda
ham ularning hisobi 1030 "YOqilg‘ilar" schyotida yuritiladi.
1040 "Ehtiyot qismlar" schyotida mashina, uskuna, transport vositalari va boshqalarni
ta’mirlash va eskirgan qismini almashtirish uchun mo‘ljallangan asosiy faoliyat uchun xarid
qilingan yoki tayyorlangan, ehtiyot qismlarning mavjudligi va harakati, hamda zahiradagi
avtomobil shinalari hisobga olinadi. SHu erda ta’mirlash zavodlarida va texnik servis punktlarida
korxonaning ta’mirlash bo‘limlarida qilingan (yaratilgan) agregatlar, dvigatellar, uskunalar,
to‘liq komplektli mashinalarning almashish fondi harakati ham hisobga olinadi.
1050 "Qurilish materiallari" schyotida qurilish konstruksiyalari va detallari, bino va
inshootlarning qismlari, konstruksiya va detallarini qurish va pardoz qilish, qurilish detallarini
tayyorlash qurilish va montaj ishlarida ishlab chiqarish ehtiyojlari uchun ishlatiladigan
shuningdek, boshqa ehtiyojlar uchun chetdan sotib olingan va o‘zida ishlab chiqilgan qurilish
materiallarining mavjudligi va harakati hisobga olinadi.
1060 "Idish va idishbob materiallar" schyotida idishlarning barcha turlari (xo‘jalik
inventari sifatida foydalaniladigan idishlardan tashqari) shuningdek, idishlar tayyorlash va
ta’mirlash uchun mo‘ljallangan materiallar va detallar (yashiklarni yig‘ish uchun detallar, bochka
taxtasi, temir gardish va boshqalar)ning mavjudligi va harakati yuritiladi. YUklanadigan
mahsulotlarning butligi va saqlanishini ta’minlash maqsadida vagonlar, barjalar, samolyotlar,
kemalarni qo‘shimcha jihozlash uchun mo‘ljallangan buyumlar 1010 "Xom ashyo va
materiallar" schyotida hisobga olinadi.
1070 "CHetga qayta ishlash uchun berilgan materiallar" schyotida chetga qayta ishlash
uchun berilgan materiallarning mavjudligi va harakati hisobga olinadi. Bunda materiallarga
qayta ishlov berish bilan bog‘liq chetdagi korxonalarga to‘langan xarajatlar bevosita qayta
ishlashdan olingan buyumlarni hisobga oluvchi schyotlarning debetiga olib boriladi.
1080 "Inventar va xo‘jalik jihozlari" schyotida korxonaning aylanma mablag‘lari tarkibiga
kiradigan inventarlar, asboblar, xo‘jalik jihozlari va boshqa mehnat vositalarining (kam baholi va
tez eskiruvchi buyumlar) mavjudligi va harakati hisobga olinadi.
Ushbu schyotda quyidagi mezonlardan biriga javob beradigan mulk hisobga olinadi:
a) xizmat qilish muddati bir yildan ortiq bo‘lmagan;

b) xizmat qilish muddatidan qat’i nazar bir birligi (komplekti)ning qiymati (sotib olish
vaqtida) O‘zbekiston Respublikasida belgilangan eng kam ish haqi miqdorining ellik
barobarigacha bo‘lgan buyumlar. Rahbar hisobot yilida buyumlarning inventar va xo‘jalik
jihozlari tarkibida hisobga olinishi uchun qiymatining past chegarasini belgilash huquqiga ega.
Xizmat qilish muddati va qiymatidan qat’i nazar inventar va xo‘jalik jihozlari tarkibiga
quyidagilar kiritiladi:
a) maxsus asboblar va moslamalar (alohida buyurtmani tayyorlash uchun yoki ma’lum bir
turdagi buyumlarni seriyali va ommaviy ishlab chiqarish uchun mo‘ljallangan maqsadli asboblar
va moslamalar);
b) maxsus va sanitar buyumlar, maxsus poyafzal;
v) yotoq jihozlari;
g) kanselyariya jihozlari (kalkulyatorlar, stol jihozlari va h.k.);
d) oshxona va ovqatlanish xonasi jihozlari shuningdek, ovqatlanish xonasi choyshablari;
e) xarajatlari, ularni qurish, qurilish-montaj ishlari tannarxiga olib boriladigan vaqtinchalik
(titulsiz inshootlar) qurilma va moslamalar;
j) foydalanish muddati bir yildan kam bo‘lgan almashtiriladigan uskunalar;
z) ov qurollari (ko‘kan, qopqon, to‘rlar va h.k.).
Korxonalar mustaqil ravishda inventarlar, asboblar va xo‘jalik jihozlarni hisobga oluvchi
schyotlarni ularning moliyaviy-xo‘jalik faoliyatidagi o‘rni va roliga qarab ochishlari mumkin.
Ularning qiymati foydalanishga berilgan vaqtda ishlab chiqarish yoki davr xarajatlariga to‘liq
qo‘shiladi. Foydalanishdagi inventar va xo‘jalik jihozlarining saqlanishini ta’minlash maqsadida
keyinchalik ularning hisobi balansdan tashqari 014 "Foydalanishdagi inventar va xo‘jalik
jihozlari" schyotida sex, ombor va alohida foydalanuvchilar bo‘yicha yuritiladi.
Inventar va xo‘jalik jihozlari keyinchalik foydalanishga yaroqsiz xolga kelgan hollarda
ularni balansdan tashqari schyotdan hisobdan chiqarish belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan
hisobdan chiqarish dalolatnomasiga asosan amalga oshiriladi.
1090 "Boshqa materiallar" schyotida yuqorida keltirilgan schyotlarda nazarda tutilmagan
materiallarning mavjudligi va harakati hisobga olinadi. Bu erda ishlab chiqarish chiqindilari
(qirqimlar, qirindi va sh.k.); tuzatib bo‘lmaydigan yaroqsiz mahsulotlar; asosiy vositalarning
chiqib ketishidan olingan moddiy qiymatliklar (metallolom, yaroqsiz xom ashyo, eskirgan
shinalar, kameralar, yaroqsiz rezina, ishlatilgan moy, nigrol va h.k.) hisobga olinadi.

Qishloq xo‘jaligi korxonalari urug‘liklar, ekish materiallari, (sotib olingan va o‘zida ishlab
chiqarilgan) kompostlar, mineral o‘g‘itlar, qishloq xo‘jalik ekinlari zararkunandalariga qarshi
kurashda ishlatiladigan, biologik preparatlar, zaharli kimyoviy moddalar, dorilar hamda
kimyoviy moddalarni (o‘simlikchilikda, chorvachilikda va yordamchi xo‘jalikda) hisobga olish
va boshqalar uchun qo‘shimcha schyotlarni ochishlari mumkin.
Materiallarning kelib tushishi 1510 "Materiallarni tayyorlash va xarid qilish" va 1610
"Materiallar qiymatidagi farqlar" schyotlaridan foydalanilgan holda (agar bu korxonaning hisob
s i yo sa tida belgilangan bo‘lsa) yoki ushbu schyotlardan foydalanilmagan holda aks ettirilishi
mumkin.
Materiallarni ishlab chiqarishga yoki boshqa xo‘jalik maqsadlariga haqiqatda sarflanishi
(1000) materiallarni hisobga oluvchi schyotlarning kreditida xarajatlarni hisobga oluvchi
schyotlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi.
Materiallarni chetga sotish (1000) materiallarni hisobga oluvchi schyotlarning krediti va
9220 "Boshqa aktivlarning chiqib ketishi" schyotining debetida aks ettiriladi.
Materiallarni hisobga oluvchi schyotlar (1000)ning analitik hisobi saqlanish joylari va
ularning alohida nomlari (turlari, navlari, hajmlari va boshqalar) bo‘yicha yuritiladi.
Materiallarni hisobga oluvchi schyotlar (1000)ning bog‘lanishi (1.jadval)
1.jadval
Materiallarni hisobga oluvchi schyotlar (1000)ning bog‘lanishi
T/r Xo‘jalik muomalalarining mazmuni Schyotlarning bog‘lanishi
Debet Kredit
1 Mol etkazib beruvchilardan materiallar olindi 1010-1090 6010
2 Asosiy vositalarni tugatish natijasida kelib tushgan
materiallarning qiymati 1090 9210
3 Ta’sischilardan ularning ulushi hisobidan turli xil
materiallarning kelib tushishi 1010-1090 4610
4 Ajratilgan bo‘linmalar, sho‘‘ba va qaram xo‘jalik
jamiyatlaridan materiallarning kelib tushishi 1010-1090 6110, 6120
5 Boshqa shaxslardan materiallarning tekinga olinishi 1010-1090 8530
6 Materiallar kirim qilingandan keyin aniqlangan yaroqsizlik 4860 1010-1090

(defekt) bo‘yicha mol etkazib beruvchiga bildirilgan da’vo
7 Transport-tayyorlov xarajatlarining materiallar tannarxiga
kiritilishi 1010-1090 1510
8 YAroqsiz mahsulotdan qolgan materiallarning kirim
qilinishi 1090 2610
9 Materiallarning haqiqiy tannarxi bo‘yicha kirim qilinishi
(1500 schyot qo‘llanilganda) 1010-1090 1510
10 O‘zida ishlab chiqarilgan materiallarning kirim qilinishi 1010-1090 2310
11 To‘lovi inkor etilgan oldin bildirilgan da’vo summasining
hisobdan chiqarilishi 1010-1090 4860
12 Asosiy, yordamchi ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatuvchi
xo‘jaliklarga materiallarning chiqarilishi 2010, 2310,
2510, 2710 1010-1090
13 Ma’muriy ehtiyojlar uchun materiallarning berilishi 9420
1010-1090
14 YAroqsiz mahsulotni tuzatish uchun materiallarning
sarflanishi 2610 1010-1090
15 Mahsulotlarni sotish uchun idishlarning sarflanishi
9410 1060
16 CHetga chiqib ketayotgan materiallarning qiymatini
hisobdan chiqarish 9220 1010-1090
17 Tabiiy ofat natijasida yo‘qotilgan materiallarning hisobdan
chiqarilishi 9720 1010-1090
18 Inventarizatsiya natijasida materiallarning kamomadi
aniqlandi 5910 1010-1090
19 Tog‘-kon tayyorgarlik ishlarida foydalanilgan qurilish
materiallarining hisobdan chiqarilishi 9440 1050
FIFO yoki AVEKO usulida baholash qo‘llanilganda material qiymatliklar haqiqiy tannarx
bo‘yicha baholanadi . Bunda 1610 « Materiallar qiymatidagi farqlar » schyoti qo‘llanilmaydi .
2. Olingan materiallar bo‘yicha hisob - kitoblar hisobi
Korxonaga materiallar bevosita mol yuboruvchilar yoki boshqa korxonalar o‘rtasida
tuzilgan shartnomalar asosida qabul qilish –topshirish dalolatnomalari asosida kirim qilinnadi.

SHartnomalarda quyidagilar ko‘rsatiladi: material qiymatliklarning nomi, miqdori, narxi,
jo‘natish muddati, hisoblashish tartibi, jo‘natish usuli, shartnoma shartlari bajarilmaganda
qo‘llaniladigan jazo, qabul qilish tartibi va h. k. Mol yuboruvchi korxonalar tomonidan
jo‘natilgan mahsulot uchun to‘lov talabnoma – topshiriq va schyot-faktura yozib xaridorga
beradi yoki pochta orqali jo‘natadi, xaridor pulini to‘lash uchun ularning bir nusxasini o‘zining
bankiga topshiradi. Korxonada shartnoma majburiyatlarining bajarilishini marketing bo‘limi
bajaradi, shuning uchun to‘lov talabnoma – topshiriq va schyot-faktura birinchi navbatda ularga
yoki moliyaviy bo‘limga kelib tushadi. Bu erda ularning shartnomaga mos kelishi tekshiriladi,
kelib tushgan yuklarni hisobga olish jurnalida (M-1 shakl) ro‘yxatga olinadi, shartnomalarning
bajarilishini hisobga olish daftariga belgi qo‘yadi va to‘lashga rozilik beradi.
Kelib tushgan yuklarni ro‘yxatga olish jurnalida aks ettirilgandan so‘ng hujjatlar ichki
ro‘yxatga olish raqamiga ega bo‘ladi va pulini to‘lash uchun buxgalteriyaga beriladi, kvitansiya
bilan tovar-transport nakladnoy esa yukni qabul qilib olish va olib kelish uchun ekspeditsiya
bo‘limiga topshiriladi.
Korxona buxgalteriyasida shu daqiqadan boshlab mol yuboruvchilar bilan hisob-kitoblar
vujudga keladi. YUklarning omborga tushishiga qarab kirim orderi yoziladi va reestr bilan birga
buxgalteriyaga topshiriladi. Buxgalteriyada taksirovka qilinib to‘lov hujjatiga qo‘shib qo‘yiladi.
Bu hujjatni bankda to‘lanishiga qarab mol yuboruvchining foydasiga pul o‘tkazilganligi
to‘g‘risida buxgalteriya hisob-kitob schyotidan ko‘chirma oladi.
Tovar-material qiymatliklar va xizmatlar bo‘yicha mol yuboruvchilar bilan hisob-kitoblar
6010 - «Mol etkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lanadigan schyotlar» schyotida hisobga
olinadi. Bu schyot passiv bo‘lib, kredit qoldig‘i to‘lanmagan schyotlar va fakturlanmagan yuklar
bo‘yicha korxonaning mol yuboruvchilar va pudratchilardan bo‘lgan qarzini ko‘rsatadi; Debet
aylanmasi - hisobot oyida to‘langan, hisobdan chiqarilgan va rachyot qilingan summani
ko‘rsatadi; kredit aylanmasi - hisobot oyida akseptlangan to‘lov hujjatlari bo‘yicha to‘lashga
qabul qilingan va fakturlanmagan yuklar summalarini ko‘rsatadi.
Mol yuboruvchilar bilan hisob-kitoblar hisobi 6 - jurnal-orderida yuritiladi 6 - jurnal-order
kombinatsiyalashgan registr bo‘lib, unda analitik hisob har bir to‘lov hujjati, kirim orderi yoki
qabul qilish akti bo‘yicha yuritiladi. Bu jurnal-orderning birinchi satrida mol yuboruvchilar bilan
oy boshiga tugatilmagan quyidagi hisoblashishlar summasi ko‘rsatiladi:

- to‘lash muddati kelmagan akseptlangan to‘lov hujjatlari, yoki kirimga olingan
materiallar bo‘yicha to‘lov muddati o‘tib ketgan to‘lov hujjatlari (6010 – schyotning oy boshiga
kredit qoldig‘i);
- akseptlangan va to‘langan to‘lov hujjatlari – materiallar kelib tushmagan (izoh sifatida
«kelib tushmagan yuk», 6010 – schyotning debet saldosi);
- akseptlanib to‘lanmagan to‘lov hujjatlari – materiallar kelib tushmagan (izoh sifatida
«kelib tushmagan yuk», saldosi yo‘q);
- fakturlanmagan yuklar bo‘yicha (materiallar kelib tushdi, lekin ularni to‘lash uchun
to‘lov hujjatlari kelib tushmadi) – 6010 – schyotning krediti bo‘yicha oy boshiga saldo.
Oy davomida korxona buxgalteriyasi marketing bo‘limi tomonidan akseptlangan mol
yuboruvchilarning to‘lov hujjatlarini qabul qiladi, omborlarning kirim orderlari, qabul aktlarini
qabul qiladi, korxonaning hisob-kitob schyoti va boshqa schyotlaridan ko‘chirmalar oladi. Bu
buxgalteriya hisobi registrlarida xotima yozuvlarini berish, tomonlar o‘z majburiyatlarini
bajarganligi tufayli yozuvlarni tugatish imkoniyatini beradi.
6 - jurnal-order chiziqli-pozitsiyali usulda yuritilganligi tufayli har bir hujjat bo‘yicha mol
yuboruvchilar bilan hisoblashish holatiga baho berish mumkin. Izohlovchi ma’lumotlardan
tashqari, 6 - jurnal-orderda omborning kirim orderini raqami, qabul qilingan materiallarning
korxona hisob bahosidagi qiymati va hisoblash hujjatida QQS summasini alohida ko‘rsatib
tuzilgan mol yuboruvchining to‘lov hujjatlari qiymati yoziladi. Kelib tushgan material
qiymatliklarni hisob bahosidagi summasi ularning turidan qat’iy nazar umumiy summada
ko‘rsatiladi, to‘lov talabnomalari bo‘yicha ko‘rsatilgan summa esa materiallar turlari bo‘yicha
ko‘rsatiladi. Da’volar summasi aktlarga asosan yoziladi. Bankning ko‘chirmasi bo‘yicha to‘lov
hujjatlarini to‘langanligi belgilab qo‘yiladi.
Korxonaga to‘lov hujjatisiz kelib tushgan material qiymatliklar fakturlanmagan yuk
deyiladi. Bunday yuklar kelib tushsa, ular omborga qabul qilinadi va qabul qilish akti tuzilib
reestr bilan birga buxgalteriyaga topshiriladi. Bu erda materiallar hisob bahoda baholanib
omborga qabul qilingan materiallar qatorida 6 – jurnal-orderda aks ettiriladi va shu summada
materiallar guruhiga o‘tkazilib akseptga qo‘yiladi. Fakturlanmagan yuklar 6 – jurnal-orderida oy
oxirida, mazkur oy davomida to‘lov hujjatlarini kelib tushish imkoniyati yo‘qqa chiqqandan
so‘ng («Schyot raqami» degan «B» grafa «N» qo‘yib) aks ettiriladi. Ular hisobot oyida
to‘lanmaydi, chunki to‘lash uchun asos bo‘lib hozircha yo‘q bo‘lgan to‘lov hujjatlari

hisoblanadi. Keyingi oyda bu yukning hujjatlarini kelib tushishiga qarab ular korxona tomonidan
akseptlanadi, bank tomonidan to‘lanadi va buxgalteriya tomonidan 6 – jurnal-orderning
materiallar guruhi bo‘yicha bo‘sh qatorida va «aksept» grafasida to‘lov talabnomasi summasida
aks ettiriladi, saldo (tugatilmagan hisoblashishlar) qatoridagi hisob bahosida oldin shu guruh
bo‘yicha va «aksept» grafasida yozilgan summa storno qilinadi. SHunday qilib mol
yuboruvchilar bilan fakturlanmagan yuk bo‘yicha hisoblashishlar tugaydi.
To‘lov hujjatlari korxona tomonidan akseptlangan, lekin materiallar hali omborga kelib
tushmagan mol etkazib berishlar yo‘ldagi materiallar deyiladi. Bank tomonidan to‘langan yoki
to‘lanmaganidan qat’i nazar akseptlangan to‘lov hujjatlari hisobga olinadi.
6 - jurnal-orderning «kelib tushgan yuk» va «aksept» grafalarida to‘lov hujjatlari oy
davomida aks ettirib boriladi. Oy oxirida korxona bu qiymatliklarni balansga qabul qilishi shart,
ya’ni tegishli material guruhiga yozib qo‘yadi (shartli qabul qiladi), lekin keyingi oyning boshiga
ushbu mol etkazib berish bo‘yicha hisoblashish tugamaydi. Qiymatliklar kelib tushganda
buxgalteriya ombordan kirim orderini oladi ularni omborga qabul qiladi va oy boshiga
tugallanmagan hisoblashishlar qatoriga yozib quyadi. Oy oxirida 6 - jurnal-orderni yopaturib
materiallar guruhi bo‘yicha ushbu mol etkazib berish ikki marta qabul qilingandek storno
qilinadi.
Material qiymatliklari bo‘yicha mol yuboruvchilar bilan hisob-kitob qilinganda mol
yuboruvchining hujjatiga qaraganda haqiqiy qabul qilingan materiallarning miqdori kam yoki
ortiqcha chiqishi mumkin. Bu dalolatnoma (M-7 shakl) bilan rasmiylashtiriladi. Ortiqcha
chiqqani dalolatnoma bilan korxonaning hisob bahosida yoki shartnoma (jo‘natish bahosi)
bahosida kirimga olinadi va 6 – jurnal-orderning alohida qatorida fakturlanmagan mol etkazib
berish sifatida hisobga olinadi. Korxonaning ta’minot bo‘limi ortiqcha chiqqanligi to‘g‘risida
mol yuboruvchiga xabar berib to‘lov talabnoma yuborishini so‘raydi. Kamomad aniqlangan
taqdirda, buxgalteriya uning haqiqiy tannarxini hisoblab chiqadi va mol yuboruvchiga da’vo
rasmiylashtiradi. Bunda temir yo‘l tarifi summasi yukning og‘irligiga mutanosib taqsimlanadi,
ustama va chegirma summasi yukning qiymatiga mutanosib taqsimlanadi.
Kamomad summasiga quyidagicha buxgalteriya yozuvi berilib, 6-jurnal-order va 7-
qaydnomada aks ettiriladi: D-t 4860 – «Da’volar bo‘yicha olinadigan schyotlar», K-t
6010 - «Mol etkazib beruvchi va pudratchilarga to‘lanadigan schyotlar» schyoti.

6 - jurnal-orderda faqat tovar-material qiymatliklarni sotib olish va tayyorlash bilan bog‘liq
bo‘lgan mol yuboruvchilar bilan olib boriladigan hisob-kitoblar aks ettiriladi. Mol yuboruvchilar
va pudratchilarning xizmatlari bo‘yicha hisob-kitoblar hisobi 6 - jurnal-orderda alohida
yuritiladi. Oy oxirida 6010 -schyotning umumiy aylanma summasini topish va bosh daftarga
o‘tkazib qo‘yish uchun 6-jurnal-orderning ma’lumotlari jamlanadi.
Materiallarning haqiqiy tannarxi tarkibiga transport-tayyorlov xarajatlari ham kiradi.
Bularga materiallarni shartnoma qiymatlaridan tashqari ularni sotib olish bilan bog‘liq bo‘lgan
barcha xarajatlar kiradi. Bu xarajatlar materiallarni turlari bo‘yicha tegishli schyotlarda mavjud
material guruhlarining umumiy hajmi bo‘yicha transport-tayyorlov xarajatlari summasi va foizini
hisoblab chiqaradi. Bu narsa hisobot oyida sarflangan materiallarga to‘g‘ri keladigan transport-
tayyorlov xarajatlarini aniqlab hisobdan chiqarish uchun zarur. Hisoblab chiqish uchun
ma’lumotlar 10-qaydnomaning 2 va 3 – bo‘limlaridan olinadi.
Sarflangan materiallar shartnoma bahosida qaysi schyotlarga o‘tkazilgan bo‘lsa, transport-
tayyorlov xarajatlari summasi ham shu schyotlarga yoziladi. Haqiqiy tannarxni rejadan farq
ulushini hisoblab topish va hisobga olish ham shu tartibda bajariladi. Ortiqcha xarajat, transport-
tayyorlov xarajatiga o‘xshab, reja tannarxini ko‘paytiradi, tejalgan summa esa – uni kamaytiradi.
Tejalgani minus bilan yoki qizil storno qilib yoziladi.
3. Materiallarning ombor xo‘jaligi buxgalteriya hisobi va ularni
inventarizatsiya qilish tartibi
Material qiymatliklar butligini amaliy nazorat qilishni ta’minlashda korxonada ta’minot
bo‘limini tashkil etish, shuningdek, ombor va torozi o‘lchov xo‘jaligining holati katta
ahamiyatga ega. SHu boisdan, korxona bo‘yicha chiqarilgan buyruqda har bir omborga doimiy
raqam berkitilib, keyinchalik bu raqam mazkur omborga tegishli barcha hujjatlarda ko‘rsatiladi.
Xo‘jalikda bir necha omborda ma’lum guruh materiallar saqlanishi kerak. SHu maqsadda
materiallarni saqlash joylariga yorliq (M-36-shakl) yopishtirib qo‘yiladi. Omborlar to‘g‘ri torozi
o‘lchov buyumlari va o‘lchov idishlari bilan ta’minlangan bo‘lishi kerak.
Material qiymatliklarini qabul qilish va jo‘natish, bu muomalalarni to‘g‘ri va o‘z vaqtida
rasmiylashtirish, shuningdek material qiymatliklarini butligini ta’minlaydigan lavozimli va
mas’uliyatli ro‘yxatini belgilash kerak. Bu shaxslar bilan moddiy javobgarligi to‘g‘risida
shartnoma tuziladi. Ombordan materiallarni olish va jo‘natish hujjatlariga imzo qo‘yadigan,

shuningdek material qiymatliklarni korxonadan olib chiqishga ruxsat beradigan lavozimli
shaxslar ro‘yxatini korxonada barcha bilishi kerak.
Materiallarni omborda va buxgalteriyada hisobga olish tartibi materiallar hisobini yuritish
usuliga bog‘liq. Materiallar hisobini yuritish usuli materiallar hisobini yuritish tartibi va ketma-
ketligini, hisob registrlarni turlari, ularning miqdori, ko‘rsatkichlarini o‘zaro solishtirishni
nazarda tutadi.
Materiallar hisobining progressiv va oqilona usuli bo‘lib operativ – buxgalteriya (saldo)
usuli hisoblanadi. SHuningdek, moddiy-javobgar shaxslarning hisobotlari yordamida son-summa
usulidan ham foydalanish mumkin.
Operativ-saldo usulining asosiy prinsiplari qo‘yidagilardan iborat:
- ombordagi son hisobini operativligi va to‘g‘riligi moddiy javobgar shaxslar tomonidan
yuritiladigan ombor hisobining kartochkalariga asosan aniqlanadi;
- buxgalteriya hodimlari tomonidan materiallar harakati va materiallarni ombordagi hisobi
bo‘yicha muomalalarni to‘g‘ri va o‘z vaqtida rasmiylashtirish ustidan uzluksiz nazorat bevosita
omborda olib boriladi;
- materiallarning natura shaklidagi haqiqiy qoldig‘ini joriy ombor hisobi ma’lumotlari bilan
solishtirish huquqi buxgalterlarga beriladi;
- nomenklatura raqamlari bo‘yicha, materiallar harakati hisobini faqat pul o‘lovchida hisob
bahosida va haqiqiy tannarxida hisobi yuritiladi;
- ombor hisobi (son) ma’lumotlarini buxgalteriya hisobi ma’lumotlari bilan uzluksiz
solishtirib tekshirib boriladi.
Materiallar hisobini operativ-saldo usulida yuritish ombordagi materiallar hisobini faqat
son-nav bo‘yicha yuritishni nazarda tutadi. Bu hisob M-12 shakldagi materiallarni ombor hisobi
kartochkalari shaklida yuritiladi.
Kartochka buxgalteriyada materialning har bir nomenklatura raqami bo‘yicha ochilib,
ombor mudiriga olganligi to‘g‘risida imzo qo‘ydirib beriladi. Materiallarning omborga
tushishiga qarab omborchi kirim orderi yoki uni o‘rnini bosadigan hujjat yozadi va uni
materiallarni ombor hisobi kartochkasida ro‘yxatga oladi. Xarajat hujjatlari limit-zabor kartalari,
talabnomalar, nakladnoylarga asosan kartochkada materiallarni ng chiqimi ro‘yxatga olinadi.
Materiallarni ng sarfi to‘g‘risidagi limit-zabor kartalarining ma’lumotlari kartalarning
yopilishiga qarab, lekin hisobot oydan keyingi oyning 1-sanasidan kechiktirilmay registrlarga

yoziladi. Bunday hollarda oy davomida limit-zabor kartalari tegishli materiallarni ombor hisobi
kartochkasi bilan birga saqlanadi. Kartochkadagi qoldiq har bir yozuvdan so‘ng chiqariladi.
Materiallarning kirim va chiqim hujjatlariga ularning hisob baholarini va ombor kartochkasidagi
yozuv raqamini yozib qo‘yish omborchining vazifasiga kiradi. Hujjatlar soni, ularning raqamlari
va materiallar guruhini ko‘rsatib grafik bilan belgilangan muddatda omborchi materiallarning
kirimi va chiqimi to‘g‘risidagi hujjatlarni topshirish reestrini (M-13-shakl) tuzadi.
Material bo‘limining buxgalteri moddiy-javobgar shaxsdan reestr bilan birga hujjatlarni
bevosita omborda, materiallarni ombor hisobi kartochkasida aks ettirilishini sinchiklab tekshirib,
qabul qiladi va M-12 - shaklning 19 – grafasiga imzo qo‘yadi. SHundan so‘ng kartochka
buxgalteriya registri kuchiga ega bo‘ladi.
Buxgalteriya xodimi ombordagi materiallarning, ayniqsa noyob va qimmatli materiallarning
haqiqiy qoldiqlarini nazorat - tanlov tekshiruvidan o‘tkazib turishi kerak. Bunda moddiy-
javobgar shaxslarning ishlarida aniqlangan qoida buzilishlar maxsus jurnalda aks ettiriladi va
korxonaning bosh buxgalteri axborotiga etkaziladi.
Moddiy-javobgar shaxs har oyning 1-sanasiga kartochkalardagi son qoldiqlarini hisobga
olish qaydnomasiga o‘tkazib qo‘yadi. Bu qaydnoma har bir ombor bo‘yicha buxgalteriya
tomonidan bir yilga ochiladi. U buxgalteriyada saqlanib, oy tugashiga bir kun qolganda
omborchiga beriladi, hisobot oydan keyingi oyning 1-2 sanasiga u buxgalteriyaga qaytarib
topshiradi. Nomenklatura raqamlari bo‘yicha haqiqiy qoldiqlarini belgilangan zaxira normalariga
to‘g‘ri kelishini nazorat qilish va sodir bo‘lgan farqlar to‘g‘risida marketing bo‘limiga axborat
berib turish moddiy-javobgar shaxsning zimmasiga yuklangan.
Buxgalteriya hisobi va hisobotining ishonchliligini ta’minlash maqsadida korxona o‘z mulki
va moliyaviy majburiyatlarini inventarizatsiya qiladi. 4 va 19-sonli BHMSlariga muvofiq tovar-
material qiymatliklarning inventarizatsiyasi quyidagi hollarda o‘tkazilishi mumkin:
- hisobot yilining 1 oktabridan keyin inventarizatsiya o‘tkazilmagan bo‘lsa, yillik
buxgalteriya hisobotini tuzishdan oldin;
- moddiy-javobgar shaxslar almashilganda va tabiiy ofatlar ro‘y berganda;
- buxgalteriya va ombor hisobi orasida farq vujudga kelganda;
- o‘g‘irlik yoki xiyonatkorlik aniqlanganda, shuningdek, qiymatliklar nobud bo‘lganda – shu
faktlarning aniqlanishi bo‘yicha darhol;
- tovar-material qiymatliklar qaytadan baholanganda;

- korxona tugatilganda yoki qaytadan tashkil etilganda.
Pul mablag‘lari, pul hujjatlari, qat’iy hisobot blankalari bir oyda bir marta inventarizatsiya
qilinadi, yonilg‘i-moylash materiallari, oziq-ovqat mahsulotlari – har chorakda qimmatbaho
metallar -tarmoq yo‘riqnomalariga binoan.
Inventarizatsiya jarayonida quyidagilar tekshiriladi: tovar-material qiymatliklarning butligi;
ularning to‘g‘ri saqlanishi, jo‘natilishi, tarozi va o‘lchov instrumentlarini ng holati;
material qiymatliklar harakati va qoldig‘ini hisobga olish tartibi.
Tekshirish hajmi bo‘yicha yoppasiga va tanlab, oralatib tekshirish, vaqti bo‘yicha esa –
rejali va to‘satdan tekshirishga bo‘linadi. Inventarizatsiyani korxona rahbari tashkil qiladi va
boshqaradi. Inventarizatsiya o‘tkazish ishini korxona rahbarining buyrug‘i bilan tayinlanadigan
komissiya bajaradi.
Inventarizatsiya o‘tkazish vaqtiga buxgalteriya tomonidan omborlar bo‘yicha buxgalteriya
hisobidagi qoldiqni ko‘rsatib tovar-material qiymatliklar inventarizatsiya ro‘yxati (inv. 3- shakli)
tuziladi. Bu davrda ombor muomalalari amalga oshirilmaydi. Ombor mudiri mazkur ro‘yxatda
barcha hujjatlarni materiallarni ombor hisobi kartochkasiga yozilganligi va korxona
buxgalteriyasiga topshirganligi to‘g‘risida tilxat beradi.
Inventarizatsiya natijasini aniqlash uchun materiallar qoldig‘i daftaridan foydalanish
mumkin. Bu daftarda inventarizatsiya ro‘yxatiga binoan materiallarni haqiqiy qoldiqlarini yozish
uchun maxsus kataklar ajratilgan.
Inventarizatsiya natijasida aniqlangan farqlar barcha hollarda ham taqqoslash qaydnomalari
bilan rasmiylashtiriladi va haqiqiy tannarx bo‘yicha baholanadi. Ortiqcha chiqqan qiymatliklar
operatsion daromad va tushumlarni ko‘paytirish yo‘li bilan kirimga olinadi: Dt 1010
«Materiallar schyotining tegishli schyotlari, Kt 9390 «Boshqa operatsion daromadlar» schyoti.
Inventarizatsiya o‘tkazish natijasida aniqlangan moddiy boyliklarning har qanday
kamomadi (asosiy vositalardan tashqari) 5910 «Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan
yo‘qotishlar» scheti orqali rasmiylashtiriladi. D e ylik, korxonada balans qiymati 1800000 so‘mlik
xom ashyo va materiallar e tishmasligi aniqlandi. Ushbu kamomad summasi quyidagi yozuv bilan
rasmiylashtiriladi: D-t 5910 «Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yo‘qotishlar» -
1800000 so‘m, K-t 1010 Xom ashyo va materiallar scheti - 1800000 so‘m.
Ushbu kamomadning tabiiy kamayish me’yori 15 foiz bo‘lib, 270000 so‘mni tashkil etgan
bo‘lsa, material resurslarining tabiiy kamayish normasi doirasidagi kamomadi va nobudgarchiligi

material xarajatlari tarkibiga kiritilib mahsulot tannarxiga quyidagi yozuvlar bilan o‘tkaziladi: D-
t 2010, 2310, 2510 va boshqa schetlar - 270000 so‘m, K-t 5910 «Kamomadlar va
qiymatliklarning buzilishidan yo‘qotishlar» - 270000 so‘m.
Tabiiy kamayish me’yoridan ortiq kamomad, navlar orasidagi kam, ko‘p chiqishlarni aks
ettirgandan so‘ng, bozor bahosida kamomadga o‘tkaziladi.
Bizning misolimizda tabiiy kamayish me’yoridan ortiq kamomad 1530000 so‘mni
(1800000 - 270000) tashkil etadi. Faraz qilaylik ushbu kamomadni bozor bahosida, ya’ni
2250000 so‘m qilib undirib olishga qaror qilindi.
Bozor bahosida undirib olinadigan kamomad summasi tegishli aybdor shaxs zimmasiga
o‘tkazilganda quyidagicha rasmiylashtiriladi:
D-t 4730 «Moddiy zararni qoplash bo‘yicha xodimlarning qarzi» -2250000 so‘m,
K-t 5910 «Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yo‘qotishlar» - 2250000 so‘m.
Kamomadning balans qiymati bilan aybdor shaxslardan undirib olinadigan qiymati
orasidagi farqi Moliya Vazirligining 56-sonli va Davlat soliq qo‘mitasining 2001-38-sonli 2001
yil 20 iyundagi qaroriga binoan foydaga o‘tkaziladi. Bizning misolimizda bu foyda 450000
so‘mni (2250000-1800000) tashkil etib quyidagi yozuv bilan rasmiylashtiriladi:
D-t 5910 «Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yo‘qotishlar» - 450000 so‘m,
K-t 9320 «Boshqa aktivlarning sotilishi va boshqacha chiqib k e tishidan olingan foyda» -
450000 so‘m.
Korxonalarda material qiymatliklarning kamomadi va nobudgarchiligi bo‘yicha aniq
aybdor aniqlanmasa, ular 9430 «Boshqa operatsion xarajatlar» schetiga o‘tkaziladi va
quyidagicha rasmiylashtiriladi: Dt 9430 «Boshqa operatsion xarajatlar» 1800000 so‘m, Kt 5910
«Kamomadlar va qiymatliklarning shikastlanishidan talofatlar» - 1800000 so‘m.
SHunday qilib, xo‘jalik yurituvchi subektlar materiallardan optimal foydalanish va ularning
ishlatilishini belgilangan meyorlarga muvofiq sarflashda bevosita buxgalteriya hisobining
naqadar to‘g‘ri tashkil etilishi hamda uning nazorat qilish funk s iyasining amal qilinayotganligiga
ham bog‘liqdir.
Qisqa xulosa
Korxonalarda materiallardan tejab-tergab foydalanish bevosita buxgalteriya hisobini tashkil
etishga bog‘liq bo‘lib, uning asosiy maqsadi material harakatini dastlabki hujjatlarda to‘g‘ri
rasmiylashtirish hamda ularning ichki nazoratini ta’minlash, shuningdek, xarajat sifatida

sarflashda samarali bo‘lgan baholash usullarini qo‘llash natijasida mahsulot tannarxini obektiv
tarzda shakllantirish hisoblanadi.
Nazorat va muhokama uchun savollar
1. Materiallar qanday baholarda baholanadi?
2. FIFO va AVEKO usullarining mazmunini aytib bering?
3. Materiallar hisobini oldiga qo‘yilgan vazifalar nimalardan iborat?
4. Materiallar kirimi qanday hujjatlar bilan rasmiylashtiriladi?
5. Materiallarni ng xo‘jalik ichidagi xhrakati qanday rasmiylashtiriladi?
6. Materiallarni ng sarflanishi qanday hujjatlashtiriladi?
7. Materiallarni hisobga olishda operativ-saldo usulining asosiy prin s iplari nimadan iborat?
8. Omborlarda materiallar qanday registrlarda yuritiladi?
9. Materiallarni hisobga olish uchun qanday schyotlar belgilangan?
10. Materiallar hisobi qaysi jurnal-order va qaydnomalarda yuritiladi?

Tovar moddiy zaxiralarning sintetik va analitik hisobi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish