Transformatsion-generativ grammatika maktablari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	24.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Transformatsion-generativ grammatika maktablari

Купить

TRANSFORMATSION-GENERATIV GRAMMATIKA MAKTABLARI

Reja:
1. Noam Xomskiyning transformatsion-generativ grammatikasi
2. Jorj Millerning kommunikatsiya modeli

1. Noam Xomskiyning transformatsion-generativ grammatikasi
Amerikalik tilshunos Noam Xomskiy (Noam Chomsky) transformatsion
grammatika (yoki transformatsion-generativ grammatika), deb nomlanuvchi
nazariyani taklif qildi. N.Xomskiyning fikricha, “til – til birliklari va ularning
sinflari majmuyi emas, balki to‘g‘ri jumlalar tarkib toptiradigan mexanizm”.
Sintaksisni Xomskiy jumlalar tuzish tamoyillari va usullari haqidagi ta’limot
sifatida belgiladi.
N.Xomskiyning 1957-yilda nashr qilingan “Sintaktik strukturalar”
(“Syntactic Structures”) asari jahon tilshunosligida yangi yo‘nalishga asos soldi.
Mazkur tadqiqotda Xomskiy “tilning barcha gaplarini bilish mumkin emas, til
asosida ayrim cheklangan qoidalar tizimi bo‘lishi kerak” degan fikrni ilgari suradi.
“Bu qoidalar tizimi esa tilning grammatikasi demakdir. So‘zlovchi ham tinglovchi
ham muloqot jarayonida grammatikani uning vositasida “to‘g‘ri” ifoda qurish, yoki
“to‘g‘ri” qurilgan ifodani tushunish uchun vujudga keltiradi” :
1) pi e l i t t l e b l u e mu d ma ke ey e g i r l w as
non kichkina moviy qum yasamoq ko‘zli qizcha
2) Th e l i t t l e p i e w i t h mu d e ye s wa s m ak i n g a b l u e gi rl .
Kichkina non qum ko‘zli moviy qizcha yasar edi.
3) Th e l i t t l e g i r l wi t h bl ue e ye s wa s ma ki ng a m ud p i e .
M ov i y ko‘ zl i k i c hk i n a qi zc ha q um da n no n ya sa r ed i .
Eshitilgan tovushlar oqimi mazkur til grammatikasini bilgandagina ma’no
kasb etadi.
Xomskiyga ko‘ra, har bir tilda mavjud bo‘lgan son-sanoqsiz gaplar, nutq
so‘zlovchisining yangi-yangi gaplarni cheklanmagan darajada yarata olish
qobiliyati bilan bog‘liqdir. Bu o‘rinda ma’no anglatmagan jumlalar ham
grammatik jihatdan to‘g‘ri bo‘lishi mumkin. Boshqacha qilib aytganda, har bir
kishi o‘zining nutqiy faoliyati jarayonida shu paytgacha eshitilmagan yangidan-
yangi gaplarni yaratishi mumkin va bu yangi gap tinglovchi tomonidan to‘g‘ri
tushuniladi.

Shu o‘rinda tabiiy savol tug‘ilishi mumkin: Tinglovchi qanday qilib shu
paytgacha eshitmagan yangi gaplarni tushunadi? Buning asosiy sababi shundan
iboratki, tilda mavjud bo‘lgan cheklanmagan miqdordagi gaplar, ma’lum
miqdordagi gaplar, ma’lum miqdordagi elementar sintaktik modellardan paydo
bo‘lgan va elementar sintaktik modellarning (yadro gaplar) soni chegarali va
amalda bir nechta bo‘lishi mumkin 1
.
Shunga ko‘ra, Xomskiy gaplarni yadroli va bu yadrodan qayta o‘zgargan,
uning transformasi bo‘lgan gaplarga ajratdi. Yadro gaplar, deb sodda, yig‘iq, darak
gaplar tushuniladi. Fe’l kesimli gap bo‘lsa, kesimi aniq nisbatda turadi. Bu eng
kichik gaplar har bir tilning sintaktik tizimining asosini tashkil qiladi. Masalan,
Ishchilar uy qurishyapti gapi yadro gapga misol bo‘ladi. Bunda N1 N2 V. Bu aktiv
konstruksiya hisoblanadi.
Yadro gaplardan turli shakliy o‘zgarishlar asosida asosiy ma’noni saqlagan
holda ikkilamchi sintaktik qurilmalarning hosil qilinishi transformasiya deyiladi.
Masalan, Uyni ishchilar qurishyapti. N2 N1 V. Bu konstruksiya passiv bo‘lib, u
transformasiya amali natijasida hosil qilingan.
Shuningdek, yuqorida keltirilgan misollar ham transformalar sanaladi:
Qushlar sayrashyapti → Qushlarning sayrashi
(Kimdir ) til o‘rganyapti → Til o‘rganish
(Kimdir) yozuvchini taklif qilyapti → yozuvchini taklif qilish
Qayd qilingan barcha transformatsiyalarda fe’l harakat nomiga aylangan,
ya’ni otlashish amali vujudga kelgan.
Modelning 1-variantiga leksika ham fonetika ham kiritilmagan edi.
Bularning barchasi bir necha yildan keyingi ikkinchi modelda paydo bo‘ladi.
Ushbu modelda bevosita kuzatishdan yashirin bo‘lgan – botiniy struktura g‘oyasi
ilgari suriladi 2
. N.Xomskiy transformatsion tahlil doirasida til tizimidagi har
qanday jumlani botiniy va zohiriy strukturaga ajratadi. Botiniy strukturani
tushunchalarning ma’no tomoni, zohiriy strukturani esa muomaladagi so‘zlar bilan
aloqador qiladi. Ya’ni zohiriy struktura bu – biz eshitadigan va o‘qiydigan
1 Баскаков Н.А., Содиқов А.С., Абдуазизов А.А. Умумий тилшунослик. –Тошкент: Ўқитувчи, 1979. – Б. 126.
2 Chomsky N. Aspects of Theory of Sintax. –Cambridge, 1965. –P. 141.

jumlalar, botiniy struktura esa jumlaning ma’nosi bilan bog‘liq tomoni. Botiniy
strukturalar zohiriy strukturalarda shunchaki qayta tiklangan yoki transformalar
shaklida qayta tiklangan bo‘lishi mumkin. Boshqacha qilib aytganda, realizatsiya
qilingan matnda aks etmagan, biroq qandaydir holatda, botinda nimadir mavjud.
Masalan, zohiriy strukturasi turlicha bo‘lgan va botiniy strukturasi esa bir xil
bo‘lgan gaplar (1 va 2), shuningdek, birgina zohiriy strukturaga (3) va ikkita
botiniy strukturaga ega (4 i 5) jumlalar mavjud:
(1) Politsiya namoyishni tarqatib yubordi.
(2) Namoyish politsiya tomonidan tarqatib yuborildi.
(3) Uning hibsga olinishi.
(4) U hibsga olindi.
(5) U hibsga oldi.
N. Xomskiyga ko‘ra, transformatsion tahlil sintaktik strukturalarning
zohiriy dan botiniy ga aylanish yo‘li bilan tahlil qilishdir. Haqiqatan ham nutq va
tafakkur jarayonlarida botiniy strukturaning o‘rni mavjud. Biroq ushbu
“ botiniylik ”ning qanday va qayerdan paydo bo‘lganligi tadqiq qilinmaydi. Ya’ni
Xomskiyning modelida hali “tafakkur” yo‘q.
N. Xomskiyning dastlabki tadqiqotlarida hali hech qanday psixologiya yo‘q
edi. Uning transformatsion modeli tabiiy til ifodalarini avtomatik sxemalarga
solish imkoniyatinigina yaratgandi. Keyinroq N. Xomskiy asta-sekin insonning
nutqiy faoliyati muammolari bilan qiziqa boshladi.
N. Xomskiy F.de Sossyurning til-nutq dixatomiyasiga muqobil bo‘lgan
lisoniy qobiliyat ( linguistic competence ) va lisoniy faollik ( linguistic performance )
tushunchalarini rivojlantirdi. U lisoniy qobiliyat ni tilshunoslik sohasiga, lisoniy
faollik ni psixologiya sohasiga aloqador qildi va lisoniy qobiliyat ni mazkur tilda
so‘zlashish qobiliyatini tashkil qiluvchi, lisoniy faollik ni esa til egasi tomonidan
yaratiladigan ifodalar sifatida izohladi 3
.
Ma’lumki, kishi tovushlar birikuvi, so‘zlar bog‘lanishi, umuman, tildagi
so‘zlar tizimining qo‘llanishini onasidan, tevarak-atrofidagi yaqinlaridan eshitib
3 Ko ‘ rsatilgan bet .

o‘z ona tilini o‘zlashtiradi (ayni holat tilshunos yoki tilni o‘rganuvchi har qanday
kishida ham kuzatiladi). Bunday tizimdan foydalanish natijasida inson ona tilidagi
cheksiz so‘z turkumlari, jumlalar va matnlarni hosil qilish qobiliyatini egallab
boradi. Shunga ko‘ra, lisoniy qobiliyatni so‘zlovchi va tinglovchi til bilimining
potensiali, deb izohlash mumkin.
N. Xomskiy lisoniy faollikni “aniq sharoitlarda tilning kundalik
qo‘llanishi”, - deb tushuntiradi. Lisoniy faollik nutqiy faoliyatda lisoniy qobiliyatni
amalga oshirishda yuz beradigan jarayondir. Ya’ni lisoniy faollik ona tilini
o‘zlashtirgan kishi egallagan til bilimlarini amalda qo‘llay olishidir.
N.Xomskiy “lisoniy qobiliyat birlamchi bo‘lib, u lisoniy faollikni
belgilaydi”, - deb hisobladi. Transformatsion grammatika tarafdorlari ham asosiy
urg‘uni lisoniy qobiliyatga berishdi.
Umuman, N. Xomskiyning g‘oyalari psixolingvistikani uch jihatdan
shakllantirdi:
- tilning bixevioristik talqiniga va tilshunoslik nazariyalariga tanqidiy
yondashishlar kognitiv fanlarning rivojlanishida muhim rol o‘ynadi;
- N.Xomskiy tomonidan tilni o‘zlashtirish masalasi mantiqiy muammo
sifatida shakllantirildi;
- eksperimental psixolingvistikaning asosida transformatsion model yotardi.
2. Jorj Millerning kommunikatsiya modeli
Psixolingvistikada transformatsion yo‘nalishning asoschisi nutqiy faoliyat
sohasida qator tadqiqotlar olib borgan psixolog Jorj Miller (George Miller)
hisoblanadi. J.Millerning ta’limoti N.Xomskiyning transformatsion
grammatikasiga asoslangan edi.
J.Miller kommunikatsiyaga quyidagicha yondashadi:
1. Inson o‘z fikrini nutqqa chiqarishdan oldin aytadigan gaplarining dasturini
tuzadi. Bunday dastur “reja”, deb nomlanadi. Aytiladigan gaplarning rejasi
bo‘lganda, nima deyish haqida aniq tasavvurga ega bo‘linadi. Boshqacha aytganda,

so‘zlovchi aytmoqchi bo‘lganlari haqida qandaydir obrazga ega bo‘ladi va rejani
amalga oshirish jarayonida u bunga yaqinlashishga harakat qiladi.
Nutqning kelib chiqishi passiv reaktivlik uchun xos bo‘lgan assotsiativ
aloqalar tizimi bilan emas, balki rejalashtirilgan xatti-harakatning xususiyati bilan
aniqlanadi. J.Miller transformatsion hosilalarni tahlil qilish orqali xatti-harakatni
rejalashtirish jihatini ajratib ko‘rsatadi va insonning shunchaki reaktivligiga emas,
aksincha, aktivligiga urg‘u beradi.
2. Ch.Osgud uchun asosiy hisoblangan xabarni ochib berishning statistik
mezonlari J.Miller uchun muhim ahamiyat kasb etmaydi. U uchun ifodani
transformatsion qayta hosil qilishning qat’iy algoritmik qoidalari muhimdir. Ushbu
qoidalarni to‘g‘ri bajarish natijasida avtomatik ravishda grammatik to‘g‘ri
transformatsiya olinadi.
3. J.Millerning psixolingvistikasida Ch. Osgud tomonidan oxiriga
yetkazilmagan nutqni qabul qilish va nutqni ishlab chiqish jarayonlarining birligi
haqidagi tasavvurga qadam tashlanadi.
4. Ch.Osgudning atomizm konsepsiyasi bartaraf qilinadi.
5. Assotsianistik psixolingvistika so‘z strukturasi bilan shug‘ullangan bo‘lsa,
transformatsion psixolingvistika so‘zdan butun ifodalarga, jumlalarga, yoxud
tranformasion o‘zgarishlarga ko‘tariladi.
Ch.Osgud ta’limotida hamma narsa o‘rganish g‘oyasi asosida, J.Miller
ta’limotida esa tug‘ma mexanizmlar asosida har qanday strukturadagi tilni egallash
mumkin. Hayvonlar orasida katta bo‘lgan bolalarning nutqi bo‘lmaydi. Agar bola
3-4 yoshgacha til asoslarini o‘zlashtirmasa, u til o‘rganish imkoniyatini biologik
jihatdan yo‘qotadi.
Transformatsion psixolingvistika uchun ham xuddi assotsianistik
psixolingvistika singari nutq mexanizmlarini talqin qilishda individualizm xosdir.
J.Millerning psixolingvistikasida so‘zlovchi kishi Robinzon bo‘lib qoladi. Til
faoliyatida tug‘ma qoidalar g‘oyasi muhim o‘rin tutadi (shuning uchun ham
transformatsion yo‘nalishning tadqiqotchilari bolalar nutqiga katta e’tibor
berishadi).

ADABIYOTLAR
Asosiy adabiyotlar:
1 . Usmanova Sh. “Psixolingvistika” fanidan ma’ruza kurslari . – Toshkent:
Universitet, 2014.
2. Usmanova Sh. Psixolingvistika. O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: Universitet,
2015. (Elektron variant).
3 . Belyanin V. P. Psixolingvistika. Uchebnoe posobie. –M.: Flinta, 2008.
4. Gluxov V.P. Osnovы p sixolingvistiki. Uchebnoe posobie. – M.: ACT: Astrelь,
2008.
5 . Karaseva O.F., Safonova O.A. Psixolingvistika: novыe texnologii analiza
poeticheskogo teksta. Uchebnoe posobie. – Krasnodar, 2012.
Qo‘shimcha adabiyotlar:
6 . Axutina T.V. Porojdenie rechi. Neyrolingvisticheskiy analiz sintaksisa. - M.:
MGU, 1989.
7. Baskakov N.A., Sodiqov A.S., Abduazizov A.A. Umumiy tilshunoslik. –
Toshkent: O‘qituvchi, 1979.
8. Batov V.I. O sudebnoy psixologo-lingvisticheskoy ekspertize //Voprosы
sudebno-psixologicheskoy ekspertizы. –M., 1974.
9 . Belikov V. I., Krыsin L. P. Sotsiolingvistika. –M., 2001.
1 0 . Bыkova G. V., Fraerl V. L. Lakunы russkogo yazыka. Pod nauch. red. I.A.
Sternina. – Blagoveщensk: Izd-vo BGPU, 2008.

Transformatsion-generativ grammatika maktablari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish