Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 45.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Transpiratsiya va uning fiziologik ahamiyati. O‘simliklarda suv almashinuvi ekologiyasi

Купить
Transpiratsiya va uning fiziologik ahamiyati . O‘simliklarda suv almashinuvi ekologiyasi REJA: 1. T ranspiratsiya va uning fiziologik ahamiyati. 2. Transpiratsiyaning miqdoriy ko‘rsatgichlari va turlari. 3. O‘simliklarda suv almashinuvi ekologiyasi. 4. Turli ekologik guruh o‘simliklarida suv almashinuvining xususiyatlari. 5. Sug‘orishning fiziologik asoslari. 1. T ranspiratsiya va uning fiziologik ahamiyati. O‘simliklar tanasi orqali suvning bug‘lanishiga transpirasiya deyiladi. Transpirasiya o‘simliklar tanasida sodir bo‘ladigan eng muhim fiziologik jarayonlardan biridir. Asosiy transpirasiya organi bargdir. O‘simliklar barg yuzasining kattaligi CO 2 ning ko‘p yutilishi, yorug‘lik energiyasidan effektiv foydalanish va suv bug‘latuvchi yuzaning keng bo‘lishini ta’minlaydi. Suv barg yuzasidan asosan og‘izchalar orqali bug‘lanadi. Buning natijasida barg hujayralarida suv miqdori kamayadi va so‘rish kuchi ortadi. Barglarda so‘rish kuchining ortishi o‘z navbatida barg tomirlari va naylaridan suvni tortib olish jarayonini faollashtiradi. yuqoridan tortib oluvchi kuchning paydo bo‘lishi, o‘simlik tanasi boylab suv harakatini yana tezlashtiradi. Shunday qilib, yuqoridan harakatga keltiruvchi (tortuvchi) kuch transpirasiya natijasida vujudga keladi. Transpirasiya faoliyatiga qarab, bu kuch ham shuncha yuqori bo‘ladi. Transpirasiya faolligi haroratga, o‘simlik turlariga, yashash sharoitlariga va boshqalarga bog‘liq. Ularni bir-biri bilan solishtirish va o‘rganish uchun transpirasiya jadalligi degan tushuncha mavjud. Transpirasiya jadalligi deb bir metr kvadrat barg yuzasidan bir soat davomida bug‘latilgan suv miqdoriga aytiladi. ko‘pchilik o‘simliklar uchun transpirasiya jadalligi o‘rtacha bir soatda kunduzi 15- 250 g/m 2 , kechasi 1-20 g/ m 2 ga teng bo‘ladi. Ayrim hollarda bu ko‘rsatkich yuqori bo‘lishi ham mumkin. O‘rta Osiyo sharoitida yozning issiq kunlarida g‘o‘zaning transpirasiya jadalligi 450-1200 g/m 2 gacha ko‘tarilishi mumkin. Transpirasiya unumdorligi deb 1000 g. sarflangan suv hisobiga hosil bo‘lgan organik modda miqdoriga aytiladi. Bu ko‘pchilik o‘simliklar uchun 1-8 g ga teng, o‘rtacha 3 g atrofida bo‘ladi. Boshqacha qilib aytganda, butun o‘simlik tanasi orqali bug‘langan suvning 99,8 % transpirasiyaga, qolgan 0,2% organik modda hosil qilish uchun sarflanadi. Umuman transpirasiyaning so‘rish kuchi o‘simlik turlariga ham bog‘liq. Daraxtchil o‘simliklarda bu kuch ildiz bosimidan bir necha marta yuqori. O‘tchil o‘simliklarda esa aksincha ildiz bosimi yuqori, lekin shunga qaramay transpirasiyaning so‘rish kuchi ham muhim ahamiyatga ega. Transpirasiya o‘simliklarni yuqori harorat ta’siridan saqlaydi. Odatda transpirasiya tufayli o‘simlik tanasi harorati atmosfera haroratidan bir necha gradus past bo‘ladi. Biroq ayrim o‘simliklarda yuqoriroq bo‘lishi ham mumkin. Masalan, sahrolardagi o‘simliklar barglarining harorati quyoshning kuchli issiqlik energiyasini yutishiga qaramasdan, soyadagi barglarga nisbatan 6-7 o C ga ko‘p. Bu esa yozning issiq kunlarida o‘simlikning butun hayotiy jarayoni uchun katta ahamiyatga egadir. Ayniqsa fotosintez uchun qulay sharoit yaratiladi. Chunki og‘izchalarning ochiqligi CO 2 ning o‘zlashtirilishini faollashtiradi. Protoplazma kolloid misellalarning, xloroplastlar strukturasi va funksiyalari faoliyatiga sababchi bo‘ladi. Bargning plastinkasimon (keng) tuzilishi fotosintez va transpirasiya jarayonlari uchun eng qulay sharoit yaratadi. Bargning asosiy qismi – mezofilldir . U bir qator joylashgan epidermis hujayralari bilan qoplangan. Qoplovchi to‘qima – epidermis hujayralarining orasida esa maxsus hujayralar – og‘izchalar joylashgan. Transpirasiya asosan barg og‘izchalari orqali idora qilinadi. Ya’ni transpirasiya natijasida bug‘langan suvning 95-97 % og‘izchalar va qolgan qismi kutikula orqali atmosferaga tarqaladi. Shuning uchun ham transpirasiya jadalligi bargdagi og‘izchalarning soniga va ularning ochiq yoki yopiqligiga ham bog‘liq. Og‘izchalarning soni 1 mm 2 barg yuzasida 50-500 ta va undan ko‘proq ham bo‘lishi mumkin. Bu ko‘proq o‘simlik turlariga, navlariga va suv bilan ta’minlanish sharoitlariga bog‘liq. Og‘izchalar ochiq yoki yopiq bo‘lishi mumkin. Bunga har xil omillar sabab. Eng muhimi suv bilan ta’minlashdir. Suv yetarli sharoitda og‘izchalari ochiladi va kamligida aksincha yopiladi. Ko‘pchilik o‘simliklarning bargidagi og‘izchalar yorug‘likda ochilib, qorong‘iliqda yopilishi ham mumkin. Og‘izchalar yopiq vaqtda suv bug‘larining tashqariga chiqishi to‘xtaydi va hujayra oraliqlari namlik havoga to‘ladi. Natijada transpirasiya jadalligi ham sekinlashib, to‘xtash holatiga yaqinlashadi. Bunday vaqtlarda kutikulyar transpirasiyagina davom etadi. U og‘izchalar orqali bo‘ladigan transpirasiyadan 10-20 martagacha sekin. Kutikulyar transpirasiyaning jadalligi kutikulaning qalinligiga ham bog‘liq. Ya’ni kutikulasi juda yupqa bo‘lgan yosh barglarda kuchliroq, kutikula qavati qalinlashgan qariroq barglarda sekin bo‘ladi. Umuman, transpirasiya o‘simliklar uchun zarur fiziologik jarayondir. Uning jadalligi juda ko‘p ichki va tashqi omillarga bog‘liq. Transpiratsiyaning o‘simlik hayotidagi o‘rni, xillari va uning natijasida sodir bo‘luvchi fiziologik jarayonlar, shuningdek, ontogenez davrida suv muvozanatining ahamiyati, uni bevosita o‘simliklarning hosildorligiga bog‘liqligi, transpiratsiyani kamaytiruvchi fiziologik faol moddalar va polimerlar haqida ma’lumotlar keltiriladi. O‘simlikning er ustki organlari orqali suvni bug‘lanishi transpiratsiya deb ataladi. Transpiratsiya muhim fiziologik jarayon bo‘lib barglar asosiy transpiratsiyalovchi organdir. Suv bargdan barg og‘izchalari orqali bug‘lanadi. Buning natijasida esa barg hujayralarida suvning miqdori kamayadi va uning so‘rish kuchi oshadi. Bargning plastinkasimon tuzilishi, fotosintez va transpiratsiya uchun kulaylik yaratadi. Qoplovchi to‘qima epidermis hujayralarining oralig‘ida barg og‘izchalari mavjud. Og‘izchalar ko‘pchilik hollarda pastki epidermisda joylashadi ammo faqat yuqori tomonida yoki bargning ikkila tomonida ham joylashishi mumkin. Epidermis-kutikula qavati va tukchalar bilan qoplangan. Transpiratsiya jarayoni ikkita bosqichdan iborat: 1. Suvni barg tomirchalaridan mezofil qavatiga o‘tishi. 2. Mezofil hujayralarining devoridan bug‘langan suvning avvalo hujayralararo bo‘shliqlarga, undan esa og‘izchalar yoki kutikula qavati orqali atmosferaga chiqishi. Transpiratsiya natijasida umumiy bug‘langan suvning 95-97% barg og‘izchalari orqali, qolgan 3-5% kutikulalar orqali atmosferaga tarqaladi. Bargdagi og‘izchalar soni va ularning holati transpiratsiya jarayonining jadalligini belgilaydi. Barg og‘izchalarining miqdori 10 mm2 barg yuzasida 500-5000 dona va undan ham ko‘p bo‘lishi mumkin. Ko‘pchilik hollarda suv etarli sharoitda barg og‘izchalari ochiq holatda bo‘ladi, suv kamligida esa yopiladi. Ayrim o‘simliklarning barg og‘izchalari yorug‘likda ochilib qorong‘ulikda yopiladi. Kunning ertangi qismida og‘izchalar ko‘proq ochiq holatda bo‘ladi. Peshin vaqtidagi og‘izchalarning holati uni suv bilan ta’minlanishiga bog‘liq. Kechki payt yopiladi. Transpiratsiya jadalligi sekinlashganda, hujayra oralig‘idagi to‘plangan namlik kutikulyar transpiratsiya orqali chiqariladi. Bu kutikulaning qalin-yupqaligiga bog‘liq. Kutikula yupqa bo‘lsa, kuchliroq o‘tadi, qalin bo‘lsa sekin kuzatiladi. Transpiratsiyaning miqdoriy ko‘rsatgichlari va turlari. Transpiratsiya boshqariluvi. Barg og‘izchalari odatda barg umumiy yuzasining 0,5-2% tashkil qiladi. Ammo ushbu barg og‘izchalari orqali bug‘langan suvning miqdori, ochiq suv yuzasidan bug‘langan suv miqdoriga tengdir. Bu holat Stefan qonuni bilan ifodalanishi mumkin, ya’ni gazlarning kichik teshikchalardan diffuziyasi tezligi shu teshikchalar diametri va aylanasiga to‘g‘ri proporsional bo‘lib ularning umumiy maydoniga bog‘liq emas. Barg og‘izchalari o‘lchamiga uni hosil qilgan tutashtiruvchi hujayralar va unga yaqin bo‘lgan hujayralar holatlarining ta’siri kattadir. Masalan ushbu hujayralarning turgor holatiga o‘tishi barg og‘izchalarining ochilishiga olib keladi. Barglar og‘izchalarining harakatiga ko‘proq havoning namligi, yorug‘lik, harorat, hujayra oraliqlaridagi CO 2 bosimi, ionlar nisbati, fitogormonlar va nihoyat o‘simlikning suv bilan ta’minlanishi katta ta’sir qiladi. Barg og‘izchalari o‘lchamlari va holatlarini boshqariluvida asosan ikkita, ya’ni gidropassiv va gidrofaol holatlarni ko‘rish mumkin. Barg og‘izchalarining gidropassiv ochilishi kuchsiz suv etishmaganda ro‘y beradi. Bunda barg og‘izchalari atrofidagi tutashtiruvchi hujayralarga ular atrofida joylashgan hujayralarning turgor bosimining pasayishi natijasida ularning siquvchi kuchining barg og‘izchalarga nisbatan kamayishi natijasida ular ochiladi. Barg og‘izchalarining gidropassiv yopilishi esa uni o‘rab turgan hujayralarning to‘la turgorga o‘tishi sababli ro‘y beradi, ya’ni ularning qattiq siqishi natijasida barg og‘izchalari yopilishi mumkin. Barg og‘izchalari holatining boshqariluvida xloroplastlar ham qatnashadi. Chunki, barg og‘izchalari atrofidagi hujayralar o‘zlarida ko‘p xloroplastlar tutganligi sababli va ushbu xloroplastlarda uglevodlar BIOSintezining jadalligi tufayli bu hujayralarning surish kuchi ortib ularga suv yutilishiga olib keladi. Bu esa o‘z navbatida barg og‘izchalarining ochilishiga olib keladi. Barg og‘izchalarining ochilishi va yopilishiga hujayra oraliqlaridagi CO 2 miqdori ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, agarda barg og‘izchalari ostida CO 2 miqdori 0,03% dan kamayib ketsa, tutashtiruvchi hujayralarning turgori oshib ketadi va ular ochiladi. Agar atmosfera havosida CO 2 miqdori ko‘payib ketsa ham barg og‘izchalari yopiladi. Masalan tungi vaqtlarda fotosintez jaroayonining bormasligi va nafas olish natijasida barg to‘qimalari oraliqlarida CO2 miqdori ko‘payib ketadi va barg og‘izchalari yopiladi. Binobarin, barg og‘izchalari holatining boshqariluvida bir biriga bog‘liq ikkita fiziologik jarayon, yani fotosintez va suv almashinuvi jarayonlari qatnashadi. Barg og‘izchalarining gidrofaol yopilishi esa o‘simliklardagi transpiratsiya jadalligi, ildizlarga yutilayotgan suv miqdoridan oshib ketganda, ya’ni suv muvozanati (Suv muvozanati =Yutilgan suv - transpiratsiyalangan suv) buzilganda ro‘y beradi. Suvning o‘tkazuvchi tomirlardagi harakati. O‘simlik tanasi buylab ko‘tariluvchi suv asosan ksilema to‘qimalari bo‘ylab harakat qiladi. Ksilema elementlari esa ildiz va poyadagi kambiyga xos hujayralardan hosil bo‘ladi. Yetuk utkazuvchi tomirlar va traxeidlardagi hujayra devorlari yog‘ochlangan bo‘lib asosan suv utkazish vazifasini bajaradi. Lekin yuqoriga ko‘tariluvchi suvning 1- 10% tirik hujayra devorlari bo‘ylab ham ko‘tariladi. Yuqoriga ko‘tariluvchi suv oqimining ahamiyati. O‘simlik tanasi bo‘ylab ko‘tariluvchi suv asosan uchta vazifani bajaradi. Birinchidan suv ildiz orqali o‘simlikga kirgan moddalar va kimyoviy birikmalarni yuqoriga ko‘tarilishiga va ularning er ustki qismlarida to‘planishiga olib keladi. Ikkinchidan yuqoriga ko‘tariluvchi suv barcha hujayralarni suv bilan ta’minlaydi va ularning turgor holatini saqlaydi. Suv etishmaganda o‘simlik hujayralarida bo‘linish jarayonlari tuxtaydi. Shuningdek sintezlovchi fermentlarning faolligi pasayib, gidrolitik(parchalovchi) fermentlarning faolligi ortadi. Bu esa o‘z navbatida hujayrada kichik molekulali qandlar va oqsillarningg miqdorining ko‘payishiga va ularga ma’lum miqdorda suv bog‘lanishiga olib keladi. Ushbu suv avval aytib o‘tganimizdek hujayralarning o‘zlarining avvalgi holatlarini tiklashi va fiziologik-biokimyoviy jarayonlarning muqobil borishiga xizmat qiladi. Uchinchidan, yuqoriga ko‘tariluvchi suv oqimi natijasida ro‘y beradigan transpiratsiya o‘simlikni isib ketishdan saqlaydi. Ammo bu holat hozircha to‘la aniqlanmagan. Chunki, issiqxonalarda havo namligi juda yuqori bo‘lganligi tufayli transpiratsiya jadalligi unchalik kuchli emas, shunga qaramasdan o‘simliklar isib ketmaydi. Ilashish nazariyasi. Bu nazariya XIX-asrning oxirlarida taklif etilgandir. Bu nazariyaga asosan ksilema kapillyar tomirlaridan suvning transpiratsiyaning so‘rish kuchiga javoban ko‘tarilishi, suv molekulalarining bir biri bilan ilashish kuchlari natijasida ya’ni kogeziya hamda suvning o‘tkazuvchi tomirlar gidrofil devorlariga yopishqoqlik kuchi ta’sirida ya’ni adgeziya natijasida bo‘ladi. Ammo ksilema buylab suvning ko‘tarilishi tezligi juda kichik. Masalan, o‘rmon daraxtlarida suvning o‘simlik bo‘ylab ko‘tarilish tezligi 20 sm 3 s-1G‘sm 2 bo‘lsa nina bargli daraxtlarda bu ko‘rsatkich 5 sm 3 ·soat-1G‘sm 2 atrofida (solishtirish uchun aytish mumkinki, qonning arteriyalar buylab harakatlanishi tezligi 40-50 sm 3 ·soniya-1G‘sm2). Ksilema tomirlaridagi suvning bunday kam tezligi ushbu tomirlar devorlarining unga bo‘lgan qarshiligining ham kam bo‘lishiga olib keladi. Suvning o‘simlik tanasi bo‘ylab ko‘tarilishiga uning molekulalarining bir biriga tortishish potensiallari kuchi ham katta ta’sir qiladi. Masalan 20 0 C haroratda suv molekulalarining bir biridan ajralishga nisbatan qarshilik potensial bosimi 30 MPa. Mana shu bosim potensialining o‘zi ham ishqalanishga ketgan kuchni hisobga olgan holda ham suvni daraxt tanasi buylab 120-130 metr balandlikka ko‘tarishga etadi. Suvning o‘simlik tanasiga kirishi va sarflanishi suv muvozanati deyiladi. Ularning miqdori bir-biriga mos keladi. Ammo yozning issiq-jazirama kunlarida transpiratsiyaning miqdori ortadi va qabul qilinayotgan suv bug‘lanayotgan suvning o‘rnini bosa olmaydi va nisbiy tengsizlik paydo bo‘ladi. Buni suv taqchilligi deyiladi. Yuqoridan suvni harakatga keltiruvchi kuch transpiratsiya natijasida hosil bo‘ladi. Transpiratsiya haroratga, o‘simlik turiga va yashash sharoitlariga bog‘liqdir. Avval aytib o‘tganimizdek transpiratsiya ikkita jarayondan, ya’ni suvning barg tomirchalari orqali mezofil yuqori qatlami hujayralarga harakati va suvning hujayra devorlaridan hujayra oraliqlariga, sungra esa barg og‘izchalari orqali atmosferaga diffuziyalanishidan iboratdir. Bu holat labchali transpiratsiya deyiladi. Agar suv epidermis hujayralari devorlari orqali atmosferaga bug‘lansa kutikulyar transpiratsiya deyiladi. Bundan tashqari ko‘proq qish faslida bo‘ladigan va daraxtlar tanasidagi yasmiqchalar orqali bo‘ladigan transpiratsiya ham mavjud. Bu transpiratsiya peridermal transpiratsiya deyiladi. Labchali transpiratsiya. Barg og‘izchlari (labchalari) suv bug‘i, CO 2 va O 2 uchun asosiy o‘tkazuvchi yo‘l hisoblanadi. Barg og‘izchalari uning ikki tomonida yoki faqat bir tomonida bo‘lishi mumkin. Masalan, karam barglarining ustki epidermisida barg og‘izchalarining soni 14100 donaG‘sm2 bo‘lsa pastki tomonida 22600 donaG‘sm2 atrofida bo‘ladi. Boshqa o‘simliklar uchun ushbu ko‘rsatkichlar qo‘yidagicha bo‘lishi mumkin: O‘simlik nomi Ustki epidermisda Pastki epidermisda Kartoshka bargida 5100/sm2 16100/sm2 Beda bargida 12700/sm2 24900/sm2 Makkajo‘xori bargida 5200/sm2 6800/sm2 Suli bargida 2500/sm2 6800/sm2 Bug‘doy bargida 3300/sm2 4100/sm2 Ammo shuning bilan birgalikda labchalar faqat bargning bir tomonida joylashgan o‘simliklar ham mavjud. Masalan, barbaris (2200 dona/sm 2 ), olcha (24000 dona/sm 2 ), dub (14000 dona/sm 2 ), qora yong‘oq (46000 dona/sm 2 ), siren (33000 dona/sm 2 ), tut (48000 dona/sm 2 ), olma (40800 dona/sm 2 ) kabi o‘simliklarda barg og‘izchalari faqat bargning pastki qisimida joylashgan. Umuman labchalarning barg yuzasidagi ulushi 0,52-5,28% atrofidadir. Masalan bug‘doy bargida labchalar uning umumiy maydonidan 0,52% ni tashkil qilsa, loviyada ushbu ko‘rsatkich 3,13%,t kungaboqar va olma barglarida 5,28% atrofidadir. Agar labchalar bargning ikki tomonida ham joylashgan bo‘lsa bunday barglar amfistomatik barglar deyiladi. Pastki epidermisda joylashgan bo‘lsa gipostomatik va ustki tomonda joylashgan bo‘lsa epistomatik barglar deyiladi. Barglardagi transpiratsiya jarayonining jadalligi har xil ammo, labchali transpiratsiyaning eng ko‘p miqdori suvda suzuvchi va botqoqlik o‘simdiklarida kuzatiladi. Er o‘simliklari orasida eng ko‘p miqdordagi labchali transpiratsiya quyoshli joylarda o‘suvchi o‘t o‘simliklarda kuzatiladi. Soya parvar o‘simliklar ularga nisbatan ikki baravar kam suv bug‘lantiradi. Butalar va daraxtlar esa bulardan ham kam suv yo‘qotadi. O‘simlik gullarida labchalar juda kam bo‘lganligi tufayli nisbatan oz miqdorda suv bug‘lantiradi ular uzib oligan hoda ham suvli muhitda uzoq vaqt o‘z holatini saqlab qolishi mumkin. Kutikulyar transpiratsiya. Barg og‘izchalari ochiq holatdagiligida kutikulyar transpiratsiyaning miqdori juda kam bo‘ladi. Ammo qurg‘oqchilik sharoitda bo‘lgani kabi labchalar yopiq bo‘lganda kutikulyar ranspirasiyaning miqdori katta bo‘lib 50% gacha etishi mumkin. Ammo kutikulyar transpiratsiyaning miqdori barglarning yoshiga ham bog‘liq. Masalan yosh barglarda kutikulyar transpiratsiyaning darajasi umumiy miqdordan ~50% bo‘lsa, yetuk barglarda ushbu ko‘rsatkich ~10%. Barglar qarib borishi bilan kutikulalar darz ketib yemirila boshlaydi va kutikulyar transpiratsiyaning miqdori ham birmuncha ortishi mumkin. Kutikulyar transpiratsiyaning eng yuqori miqdori labchalar doimo ochiq holatda bo‘lgan, suvda suzib yuruvchi o‘simliklarda kuzatiladi. Ulardagi umumiy transpiratsiyaning miqdori 180-400 mgG‘sm 2 soat bo‘lsa, kutikulyar tranpirasiyaning miqdori ~50%. Biz quyida ayrim guruh o‘simliklar uchun umumiy va kutikulyar transpiratsiyaning miqdorlarini keltiramiz. O‘simliklar guruhi Umumiy transpiratsiya (mg/sm 2 ) Kutikulyar transpiratsiya (%) Ikki pallali o‘simliklar 170-25 10-20% Buta o‘simliklar 60-70 5-10% Doimo yashil o‘simliklar 45-55 2-3% O‘rmon daraxtlarida 9-10 10-20% Mevali daraxtlarda 8-9 17-24% Shuni aytib o‘tish lozimki, tropik o‘rmon daraxtlarida kutikulyar transpiratsiya bo‘lmaydi. O‘simliklarda suvning bug‘lanishi qisman darajada kurtaklar va meva organlaridan ham bug‘lanishi mumkin. Masalan, kungaboqar savatchasidan, ko‘knori ko‘sagidan va qalampir mevasidan shu o‘simliklarning barglarining bir birlik yuzasiga nisbatan ancha ko‘p miqdorda suv bug‘lanishi kuzatiladi. Guttatsiya. Bu hol namlik darajasi uta yuqori joyda o‘suvchi o‘simliklarga, xususan tropik sharoitga xos xususiyatdir. Bunda barglardagi maxsus gidatodlar (barg tishchalari) orqali suv aralash shira ajraladi. Guttatsiya holati transpiratsiya jarayoniga yordam berib o‘simliklarda suvning harakatlanishiga va ildizlarga mineral tuzlarning yutilishiga yordam beradi. Bizning sharoitimizda, boshoqdoshlar oilasi vakillarida bahor va kuz oylarida yaqqol kuzatilishi mumkin. Peridermal transpiratsiya. Daraxtlarning pukaklangan qobig‘idan ham oz miqdorda bo‘lsada suv bug‘lanib to‘radi. Bu suvning miqdori daraxtlarning turiga xos bo‘lgan peridermalarning tuzilishiga, qobiqdagi yoriqlar va yasmiqchalarning o‘tkazuvchanligiga bog‘liq. Masalan, buk, yel, qarag‘ay daraxtlarining po‘stlog‘i silliq va pishiq bo‘lganligi tufayli, terak, dub, chinor va qarag‘ay daraxtlari po‘stloqlariga nisbatan kam suv yo‘qotadi. Ayrim hollarda, ayniqsa qish faslida poya va novdalardan ko‘p suv yo‘qotganligi sababli daraxtlar suvsizlanadi va qurib qoladi. Transpiratsiya jadalligi. Bu 1 m2 barg sathidan 1 soat davomida bug‘latilgan suv grammlar hisobidagi miqdoridir. Transpiratsiya jadalligiga yorug‘likning ta’siri anchagina kattadir. Masalan, ko‘pchilik hollarda yorug‘likda, ya’ni kunduzi bu kursatgich 15-250 g/m2 bo‘lsa, kechasi 1-20 g/m2 ga tengdir. G‘o‘zada jazirama issiq kunlari transpiratsiya jadalligi 45-120 g/m2 soatni tashkil qiladi. Shuningdek barglardagi tranpirasiya jarayonining jadalligiga shamolning ta’siri ham katta. Masalan, shamolning tezligi 6-8 mG‘soniya darajasigacha transpiratsiya jadalligi ortib boradi, lekin shamol tezligining bundan ortishi uning borishiga ta’sir qilmaydi. Transpiratsiya jadalligiga tuproq qurg‘oqchiligi ayniqsa katta ta’sir qiladi. Masalan tuproq namligi 79,1% bo‘lganda g‘o‘za barglarning suvlilik darajasi 74,9%, so‘rish kuchi S=0,96 MPa bo‘lganda transpiratsiya jadalligi 113,4 gG‘m2 soat bo‘lsa, tuproq namligi 49,7% bo‘lgan tuproqlarda o‘sgan g‘o‘za barglarida ushbu ko‘rsatkichlar mos ravishda 70,5;%, S=2,36 MPa, va 53,9 gG‘m2. Transpiratsiya koeffitsiyenti. Bu o‘simlik tomonidan 1g quruq organik modda hosil qilish uchun sarflangan suvning miqdoridir. Transpiratsiya koeffisienti ko‘rsatkichi o‘simliklarning turiga, ayrim hollarda ularning naviga ham bog‘liqdir. Shuningdek transpiratsiya koeffitsiyenti fotosintezning xiliga ham bog‘liqdir. Masalan S3 o‘simliklari bo‘lgan g‘o‘zada transpiratsiya kozffisienti kursatgichi 570 g bo‘lsa, sholida-680, bug‘doyda-540, arpada-520, bedada-840, loviyada 700, qarag‘ay va yel daraxtlarida 230-300 g.ga bo‘lsa, S4 o‘simliklarida transpiratsiya koeffisienti birmuncha kam bo‘ladi. Masalan, ushbu ko‘rsatkich makkajo‘xorida 370 g bo‘lsa portulakda yanada kam 280 g atrofida bo‘ladi. Transpiratsiya unumdorligi. Bu 1000 gr suv sarflaganda hosil bo‘ladigan organik moddaning miqdoridir. Ko‘pchilik o‘simliklarda ushbu kursatgich 2-3 g, ya’ni o‘simlik tanasi orqali oqqan suvning 99,8% transpiratsiyaga, qolgan 0,2% esa organik moddalarnig sinteziga sarf bo‘ladi. Transpiratsiya natijasida yuzaga kelgan so‘rish kuchining kattaligi o‘simlik turiga va xiliga bog‘liq. Daraxtlarda bu kuch ildiz bosimidan bir necha marta yuqori bo‘lsa o‘t o‘simliklarida aksincha, ildiz bosimi yuqori bo‘ladi. Transpiratsiya jarayoni tufayli, o‘simlik tanasining harorati atmosfera haroratidan pastroq bo‘ladi. Cho‘l, sahro va dasht o‘simliklarining tanasi harorati soyadagi o‘simlikga nisbatan 5-6oC yuqori bo‘ladi va fotosintez uchun qulay sharoit tug‘diradi. Barg og‘izchalari ochiq bo‘ladi. O‘simliklarda suv almashinuvi ekologiyasi. O‘simliklarning suv muvozanati . O‘simliklar tanasiga suvning kirishi va sarflanishi suv muvozanati deyiladi. Ya’ni bunda o‘simlik tanasiga kirayotgan suv bilan sarflanayotgan suv miqdori bir-biriga to‘g‘ri kelishi lozim. Lekin yozgi ochiq kunlarda quyosh nurlari ta’siridan transpirasiya kuchayishi va o‘simlik qabul qilayotgan suv uning o‘rnini qoplay olmasligi natijasida nisbiy tenglik buziladi. Oqibatda suv defisitligi (taqchilligi) roy beradi. Aksariyat hollarda defisit 5-10%ga teng bo‘lib, bu o‘simliklarga ko‘p zarar qilmaydi. Chunki asosan tush vaqtida bo‘ladigan bunday suv kamchilligi odatdagi hodisa hisoblanadi. O‘simlik uning ta’sirida transpirasiya jadalligini tartiba solib turish qobiliyatiga ega bo‘ladi. Bu suv kamchilligining oshib ketishiga yo‘l qoymaydi. Transpirasiya ham juda kuchayib ketganda, tuproqda suvning miqdori kamayib qolsa, o‘simliklarga kirayotgan suvning miqdori ham juda kamayib ketadi va o‘simliklarning suv muvozanati ancha qattiq buziladi. Bu ayniqsa, sutkaning eng issiq soatlarida sodir bo‘ladi. Suv taqchilligi roy berganda barglar so‘lib va osilib qoladi. Suv taqchilligini quyidagi formula bilan aniqlash mumkin:D= ( M M 1)⋅100 Bu yerda D – suv taqchilligi; M – barg kesmalarining (doiracha) suvga solguncha bo‘lgan og‘irligi, g; M 1 – barg kesmalarining 60 min. davomida suvda saqlangandan keyingi og‘irligi, g. So‘ligan o‘simlik o‘z vaqtida suv bilan ta’minlansa u yana (normal) turgor holiga qaytadi. O‘simliklar vaqtincha yoki uzoq vaqtgacha so‘lishi mumkin. Vaqtincha so‘lish havo juda issiq va quruq bo‘lganida roy beradi. Ya’ni suv muvozanati buziladi, lekin kechga tomon transpirasiya pasayib qolishi bilan o‘simlikka o‘tadigan suv miqdori bilan undan chiqib ketadigan suv miqdori yana baravarlashadi va o‘simliklar o‘zlarining avvalgi holatiga qaytadi. Vaqtincha so‘lish o‘simlikka ko‘p zarar qilmasa ham hosilni kamaytiradi. Chunki bu paytda fotosintez va o‘sish to‘xtaydi. Tuproqda suv miqdori kamayganda esa so‘lish uzoq vaqtgacha davom etadi. Bunday holatda hujayralardagi suv kamchilligi tezda tiklanmaydi va hatto kechasi ham normal fiziologik jarayon boshlanmaydi. Kechasi tiklanmay qolgan suv miqdori qoldiq defisit deyiladi. Bunday holga uchragan o‘simliklar ko‘proq zararlanadilar. So‘lish o‘simlikning ayniqsa yosh generativ organlariga ko‘proq ta’sir etadi. Gul organlarining shakllanishi kechikadi, generativ organlarning to‘kilishi kuchayadi va hosildorlik keskin kamayadi. Donli o‘simliklarda boshoqlar yaxshi yetilmaydi, donlar soni kam va puch bo‘ladi. G‘o‘zada esa shonalar, gullar va yosh ko‘saklar ko‘proq to‘kiladi. Umuman suv taqchilligining zararli ta’siri hamma o‘simliklarda bir xil emas. Bunga chidamlilik o‘simlik turlariga bog‘liq. Masalan, yorug‘liksevar o‘simliklar (kungaboqar, kartoshka) tanasidagi suvning 25 – 30% ni yo‘qotganda ham ularda so‘lishning tashqi belgilari yaxshi sezilmaydi. Soyaga chidamli o‘simliklar suvlarini 13 –15 % yo‘qotishi bilan so‘lib qoladilar. Botqoqlikda yashovchi o‘simliklar eng chidamsiz bo‘lib, suv taqchilligi 7 % bo‘lganda qurib qoladi. Antitranspirantlar. Keyingi yillarda bir qancha moddalar olindiki, ularni o‘simliklarga purkaganda transpirasiya jadalligi sezilarli darajada pasayadi.Bunday xususiyatga ega bo‘lgan moddalarga antitranspirantlar deyiladi. Hamma antitranspirantlar ikki guruhga bo‘linadi: 1)og‘izchalarning yopilishini ta’minlaydigan moddalar, 2)barg o‘stida yupqa parda hosil qiluvchi moddalar. Og‘izchalarning yopilishini ta’minlaydigan moddalarga fenilmerkurasetat C 8 H 8 H 8 O 2 , dodesenilsuksinat-CH 2 -(CH) n– CN-CH 2 -CHCOOH-CH 2 COOH, abssizin kislotasi-C 15 H 20 O 4 kiradi. Bu moddalar o‘simlikka purkalganda og‘izchalarni tashkil qilgan hujayralarning turgori kamayadi va ular yopiladi. Masalan, makkajo‘xori, tamaki, topinambur, qarag‘ay barglarida, fenilmerkurasetatning 10 -4 M eritmasi purkalganda, og‘izchalar 2 xafta mobaynida yopiq bo‘lgan. Transpirasiya jadalligi esa 50%gacha pasaygan. Ikkinchi gruppa moddalarga, polimerlar – polietilen, polipropilen, polistrol kabilar kiradi. Bular barglarning o‘stida plyonka qavati hosil qiladi va natijada suv bug‘larining ajralib chiqishiga mexanik to‘siq hosil bo‘ladi. Tekshirishlar natijasiga ko‘ra transpirasiya jadalligi 50%dan ko‘proq kamayadi, fotosintez va mineral elementlarni o‘zlshtirish jadalliklari o‘zgarmaydi. Ayrim o‘tkazilgan tajribalar o‘simliklarning hosildorligini oshirish mumkinligini ko‘rsatadi. Turli ekologik guruh o‘simliklarida suv almashinuvining xususiyatlari. Yer yuzida yashaydigan barcha o‘simliklar suvga bo‘lgan munosabatiga ko‘ra asosan ikki guruhga ajratiladi : 1. Suvda yashaydigan o‘simliklar. 2. Quruqlikda yashaydigan o‘simliklar. 1. Gidrofitlar . Suvda yashovchi o‘simliklar gidrofitlar deb ataladi. Ular suv o‘simliklari hisoblanib, butunlay yoki bir qismi suvga botib yashaydi. Bu guruhga barcha suv o‘tlari (suv ayiqtovoni, nilfiya, lotos, elodeya, ryaska, valisneriya, gichchak va boshqalar) kiradi. Suv o‘simliklarining yashash muhiti suv bo‘lganligi uchun ham xarakterli xususiyatlari oshikcha suvning tanaga kirishdan saqlanishga moslashgan. Suv o‘simliklari suzib yuruvchi sathining katta bo‘lishi, mexanik to‘qimalarining sust rivojlanganligi, vegitativ organlarining shilimshiq bo‘lishi, qoplagich to‘qimalarining sust rivojlanganligi, so‘zuvchi barglarining ustki tomonida ko‘plab og‘izchalar joylashishi, barg mezofili ustunsimon va bulutsimon to‘qimalarga ajralmaganligi, ildiz tizimining juda kuchsiz rivojlanganligi, ko‘proq vegetativ yo‘l bilan ko‘payishi va boshqalar bilan ajralib turadilar. Suv o‘simliklarining to‘qimalarida juda ko‘p hujayralararo bo‘shliqlar bo‘lib, ular gazlar bilan to‘liq va yaxshi aerenximani hosil qiladi. Bunday o‘simliklar o‘z gavdasini suvda yaxshi saqlaydi. Shuning uchun ham mexanik to‘qimalari yaxshi rivojlanmagan. O‘tkazuvchi naylari ham kam rivojlangan yoki butunlay bo‘lmaydi. Tanadagi epidermis qavati juda yupqa bo‘lib, kutikula bo‘lmaydi, bo‘lsa ham juda yupqa bo‘lib, suv o‘tkazishga qarshilik qilmaydi. Osmotik bosim va hujayralarning so‘rish kuchi 1-2 atm . ga teng bo‘ladi . Metabolitik jarayonlar uchun zarur suvni bo‘tun gavdasi orqali shimib oladi . Bu o‘simliklar suvdan chiqarib olinsa , bir necha minut ichida hamma suvni yo‘qotadi va nobud bo‘ladi . 2. Quruqlikda yashaydigan o‘simliklar namlik sharoitiga moslanishiga ko‘ra uchta ekologik guruhga ajratiladi : gigrofitlar , mezofitlar va kserofitlar . 1. Gigrofitlar . Namlikka to‘la tuyingan va sernam muhitda yashaydigan o‘simliklar gigrofitlar guruhiga kiritiladi . Odatda bunday muhit daryolar , ko‘llar , botqokqiklar , sernam o‘rmonlar va soya joylarda mavjud bo‘ladi . Bu guruhga kiruvchi o‘simliklarga : qamish , sholi , lux , kiyek , ingichka bargli paporotniklar va boshqalarni ko‘rsatish mumkin . Bu ekologik guruh o‘simliklari ham ortiqcha namlik sharoitiga moslashish belgilari bilan xarakterlanadi . Bu o‘simliklar to‘la suv bilan ta ’ minlangan sharoitda yashaganliklari tufayli ularning tanasida transpirasiya jarayoniga qarshilik qiluvchi belgilar juda kam yoki bo‘lmaydi . Jumladan hujayra epidermisi juda yupqa va yupqa kutikula qavati bo‘ladi . Og‘izchalari bargning ostida joylashgan va ko‘proq muddatda ochiq bo‘ladi . Hujayralararo bo‘shliqlarning yirik bo‘lishi , suv bug‘latuvchi sathning keng bo‘lishini ta ’ minlaydi . Transpirasiya jadalligining yuqori bo‘lishi , tanadagi eritmalar harakatini tezlashtiradi . Ularda maxsus gidatodlarning bo‘lishi , ortiqcha suvning suyuq - tomchilar holida tanadan chiqib turishini ta ’ minlaydi . Bu o‘simliklar tuproq va havo qurg‘oqchiligi ta ’ siriga chidamsiz bo‘ladi . 2. Mezofitlar . Bu guruhga kiruvchi o‘simliklar , o‘rtacha namlik bilan ta ’ minlangan sharoitda yashashga moslashgan bo‘lib , ularga ko‘pchilik madaniy va ayrim yovvoyi holda o‘suvchi o‘simliklar kiradi . Madaniy turlarga g‘o‘za , makkajo‘xori , bug‘doy , arpa , suli , qovun , tarvuz , bodring , pomidor va boshqalar kirsa , yovvoyi holda o‘suvchilarga marvaridgul , sebarga , bug‘doyiq va boshqa ko‘pchilik o‘tchil o‘simliklar kiradi . Mezofitlarning ildiz tizimi yaxshi rivojlangan , barglari yirik , yer osti qismi ham yaxshi rivojlangan . Barglari ustunsimon va bulutsimon mezofillga ajralgan . Og‘izchalari odatda bargning pastki epidermisida joylashgan . Transpirasiya jarayonida , suv sarfi asosan og‘izchalar orqali boshqariladi . Hujayra shirasining osmotik bosimi 10-25 atm . atrofida bo‘ladi . 3. Kserofitlar . Bu o‘simliklar guruhiga qurg‘oqchil iqlim sharoitida yashashga moslashganlar kiradi . Ular tuproq va atmosfera qurg‘oqchiligi ta ’ siriga chidamli bo‘lib , suv balansini tez o‘zgartirmaydi . Suv juda kam bo‘lgan cho‘l va dasht zonalarida keng tarqalgan . Barcha kserofitlarni ikki guruhga bo‘lib o‘rganish mumkin : sukkulentlar va sklerofitlar . Sukkulentlar . Ularning tanasi qalin etli , sersuv , poyasida yoki bargida suv saqlay oladigan ko‘p yillik o‘simliklar . Ularning ayrimlari suvni poyasida saqlaydi ( kaktuslar ). Suvni poyasida saqlovchilarning barglari tikanlarga yoki tangachalarga aylangan , bargning vazifasini yashil , etdor poyalar bajaradi . Bargida suv saqlovchi sukkulentlarda esa aksincha poyalar kuchsiz rivojlangan , barglari etli , sersuv ( agava , aloe , semizak ) bo‘ladi . Umuman , sukkulentlarning suv saqlovchi parenxima to‘qimasi kuchi rivojlangan bo‘ladi . Faslning yog‘ingarchiliklar ko‘p bo‘ladigan muddatlarida suvni g‘amlab oladi va undan uzoq muddatda foydalanadi . Sukkulentlarning mexanik to‘qimasi yaxshi taraqqiy etmagan . Epidermis hujayralarining devori qalinlashgan va qalin kutikula bilan qoplangan , tuklar ko‘p , og‘izchalar soni kam va maxsus chuqurchalarda joylashgan bo‘ladi . Og‘izchalar kechasi ochilib , kunduzi havo issiq muddatlarda yopiq bo‘ladi . Sklerofitlar . Bu guruhga kiruvchi o‘simliklar qurg‘oqchilikka chidamli ko‘p yillik , barglari kuchli reduksiyalangan va tikanga aylangan . Ularga saksovul , yantoq , qandim , qizilcha , shuvok , juzg‘un , efedra va boshqalar kiradi . Ularning tanasi , bargi dag‘al va qattiq bo‘lib ( grekcha skleros - dag‘al , qattiq ) qalin kutikula bilan qoplangan . Og‘izchalarning maxsus chuqurchalarga joylanishi ularning xarakterli belgilaridandir . Umuman kseromorf belgilari ko‘p bo‘lib , ular transpirasiyani kamaytirishga qaratilgan epidermisning yuzasida har xil mumsimon moddalar ajratiladi . Ayrim o‘simliklarda ( palma ) mumsimon moddalarning qalinligi 5 mm gacha bo‘ladi . Qalin kutikula , mumsimon moddalar va tuklar suv bug‘lanishini pasaytiradi . Ayrim o‘simliklar ( ko‘ng‘irboshdoshlar , chalov ) bargining ustki tomonida og‘izchalar joylashgan . Barg qirralaridagi chuqurchalarda motor hujayralar deb ataladigan yupqa devorli yirik va hajmini o‘zgartira oladigan tirik hujayralar joylashgan . Suv tanqisligi boshlanganda bu hujayralarning ( motor ) hajmi kamayib , barg yaprog‘i o‘ralib nay hosil qiladi . Natijada og‘izchalar o‘ralgan nay ichida qoladi va transpirasiya ham juda past bo‘ladi yoki to‘xtaydi . Ko‘pchilik kserofitlar , kechasi og‘izchalar ochiq paytda , CO 2 ni yutib oladi va hujayra vakuolasida olma kislotasi - malatni to‘playdi . Kunduzi havo issiq va og‘izchalar yopiq paytda , malat sitoplazmaga o‘tadi va u yerda malatyog‘gidrogenaza fermenti yordamida CO 2 ajraladi . Ajralgan CO 2 xloroplastlarga o‘tadi va fotosintez jarayonida ishtirok etadi ( fotosintezning SAM yo‘li ). Fotosintez jarayonida ajralib chiqqan kislorod hujayralararo bo‘shliqlarda to‘planadi va nafas olish jarayoniga sarflanadi . O‘z navbatida nafas olish jarayonida ajralib chiqqan CO 2 ham fotosintez uchun sarflanadi . Fotosintezning bu yo‘li qurg‘oqchilikka chidamli o‘simliklar – sukkulentlar va jazirama cho‘llarda yashaydigan o‘simliklarda sodir bo‘ladi . Sukkulent bo‘lmagan kserofitlar o‘zlarida boradigan transpiratsiya jarayoni tufayli 4 guruhga bo‘linadi. Bular: haqiqiy kserofitlar, yarim kserofitlar, cho‘l kserofitlari va poykilokserofitlardir. Haqiqiy kserofitlarga shuvoq, itgunafsha kabi o‘simliklar kiradi. Bu o‘simliklar hujayralarida osmotik bosim yuqori bo‘lib transpiratsiya miqdori kam bo‘ladi. Yarim kserofitlarga g‘ozoyoq, marmarak kabi o‘simliklar kiradi. Ular hujayralarining sitoplazmasi yopishqoqligi kam, ildizlari juda ham chuqur ketib sizot suvlarigacha etib boradi. Barglarida boradigan transpiratsiya jarayoni kuchli bo‘ladi. Cho‘l kserofitlariga chalov kabi boshoqdoshlar oilasining cho‘lda o‘sadigan ayrim turlari kiradi. Ular yoz yomg‘iri suvlaridan yaxshi foydalanishadi, ammo faqatgina qisqa suv etishmasligiga chidashi mumkin. Poykilokserofit o‘simliklarga lishayniklar kabi suv etishmagan sharoitda anabioz holatiga o‘tuvchi o‘simliklar kiradi. Sug‘orishning fiziologik asoslari. Qishloq xo‘jalik o‘simliklarini sun’iy sug‘orish yuqori hosil olish garovidir. Chunki hosildorlik lalmikor yerlarga nisbatan 3-5 martagacha yuqori bo‘ladi. o‘simliklarni sun’iy sug‘orish ayniqsa arid zonalari (suvning bug‘lanishi yillik yog‘inganrchilik miqdoridan ancha ko‘p bo‘lgan joylar) uchun katta ahamiyatga egadir. Chunki bunday zonalarda o‘simliklarda suv taqchilligi tez-tez sodir bo‘ladi. Olimlarning ko‘rsatishicha, hatto juda qisqa muddatli suv taqchilligi ham o‘simliklarning normal o‘sishiga ta’sir qilmay qolmaydi. o‘simliklarda suv kamchilligi ayniqsa suvning surilishi, ildiz bosimi, og‘izchalar holati, transpirasiya, fotosintez, nafas olish fermentlarining aktivligi, o‘sish va rivojlanish, hosildorlik va hosil sifati kabi jarayonlarga ta’sir etadi. Qishloq – xo‘jalik o‘simliklarini vegitatsiya davomida ta’minlash uchun sarflanadigan suv miqdoriga – sug‘orish normasi deyiladi va u quyidagi formula bilan aniqlanadi: E=aP+W+M Bu yerda E – umumiy suv miqdori, m 3 /ga, a P – o‘simliklarning yog‘ingarchiliklar hisobiga foydalanadigan suv miqdori m 3 /ga, W- tuproq qatlamidan foydalaniladigan suv zahirasi, M – bir marta sug‘orish normasi m 3 /ga. Bu normani belgilashda yuqorida ko‘rsatilgan omillardan foydalaniladi. Masalan, go‘za uchun sug‘orish normasi 3500 dan 10000 m 3 /ga bo‘lishi mumkin. Bir marta sug‘orish normasi quyidagi formula bilan aniqlanadi: M = aH(B p – B o ) 100 Bu yerda M – bir marta sug‘orish normasi, m 3 /ga, a – tuproqning hajmiy massasi, T/m 3 ; H- tuproqning namlanuvchi qatlami; B p – tuproqning namlanuvchi qatlamidagi dala namlik sig‘imi, % ; B o – sug‘oriladigan dala tuprog‘ining namligi, %. O‘simliklarni bir marta sug‘orish normasi ularning o‘sish fazalari va bu fazalarda suvni o‘zlashtirish xususiyatlaridan kelib chiqib belgilanadi. Masalan, go‘za o‘z vegitatsiyasi davomida sarflaydigan sug‘orish normasining 20- 25 % ni gullash fazasigacha, 55-60 % gullash fazasida, 15-20 % esa ko‘saklash va pishish fazalarida sarflaydi. Shunga asosan sug‘orish soni va bir marta sug‘orish (400 dan 900 m 3 /ga, ayrim hollarda 1200 m 3 /ga bo‘lishi mumkin) normalari belgilanadi. Ayniqsa o‘simliklarning sug‘orish muddatlarini to‘g‘ri aniqlash katta ahamiyatga ega. Bu masalada ham bir qancha fikrlar mavjud: 1) tuproq namligini hisobga olish, 2) o‘simliklarning tashqi ko‘rinishiga qarab belgilash, 3) o‘simlikning fiziologik jarayonlari asosida aniqlash va h. Ayrim o‘simliklar va ularning o‘sish fazalarida, hujayra shirasining so‘rish kuchi quyidagicha bo‘lganda, sug‘orish tavsiya etiladi: go‘zada to gullaguncha – 12 atm, gullash fazasida – 14 atm, ko‘saklash va pisha boshlashda – 16 atm, urug‘lik yung‘ichqa yosh maysalari – 3-5 atm, shonalash – 8 – 11 atm, gullash fazasida 14 – 18 atm va hokazo. Keyingi yillarda tavsiya etilgan tez aniqlash usullaridan yana bittasi, barg hujayrasining elektrik qarshiligini aniqlashdir. Bu usul ayniqsa mevali daraxtlarning sug‘orish muddatlarini belgilash uchun tavsiya etilgan. Barg hujayralarida elektrik qarshilik 500-600 kOm bo‘lganda , o‘simliklar suv bilan normal ta ’ minlangan hisoblanadi . Agar elektrik qarshilik oshib , 1000- 1500 k Om ga yetsa sug‘orish tavsiya etiladi . Elektrik qarshilik 2000 k Om ga yetishi kuchli suv defisiti roy berganini bildiradi . Shunday qilib , o‘simliklardan yuqori va sifatli hosil olish uchun , ularni butun vegitatsiya davomida meyorida suv bilan ta ’ minlash zarur . Suv defisitligiga , ayniqsa uning uzoq muddatli bo‘lishiga yo‘l qoymaslik hosildorlik garovidir . Adabiyotlar: 1. Ivanov P I. Zufarova M E. Umumiy psixologiya. – T.: 2018. 2. Mirashirova.N A. Umumiy psixologiya. – T.: 2016. 3. Davletshin M.G., T о ‘ychiyeva SM. Umumiy psixologiya. - T.: TDPU, 2002.- 202 б . 4. Karimova V.M. Psixologiya. - T.: Sharq, 2000. 5. G’oziyev E. Umumiy psixologiya. -T.: Faylasuflar. 2010. 6. Салаева М.С., Ахмедова М. Психологик диагностика ва амалиёт. Ўқув қўлланма 5140900 – Касб таълими йўналишлари бакалаврлари учун. -Т.: Мухаррир, 2010. -118 б. 7. Салаева М.С., Ахмедова М. Психологик диагностика ва амалиёт. Ўқув қўлланма. 5811100 – Корхоналар сервизи (корхоналар турлари бўйича) таълими йўналишлари талабалари учун. –Т.: Фан ва технология. 2010, - 248 8. Салаева М.С., Халилова Ш.Т. Ўспиринларда креатив фикрлашни ривожлантиришнинг психологик жиҳатлари / “Психологияни ўқитишда замонавий инновацион ёндашув: психологлар фаолиятини ташкил этишда илғор технологиялар” номли Республика илмий-амалий анжумани мақолалар тўплами. Низомий номидаги ТДПУ “Психология” ўқув-илмий маркази. 2019 йил 24 декабрь. – Б.13-16. 9. Салаева М.С. О личностном характере проблемы профессионального сознания / «Узлуксиз таълим тизимида маънавий-касбий баркамол шахс тарбияси» Республика илмий-назарий конференция, ГулДУ. 2007 йил 16-17- ноябрь . – Б . 208-209. 10. Salayeva, M. S., & Abduhakimova, M. (2023). Psixodiagnostik tadqiqotlarni amalga oshirish jarayonidagi muammolar // Results of National Scientific Research International Journal, 2(1), 69–79. Retrieved from https://academicsresearch.com/index.php/rnsr/article/view/1470

Transpiratsiya va uning fiziologik ahamiyati. O‘simliklarda suv almashinuvi ekologiyasi

Купить