Trenning mashg‘ulotlarini olib boorish usullari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	49.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Trenning mashg‘ulotlarini olib boorish usullari

Купить

Trenning mashg’ulotlarini olib boorish usullari
Reja:
Kirish
I.bob. Psixologik trening haqida tushuncha. uning
maqsad va vazifalari
1.1. Trening haqida tushuncha
1.2. Treningga berilgan ta’riflarning mazmuni
1.3. Trening mashg‘ulotining maqsad va vazifalari
1.4. Psixologik treningga murojaat etuvchilar guruhi
II.bob. Trening tarix
2.1. Qadimgi manbalarda trening elementlariga oid fikrlar
2.2. Sharq allomalarining guruhlar bilan bogiiq fikrlari
2.3. Guruhiy terapiya elementlarining vujudga kelishi
2.5. Guruhiy terapiyaga gumanistik yo‘nalishning ta’siri
2.6. K.Levinning guruhiy terapiyaga qo'shgan hissasi
2.7. Psixokorreksion guruhlarning rivojlanishi
2.8. Rossiyada trening guruhlarining rivojlanishi
2.9. Transformasion treninglaming rivojlanishi va inqirozga yuz tutishi
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar

Kirish
Har qanday trening trenerning qisqacha ma’lumot berishi bilan boshlanadi. Bunda
u treningni maqsadi, vazifalari, shuningdek, ishtirokchilar egallashi mumkin
bo‘lgan natijalar haqida gapiradi. Ya’ni bu jarayonda ishtirokchilarga trening
haqida tushuncha, uning qanday tashkil qilinishi, o‘tkazilishi va ishtirokchilar
trening oxirida qanday natijalarga erishishi mumkinligi tushuntiriladi.
Guruhiy norma tamoyil, qoidalarni ishlab chiqish. Trening mashg‘uloti
boshlanganidan va trenerning qisqacha tushuntirishlaridan so‘ng dastlabki tashkil
etiladigan qism — guruhiy normalarni ishlab chiqish bilan bog‘liq bo‘lgan qismdir.
Guruhiy normalarni qabul qilishdan maqsad - guruhda mashg‘ulotning dastlabki
soatlaridanoq samimiylik, o‘zaro ishonch, o‘zaro hurmat muhitini vujudga keltirish
va eng asosiysi mashg‘ulotning samarasini ta’minlashdan iboratdir. Guruhiy
normalarni ishlab chiqish va qabul qilish jarayonida guruh a’zolari bilan bu
normalarga albatta rioya qilish kerakligi to‘g‘risida kelishish va guruhning har bir
ishtirokchisining roziligini olish kerak. Buning uchun ularga qoidalarga rioya etish
treningni maqsadiga erishish va qulay psixologik iqlimning yaratilishida katta
ahamiyatga ega ekanligini tushuntirish lozim.
Guruhiy normalar trener bilan guruh ishtirokchilarining hamkorligida ishlab
chiqilishi shart. Guruhiy normalarni ishlab chiqishda trener “Aqliy hujum”
usulidan foydalangan holda fikrlar yig‘ishishi maqsadga muvofiqdir. Mashg‘ulot
jarayonida qanday qoidalarga amal qilish lozimligi to‘g‘risida guruh a’zolarining
o‘zi takliflar, fikrlar berishi, bunda ma’lum bir fikrni berayotgan ishtirokchining bu
fikrning trening uchun qanday ahamiyatga ega ekanligini izohlashi maqsadga
muvofiqdir, shundan so‘ng ishtirokchilar bilan uning taklifi qabul qilinadi yoki rad
etiladi.
Ayrim hollarda, agar ishtirokchilar orasidan fikr bildiruvchilar topilmasa, vaqtni
yo‘qotmasdan trenerning o‘zi yo‘naltiruvchi fikr sifatida birorta normani taklif
etishi ham foydadan holi bo‘lmaydi.
Trening mashg‘ulotlari jarayonida guruhdagi ishlarni tashkil qilishga doir normalar
quyidagilardan iborat bo‘lishi mumkin:

Intizomga qat’iy rioya qilish yoki “O-O qoidasi” normasi. Bunda har bir guruh
a’zosi mashg‘ulotga o‘z vaqtida kelishi, o‘z vaqtida ketishi kerakligi zarurligini his
etishi lozim va bunga qat’iy amal qilishi kerak. Chunki trening mashg‘ulotiga
biror-bir ishtirokchi kechikib qolsa, mashg‘ulot qoidasiga ko‘ra mashg‘ulotni
boshlash mumkin emas, shuning uchun butun guruh kechikkan ishtirokchini
kutishiga to‘g‘ri keladi. Bunday holning sodir bo‘lishi esa ayrim ishtirokchilarning
jahlini chiqarishi, g‘ashiga tegishi, mashg‘ulotlarning to‘xtab qolishi va turli
noroziliklarga olib kelishi mumkin.
"Maxfiylik"yoki “Sir saqlash” normasi. Trening jarayonida bayon etilgan
kimningdir, aniqrog‘i guruhdagi biror-bir ishtirokchining hayotiga oid
ma’lumotlar, fikrlar, hissiyotlarning ifodalanishi, o‘yin va mashqlarni bajarish
jarayonida noqulay holatlarga tushib qolishlar trening doirasidan chetga
chiqmasligi lozim. Negaki kishining shaxsiga oid bunday ma’lumotlarning
mashg‘ulot chegarasidan chetga chiqishi uning uchun turli kutilmagan
tnoxushliklarni keltirib chiqarishi mumkin.
"Shu yerda va hozir" normasi. Guruhdagi muomala-munosabat mashg‘ulot
jarayoniga bevosita aloqador, ya’ni ayni payt bilan bog‘liq bo‘lishi zarur. Hattoki
ishtirokchilardan birortasi o‘tgan zamondagi voqeani hikoya qilayotganda ham,
uning shu yerda va ayni paytda nimani his qilayotganligi muhim ahamiyat kasb
etishini unutmaslik lozim. Bundan tashqari, ham trener, ham har bir ishtirokchi
o‘zining har qanday muammolarini unutib, o‘zini faqat "shu yerda va hozir"
holatida his qilishi trening samarasi uchun asosiy omillardan biridir.
Fikrni birinchi shaxs tomonidan bayon etish normasi. Bunda doimo mulohazalar
"Menimcha...", "Mening fikrimcha...", "Mening o‘ylashimcha..." qabilida bayon
etilishi maqsadga muvofiqligi uqtirilishi kerak.
"Yagona mikrofon" normasi. Biror ishtirokchi o‘z fikrini bildirayotganida,
boshqalar unga diqqat bilan quloq solishi va uning gapini bo‘lmasligi, bir-birining
shaxsini o‘zaro hurmat qilishi lozim. Kimdir gapirayotganida boshqa birovning
unga quloq solmasligi so‘zlovchining shaxsiyatiga tegishi va u keyingi bahslarda

o‘z munosabatini bildirishdan bosh tortishiga olib kelishi mumkin. Bu esa trening
samarasiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi ehtimolini keltirib chiqaradi.
"Trenningda boshidan oxirigacha qatnashish" normasi. Bu norma ishtirokchilarda
mas’uliyatni vujudga keltirish uchun zarur bo‘lgan tamoyildir. Agar
ishtirokchilardan kimdir biror kun, hatto biror soat mashg‘ulotni qoldiradigan
bo‘lsa, bu nafaqat uning o‘zi, balki guruh uchun ham, trener uchun ham
mashg‘ulot effektining pasayishiga olib keladi. Umuman ishtirokchilar bir-birlariga
do‘stona munosabatda bo‘lishi, bir-birlarining hissiyotlarini hurmat qilishlari
kerak. Agarda ketishi kerak bo‘lib qolsa albatta trener va guruhni ogohlantirishi
lozim.
"Ixtiyoriylik" normasi. Trening mashg‘ulotida o‘z mulohazalarini bayon etish,
munozaralarda, o‘yin va mashqlarda ishtirok etishda ixtiyoriylikni joriy qilish
muhim ahamiyatga ega. Ya’ni jarayonlarda ishtirokchilar ixtiyoriy ishtirok
etmasdan biri-biriga “mulozamat qilishi” vaqtning yo‘qotilishi va muhitning
buzilishiga olib keladi.
"Vaqtni tejash" yoki “Reglamentga rioya qilish” normasi. Guruh ishtirokchilari
trening mashg‘uloti davomida fikrlarini imkon qadar qisqa, lo‘nda ifodalashi,
mavzu doirasidan chetga chiqib ketmasligi lozim. Chunki gapni aylantiraverish,
gapni uzoqdan boshlab olib kelish, bir fikrni qayta-qayta takrorlayverish kabi
hollar guruh ishtirokchilarining g‘ashiga tegishi bilan birga treningda eng qimmatli
bo‘lgan vaqtni bekorga sarflanishiga olib keladi. Bu esa ishtirokchilarning
noroziligiga va ular orasida do‘stona muhitning buzilishiga olib kelishi mumkin
"Shaxsni baholamaslik" normasi. Trening mashg‘ulotlari jarayonida har bir
ishtirokchi o‘z fikr-mulohazalarini va hissiyotlarini bayon qilishi mumkin, biroq
bunda boshlovchi va qolgan ishtirokchilar hikoyadagi vaziyatnigina muhokama
qilishlari hamda so‘zlovchining o‘sha paytdagi xulq-atvori, xatti-harakatini
baholashdan qochishlari kerak. Masalan, "o‘sha paytda siz jahlga berilmasligingiz
yoki bunday demasligingiz kerak edi" kabi jumlalarning qo‘llanilishi
ishtirokchining e’tiroziga sabab bo‘lishi bilan birga qolgan ishtirokchilar o‘z
fikrlarini va muammolarini bayon etishda ochiq gapirishdan tortinishlari mumkin.

Shuning uchun, “bunaqa vaziyatda men bunday qilardim yoki degan bo‘lardim”
kabi variantlarda so‘zlashish yoki fikrini bildirish so‘raladi.

I. PSIXOLOGIK TRENING HAQIDA TUSHUNCHA. UNING
MAQSAD VA VAZIFALARI
1.1. Trening haqida tushuncha
Keyingi yillarda jamiyatdagi insonlar salomatligi muammosi davlat
siyosati darajasiga ko’tarilishi bilan birga quvonarli hol shundan iboratki, har
bir kishi o‘z salomatligiga nisbatan ongli munosabatda bolmoqda. Salomatlik
deganda nafaqat jismoniy balki, Prezidentimiz ta’kidlaganlaridek, “...har
tomonlama, ya’ni ham jismonan, ham ruhan, ham ma’nan” soglom bo’lishiga
e’tibor berilayotganligi bizning yutugimizdir.
Psixologiyada shaxsga boigan e’tibor nihoyatda katta bo’lib, buning
birgina isbotini “shaxs” atamasining o‘zinigina ilmiy jihatdan talqin etuvchi
50 dan ortiq ta’riflar mavjudligi bilan izohlash mumkin. Shunga qaramasdan
shaxs rivojlanishi, shaxs barkamolligiga berilgan tushunchalar anchagina
tarqoq holda bo’lib, turli psixologik maktablar bu tushunchani turlicha talqin
etadilar. Lekin ularning barchasi shaxs barkamolligining asosida ruhiy
salomatlik yotishini ta’kidlashgan.
Barcha davrlarda, barcha xalqlarda insoniyat va jamiyatning asosiy
boyligi, qadriyati sifatida jismoniy va ruhiy salomatligi tan olingan.
Qadimdanoq jismoniy va ruhiy salomatlik tabiblar va faylasuflar tomonidan
insonning erkin faoliyat yuritishi hamda kamolotining asosiy sharti sifatida
tushunilgan.
Insonni bio-energo-informasion tizim sifatida qaraladigan bo'lsa, bu
piramidal tizim tana, psixika va ruhiy elementlardan tashkil topgan
mukammallik sifatida qabul qilinadi. Bu uchlikdan bittasining buzilishi butun
bir tizimning barqarorligiga ta’sir ko‘rsatadi. Ma’lumki, inson
salomatligining qay darajadaligi ko‘pgina omillarga: nasliy, ijtimoiy-
iqtisodiy, ekologik va hatto sog‘liqni saqlash tizimiga ham bog‘liqdir.
Butunjahon sog‘liqni saqlash tashkilotining ma’lumotiga ko‘ra, 10-15 %
oxirgi omil (sog‘liqni saqlash tizimi)ga bog’liq, 15-20 %ini - genetik omillar,
25 %ini - ekologik omillar va 50-55 %ini esa - insonning hayot tarzi belgilab
beradi. Shunday qilib, inson salomatligining qay darajada bo’lishi asosan

insonning o‘zigagina bog’liq bo’lib, uning hayot tarzi, qadriyatlari,
ustanovkalari, ichki dunyosi va atrofdagilarga boigan munosabati asosiy rol
o‘ynaydi. Bugungi kunda mutaxassislar tomonidan otkazilayotgan aksariyat
treninglar aynan shu sohaga qaratilgan bo’lib, ularning soni juda ko'pdir.
Kitob rastalariga chiqarilayotgan kitoblarning bir qismi treninglarning
qanday o'tkazilishi, trenerga qo‘yiladigan talablarga doir ma’lumotlar bilan
boyitilgandir. Ulardan foydalanish uchun ularni ma’lum bir klassifikasiyaga
keltirish, umumlashtirish lozim boiadi. Shunga ko‘ra, zamonaviy adabiyotlar
tahlili asosida trening haqida aniq bir ma’lumotga ega bo‘lish mumkin
boladi.
Ma’lumki, trening atamasi bugungi kunda juda ko‘p ishlatilrtioqda.
Hatto bu atama bugungi kunning eng urf bo‘lgan va ommaviylashgan
atamalaridan bin bolib qoidi desak, xato boTmaydi.
Bugungi kunda odamlar orasida trening atamasini tushunishda ikki xil
yondashuv mavjud bo‘lib, birinchi toifadagilar aksariyat shu sohadan
xabardor bo‘lgan kishilardir. Ular treningni istalgan hayotiy muainmolami
yecha oladigan “sehrli tayoqcha” sifatida qabui qilishadi, ikkinchi
toifadagilar esa bu sohadan xabardor bolmagan yoki bu sohani tan
olmaydiganlar bolib, ular treningni vaqt va mablag‘ni bekorga sarflashdan
boshqa narsa emas, deb tushunishadi.
Hatto bir xil maqsadda oikazilgan maium bir trening mashg‘ulotida
ishtirok etgan bitta guruhdagi kishilaming treningga bergan bahosi ham
turlicha bo’lishi kuzatiladi.
Xo'sh, trening nima o’zi? Bu atama treningda bir marotabagina
ishtirok etgan kishi uchun hech qanday ta’riflashsiz tushunarlidir. Treningda
ishtirok etmaganlar uchun esa bu atamani tushuntirish anchagina murakkab
kechadi. Treningda ishtirok etmagan kishiga trening haqida gapirib berishni
go‘yoki yetilib pishgan olchani yemagan kishiga uning mazasi va ta’mini
tushuntirishga hai*akat qilishga qiyoslash mumkin, ya’ni uning mazasini
to’liqligicha tushuntirib boimaydi va buni shu mevani yeb Wrgandagina

bilish mumkin, xolos. Xuddi shuningdek trening haqida bilish, uni nima
ekanligini his qilish uchun hech boimaganda bir marotaba trening
mashg l
ulotlarida ishtirokchi sifatida qatnashib ko‘rish lozim.

1.2. Treningga berilgan ta’riflarning mazmuni
Treningga ta’rif berish yoki uni tushuntirishda turli mualliflar tomonidan
turlicha yondashuvlar mavjuddir. Masalan, GJ.Makshanov «Trening - bu
amaliy psixologiyaning faol metodlariga asoslangan psixologik ta’sir
amaliyotidir» deydi.
S.V. Petrushina esa bu atamaga quyidagicha tavsif beradi: “Trening -
ijtimoiy- psixologik kompitentlikni rivojlanishiga qaratilgan guruhiy amaliy
psixologiya sohasidir”.
O.Gorbushinaning fikriga ko‘ra, “Trening - bu shaxsni o‘zgartirishga
qaratilgan va hissiyotlarga boy bo‘lgan mashg‘ulotdir”
Treningni klassik psixologiya yo‘nalishiga ko‘ra ma’nosi shunday:
“Shaxsning o‘zini anglashi, guruhlarda shaxslararo munosabatlar va
muloqotga kirishish ko‘nikma va malakalarini shakllantirishga qaratilgan
guruhiy metodlar yig‘indisidan iborat bo‘lgan mashg'ulot”.
Treningni psixologik ta’sir sifatida qaragan L.A.Petrovskaya shunday
ta’riflaydi: "Butun bir trening mashg‘uloti yoki har bir alohida mashg'ulot
o'zaro ta’sirlardan iborat bo’padi. O‘zaro ta’sir metodlari guruh^oki shaxsda
ma'lum bir o‘zgarishlarni hosil qilishga yo‘naltirilgandir".
Trening atamasini tushuntirishda quyidagicha qarashlar ham mavjuddir;
Trening tushunchasi ta’lim, rivojlanish va o‘qitish tushunchalari
yordamida aniqlashtiriladi. O‘qitish va trening tushunchalarini bir-biri bilan
aralnshlirish kerakmas, lekin ayrim paytda trening o‘qitishning ma’lum bir
shakli Imoblansa, ba’zida esa o‘qitishni treninglar orqali amalga oshirilishi
ko‘pchilik tomomdan tan olinadi.
Shulami hisobga olgan holda, trening tushunchasini o‘qitish, rivojlunish
kabi tushunchalar bilan uzviy bogTiq ekanligini ta’kidlash mumkin. Shunday
ekan, trening o‘qitishning bir usuli sifatida rasmiy ta’limning O‘rnini bosish
uchun enias, balki uni toTdirish uchun xizmat qiladi. Agar treningni mashq
sifatidu lushunilsa, u holda ta’limiy faollikning shakllaridan biri hisoblanadi

va ta’lim dnsturiga kirib boradi. Aynan shu ma’noda u oliy ta’limdan keyingi
taTimning turli tizimlurkla ham keng qo‘llaniladi.
Ammo sof psixologik ma’noda psixologik treninglar yuzasidun ish
olib borgan mutaxassislaming fikrlari boshqacharoq boTib, ulaming
aksuriyali trening mashg‘ulotlari o‘yin va mashqlar orqali amalga
oshirilishigu huiuda trening jarayonida ko‘nikma, malakalar hosil qilinishiga
e’tibor qaratganlar. Jumladan,
I Vachkovning fikriga ko‘ra, “Shaxsni barkamollashtiruvchi treninglar -
bu psixologik ta’siming ma’lum bir yo‘nalishi boTib, guruhiy ishning faol
usullarini qodlash asosida o‘tkaziladi”. Devid Li esa: “Trening
tushunchasining mohiyatini “Guruhiy treninglar - ikki yoki undan ortiq
kishilar ishtirok etadigan va ishtirokchilarda bilim, ko‘nikma va malakalar
hosil qilishga qaratilgan har qanday larayondir”, deb tushuntiradi.
Yana bir ta’rif: “Trening - insonning bilimlari, ko‘nikmalari va
ustanovkalarini
rivojlantiruvchi rejalashtirilgan va tizimga solingan o‘qitish mashg‘ulotlari
bo‘lib, bu mashg‘ulotlar natijasida inson bir yoki bir necha faoliyatni
birvarakayiga bajara olish
yodlarini o‘rganadi”
Psixologiya tarixida trening o‘qi-tishning keng tarqalgan shakli faol
ijtimoiy-psi- xoogik treninglar bo‘lib, L.A.Petrovs- kiy ijtimoiy-psixgik
treningga ta’rif berar ekan, uni quyidagicha izohlaydi: “Trening - shaxslararo
munosabatlardagi ijtimoiy ustanovkalar, tajribalar, bilim, ko‘nikma va
malakalami rivojlantirishga qaratilgandir, shuningdek, u muloqotda
kompetentlikni rivojlantirish vositasi hamdir”
G.A.Kovalev esa treningni “...ijtimoiy psixologik o‘qitishning aktiv
ijtimoiy didaktik yo‘nalishidir”, deb ta’riflaydi.
Trening — guruhiy ishlashning faqatgina informasiyalar almashishning
intensiv shakli bo‘lib qolmasdan, balki ishtirokchilarda shaxsiy tajriba va
amaliy ko‘nikmalami shakllantirishga yo‘naltirilgan mashg‘ulotdir. Trening

jarayonida turli xil muammo va vaziyatlami “o‘ynash” natijasida bu
vaziyatlami tahlil qilish, o‘ziga xos tajribaga ega bo‘lish asnosida
ishtirokchilar hayotdagi ayni shu vaziyatlarda nima qilish kerakligini anglab
oladilar.
Trening termini ingliz tilidagi “train”, “training” so‘zlaridan olingan
bo‘lib, ko‘plab ma’nolarga ega, ya’ni: o‘qitmoq, tarbiyalamoq, mashq
(trenirovka) qilmoq kabi ma’nolarga ega. Xuddi shunday ko‘p ma’nolilik
treningning ilmiy talqiniga aynan mos keladi.
Trening so‘zining lug‘aviy ma’nosi “mashq qilish”, “takrorlash” ma’nolarini
bildirsada, psixologik trening haqida gap ketganda, bu atama ko‘pchilik
tomonidan “muammolaming yechimi topiladigan mashg‘ulot” sifatida qabul
qilinishini yuqorida ta’kidlab oTdik. Bu sohada ish olib borgan olimlarning
fikrlaridan kelib chiqqan holda aytish mumkinki, aslini olganda trening
mashg‘ulotIari kishilaming muammolarini hal qilmaydi, balki shu
muammolaming asosini taxlil qila olish uchun lozim bo‘Igan ko‘nikma va
malakalami hosil qiladi. Ya’ni, bizningcha TRENING - shaxsda mavjud
bo‘lgan yoki vujudga kelishi raumkin boTgan muammolarni hal qilish
uchun zarur boTgan ko‘nikma va malakalarni hosil qilish maqsadida
turli xil o‘yin va mashqlar orqali o‘tkaziladgan mashg 6
ulotdir.
Trening — bu guruhiy faoliyatning intensiv shakli boTib, unda asosiy
urg‘u ma’lumotlami uzatishga emas, balki ishtirokchilarda shaxsiy tajriba va
ko‘nikmalami hosil qilishga qaratiladi. Buni shunday tushunish mumkinki,
treningda turli xil vaziyatlar va muammolarni о ‘yin orqali o‘zida sinab ko‘rar
ekan, shaxs egallayotgan tajribasi orqali real hayotdagi vaziyatlarga
anchagina moslashuvchanroq bo‘lib boradi. Qisqacha aytganda, psixologik
trening shaxsga turli hayotiy vaziyatlarda zo‘riqmasdan harakat qilishga
yordam beradi.
Bundan tashqari, ijtimoiy iqtisodiy yo‘nalishdagi treninglar ham mavjud
boTib, ular ayrim tashkilotlaming rejalashtirilgan faolligini oshirishga,
tashkilot ishchi- xodimlarining kasbiy bilimlarini oshirishga, kasbiy

ko‘nikmalarini yaxshilashga yoki tashkilotning maqsadli faoliyati talablariga
mos keluvchi attityud (ustanovka)lar modifikasiyasini o‘zgartirishga hamda
jamoaning ijtimoiy xulq-atvorini korreksiyalashga yo‘naltirilgan
mashg‘ulotlar tizimidan iborat boTadi.
1.3. Trening mashg‘ulotining maqsad va vazifalari
Har qanday trening maqsad qo‘yishdan boshlanadi. Treneming amalga
oshiradigan ishlari, gumhni treningga tayyorlash va trening mashg‘ulotni
o‘tkazish ~ bluilaming hammasi dastlabki qo‘yilgan maqsad atrofida
shakllanadi va rivojlanadi. Shuming uchun dastlabki maqsad qanchalik aniq
shakliantirilgan boisa, qanchalik iimq tarzda yetkazib berilsa va barcha
ishtirokchilar tomonidan qabul qilinsa - mana *liu narsa treningda erishilgan
yutuqning nechog‘lik yuqori darajada ekanligini Mgilab beradi. Aynan
erishilgan yutuqning maqsadga bog’liqlik mutanosibligi Miutaxasislaming
ta’kidlashlaricha, yutuqning 80%i maqsadning qanchalik aniq
shakllantirilganligiga bog‘‘liqdir.
Yaxshi shakllantirilgan maqsadning tarkibiy qismiari quyidagilardan
iborat boTishi mumkin:
1. Maqsad erishsa boTadigan boTishi kerak. Ya’ni trener
qo‘yilgan maqsadning lulijasini ko‘ra olishi lozim. Masalan,
Hindiston fuqarosi bo’gan odam o‘z oldiga AySh prezidenti
bo‘lish maqsadini qo‘yishiga o‘xshash noaniq natijali maqsadlar
ijo‘yish trciiingni samarsizligiga olib keladi.
2. Maqsadni shakllantirishni shunday boshlash lozimki,
uning natijasi maksimal durajada trenerga bogiiq bo‘lsin.
Bittagina odamga o‘z ta’sirini o‘tkaza olmaydigan kishi butun
bir guruhga o‘z ta’sirini o‘tkazishi va ulaming o‘zgarishiga
sabab bo‘lishi unchalik ishonarli hoi emasligini hamma biladi.
3. Maqsad qo‘yishda va unga erishishda har doim aniq va
eng kichik vazifaiardan boshlash lozim. Shuning uchun birinchi
maqsad eng qisqa muddatda crishish oson boTgan maqsad

boTishi kerak. Bunda albatta global hayotiy inaqsadlami emas,
balki kichkina kundalik maqsadlami qo‘yishdan boshlagan
ma’qulroq.
Barcha mashg‘ulotlar kabi har bir trening mashg‘uloti o‘zining
maqsadiga va shundan kelib chiqib ma’lum bir vazifalariga ham ega boTadi.
Treningni maqsadi va vazifalariga aniqlik kiritishga harakat qilamiz, odatda,
psixologik treninglaming maqsadlari qo‘yilgan muammoga bogTiq holda
shakllantiriladi. Treninglarda quyidagicha maqsadlar qo‘yilishi kuzatiladi: -
Shaxsda muloqotchanlik ko‘nikmalarini hosil qilish;
- Hayotdagi qarama’qarshiliklarini to‘g‘ri tushuna olish va tahlil qilishga
o‘rgatish; - Shaxsning ichki holati (ruhiyati)ni o‘zgartirishga erishish;

-Shaxs kamoloti uchun zarur bo'lgan ko'nikmalami hosil qilish;
- Favqulodda vaziyatlarda to‘g‘ri qaror qabul qila olish ko'nikmasini hosil
qilish va h.k.
Treningda vazifa sifatida har bir tanlab olingan muammo yuzasidati
ma’lum jihatlar nazarda tutiladi. Lekin umumiy holda psixologik
treninglaming vazifalariga quyidagilami kiritish mumkin:
- Guruh a’zolarining bir-birlari bilan tanishuvini tashkil etish;
-Guruh a’zolari bilan birgalikda normalarga amal qilishga o'rganish;
-Guruh a’zolarining muammolarini gapirtirishga sharoit yaratish;
-Guruh a’zolari o'rtasida o’zaro do’stona muhit yaratish;
-Guruh a’zolarining o‘zaro jipsligini, ahilligini ta’minlash;
-Guruh a’zolarida turli xil hayotiy ko‘nikma va malakalami hosil qila oluvchi
mashg’ulotlar tashkil etish. '’ ’
-Guruh a’zolarining “qayta aloqa”sini tashkil etish.
1.4. Psixologik treningga murojaat etuvchilar guruhi
Hozirgi davrda odamlar orasida psixologik muammolarga duch kelish
va bu muammmolar natijasida ruhiy zo’riqishlar, asabiylashish hollari
nisbatan ancha ko‘p kuzatilayotganligi sir emas. Bunday ruhiy zo'riqish va

asabiylashishlar natijasida insonlarda turli xil hayotiy muammolar, jumladan,
shaxslararo munosabatlaming buzilishi, yurak-qon tomir hamda asab lizimi
kasalliklarining vujudga kelayotganligi ko'pchilikni. ayniqsa keng
jamoatchilikni, shuningdek aynan psixolog mutaxassislami ham tashvishga
solayotganligi bejiz emas. Aytish mumkinki bunday asabiylashish holatlari
turli darajadagi zo’riqishlar natijasida vujudga kelmoqda.
Bugungi kunda asabiylashish holati kuzatilayotgan va buning natijasida
muammolami hal qilish imkonini izlab psixologik trening guruhlariga
murojaat etayotgan quyidagi guruhlami alohida ajratish mumkin:

II. Bolalar guruhi:
1 .Maktabgacha ta’lim muassasasi tarbiyalanuvchilari (guruhlarga
moslasha olmaslik, tarbiyachilar va guruhdoshlari bilan kelishmovchiliklar,
nazorat ostida bo'lishni istamaslik kabilar);
2.Kichik maktab o’quvchilari (maktabga moslasha olmaslik,
o’qituvchilari va tengdoshlari bilan munosabatlarda qiynalish, uy vazifalarini
bajarishni istamaslik kabilar);
3. O smirlar (yosh fiziologiyasi va psixologiyasi bilan bog’liq barcha
muammolar).

III.Kattalar guruhi:
1. Ish joylarida (rahbar va xodimlar orasidagi) muammolar;
2. Oilada (er-xotin, qaynona-kelin, ota-ona va farzandlar orasidagi)
muammolar; 3. Keksalar orasida (psixologik o’zgarishlar
natijasida kuzatiladigan) muammolar.
Yuqorida sanab o’tilgan guruhlaming o‘ziga xos jihatlari bilan bog‘liq
holda kelib chiqadigan turli xil muammolar mavjud bo‘lib, bu muammolami
hal etish imkonini topa olmaslik natijasida psixologik maslahat va psixologik
korreksiyaga inuhtoj bo lib qoladigan bir necha xil guruhlaming vujudga

kelayotganligi keyingi yillarda mutaxassislar tomonidan tez-tez
kuzatilmoqda. Bulami quyidagicha guruhlarga ajratish mumkin:
l. Muloqotchanlik ko nikma va malakalari yetarli bo‘lmagan kishilar gumhi.
“■ Iqtisodiy yetishmovchilik bilan bog‘liq muammolardan siqilgan kishilar
gumhi.
’ ■ O‘z yaqinlarini yo‘qotish azobini yenga olmayotgan kishilar gumhi.
1. Turli baxtsiz hodisalardan keyin ruhiy zo’riqishlami boshidan kechirayotgan
kishilar gumhi.
3. Begona joyga ko‘chib kelib, tub aholining bosimidan siqilgan kishilar
gumhi.
6. Rahbarlar tomonidan yoki o‘zidan kattalar tomonidan shaxsiyatiga
tegilgan hollarda siqilishga duch kelgan kishilar gumhi.
7. Yangi o qish yoki ish joyiga moslasha olmasdan siqilishga duch kelgan
kishilar gumhi.
8. Chekish, ichish, narkotik moddalar iste’mol qilishdan qutila olmaslikdan
siqilayotgan kishilar gumhi.
Yuqorida sanab o‘tilgan muammolami hal etishning asosiy yoilaridan biri
sifatida bugungi kunda mutaxassislar psixologik trening deb ataluvchi o‘yin
v mashqlar to‘plamidan iborat mashg'ulotlardan foydalanishni tavsiya
etishmoqda.

II. TRENING TARIX1
2.1. Qadimgi manbalarda trening elementlariga oid fikrlar
Trening guruhlari qanday yuzaga kelganligini bilish bu soha
mutaxassislari uchun ham qiziqarli, ham zarurdir. Bu boradagi ma’lumotlami
o'rganish asosida iiciiing guruhlarining yuzaga kelish tarixini yoritishni
davrlarga bo'lib o'rganish maqsadga muvofiqdir. Shunga asosan trening tarixi
qachonga borib taqalishini tahlil i|ilish muhimdir. Manbalaming tahlili
asosida aytish mumkinki, qadimda ham treningni mazmun-mohiyatiga yoki
uning qaysidir elementlariga mos keluvchi ayrim likrlar mavjud bo'lganligini
ko'rish mumkin. Shuning uchun, dastlab, antik davr maTumotlariga nazar
tashlaymiz.
Bizga ma’lumki antik davr faylasuflarining dastlabki qarashlari bir qator
lanlarga asos solinishiga turtki bo'lgan. Aynan antik davr faylasuflari va
allomalarining fikrlari bugungi kundagi deyarli barcha fanlaming uzoq
o'tmishini ochib bergani holda, mavjud fanlar asosida bugungi kunda
o'rganilayotgan qonuniyatlar o'sha davrda ham mavjud bo'lganligini va
ularning boshlang'ich nuqtasi antik davrga borib taqalishini juda ko'p fanlar
isbotlab bergan.
Xuddi shunday xulosani aynan trening va uning mohiyati haqida ham
aytish mumkin. Antik davr faylasuflari tomonidan “trening” termini
ishlatilmagan bo'lsada, lekin o‘sha davr mutafakkirlarining asarlarida
insonlarda turli hayotiy vaziyatlar va muamrnolarga nisbatan ko'nikma va
malakalami hosil qilish borasida fikrlar bildirilgan. Ayniqsa, o‘sib kelayotgan
yosh avlodni hayotda chidamli, matonatli, o‘z kuchiga ishonadigan qilib
tarbiyalash uchun jismoniy mashqlardan foydalanish maqsadga muvofiq
ekanligi ta’kidlanadi. Agar bu fikrlami psixologik trening asoslari bilan
bog‘laydigan bo‘lsak, trening jarayonida psixogimnastik mashqlar (aynan
jismoniy harakatlar orqali o‘tkaziluvchi mashg'ulot qismijdan foydalanish
orqali ishtirokchilar o‘z hayotida sodir boiayotgan turli vaziyatlarda to'g'ri
yo‘l topishga, qiyinchiliklami o‘zi hal qilishga, to'g'ri qaror chiqara olishga

yordam beruvchi ko'nikma va malakalami hosil qilishagi. Aynan shunga oid
fikrlar qadimgi manbalarda ham aks etgan.
Bundan tashqari qadimgi manbalardan o‘qib bilishimiz mumkinki,
qadimgi Rimda ma’lum bir hududga tegishli muammolarni hal etish uchun
oqsoqollar kengashlari tuzilgan va ular kengash muhokamasida dumaloq
holatda o‘tirishgan. Bu holatda o‘tirish trening o'tkazishning muhim
jihatlarida ta’kidlangan dumaloq stul shaklida o'tirishga asos solgan boisa,
ehtimol. Yana bir misol, qadimgi Rimda ritsarlaming yig'ilishlari ham
dumaloq stol atrofida bo'lih o'tgan. Bu ham yuqoridagi holatni ifodalashga
asos boiadi. Bu fikrlarda aynan fanning asoslari hamda unga tegishli
qonuniyatlar ochib berilganligini ko‘rish mumkin.
Shu o‘rinda antik davr faylasuflaridan biri, qadimgi yunonistonlik
idealistik fikrlar targ'ibotchisi, faylasuf va olim Axastu (384-322)ning
fikrlarini keltirib o‘tish mumkin. Arastuning fikricha, insonda insoniy go‘zal
fazilatlar hosil qilish va unda ezgu xulq-odat hamda ko‘nikmalarni tarkib
toptiriup uchun muntazam o'tkaziladigan jismoniy mashqlar bo’lishi zarurdir.
Har bir kishi shunga odatlanishi, buning uchun esa unda doimiy harakat va
istak bo’lishi lozim. Buning natijasida odatiy ko‘nikishdan axloqiy xatti-
harakatlar hosil boiadi va xulq-atvor ko‘nikmalari paydo boiadi.
Qadimgi Spartada ham shunga o'xshash fikrlar mavjud bo’lib,
spartaliklar o‘z farzandlarining jismoniy jihatdan baquwat va sog'lom
bo’lishi uchun ulami turli mashqlar, o'yinlar bilan chiniqtirganlar. Spartaliklar
o‘z farzandlarini jismoniy mashqlar orqali sovuqqa, ochlikka, og‘riqqa
bardoshli qilib tarbiyalashga harakat qilishgan. Ahamiyatli tomoni shundaki,
ular jismoniy mashqlami bajarish jarayonida bolaiami olti-yetti nafarlik
guruhlarga bo‘lib ishlaganlar va har bir guruhga alohida vazifalar berganlar.
Bundan ko'zlangan maqsad - guruhdagi bolalar oitasida o‘zaro bir-birlariga
bo‘lgan ishonchni shakllantirish, shuningdek o‘zaro qoilab- quvvatlashga
erishish ko'nikmasini shakllantirishdan iborat bo‘lgan.

Alohida ta’kidlash lozim, spartaliklarda ta’limning asosiy qismini harbiy
gimnastika mashqlari egallar bo’lib, bu mashqlar o‘ta qiyinligi bilan ajralib
turgan. Buning sababi esa qadimdan maiumki, qadimgi spartaliklar o'zlariga
baquwat va jismonan sogiom jangchilami tayyorlashga harakat qilishgan.
Antik davr faylasuflarining ilk fikrlari mazmun va mohiyat jihatdan ham,
maqsad va vazifa jihatdan ham hozirgi zamon trening mashg’ulotlariga toia
mos keladi. Bu bilan antik davrlarda trening mashg‘ulotlari o‘tkazilgan
degan, xulosaga kelish, noto'g'ri albatta. Lekin aynan antik davr
faylasuflarinig ilk qarashlarida o‘yin va masbqlaming inson hayotiga va
ruhiyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi ta’kidlab o'tilgan.
2.2. Sharq allomalarining guruhlar bilan bogiiq fikrlari
Navbatdagi bosqich sharq uyg'onish davri allomalarining qarashlari boiib,
ular ham o'z asarlarida guruhiy hamjihatlik, hamkorlik va birlik shaxsda bir
qator xislatlami vujudga keltirishini bayon etishgan. U lardan A.Farobiy, Ibn
Sino, M.Sa’diyning fikrlarini quyida tahlil qilamiz.
Abu nasr Farobiy (873-950) o‘rta asr ijtimoiy-falsafiy fikrlar
taraqqiyotiga katta hissa qo'shgan mutafakkir boiib, Farobiy o'z asarlarida
inson kamoloti uning xulq- atvori va axloqiga alohida e’tibor bergan, shu
bilan bir qatorda hech bir inson kamolotga, muvaffaqiyatga yolg'iz o'zi erisha
olmasligini ta’kidlagan. Shuning uchun u boshqalar bilan hamkorlikda
bo'lishga, o'zgalaming ko'magi va ishonchiga har doim ehtiy.oj sezishini
ta’kidlaydi. Kishilaming o'zaro hamkorlik qilishlari uchun esa ularga
ishonchli yo'lboshchi kerak. Farobiyning qarashlarida urg'u berilgan
yo'lboshchi va uning jamoani boshqarishini hozirgi kundagi trening
jarayonidagi trener va ishtirokchilar o'rtasidagi munosabatga qiyoslash
mumkin.
Abu Ali ibn Sino (980-1037) buxorolik qomusiy olim o'z asarlarida
kamolotga erishishning birinchi me’zoni ma’rifat egallashdan iboratligini,
shuningdek bu maqsadga erishish uchun inson qiyinchiliklardan qo‘rqmasligi
zamrligini aytib o'tadi. Abu Ali ibn Sino bolani maktabda o'qitish va

tarbiyalash zarurligini qayd etish bilan birga bola jamoada o'qitilishi
lozimligini ham alohida ta’kidlaydi. Uning fikricha, agar o'quvchi jamoada
o'qisa zerikmaydi, bir-biridan ortda qolmaslik uchun ilgariga harakat qiladi,
buning asosida esa insondagi musobaqalashish istagi rivojlanishi yotadi,
bundan tashqari bolalar birgalikda bo‘lganlarida ular o‘zaro bir-birini hurmat
qilishga o'rganadilar, do'stlashadilar, o‘quv materiallarini o'zlashtirishda bir-
birlariga ko'mak-lashadilar. Bulaming barchasi trening jarayonida
ishtirokchilarda yuzaga keltirilishi lozim bo‘lgan ko‘nikma va malakalarga
aynan mos keladi.
Ibn Sino bolani jamoada o'qitish haqida fikr yuritar ekan bolada o'z
shaxsiy fikrini bayon etib bcra olish ko‘nikmasini shakllanlirish lozimligini
ham ta’kidlab o'tadi. Bola jamoada o'qir ekan moslashuvchan, o'z fikriga ega
shaxs bo'lib kamolga yetadi. Allomaning fikriga ko'ra, bolalar jamoasini
o'qitishni jismoniy mashqlar bilan uyg'unlikda, birgalikda olib borish
zarurdir. Chunki bular bolaning barkamol - ham jismonan, ham aqlan yetuk
bo'lishi uchun zarur bo'lgan omillardir.
Muslixiddin Sa’diy hijriy 580 yilda tug'ilgan. U o'zining “Guliston”
asarida kamolotga intiluvchi shaxs jasurlik, epchillik, chaqqonlik, mardlik
xislatlarini o'zida mujassamlashtirgan bo'lishi lozimligini ta’kidlaydi. Buning
uchun inson yoshligidan boshlaboq jismoniy tarbiya va kunlik badan tarbiya
bilan shug'ullanmog'i zarur. Negaki, jismoniy mashqlar insonning yetuklikka,
axloqiy kamolot bilan uyg'un bo'lishiga olib keladi, deydi. Jismoniy yetuklik
insonda mustahkam iroda va xarakter xususiyatlarini vujudga keltiradi, deb
ta’kidlaydi.
Muslixiddin Sa’diy Sheroziy o'z hikoyalarida jismoniy jihatdan
chiniqishning inson salomatligini ta’minlashda katta ahamiyatga ega
ekanligini, shuningdek insonning o'z kuchi va irodasiga bo'lgan ishonchi,
ko'ngil xotirjamligi bilan yashash zavqi uning har qanday mashaqqatlarga
bardosh bera olishini la’minlovchi omil ekanligini ko'rsatib beradi.

Demak, uning fikrlarida ham aynan trening sohasidagi qonuniyatlarga
mos keluvchi mohiyat mavjudligini ko'rish mumkin.
Yuqoridagi tahlillardan ko'rinib turibdiki, trening guruhlari o'z-o'zidan
yuzaga kelmagan. Ulaming asosi qadimgi manbaiarga borib taqaladi.
2.3. Guruhiy terapiya elementlarining vujudga kelishi
Keyingi asosiy bosqich trening gumhlarining uzoq xorijda rivojlanishi
tarixi bilan bog'liq bo'lgan ma’lumotlarga oiddir.
Uzoq xorij psixologik adabiyotlarining tahlili shuni ko'rsatadiki,
guruhlarda irening o'tkazish borasidagi ishlar dastlab psixologik ma’no-
mazmunga ega bo'lmagan. Bu sohada olib borilgan ishlar dastlab tibbiyot
bilan bog'liq holda yuzaga kela boshlagan.
XVIII asrda Fransiya va Venada psixiatriyaga katta e’tibor qaratilgan
bo'lib, uning zamirida trening guruhlariga xos ayrim jihatlaming
rivojlanganligi ma’lum.
Psixosomatik kasalliklar bilan og'rigan bemorlar guruhini bir joyda
davolashga harakat qilgan dastlabki tadqiqotlardan biri sifatida avstriyalik
psixiatr Frank Anton Messer (1734-1815y.y) va amerikalik shifokor Djozef
Prattning (1930y) olib borgan ishlari diqqatga sazovordir.
Bemorlar bilan ishlash jarayonida olimlaming ikkalasi ham guruhiy
terapeya usulini qo'llagan holda o'z kasallarini davolashga harakat qilganlar.
Lekin ular dastlabki paytlarda o'z bemorlarini guruhiy davolashning faqat
iqtisodiy jihatdan foydali ekanligini anglaganlar xolos va ular guruhda ish
olib borishning psixologik jihatlariga e’tibor ham berishmagan.
Guruhlaming inson psixologik sog'ligiga ijobiy ta’sir qilishi
avstraliyalik olim Frank Anton Messer tomonidan olib borgan tadqiqotlarda
o'z aksini topgan. U Parijda turli xil somatik hamda psixik kasallikka
chalingan bemorlami davolash bilan shov-shuvli mashhurlikka erishgan.
F.A.Messer atmosferadagi ko'rinmas magnitli flyuidlar inson salomatligiga
ta’sir qiladi, flyuidlar ta’sirida har qanday muvozanatning buzilishi kasallikni
chaqiradi, deb ishongan. Uning fikriga ko'ra, davolash jarayoni flyuidlami

shifokor bemorga berishi bilan amalga oshiriladi. Shuning uchun, ya’ni
bemorlarga flyuidlami berish uchun u kasallarni bitta guruh topishning
yagona usuli, o‘qitishning yangi shakli — psixologik treninglar ekanligi
ko‘pchilik mutaxassislar tomonidan ta’kidlandi.
AQShda bu boradagi ishlarini davom ettiruvchilardan bin bo'lgan - Trigant
Barrouning ishlarini tahlil qilish mumkin. T.Barrou 1925 yildayoq
psixoanaliz atamasidan ko‘ngli to'lmasdan, guruhiy tahlil (gruppovoy analiz)
atamasini fanga kiritgan. Bunda u odamlami tushunish va ulami chuqurroq
o'rganish uchun ular birga bo‘ladigan ijtimoiy guruhlami o'rganish
lozimligini qayd etgan.
Guruhiy terapeya haqida gap ketganda zamonaviy guruhiy terapiyaga
birinchilardan bo'lib o‘z hissasini qo‘shgan olim, psixodrammaning asoschisi
Ya.Morenoning xizmatlarlari haqida gapirmaslikning imkoni yo‘q. 1931
yilda Moreno guruhiy terapeya bo'yicha birinchi mutaxassislik jurnaliga asos
soldi. “Imprompti” deb nomlangan bu jumal ko‘p yillar mobaynida nashr etib
kelindi, keyinchalik nomi o‘zgarib “Group Psuchoterapy” nomini oldi: 1932
yilda Ya.Moreno birinchi bo‘lib psixoterapeya atamasini fanga kiritdi.
Bugungi kunda bu termin keng doiradagi yondoshuvlami anglatish uchun
ishlatilsada, Moreno bu atama orqali jamiyatdagi insonlami sotsiometrik
baholash va shaxsiy tanlovlari asosida yangi guruhga birlashtirish metodini
tushuntirgan, Ya.Moreno 1942 yilda birinchi bo‘lib guruhiy
psixoterapevtlaming professional uyushmasini tashkil qildi.
Xuddi shu yili germaniyalik I.G.Shuls o‘z-o‘zini ishontirish va o‘ziga
rnhan ta’sir ko'rsatish orqali ichki ruhiy zo'riqishni bartaraf etish uchun
autogen trenirovkalaming klassik variantini ishlab chiqadi va Garvarddagi
biznes maktabida sinov maqsadida o'tkazib ko'radi
1947 yilda AQShda birinchi milliy trening labaratoriyasi ochiladi.
1948 yilda Amerikada G.S.Altshuller tomonidan yaratuvchanlik masalalarini
yechish nazariyasi ishlab chiqiladi va aynan mana shu nazariyalar asosida
Boku shahrida treninglar olib boriladi. Bu treninglarda zamonaviy trening

elementlaridan foydalangan holda ijodiy tasawurlami rivlojlantiruvchi
treninglar o‘tkaziladi.
2.5. Guruhiy terapiyaga gumanistik yo‘nalishning ta’siri
XIX asr boshlarida tibbiyot sohasida ish olib borgan psixiatr olimlardan
biri F.Pinel tomonidan Parijda psixiatriya sohasida olamshumul o'zgarishlar
amalga oshiriladi. Pinel ruhiy kasalxonadagi bemorlami - og‘ir hayotiy
sharoitlar natijasida ruhiy kasallikka chalinganlami - qiyinchilikdan xalos
etish maqsadida o‘z qaramog‘iga oladi va ular bilan ruhiy davolash
muolajalarini o‘tkaza boshlaydi. O'sha davrda ruhiy kasallar qo‘l va oyoqlari
bog‘lab qo‘yilgan holda davolanar edi. I’inel bunga qarshi chiqadi va ulami
davolash bilan o‘zi shug‘ullana boshlaydi.
Oradan bir qancha vaqt o'tib, F.Pinehiing qo‘llagan muolajasi natijasida
ayrim bemorlarda ijobiy o‘zgarish)ar ro‘y berayotganligi kuzatiladi. F.Pinel
qo‘llagan muolajaning siri shunda ediki, u bemorlar bilan birgalikda o'tirib,
ular nima qilsa shuni takrorlaydi, shu yo‘sinda dastlab ulami o'rganadi, bu
jarayonda bemorlar ham unga o‘rganib qolishadi. Natijada bemorlar Pinelga
ergasha boshlaydi, uning aytganlarim so'zsiz bajarishadi, bu esa albatta,
o'zining ijobiy ta’sirini ko‘rsatadi. F.Pinelning ruhiy kasallar bilan ishlash
jarayonidagi eng katta kashfiyoti - bemorlarga mehr ko'rsatish bo'lgan.
Bu borada olib borilgan ishlardan yana biri sifatida E.Krepelinning
tadqiqotini sanash mumkin. 1883 yilda E.Krepelin tomonidan to'laqonli
tizimli kurs joriy etiladi. Bu kursni tashkil etgan E.Krepelin va kursni olib
borgan mutaxassislar psixik buzilishlar va nevrozlami davolashda gipnozdan
foydalanish lozimligini ta’kidlaydilar. Ulaming fikricha, gipnozning aynan
guruh ichida o'tkazilishi natijasida ko'pgini psixik buzilishlami davolash
mumkin bo‘ladi. Uning fikricha, gipnozni katta tajribaga ega bo'lgan va
mohir mutaxassis asalga oshirishi lozim. XIX asming boshlarida J.Eskirol
birinchi bo'lib insonnnig psixik buzilishi va emotsional hayotini taqqoslagan
holda o'rganib, ular o'rtasida bog'lanish mavjudligini hamda gallyusinasiya va
illyuziya o'rtasidagi farqni ajratishga muvaffaq bo'ladi. Shundan keyin u

psixik buzilishlarga xos bo'lgan terminlar ustida ish olib boradi va asosan
shezofreniyani davolashga bel bog'laydi.
Eskirolning fikricha, nafaqat shezofreniya, balki boshqa psixik
buzilishlarda ham bir xil kasallikka chalingan bemorlami birgalikda, bitta
guruhga to'plab davolansa, ular bir-birlariga ijobiy ta’sir ko'rsatishadi. Eskirol
shuni alohida ta’kidlab o'tadiki, agar ulami davolovchi mutaxassis ularga
yaxshi munosabatda bo'lib, mehr ko'rsatsa, har qanday buzilishning davosi
bor.
1922 yilda Amerikalik psixofiziolog R.D.Djeykobson yuqoridagi
ishlami davom ettirgan holda asab bilan bog‘liq psixik zo'riqishlami
yengillatish maqsadida tizimli rivojlantiruvchi relaksasiya muolajalarini
o‘tkazishni tavsiya etadi. U ham mashg'ulotlami o'tkazish jarayonida
mutaxassining bemorlar bilan teng munosabatda boiishini yoqlaydi.
Shunday qilib, yuqoridagi tadqiqotlar nitajasida guruhiy terapeyada
mutaxassisning (bugungi kun uchun treningda trenerning) roli katta
ekanligiga asos solingan.
XX asming 50-60 yillarida guruhlar bilan ishlovchi psixoterapevtlar
soni oshdi. Dogmatik psixoanalizga keskin qarshi chiqqan, psixologiyada
gummanistik yo'nalishning asoschisi hisoblangan Karl Rodjers shulardan biri
edi. Uning ishi boshqalardan shunisi bilan farqlanadiki, u guruh
boshqaruvchisini mutaxassis yoki mijozni davolovchi shifokor emas, balki,
ishtirokchilar bilan teng bo'lgan, ular bilan o‘zaro teng munosabatda bo‘la
oluvchi sherik sifatida qaraydi. K.Rodjers o‘z yondashuvlarida terapiya va
konsultasiyani mijozlarga qaratgan. Guruh boshlig'i (hozirgi trener)ning
xulq-atvori psixoanaliz talab qilgandek intrapsixik insaytga emas, balki
guruh a’zolarining o‘zaro munosabatiga qaratilgan boMishini, uning
boshqaruvi esa demokratik usulda boiishini ta’kidladi. Rodjers guruh
rahbariga mutaxassis sifatida emas, balki “men va sen” o‘zaro
munosabatining teng qirrali sherigi, ya’ni munosabat yaratuvchisi sifatida
qaragan. Nodirektiv usuldagi psixoterapeya psixoterapevtning mijozda

chuqur shaxsiy o'zini anglashni kuzatishga, bu esa guruhiy ishlarda yangi-
yangi yondashuvlaming yaratilishga olib keldi. 1960 yillarda K.Rodjersning
gumanistik psixologiya an’anasiga mos holda ijtimoiy va hayotiy
ko‘nikmalami shakllantiruvchi treninglar o'tkazihi boshlanadi. Bu treninglar
o'qituvchi va menedjerlaming kasbiy malakalarini va tayyorgarligini oshirish
maqsadida amalga oshirilgan. Hayotiy ko'nikmalami shakllantirish yuzasidan
olib • borilgan treninglarda ishtirokchilarga yo‘nallirilgan uchtu asosiy
modeldan foydalanilgan.
Birinchi model hayotiy ko'nikmalaming 7 xil turini o‘z ieliigii olgan
boiib, bular:
• muommolami yecha olish;
• muloqotchanlik;
• o‘ziga ishonch vauni saqlab turish;
• tanqidiy tafakkur;
• qat’iyatlilik;
• “Men” - konsepsiyasini rivojlantirish; • o'zini boshqara olish
ко ‘nikmalaridir.
Ikkinchi model treningni asosiy maqsadi sifatida hayotiy
ko'nikmalaming 4 kategoriyasini o'z iehiga oladi. Bular.
• shaxslararo muloqot;
• salomatiikni asrash;
• qaror qabul qilish;
• muammolami yechish ko'nikmalaridir.
Uchinchi model quyidagi 4 ta ko'nikmani o'z iehiga oladi:
• o'z hissiyotlarini nazorat qilish;
• shaxslararo munosabatlar va o'zini tushunish;
• o'zini iqtisodiy himoya qilish; o'zini qo'llab-quvvatlash ko'mkmalarini
hosil qilishga qaratilgandir.

2.6. K.Levinning guruhiy terapiyaga qo'shgan hissasi
Guruhiy terapeya ishlarini tashkil qilish borasida Kurt Levin ham ish
olib borgan bo'lib, u o'z tadqiqotlari natijasida shunday xulosaga keladi:
“Kishilarning individual xususiyatlarini aniqlashda ulami alohida-alohida
tekshirgandan ko'ra, hammasini bitta guruhga jamlab tekshirish osonroq
kechadi”. K.Levin kishilarning xulq-atvori va ustanovkalarida yuzaga
keladigan o'zgarishlar ular bilan alohida ishlaganda emas, balki ulami
ma’lum bir guruhlarga birlashtirib ishlaganda samaraliroq bo'lganligini
alohida ta’kidlaydi. Shunga ko'ra u quyidagi xulosani beradi: “Shuning
uchun odamlar o'zlaridagi ustanovakalami o'zgartirishlari yoki xulq-
atvoming yangi shakllarini vujudga keltirishlari uchun atrofdagi odamlar
ularga nisbatan qanday munosabatda bo'lishiga qarab harakat qilishlari
lozim”
Guruhiy terapeyaning muvoffaqiyatini ta’minlovchi sabablardan yana
biri shuki - o'yin va mashqlar jarayonidagi hissiy munosabatlar natijasida
ishtirokchilaming bir- biriga bo'lgan munosabati nihoyatda iliq bo‘ladi. Shu
bilan birgalikda, trening guruhlarida inson o‘ziga nisbatan boshqalar
tomonidan iliq munosabatni, ishonchni, mehmi va o‘zaro yordam hamda
hamkorlikka bo‘lgan moyillikni his qiladi.
K.Levin guruh psixologiyasi ustida ish olib borish jarayonida, samarali
o'zgarisblami arnalga oshirish uchun individual holatda emas, balki guruhiy
holatda trening o'tkazishni ma’qul deb topadi va inson “o‘zini o‘z ko‘zi bilan
emas, balki atrofdagilaming ko‘zi bilan ko'rishga harakat qilishi kerak”, -
degan fikmi ilgari suradi. Shunga ko‘ra, uning shogirdlari tomonidan
muloqot jarayonida kompitentlikni oshirish yuzasidan dastlabki treninglar
olib borilgan. Bunday trening guruhlari AQShning Bettel shahrida tashkil
etilgan va ular keyinchalik T - guruh nomini olgan. Ular olib borgan
faoliyatning asosida quyidagi g‘oya yotadi: “Ko'pchilik odamlar guruhlarda
yashaydi va ishlaydilar, lekin ular ko‘pincha bu guruhda qanday ishtirok
etayotganligi, atrofidagi odamlar ularga qanday ko'z bilan qarayotganligi,

ulaming xulq-atvori va xatti-harakatlariga nisbatan qanday munosabat
bildirayotganligi haqida o'ylab ham ko'rmaydilar”.
K.Levin va uning shogirdlari tomonidan guruhlararo munosabatlar
sohasida olib borilgan ishlar AQShda trening bo‘yicha milliy
laboratoriyaning tuzilishiga asos bo‘ldi. Bu laboratoriyada bazaviy
ko'nikmalami hosil qilish bo'yicha olib borilgan ishlar natijasida T-guruh
amaliyoti rivojlandi. Bu guruhda rahbarlar, menedjerlar, siyosiy liderlar
ishtirok etib, ularda shaxslararo o‘zaro munosabatda samarali muloqot
o'matish, boshqarish, nizolami hal qilish va guruhlami jipslashtirisb
ko'nikmalari shakllantirildi. Ba’zi T-guruhlar esa insonning hayotiy
qadriyatlarini o'zgartirishga, o'/.iga to‘g‘ri baho berish va o‘ziga nisbatan
ijobiy hislarini kuchaytirishga yo‘naltirilgan edi. Bunday T-guruhladan biri
1954 yilda tashkil etilgan bo'lib ular senzitiv guruhlar deb nomlangan. 1970
yillarda Leypsig va Yen universitetlarida Monfret Forverg rahbarligi ostida
ijtimoiy-psixologik trening usuli ishlab chiqildi. Bu trcningda sahna
ko'rinishi elementlarini o‘z ichiga olgan rolli o'yinlardan foydalanildi,
ulaming maqsadi samarali muloqot ko‘nikmalarini shakllantirishga qaratilgan
edi.

2.7. Psixokorreksion guruhlarning rivojlanishi
Mutaxassisiaming ta’kidlashicha, muammoga duch kelgan kishilaming
l.u'pchiligi davolovchi vrach yoki mutaxassis (trener) bilan emas, balki
guruhdagi ishtirokchilar bilan o‘z muammolarini o‘rtoqlashish,
muammolarini guruhdagilarga gapirib berish, ulaming bergan fikrlari,
maslahadari bilan muammolami hal qilishni istar ekan. Chunki guruhiy
munosabatlar har bir ishtirokchida qulaylik hissini vujudga keltiradi. Shu
yo‘nalishda olib borgan tadqiqotlari natijasida D.Lekin (1972)
psixokorreksion guruh ishtirokchilari uchun umumiy bo‘lgan 6 ta jarayonni
ajratib ko‘rsatadi:
1. Hissiyotlami ifodalash yengil kechadi;

2. Guruhga taalluqlilik hissi tug‘iladi;
3. O ‘zini-o‘zi namoyon qilishga m as’ullik sezadi;
4. Xulq-atvoming yangi ko‘rinishlarini o‘zlashtiradi;
5. Shaxslararo munosabatlami solishtirishda guruh bilan birga xulosa
chiqaradi;
6. Guruhni boshqarishda ma’lum bir lideming javobgarligi his qilinadi.
Bu jarayonlar deyarli barcha psixokorreksion guruhlarda olib
boriladigan ishlarda kuzatilgan.
Psixokorreksion guruhlami muammoning yechilishiga qarab bir qancha
gtiruhlarga ajratish mumkin. Bular: - rahbarlami tayyorlash; - shaxslararo
munosabat ko‘nikmalarini o'rgatish; - shaxsni barkamollashtimvchi; - turli xil
mhiy zo‘riqishlami bartaraf etuvchi.
Trening guruhining rivojlanishiga A.Everettning hissasi. Trening
gurahlarining rivojlanishiga hissa qo‘shgan ishlardan yana biri A.Everett
nomi bilan bog'liqdir. 1968 yilga kelib AQShning Texas shtatida birinchi
marta Aleksandr Everett “Aql dinamikasi” deb nomlangan kompleks trening
dasturini o‘tkazgan va keyinchalik aynan mana shu nom ostida Everett
shirkati vujudga kelgan. A.Everettning sa’yi harakatlari natijasida turli
noinda o'tkaziladigan treninglar vujudga kela boshladi. Mazkur treninglar
“Xarakatni anglash”, ’’Gumhiy samaradorlik”, ’’Liderlik amaliyoti” kabi
nomlar bilan mashhur bo'Jgan eng samarali treninglar edi.
“Aql dinamikasi”ning keng rivojlanishida diniy va shaxsiy rivojlanish
asos bo‘lib xizmat qiladi. Everett Angliyadan ketish chog'ida o‘z ishining
falsafasini o‘rganar ekan, Edgar Keysining Yegiptologiya va Silva
metodlarini tubdan o‘rganadi. Natijada amaliy mashqlardan tashkil topgan
to‘rt kunlik trening o'tkazadi. Tez orada Aleksandr Everett o‘z ishining
taqdimotini namoyish qilish uchun Kalifomiyaga taklif etiladi va bu yerda
juda katta shuhrat qozonadi. Buning natijasida “Aql dinamikasi” shtab
kvartirasi 1970 yilda San Fransiskoga ko'chib o‘tadi. Oxirgi to‘rt yil ichida
trening nafaqat AQShda balki boshqa davlatlarda ham o‘z ishini davom

ettirdi. Bu vaqt ichida trening guruhlarida 4 kunlik “O‘z -o‘zini tahlil qilish”
va “Autotrening” mashg‘ulotlari o‘tkazildi.
1971 yilda Vener Erxard tomonidan “Erxard seminar trening”
(EST)giga asos solinadi va “Forum” shirkati vujudga keladi. Ko‘p vaqt
o'tmay bu uyushma butun dunyo bo'ylab markazlar barpo etgan, “Landmark
Forum” korporasiyasiga aylantirildi. Mazkur korporasiya AQSh, Yevropa,
Avstriya, Afrika va Osiyoda o‘z markazlarini ochadi.
2.8. Rossiyada trening guruhlarining rivojlanishi
Rus psixologiyasida ham ijtimoiy psixologik trening o‘ziga xos tarzda
keng ko‘lamda rivojlantirilgan va bu borada juda ko‘p ishlar amalga
oshirilgan. Rossiyada treninglaming vujudga kelishi bevosta Amerikalik
A.Everett nomi bilan bog'liqdir. Tinib-tinchimas A.Everett o‘z faoliyatini
to‘xtatmaydi. U 1974 yilda sharq falsafasi va dinini o'rganish maqsadida
Rossiya va Hindistonga sayohat uyushtiradi. 1977 yilda Everett birinchi bor
Rossiyada “O ‘z-o‘ziga yoT” (“Put к sebe”) dasturi bilan seminar trening
o‘tkazadi, Everettning mazkur treningi to‘liq ikki kunga mo‘ljallangan edi.
Bundan tashqari A.Everett “Hayot”, “Sevgi”, “Yorug‘lik” kabi dasturlari
bilan olib boriladigan yetti kunlik meditasion trening dasturlarini ham
o‘tkazadi.
Psixolog Nina Yurevna Xryasheva 1982 guruhlarda ijtimoiy-psixologik
treninglami o'tkazish bo'yicha Leypsigdan kelgan mutaxassislar - professor
M.Forverg va uning turmush o‘rtog‘i Troud Albekoga shogirdlikka tushadi.
Bu orada L.A.Petrovskiy va Yu.N.Emilyanovlar ham o‘z treninglarini
tajribadan o'tkaza boshlaydilar. Ular o‘tkazadigan treninglar ishlab chiqarish,
ta’lim, sog'liqni saqlash tashkilotlari, davlat boshqaruvidagi rahbarlar,
majburiy boshqaruv uyushmalari, korxona tashkilotlari xodimlarining
kompetentligini oshirish maqsadiga yo'naltirilgan edi.
Rossiyada ijtimoiy psixologik treninglarga bag'ishlangan dastlabki
monografiya 1982 yilda L.A.Petrovskiy tomonidan nashr etilgan bo‘lib, unda

ijtimoiy-psixologik treninglaming nazariy va uslubiy aspektlari yoritib
berilgan.
XX asming 90-yillarida Rossiyada turli mavzular va yo‘nalishlarda
guruhiy treninglar o'tkazishning rivojlanishi kuzatiladi. 1990 yilda
S.I.Makshanov kreativlik treninglari dasturini ishlab chiqishni boshlaydi.
1998 yilda uning “Trening psixologiyasi” nomli monografiyasi nashrdan
chiqdi. So‘ngra u “O'ziga ishonch” nomli trening dasturini ishlab chiqadi.
Bu borada Rossiyada amalga oshirilgan ishlardan eng asosiysi 1993
yilning mart oyida trening institutining tashkil topganligi bo'lib, uning tashkil
etilishidan asosiy maqsad trening sohasidagi mutaxassislami tayyorlash va bu
sohani yanada rivojlantirishdan iborat edi. Mutaxassislami tayyorlash uchun
3 bosqichdan iborat bo‘lgan metodik mashg'ulotlar o'rgatilar edi.
Ushbu institutda jamlangan tajribalar asosida 2001 yil Sankt-
Peterburgda chop etilgan 3 bobdan iborat “Treningda psixogimnastika” deb
nomlangan kitob ham nashr etildi. Bu kitobda institut xodimlari tomonidan
ko‘p yillar davomida to‘plangan treninglar, psixologik mashqlar, turli xil chet
el adabiyodaridan olingan va mutaxassislaming o'zlari tomonidan o‘ylab
topilgan trening mashg'ulotlari jamlangan.

2.9. Transformasion treninglaming rivojlanishi va inqirozga yuz tutishi
Transformasion treninglai birinchi bor 1989 yil Rossiyada “Layfspring”
xayriya jamg'armasi fondi va Rossiya ilmiy akademiyasi homiyligida
o'tkazilgan. ‘Layfspring” jamg‘armasining asoschilari Amerikalik Djon Xenli
va uning rafiqasi Kendis Xenli edi. Rossiyada birinchi trening o'tkazilishidan
bir yil oldin amerikalik bir guruh turistlar Rossiyaga sayohat uyushtirishadi.
Turistlar orasida Kendis Xenli ham bor edi. Sayohat jarayonida ularda yaxshi
bir fikr tug'iladi, ya’ni ular “Layfspring treningi”ni Rossiyada ham
o'tkazishni rejalashtirishadi. 1989 yiIda. “Layfspring treningi” Rossiyada
ham o'tkaziladi. Trening juda samarali o'tadi va natijada ular Moskvada
“Layfspring” - Hayot bahori xayriya jamg'armasini ham tashkil etishadi.

Bundan ilhomlangan Kendis Xenli Moskva, Sankt-Peterburg, Odessa va
Rigada ham o‘z vakolatxonalarini ochadi.
Natijada Rosiyada tranformasion treninglar yuzaga kela boshiaydi. Bu orada
AQShdan trenerlar kelib Rossiyada mutaxassis trenerlarni tayyorlov kursini
ochishadi. Trenerlar ichida birinchi bitiruvchilar Roman Tixonov, Ivan
Maurax, Valodya Shubinlar bo‘lgan.
1995 yilga kelib Amerikalik va Rossiyalik “Layfspring”
jamg‘armasining boshqaruvchilari o'rtasida siyosiy va iqtisodiy borada
o‘zaro kelishmovchiliklar kelib chiqadi. Natijada jamg‘arma tugatiladi.
Rossiyadagi vakolatxonani Amerikalik trener Lisa Kreo boshqardi. Uning
Mehrmuruvvat va ta’lim-tarbiya dasturidan tashkil topgan shirkatida Roman
Tixonov trener sifatida faoliyat boshiaydi.
Rossiyadagi birinchi “Layfspring”da kelishmovchiliklar davom etib u
ikkiga ajratiladi.
1- Layfsprng - (Hayot bahori) 2- Ilxomlanish nuqtasi
Ilxomlanish nuqtasini “Layfspring”da faoliyat yuritayotgan Amerikalik
eks-trener Lisa Kreo boshqaradi. U bilan birga bir nechta malakali trenerlar
va Vladimir Gerasichev ham shirkatga ishga o‘tib ketadi. Natijada 1997 yilda
Rosiyadagi “Layfspring” ikkinchi marta inqirozga yuz tutadi. Endi
“Layfspring”dan faqatgina ofis va nom qolgan edi.
Oradan bir qancha vaqt o‘tib “Layfspring”da Denis Persi tomonidan
biznes treninglar o'tkazila boshlandi. Vaqt o‘tib “Layfspring”ning nomi
“Kelajakka qadam” norm bilan o‘zgartirildi. Ko‘p o'tmasdan “Ilxomlanish
nuqta”si ham inqirozga yuz tutadi. Uning asosiy trenerlaridan biri
V.Gerasichev shirkatdan ketadi va o'zining “Forum” shirkatiga asos soladi va
uni ham o‘zi boshqara boshiaydi
1997 yil oxiriga kelib, Moskvada “Layfspring” treninglarini turlicha
interpritasiya uiluvchi 5ta shirkat faoliyat yurita boshiaydi. Bular: l .
“Layfspring”№ l - tashkilotchi Kendis Xenli, direktor Roman Tixonov,
trenerlar boshlig'i bosh trener Ivan Maurax.

Hozirda Rosssiyada psixologik va korporativ treninglaming rivojlanishi
yuqori bosqichda bo‘lib, bu borada ular juda katta tajribalarga
erishmoqdalar.

Xulosa
Yuqorida sanab o‘tilgan normalarning barchasi hamma treninglarda qo‘llanilishi
shart emas. Normalarni qabul qilishda guruhning tuzilishi, trening mashg‘ulotning
davomiyligi kabilar ham e’tiborga olinishi maqsadga muvofiqdir.
Sanalgan normalardan tashqari trener tomonidan quyidagilar alohida ta’kidlab
o‘tilishi shart:
Birovning fikrini umuman noto‘g‘ri deb hisoblagan yoki unga qo‘shilmagan
holatda ham uning gapini bo‘lishga, to‘xtatib qo‘yishga yoki ustidan kulishga hech
kimning haqqi yo‘q.
Ishtirokchilar bir-birini masxaralashi yoki g‘ururiga tegadigan gaplar aytishi
mumkin emas.
Ishtirokchilar ham, boshlovchi ham, agar savol uning shaxsiy hayotiga tegishli
bo‘lsa, javob bermaslik huquqiga ega.
Boshlovchiga savollar va fikrlar anonim tarzda berilish imkoniyati yaratilishi shart.
Lekin bu haddan tashqari chegaradan chiqish imkonini bermasligi, ya’ni
boshlovchining shaxsiyatiga tegish kabilarga yo‘l qo‘yilmasligi ta’minlanishi
kerak.
Normalarni mashg‘ulot o‘tkazishdan avvalroq katta qog‘ozga yozib, xonaga osib
qo‘yish yoki guruh a’zolari bilan birgalikda "Aqliy hujum" usuli orqali
aniqlashtirib olish maqsadga muvofiq.
Bu trener va ishtirokchilar orasidagi birinchi guruhiy kelishuv hisoblanadi. Bunda
shu narsa muhimki, har bir kishining fikrini albatta eshitish, nima uchun bu
tamoyilga xayrixohligi yoki noroziligini izohlashini so‘rash lozim. Tamoyillarni
tasdiqlashni ovozga qo‘yish kerakmas. Chunki agar kimdir guruhning fikriga
norozi bo‘ladigan bo‘lsa, uni ko‘ndirishga harakat qilish yoki guruh boshqa
qarorga kelishi lozim bo‘ladi. Uning fikrini inobatga olmaslik esa guruhdagi
pisixologik iqlimga salbiy ta’sir etishi aniq. Ya’ni fikri inobatga olinmagan
ishtirokchida norozilik holati paydo bo‘ladi va bu uning treningdagi butun ishtiroki
davomida noroziligini namoyon qilib, qolganlarga xalaqit berishiga olib kelishi
mumkin. Bundan tashqari agar bu shaxs o‘zini past baholovchi shaxs bo‘lsa, unda

ruhiy tushkunlik, o‘z-o‘zini baholashning pasayishi va h.k.lar ham paydo bo‘lish
ehtimolini tug‘diradi.
Treningda tanishuvni tashkil qilish. Trening mashg‘ulotining birinchi kunida
o‘tkazilishi lozim bo‘lgan asosiy qismlardan biri – guruh a’zolarining bir-biri bilan
va trenerlar bilan tanishuvidir. Bu qism trener tomonidan taklif etiladigan turli xil
o‘yinlar orqali amalga oshiriladi. Demak, tanishuvni turli xil usulda tashkil etish
mumkin, lekin tanishuv qismining mohiyati bitta bo‘ladiki, har bir ishtirokchi
o‘zini shu guruhda boshqalar qanday tanishini yoki uni qanday nom bilan
atashlarini istasa, o‘zini shunday tanishtirishi mumkin. Tanishuv boqichini tashkil
etishda guruhda mavjud bo‘lishi mumkin bo‘lgan quyidagi 3 ta tipik vaziyatga
alohida e’tibor qaratish lozim bo‘ladi.
Bu bosqichni trener va ishtirokchilarning shunchaki bir-birlarining ismini bilishi
bilan bog‘liq bo‘lgan rasmiyatchilik deb qabul qilmaslik kerak. Ishtirokchilarning
tanishuv qismi - ularning o‘tkazilayotgan mashg‘ulotga va ayni paytdagi muhitga
moslashish jarayoni bo‘lib, ulardagi hayajon va noqulaylik holatlarini bartaraf
etishning eng qulay va samarali yo‘lidir.
Mashg‘ulot avvalida trener o‘zini auditoriyaga tanishtirib, qaysi tashkilot yoki
muassasadan ekanligini va o‘zi haqidagi ayrim ma’lumotlarni (yoqtirgan rangi,
qiziqishlari va h.k.) aytadi. Trener haqida ishtirokchilarda paydo bo‘lgan ilk
tasavvur keyingi ishlar natijasiga, trener va guruh a’zolari o‘rtasidagi munosabatlar
xarakteriga va albatta, mashg‘ulotning yakuniga, samaradorligiga ham o‘z ta’sirini
ko‘rsatadi.
Tanishuvda ishtirokchilar imkon darajasida doira shaklida yoki aynan bir-birlariga
yuzlangan boshqagi shakllarda o‘tirishlari tavsiya etiladi. Chunki bunday o‘tirish
ular orasida samimiylik muhitini yuzaga keltirib, o‘zaro munosabatlarni
jipslashtiradi. Tanishuv qismini tashkil qilish uchun juda ko‘plab o‘yinlar mavjud
bo‘lsada, umuman trening jarayonlarida quyidagi usullar ko‘proq qo‘llanilishi
mutaxassislar tomonidan qayd etib o‘tilgan.
Intervyu usuli. Bu usul eng keng qo‘llaniladigan usul bo‘lib, ikki xil shaklda
o‘tkazilishi mumkin:

Sheriklar bir-birlari to‘g‘risida ma’lumot to‘plab bo‘lganlaridan so‘ng har bir
juftlikni navbat bilan maxsus joyga taklif etiladi va har bir ishtirokchi o‘zining
sherigini guruh a’zolariga iloji boricha batafsilroq tarzda tanishtirishi lozim
bo‘ladi.
Bu usulning qulayligi shundaki, butunlay notanish bo‘lgan kishilar orasida o‘zini
noqulay his etayotgan ishtirokchilar o‘zlari uchun birinchi tanish orttirish imkoniga
ega bo‘ladilar.
Bu usulning qulayligi shundaki, u tortinchoq, o‘ziga past baho beruvchi yoki turli
sabablar bilan o‘zini boshqalarga tanishtirishni istamaydigan ishtirokchilar bilan
tanishuvni tashkil etishda juda qulaydir.
Kartochkalar usuli — har bir ishtirokchi trener tomonidan tarqatilgan maxsus
kartochkaga o‘zi to‘g‘risida nima ma’lumotni berishni istasa, o‘shani yozadi.
"Qor uyumi" o‘yini orqali tashkil etiladigan tanishuvlarda esa guruhdagi
qo‘shnisining aytganini takrorlash uchun eshitishning, ayniqsa o‘zidan oldingi
kishini eshitishning qiyinligini his qilish imkoni beriladi. Ko‘pchilik ishtirokchilar
o‘zidan oldingi ishtirokchi nima deganligini eshitmaydi, chunki u eshitishdan ko‘ra
o‘zi nima deyishi kerakligi haqida o‘ylaydi. Muhokamada trener tomonidan
ishtirokchi "diqqat markazida" bo‘lganida o‘zini qanday his qilganligi so‘raladi.
Ko‘pincha treninglarda tanishuv jarayonida ishtirokchilardan ismini aytish bilan
birga muloqotga kirishish jarayoniga salbiy va ijobiy ta’sir etuvchi jihatlarini ham
aytib o‘tish so‘raladiki, bu ma’lumot trener uchun har bir ishtirokchining
individual jihatlarini bilishga ham xizmat qiladi.
Ishtirokchilarning kutishlarni aniqlash.Trening mashg‘ulotiga kelayotgan har bir
ishtirokchi o‘z muamolarining hal bo‘lishini kutib mashg‘ulotga umid bilan kelishi
sir emas. Buni bilgani holda trener tanishuvdan so‘ng guruh a’zolarining har
biridan treningdan nimalar kutayotganligini so‘rab chiqadi. Bu qismning
ahamiyatli jihati shundaki, ishtirokchiga o‘z muammosini gapirtirishga dastlabki
turtki berilishi bilan birgalikda trener ularning kutishlarini bilib olganidan so‘ng
shunga muvofiq o‘zining dasturi va rejasiga o‘zgartirishlar kiritishi mumkin.

Trener barcha ishtirokchilarning fikrlarini ularga baho bermasdan, muhokama
qilmasdan, hayron bo‘lmasdan, xayrixohlik bilan eshitishi va har bir ishtirokchiga
o‘z kutuvini boshqalar bilan baham ko‘rgani uchun minnatdorchilik bildirishi
lozim.
Mana shu jarayonlar to‘liq bajarib bo‘linganidan so‘nggina guruh ishlash uchun
tayyor hisoblanadi va trener asosiy mashg‘ulotlarni boshlashi mumkin. Ya’ni
asosiy bosqich - ishni olib borish bosqichiga o‘tish mumkin bo‘ladi.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. I.Karimov. Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch. - T.:
«Ma’naviyat», 2008
2. Арнольд O.P. Ролевой тренинг: Методическое пособие. М.,
1992.
3. Бакли Р., Дж. Кэйпл «Теория и практика тренинга». 2003.
4. Baratov Sh.B., Olimov Ya.L. Sotsial trening va amaliyot.
5. Берн Э. Игры, в которые играют люди: Психология
человеческих взаимоотношений.
Люди, которые играют в игры: Психология человеческой судьбы / Пер. с
англ. М., 1998.
6. Берн Э. Транзактный анализ в группе / Пер. с англ. М., 1994.
7. Большаков В.Ю. Психологический тренинг. СПб., 1996.
8. Бачков И. «Основы технологии группового тренинга». СПб.
Речь, 2001
9. Гиппиус С.В. Тренинг развития креативности. СП. 2001
10. Девид Ли. Практика группового тренинга. СП. 2010
11. Жуков Ю.М., Петровская Л.А., Растянников П.В.
Диагностика и развитие компетенции в общении. М., 1991.
12. Евтихов О. В. «Практика психологического тренинга».
Спб, Речь. 2005.
13. Зайцева Т. В. «Теория психологического тренинга :
психологический тренинг как инструментальное действие».
Спб.:Речь, М.: Смысл, 2002.
14. Захаров В.П., Хрящева Н.Ю. Социально-
психологический тренинг: Учебное пособие. Л., 1999.
15. Ismoilova N.Z., Abdullaeva D.U. Trening o’tkazish
metodikasi. Toshkent - 2009.
16. Ismoilova N.Z., Abdulla-va D.U. Ijtimoiy psixologiya.
Toshkent - 2013.
17. Ismoilova N.Z., Fayzulla-va O. Psixologik treningdan
laboratoriya mashg’ulotlari. Toshkent - 2013.
18. Исурина И.Г. Групповая -инамика в тренинговых
группах // Журнал практического психолога. 1998. №1. С. 31-44.

Trenning mashg‘ulotlarini olib boorish usullari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish