Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 630.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение pdf
Раздел Презентации
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Tundra va doimiy yashil o‘rmonlar ekosistemalari (tayga-ignabargli, sernam tropik va ekvatorial o‘rmonlar)

Купить
Mavzu : Tundra va doimiy yashil o`rmonlar ekosistemalari (tayga - ignabargli, sernam tropik va ekvatorial o`rmonlar) REJA: 1.TUNDRA VA DOIMOY YASHIL O’RMONLAR EKOSISTEMALARI HAQIDA MALUMOT. 2. TAYGA VA IGNA BARGLI O’RMONLAR EKOSISTEMALARI. 3,SERNAM TROPIK O’RMONLAR VA EKVOTARIAL O’MONAR EKOSISTEMASI. 4.XULOSA. 5.FOYDALANGAN ADABIYOTLAR VA ENTERNET SAYTLARI. Tundra zonasi ekosistemasi Tundra (fin: “tunturi” – “o ʻrmonsiz”, “yalang qir”) — Shimoliy yarim sharning yuqori kengliklaridagi yo ʻsin va zamburug ʻ, ko ʻp yillik o ʻt hamda butalar o ʻsadigan yerlar. Janubida o ʻrmonlar, shimoldan Arktika muz saxrolari zonasi bilan chegaralangan. Tundra doim to ʻngib yotgan sovuq iqlimli va sovuq tuprokli o ʻlka. Skandinaviya, Ural, Sibir, Alyaska, Kanada shim.dati tog ʻlarda tog ʻli Tundra tarqalgan. Tundrada ko ʻp yillik o ʻsimliklar, yo ʻsinlar, lishayniklar, har xil o ʻtlar, barg to ʻkuvchi va doim yashil butalar, pakana kayin va mitti qoraqarag ʻay ko ʻp o ʻsadi, bug ʻu boqiladi, ovchilik qilinadi. Tundra zonasining katta qismini subarktika, Tundra va chekka shimolda arktika Tundrasi tashkil etadi. Arktika va tundra zonalar maydoni 110 mln.ga Arktika zonasi Shimoliy muz okеanining eng shimoliy orollarini hamda Sibirning uncha kеng bo’lmagan qirg’oq maydonlarini o’z ichiga oladi. Zonaning iqlimi juda sovuq, yog’inlar miqdori 130 -200 mm, asosiy qismi qor holatida tuproqqa tushadi. Tuproq -gruntlar yil bo’yi asosan muzlagan holda bo’ladi, faqat 2 -2,5 oyga 20 -25 sm gacha muzdan tushushi mumkin. Arktik zona y е rlari sovuq ta'sirida yorilib k е tadi. O’simliklar juda oz uchraydi, ular mox , lishayniklar, suvo’tlar, kichkina butalar, ba'zi o’tlar, zonaning zonal tuproq tipi - arktik chimli (gumusli) tuproqlar, ular uchun quyidagilar xarakt е rlidir: tuproqlar muzlashi va yorilib k е tishi, organik qoldiqlarning kamligi (3 - 5s/gacha), tuproq qatlami yupqaligi , gl е ylanish jarayoni kuzatilmasligi, tuproqni asoslar bilan tuyinmaganligi, muhiti (5N) n е ytralga yaqinligi, loyqa fraktsiya kamligi. Tundra zonalari - asosan, Shimoliy yar I shardagi tabiat zonasi, Janubiy yarim sharda Antarktida yaqinidagi orollarda kichikroq maydonlarda uchraydi. Tundra zonalari subarktika va arktika mintakalarida joylashgan. Shimoliy yarim shar q da Tundra zonalari Arktika muz sahrolari zonasi bilan janubida o ʻrmon tundrasi oralig ʻida . Yevrosiyo va Shimoliy Amerikaning shim oliy sohili, bo ʻylab (eni 300 – 500 km), Rossiyada esa Shimoliy Muz okeanining qirg 'oqlari bo 'ylab uzluksiz chiziqlar bo 'ylab Bering dengizi .. qirg 'oqlarigacha cho `zilgan . Uning materikidagi kengligi turchicha bo`lib, u Kola yarim orolidagi 70 km dan Yamal va Taymirda 600 km gacha yetadi. Zonaga janubiy Novaya Zemlya oroli, Kolguev, Vaigach, Bely orollari va boshqalar kiradi. Tundra (orollar bilan birga) egallagan sirt maydoni taxminan 1,8 mln km² (11%) Rossiya hududi misolida). Igna bargli o`rmonlar –Tayga ekosistemasi "Tayga ” so`zi yoqut tilidan tarjima qilinganda "o`rmon ” degan ma`noni anglatadi . Lekin har qanday o`rmon tayga bo`lavermaydi . Taygada daraxt turlari ko`p bo`lmaydi . Olimlar muayyan tabiiy zonadagi ignabargli o`rmonlarnigina tayga deb atashadi . Bunday zona tayga zonasi deb yuritiladi . Olimlar taygani qanday daraxtlar o`sishiga ko`ra qoramtir, yorug` tayga hamda qarag`ayzorga ajratishadi. Qoramtir tayga – bu asosan qoraqarag`ay va oqqarag`ay o`rmonlari, Sibirda esa yana kedr o`rmonlari, aniqrog`i kedr qarag`ayzorlaridan iborat. Tilog`ochdan iborat o`rmon yorug` tayga deb ataladi. Yevrosiyo materigida tayga zonasi Oq dengizdan Tinch okeaniga qadar bo`lgan ulkan hududda joylashgan. Shimolda tayga o`rmon -tundra bilan, janubda esa keng bargli o`rmonlar zonasi bilan chegaradosh. Tayga asosan sovuq iqlim mintaqasida joylashgan bo`lib, bu yerlarda muzloq yerlar katta maydonlarni egallaydi Igna bargli o`rmonlar –Tayga ekosistemasi Sharqiy Sibirda bepoyon, kimsasiz qalin o`rmonlar, Oltoyda o`rmon bilan qoplangan tog`lar, Tuvada yalang`och tog`, Mongoliyada hayvonlar serob qalin o`rmonlar ham tayga deyiladi. Shimolda tundra bilan chegaradosh tayga o`rmonlari tagida faqat yo`sinni uchratish mumkin. Uzoq Sharq va Ussuri taygasida esa yovvoyi tok o`sadi. O`rmon qirqbug`ini, plaun, qirqquloq kabi o`simliklarni tayganing deyarli hamma yerida uchratish mumkin. Tayga – ulkan boyliklar makoni. Ularning eng asosiysi, shubhasiz, o`rmondir. Ammo bu o`rmonlardagi daraxtlarni bo`lar -bo`lmasga kesish mumkin emas, chunki ko`pincha daraxtlar kesilgan joyda botqoqlik hosil bo`ladi. Daraxtlar kesildimi, o`rniga darhol yangi ko`chat o`tqazish lozim. Tayganing yana bir boyligi – mo`yna. Dunyoning taygadan boshqa biron yerida shunchalik ko`p mo`ynali hayvon yashamaydi. Bu yerda tiyinu sobolni, suvsaru ko`zanni, norkayu qunduzni uchratish mumkin. Har yili qor yog`ishi bilan ovchilar mo`ynali hayvonlarni ovlash uchun taygaga yo`l olishadi. Tayga kishilarga kedr "yong`og`i”, qimmatli dorivor o`simliklar – maral ildizi, chakanda, hayot ildizi bo`lmish jenshen tuhfa etadi. Tayga botqoqlardan klyuvka terishadi. Tayga rezavor meva va qo`ziqorin ko`p. U yerda chernika, golubika, maymunjon, moroshka, malina, brusnika o`sadi. Tayganing yer bag`rida olmos va olmosga, neft va gaz, qimmatbaho mineral va rudalarga boy. Biroq tayga, ayniqsa, uning sharqiy hududlari yaxshi o`rganilmagan, chunki botqoqliklari va o`tib bo`lmas o`rmonzorlarini oralash oson emas. Shunga qaramay, kun ilib, qorlar eriy boshlashi bilan minglab tadqiqotchilar taygaga yo`l olishadi. Birlari foydali qazilmalar qidirishsa, boshqalari hashoratlarni o`rganishadi, yana boshqalari esa o`rmonni tadqiq etishadi. "Tayga” so‘zining kelib chiqishi turkiy tillarga borib taqaladi. Oltoyliklar tilida u "tog‘lar”, "olmaxon” ma’nolarini anglatadi. Yoqutlar tilida "o‘rmon” va "uzoq masofa”, mo‘g‘ul tilida esa "tog‘lar zanjiri”, "tog‘ o‘rmoni” ma’nosiga ega. Boshqa turkiy tillarda ham u "tov” – "tog‘” so‘zi bilan bog‘liq mazmunni bildiradi. Mutaxassislar shimoliy yarimshardagi ignabargli o‘rmonlar hududiga "tayga” nomini bergan. Bu hududning umumiy maydoni 9 million kvadrat kilometrga yaqin. Asosan archa, oqqarag‘ay, tilog‘och va qarag‘ay kabi ignabargli daraxtlar o‘sadigan ushbu o‘rmon mintaqasi Yevropa, Osiyo va Shimoliy Amerikaning shimoliy qismlarini egallagan. Tayga mo‘tadil namchil hududda joylashgan. Bu yerlarda ignabarg o‘rmonlardan tashqari, botqoqliklar ham bor. Ular Kanada va Sibirdagi o‘rmonlarda ko‘p. Rossiyaning eng katta landshaft hududi taygadir. Yevropada esa Skandinaviya yarimoroli va Finlyandiya asosan shunday o‘rmonlar bilan qoplangan. O‘rmonlar yeriga nur kam tushgani sababli bu yerda butalar va changalzorlar yaxshi shakllanmagan. Yevropa shimolidagi taygalarda archa, Kanada va Alyaskada esa tilog‘och aralash archa o‘rmonlari, Ural taygalarida qayin ko‘p o‘sadi. Sibir va Uzoq Sharq o‘rmonlarida bo‘lsa, turli butalar va tilog‘ochlar siyrak yerlashgan. Tayganing hayvonot olami boy va xilma -xil. Silovsin, quyon, bug‘u, burunduq, suvsar va olmaxon ko‘p tarqalgan. Qushlardan kalqur, bulduruq, qarag‘ayqarg‘a ko‘p uchraydi. Taygada hayvonlar yashashi uchun sharoit tundraga nisbatan yaxshiroq. Shu sababli o‘troq jonzotlar ko‘p. Dunyodagi mo‘ynali hayvonlarning asosiy qismi taygada. Tundra zonasi iqlimi . Qutb kengliklari quyosh uzoq qish oylarida ufqda chiqmaydi va qor qoplami oktyabrdan iyungacha saqlanib turadi . Bundan tashqari , kuchli arktik shamollar balandlikdan qorni uchirib yuborishi mumkin , bo 'shliq va vodiylarda esa qalinligi bir necha metr bo 'lgan qor bo 'ronlarini ko `mib qo `yadi . Qishda Osiyo qismida harorat ko 'pincha -40 ° C dan pastga tushadi ; Yevropa qismida bunday sovuqlar kamdan - kam bo `ladi va hatto isishi ham mumin . Tundrada yoz qisqa va 2 -2,5 oy davom etadi. Shuning uchun bu yerdagi o`simliklar qisqa kun o`simliklari hisoblanadi. Ular qisqa vegetatsiya davrida tezda urug`idan chiqib, o`sib, gullab, urug' beradi. O'simliklar ko'p nur oladi (chunki tundrada quyosh bir necha oy botmaydi); Harorat kamdan -kam + 10 °C dan oshadi va har qanday vaqtda sovuq tushishi mumkin. To'g'ri, o'ttiz darajali issiqlik bor, lekin bu istisno. Bulutlar past bo`ladi, momaqaldiroq va kuchli yomg'ir odatda bo'lmaydi, lekin tez -tez, kam -kamdan yomg'ir yog'ishi kuzatiladi. Sovuq shamol tufayli bu yerda namlik kam bo`ladi. Kuzda Qutb kuni tugaydi, tundra sovuq boshlanadi, muz va qor qaytadan ko`payadi.. G'arbda kun asta -sekin soviy boshlsa, sharqda, Sibirda, aksincha, harorat tez soviydi va tuproq darhol muzlaydi Radiatsiya balansi 400 -500 MJ / m dan oshadi ² yiliga shimolda 1000 MJ / m gacha ² zonaning janubida, o'rtacha harorat Iyul, mos ravishda + 4 ° C dan + 10 , + 12 ° Cgacha. Zonaning janubiy chegarasi yaqinida o'rtacha kunlik harorati 10 °C dan yuqori bo'lgan qisqa davr bor, ammo bu yerdagi haroratning yig'indisi 500 -600 °C dan oshmaydi va har qanday yoz kunlarida sovuq va qor yog'ishi mumkin. Issiq davrning davomiyligi 80 -100 kundan oshmaydi. Issiq davr bulutli, yomg'irli ob -havo bilan tavsiflanadi. Bu vaqtda barcha yog'ingarchilikning 80 % gacha tushadi. Issiq mavsumda harorat farqlari unchalik katta emas, ular qishda ancha aniq bo'ladi. Zonaning g'arbiy qismida (Kola yarim orolida va Kanin yarim orolida), bu erda Shimoliy Keypning iliq oqimining ta'siri va Shimoliy Atlantikadan kelgan issiqlikning ta'siri, yanvarning o'rtacha harorati -8, -10 °C, sharqda, Taymirga, qishda siklonlar kirib boradi, harorat -12 ° dan -25 °C gacha pasayadi. Lena og'zidan Kolima og'zigacha bo'lgan hududda yanvar oyining o'rtacha harorati -30 , -32 ° eng past ko'rsatkichlari qayd etilgan. Issiqlik ta'siri seziladigan yanvarning o'rtacha harorati -25 , -20 ° C gacha ko'tariladi. Yillik yog'ingarchilik miqdori Kola yarim orolida 600 mm dan Yano - Indigirskaya va Kolimskaya pasttekisligida 200 mm gacha o'zgarib turadi. Qor qoplami g'arbda 200 kundan sharqda 270 kungacha. Uning qalinligi, qoida tariqasida, 50 sm dan oshmaydi. kuchli shamollar bo`ladi. Tundraning asosiy hayvonlari. Tundrada asosan sovuqqa moslashgan psixrofil hayvonlar yashaydi. Sutemizuvchilardan – shimol bug ʻusi, loslar, bo ʻri, ayiq, quyon, lemming, olmaxon, qutb tulkisi, oddiy tulki, bo ʻrilar yashaydi. Qushlardan - oq kaklik va tundra kakliklari, qutb boyo'g'lisi, qo`pol oyoqli kalxat tundra yozida esa sohilbo`yi qushlari – o'rdaklar, g'ozlar, gagaralar va boshqalar yashaydi. Yozda qirgo`qbo`yi tundrada qushlar bozori bo`ladi. Qutb kakligi - Бе ́лая куропа ́тка (лат . Lagopus lagopus) tundra uchun xarakterli. Ko ’psonli qon so`ruvchi hasharotlar mavjud, jumladan, chivinlar. Taygada o‘troq aholi ham bor. Ular yog‘och uyli qishloqlarda yashaydi. Bunday maskanlarda taygaliklarning farzandlari o‘qiydigan maktab - internatlar, tibbiy muassasalar ham bor. Aholi iqlim injiqliklariga qaramay, tomorqalarida turli sabzavotlar ham yetishtiradi. Biroq asosiy mahsulotlar "hayot qaynagan” hududlardan keltiriladi. O‘troq aholi asosan hunarmandchilik bilan shug‘ullanadi. Ammo so‘nggi vaqtlarda shaharga ko‘chib ketish hollari ko‘paygan. Chunki shaharlarda ish topish oson va oliy ta’lim olish mumkin. Geologlar, neft -gaz sohasi mutaxassislari va ovchilar esa, ishlash uchun taygaga keladi. Maxsus shaharchalar va turar joy maskanlarida yashaydigan bu kishilarga oziq -ovqat vertolyotlarda tashib keltiriladi. Taygaliklarning hayot tarzi haqida o‘qigan yoki eshitgan kishi: "Shunday sharoitda ham yashab bo‘ladimi?” degan o‘yga borishi mumkin. Ammo ular kengchilikda, tabiat bilan uyg‘un shaklda kun kechiradilar. Shu bois sershovqin shahar -qishloqlarda eng so‘nggi texnika va axborot vositalari ichida yashayotgan kishilardan ko‘ra baxtiyorroq bo‘lsalar, ne ajab E’tiboringiz uchun rahmat.

Tundra va doimiy yashil o‘rmonlar ekosistemalari (tayga-ignabargli, sernam tropik va ekvatorial o‘rmonlar)

Купить