Tuproq sho‘rlanishi - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	413.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Tuproq sho‘rlanishi

Купить

Tuproq
sho’rlanishi

Sho’rxok v a sho’rxok simon t uproql ar
Sho’rt ob v a sho’rt obli t uproqlar
Sho’rxok v a sho’rxok sim on t uproqlarning morfol ogik belgilari,
sho’rl anish darajaslari v a sho’rlanish t iplari bo’y i cha
k lassifi k at si y asi
Sho’rt ob v a sho’rt obl i t uproql arning sho’rt oblil ik x ususiy at lari
bo’y icha bo’lini shi
X ulosa
Foy dalangan adabiy ot l ar ro’y x at i R E J A

•
Yer qat lamlarida suv da eriy digan k o’p miqdorda t uzlari
bo’lgan t uproqlarga sho’rlangan t uproqlar dey iladi.
•
Sho’r t uproqlar y er y uzasining quruq cho’l, y arim sahro
v a sahro mint aqalarida k eng t arqalgan.
•
O’zbek ist onda sho’rlangan y erlar may doni 750 ming k m 2

ni t ashk il qiladi. Respublik amizning umumiy su g’ oriladigan
may doni 4,3 mln. gek t ar bo’lsa, shundan 55-60 % i sho’r
y erlar hisoblanadi.
•
Sho’rlangan y erlar ik k i guruhga bo’linadi:
•
Sho’rhok simon va sho’rhok ye rlar.
•
Sho’rt ob va sho’rt obli y e rlar.
•
Tark ibida t uzlari oz bo’lgan (0,5-1,0% ), y er ust i (0-30 sm)
qat lamida t uz t o’planadigan t uproqlar sho’rhoqli t uproqlar
dey iladi. Sho’rlangan t uproqlar

Sho’rlangan t uproqlar
S h o ’ r h o k t u p r o qS h o ’ r t o b t u p r o q


S h o’rlangan t uproqlar t uzli qat lamning joy lashish chuqurligiga v a
undagi t uzlarning miqdoriga qarab quy idagi guruhlarga bo’linadi.
1) S h o’rlanmagan - t uzli qat lam 150-200 sm chuqurlik da bo’lib, t uzlar miqdori
0,3 % dan oshmay di.
2) Kuchsiz sho’rho k simon - t uzli qat lam 80-120 sm chuqurlik da bo’lib, t uzlar
miqdori 0,3 - 0,6 % bo’ladi.
3) S h o’rho k simon - t uzli qat lam 30-80 sm chuqurlikda bo’lib, t uzlar miqdori
0,6 - 1,0 % bo’ladi.
4) S h o’rho k li - t uzli qat lam 5-30 sm chuqurlik dan boshlanib, t ark ibida t uzlar 1
- 2 % bo’ladi.
5) S h o’rho k - t uzlar qat lam e r y uzasidan boshlanib t ark ibida 2% va undan
ko’p miqdorda t uzlar uchray di.

Ye rlarning meliorat siy a qilishda sho’r t uproqlarni sho’rlanish
darajalarini v a sho’rlanish t iplarining o’rganish muhim amaliy ahamiy at ga
ega. Sho’rlangan t uproqlar
guruhlari


Tark ibida t uzlar oz bo’lgan (0,3 - 0,6 % ) v a y erning ost k i (30-100
sm) qat lamlarida t uz t o’plangan t uproqlar sho’rhoqsimon t uproqlar
dey iladi.

Yerning ust k i qat lamlarida t uzlar juda k o’p miqdorda (2-3 dan
10-30% gacha) bo’lgan t uproqlar sho’rho k t uproqlar dey iladi.
Sho’rho k simon v a sho’rho k t uproqlar y er y uzining qurg’oqchil
mint aqalarida, shu jumladan O’zbek ist onda k eng t arqalgan.

S h o’rlangan t uproqlar genet ik belgilari, morfologik t uzilishi,
t uzli qat lamlarning joy lashish chuqurligi, sho’rlanish darajasi v a
sho’rlanish t iplari bo’y icha k lassifi k at siy alarga bo’linadi.

S h o’rho k t uproqlarning k imy ov iy t ark ibi v a morfologik
belgilariga k o’ra quy idagilarga bo’linadi:

Ho’l sho’rho k lar, qat qaloqli sho’rho k lar, may in sho’rho k lar, qora
sho’rho k lar. Sho’rhok t uproqlar


Tuproqdagi suvda e riydigan t uzlarning
miqdori va sho’rlanishi darajasi laborat oriyada
t uproqni k imyoviy analiz qilish yo’li (suvli so’rim
analizi) bilan aniqlanadi.

Bunda t uproq e rit masining (rN) re ak siyasi,
t uproqning ishqoriyligi, xlor-ioni, sulf at -ioni,
k alsiy, magniy, nat riy va suvda e riydigan
t uzlarning jami (quruq yok i qat t iq qoldiq)
aniqlanadi va shu analiz nat ijalari bo’y icha
t uproqning sho’rlanish darajasi be lgilanadi. Tuproqdagi t uzlar miqdorini
aniqlash

Tuproqning sho’rlanish darajasi
bo’y icha k lassifi k at siy alash

S h o’r t uproqlar t ark ibidagi t uzlarni anion v a
k at ionlarning o’zaro nisbat lari bo’y icha sho’rlanish
t iplariga bo’linadi. S h o’rlani sh
darajasi Tuproqdagi t uzlarning miqdori %
X lorli sho’rl anishda Sulfat li sho’rl anishda
qat t iq
qol diq x lor sulfat qat t iq
qol diq xl or sulfat
Kuchsiz sho ’ rlangan
O ’ rt acha
sho ’ rlangan
Kuchli sho’rl angan
S h o’rhoq 0,3-0,5
0,5-1,0
1,0-2,0
>2,0 0,02-0,01
0,04 -0,1
0,1-0,2
>0,2 0,1-0,2
0,3-0,4
0,4-0,6
>0,8 0,5-1,0
1,0-2,0
2,0-3,0
>2,0 <0,02
<0,04
<0,1
0,2 0,3-0,4
0,4-0,5
0,6-0,8
>0,08


S h o’rho k v a sho’rho k simon t uproqlar t ark ibida k o’proq
nat riy xlor v a nat riy sulfat t uzlari bo’ladi. Ularning t uproq
singdirish k omplek si t ark ibida oz miqdorda nat riy bo’ladi. Tuproqning sho’rlanish t iplari
(milliek v iv alent hisobida)
Anionlar bo’y icha Kat ionlar bo’y icha
CI
SO
4 SO
4
CI HCO
3
CI+SO
4 S ho’rl anish
t ipi Na+K
Ca+Mg Ca+Mg
Na+K Mg
Ca S ho’rl anish t ipi
>2
1-2
0,2-1
<0,2 <0,5
0,5-1
1-5
>5 -
-
-
- X loridli
Sul fat -
xloridli
X lorid-
sul fat l i
Sulfat li >2
1-2
1-2
<1 <0,5
0,5-1
0,5-1
>1 -
>1
<1
>1 N at ri y li
Magniy -nat riy li
Kal siy -nat riy l i
Kal siy -nat riy l i


Sho’rho k va sho’rho k simon t uproqlar asosan, qulay suv -fi zik
xossalariga ega, suv o’t k azuv chanligi y axshi bo’lib, t uzlardan
osonroq y uv iladi v a mex anik ishlov berishga moy il bo’ladi. Shu
bilan birga ularning k apilly arlik xossasi y ax shi, shu t ufay li sizot
suv laridan t uzlar k apilly ar nay chalar bo’y lab t uproqning ust k i
qat lamlariga t ez harak at qiladi.

Sho’rt ob va sho’rt obli t uproqlar deb, singdiruv chi k omplek sida
juda k o’p miqdorda nat riy bo’lgan t uproqlarga ay t iladi.
(t uproqdagi singigan barcha k at ionlar y i` indisi (Ca, Mg, N a, K, H2,
N H4) singish sig’imi dey iladi v a 100 g t uproqdagi
milliek v av alent larda ifodalanadi).

Sho’rt ob v a sho’rt obli t uproqlar asosan er y uzining
namgarchilik y et arli miqdorda bo’ladigan, y a’ni k asht an, qo’ngir,
o’rmon-cho’l v a qora t uproqli mint aqalarda k eng t arqalgan. Sho’rlangan t uproq t urlari


O’zbek ist on sharoit ida sho’rt ob v a sho’rt obli t uproqlar juda
k am uchray di. Lek in ular k uchli minerallashgan sizot suv lari
y aqin y erlarda uchrab t uradi.

I.P. Ant ipov - Karat aev ning k lassifi k at siy asi bo’y icha
sho’rt ob v a sho’rt obli t uproqlar quy idagi guruhlarga bo’linadi.

S h o’rt obsiz - 5% dan k am ( t uproqdagi singigan nat riyning
singigan k at oinlar milligram - e k vivale nt lar yi g `indisiga nisbat an
% hisobidagi miqdori.

Sal sho’rt obli - 5 - 10% ; S h o’rt obli - 10 - 20% ; S h o’rt ob - >20% .

S h o’rt obli t uproqlarning t ark ibida 5-20% nat riy bo’lganda
ularning fi zik - k imy ov iy xossalari y omonlashadi, sho’rt obli
t uproqlarning fi zik - k imy ov iy xossalari mut loq y omon bo’lib,
bunday y erlarda hech qanday ek in bit may di.Sho’rt ob v a sho’rt obli
t uproqlar


Ye rning sho’rlanishi v a bot qoqlanishini oldini olish v a qarshi k urash
t adbirlarini t o ’g’ ri t anla sh ham da ularni am al ga oshirish uchun dast lab
su g’ oriladigan y erl arning m eliorat iv holat i chuqur o ’ rganilib chiqiladi v a doim o
k uza t ib boriladi.

Ye rlar m int aqa v a k ichik m eliorat iv m int aqacha la rga bo’linadi. Bu m int aqa
v a m int aqachalar joy larning t abiiy sharoit lariga k o’ra bir xil bo’lishi, lek in
m eliorat iv t adbirlarni t urli cha t alab qilishi bilan farqlanadi.

Mint aqalar asosan, sizot suv larining t abiiy oqim ga ega bo’li shiga qarab
quy idagilarga bo’linadi :
1. Sizot suv lari oqimli ;
2. Sizot suv lari k uchsiz oqimli ;
3. Sizot suv lari oqimsiz.

Har bir m eliorat iv m int aqa y erning relefi m ahalliy sizot suv larining oqim
sharoit iga qarab m eliort i v m int aqachalarga bo’linadi.

Meliorat i v m int aqachalar esa o’z nav bat ida t uproqning t uzilishi v a
xossalariga, sho’rl anish darajasi ga, sizot suv larining joy lashish chuqurligiga
qarab k ichik m eliort iv m int aqachalarga, y a’ni gidrom odul ray onlarga bo’linadi. Sho’rlanishni oldini olish chora-
t adbirlari


Ye rlarni gidromodul jihat dan ray onlasht irishning ahamiy at i
shundak i, har bir gidromodul ray onda y et isht iriladigan ek inlardan mo’l
hosil olish uchun zarur bo’lgan su g’ orish rejimi belgilanadi.

Ma’lumk i ek inlarni su g’ orish sizot suv larining rejimiga v a
t uproqning meliorat iv holat iga t a’sir qiluv chi muhim omil h isoblanadi.
S h uning uchun gidromodul ray onlar ( jadv al) bo’y icha y erning meliorat iv
holat ini buzilish sabablari v a ularni y axshilash t adbirlari ishlab chiqiladi.
Gidromodul
ray on Tuproq v a t uproq y ot qiziqlari Sizot suv
sat hi, m
I
I I
I I I

I V
V

VI
VI I

VI I I
I X A v t omorf t uproqlar
Unumdor qat lami k am bo’lga n qum-sha g’ al t o’shamali v a
k a t t a qat l amli qumoq t uproql ar
O’rt a cha unumdor qat l amli qum-sha g’ al t o’sha ma li v a
k a t t a qat l amli qumoq t uproql ar
Kat t a qat la mli soz v a loy t uproqla r
A v t omorf - gidromorf t uproqlar
Ye ngil so z v a qumoq t uproql ar
Soz v a loy t uproqlar
Gidromorf-av t omorf t uproqlar
Ye ngil soz v a qumoq t uproqlar
Suglinik v a loy t uproqla r
Gidromorf t uproqla r
Ye ngil sugli nik v a qumoq t uproql ar
Soz v a loy t uproqlar >3

2-3

1-2
0,5-1


Sug’ori ladigan y erlarni meliorat iv hol at i doimo nazorat qil ib
boriladi. Bunda:
1. Sizot suvlarining joy lashish chuqurligi.
2. Sizot suvlarning mine rallashganlik darajasi.
3. Tuproqning sho’rlanish darajasi aniqlanadi .

Sizot suv sat hini nazorat qil ish uchun max sus quduqlar
o’rnat i ladi. quduqlar y erning meli orat iv sharoi t lariga v a
rel y efi ga qarab joy lasht i riladi .

X o’jalik ning su g’ oriladi gan may doni v a meliorat iv
sharoit i ga qarab k uzat ish quduqlari 10-25 t agacha v a undan
ham k o’p bo’lishi mumk i n. Barcha k uzat uv quduqlari xo’jalik
k art asi ga t ushiriladi v a t art ib raqami k o’rsat iladi. N azorat
quduqlaridan sizot suv l ar sat hi x ar oy da 3 mart a (1, 10, 20
k unlari da) o’lchanadi. Sizot suv ning mi nerallashganlik v a
t uproqning sho’rlanish daraj alarini aniql ash uchun bir y ilda i k k i
mart a (o’suv dav rining boshi da v a oxi rida) namunalar ol inadi
hamda ularni suv li so’rim t ahlili qil inadi. Meliorat iv holat ni nazorat
qilish


Ye rni sho’rlanish v a bot qoqlanishining oldini olish v a ularga qarshi
k urashda qo’llaniladigan suv -xo’jali k t adbi rlari ham muhim ahami y at ga ega.
Suv -xo’jalik t adbirlarining t ark ibi quy dagi lardan iborat bo’ladi.
1. Suvdan rejali f oy dalanish - bunda xo’jalik , t uman, viloy at larda suvdan
f oy dalanish rejalari t uziladi va shu re jada e k inlarni sug’orish muddat i, su`orish soni,
me’y orlari va t armoqdan limit bo’y icha suv olish k o’rsat iladi.
2. Sug’orishning y angi suvni t ejay digan usullarini qo’llash (e gat lab, y omg’irlat ib
va t omchilat ib sug’orish usullari).
3. Kanallardan suvni fi lt rat siy aga isrof bo’lishini k amay t irish (asosiy, k imy oviy va
oddiy t adbirlar)
4. Su g’ orish t armoqlarini loy qa va be gona o’t lardan t ozalash.
5. X o’jalik da suv oborot ini joriy qilish.
6. X o’jalik da suvdan sut k a davomida f oy dalanish..
7. Su g’ orilmay digan davrlarda su g’ orish t armoqlarini be k it ib qo’y ish.
8. Sizot va y e r ost i suvlaridan e k inlarni sug’orishda va sho’r y uvishda f oy dalanish.
9. X o’jalik da suv o’lchash ishlarini t ashk il qilish. Suv -xo’jalik t adbirlar i


Respublik amiz sug’oriladigan y erlarning 60-65 % t abiiy sho’rlanishga
moy il y erlar hisoblanadi. C h unk i bunday y erlarda minerallashgan sizot
suv lari y er y uzasiga y aqin joy lashgan bo’li b, ular doimo bug ’ lanishga
sarfl anadi v a oqibat da t uzlar y er y uzasida t o’planib qoladi. S h uning
uchun sho’rlangan y erlarning har y il i sho’rini y uv ish mut l oqo zaruri y
agromeliorat i v t adbir hisoblanadi.

S ho’ r y uv ishning vazif asi qishl oq xo’jal ik ek inlarining o’si shi riv ojlanishi
v a mo’l hosil berishi uchun zararli bo’lgan ort iqcha t uzlarni t uproqdan
y uv ish hamda sizot suv larining minerallashganligini k amay t irishdir.

Sho’r y uv ish ik k i y o’l bilan amalga oshiriladi:
1. A sosiy sho’r y uvish.
2. J oriy sho’r y uvish.

Asosiy sho’r y uv ish y angi erlarni o’zlasht iri shda v a foy dalanib
k elinay ot gan k uchli v a sho’rhoq erlarda qo’llaniladi.

J oriy sho’r y uv ish esa x ar y ili ek inlar hosili y i` isht irib olingandan k ey in,
barcha foy dalanib k elinay ot gan sho’rlangan erlarda o’t k aziladi. Sho’r y uv ish usullari muddat lari
v a me’y orlari


S h o’r y uv ish su g’ ori ladigan y erlarni ng iqlim, geologi k , gi drogeol ogik v a
zov urlasht irish sharoi t i ga qarab quy idagi t urlarga bo’linadi:
1. C h o’k t irib y uvish.
2. Y u vib oqizib yuborish.
3. I shqorsizlant irib (zovurlasht irilgan sharoit da) y uvish.
4. Ye r y uzasidan oqizib yuvish.
5. Tuzlarning t abiiy y uvilishi.

S ho’ r y uv ishda suv dan unumli foy dal anib, y a’ni oz m iqdorda suv sarfl ab,
k o’proq t uzlarni y uv i b t ashlash sho’r y uvish samaradorligi dey iladi. S h o’r y uv ish
samaradorligi ni quy idagi omil lar bel gil ay di:
1. J oy ning iqlim sharoit i.
2. Tuproqning t uri, me xanik t ark ibi va uning suv-fi zik xossalari.
3. Tuproqni sho’rlanish darajasi va sho’rlanish t ipi.
4. Sizot suvlarining joy lashish chuqurligi va ularning mine rallashganlik darajasi.
5. Ye rlarning zovurlasht irilish darajasi.
6. S h o’r y uvish uchun o’t k aziladigan agrot e xnik t adbirlar.
7. S h o’r y uvishni t ashk il qilish.

S h o’r y uv ish i k k i usulda amalga oshiri ladi. Kam sho’rlangan y erl ar e gat lar
orqali , o’rt acha v a k uchli sho’rlangan ham da sho’rhoq y erl ar esa che k larga bo’lib
bost irib y uviladi .

Egat lar orqali sho’r y uv i shida egat lar orali g’ i 60 sm, chuqurli gi 18-20 sm
bo’lishligi maqsadga muv ofi qdir.

C h ek larga bo’lib bost iri b y uv ish usulida sho’ri y uv il adigan dalalar uv at l ar
(marza) bilan chek larga v a suv k elt irish uchun o’q-ariqlarga bo’l ib chi qiladi.

1. Ж у рнал. Ўзбек и стон қ иш лоқ х ў ж али ги 2009
2. C . A . Воробьев, А .Н. К аш танов, A . M . Лик ов, И.П. Мак аров.
Зем леделие. М.: Агропром издат. 1991.
3. Ermat ov A . K . Sug ' oriladigan dehqonchilik . Т.: « O'qit uv chi» , 1983.
4. Ermat ov A ., G ' aniev V . Dehqonchi lik . Т.: « Mehnat » , 1990.
5. Norqulov U ., Sheraliev H . Qishloq xo ' jal ik meliorat siy asi . Т.:
« O'zbek ist on mill iy ent sik lopediy asi» , 2003.
6. Art uk met ov Z.A ., Sheraliev H.Sh. Ek inlarni sug'orish asoslari. Т.:
« O'zbek ist on mill iy ent sik lopediy asi» , 2006.
7. Norqulov U. Meliorat siy a. Ma'ruzalar mat ni. Т.: 2000.
8. Sherali ev H., Shodmonov M. Dehqonchil ik . Ma'ruzalar mat ni. Т.:
2004.
9. w w w.lex .uz
10. w w w.agro.uz
11. w w w . ziy onet . uz
12. ru.w ik i pedi a.org
13. ht t p://w at er-salt .narod.ru/cs_cs_uz_s.ht ml
14. agrochim.biz/plodorodie/zasolenie-pochv.htmlFoy dalangan adabiy ot lar
ro’y hat i

Tuproq sho‘rlanishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish