Tuproq turlari, uning yer yuzasida taqsimlanishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	36.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Tuproq turlari, uning yer yuzasida taqsimlanishi

Купить

TUPROQ TURLARI, UNING YER YUZASIDA TAQSIMLANISHI
Reja:
1. Tuproq hosil qiluvchi omillar
2. Tuproq profili
3. Tuproq eroziyasi

1. Tuproq hosil qiluvchi omillar
Hosildorlik xususiyatiga ega bo‘lgan, yer yuzasida joylashgan g‘ovak
tog‘ jinslariga tuproq deyiladi. Tuproq o‘ziga xos tabiat mahsuli bo‘lib, u
hosildorlik xususiyatiga ega, ya’ni o‘simliklar hosil berishi uchun ularni
kerakli ozuqa moddalar va namlik bilan ta’minlab turuvchi qatlam
hisoblanadi. V.V.Dokuchayev ta’biri bilan aytganda tuproq – ko‘mirdan ham,
neftdan ham, hatto oltindan ham qimmatliroqdir. Tuproqda ko‘plab har xil
organizmlar, bakteriyalar, tuproq mikrofaunasi, zamburug‘lar,
o‘simliklarning tomirlari joylashgan, ba’zi bir jonivorlar istiqomat qiladi.
Tuproq va Yer qobiqlari o‘rtasida aloqa mavjud (16.1-rasm).
Tuproqlar asosan uch qismdan – tuproq ona jinsi, organik qismi va
tuproq eritmasidan iborat. Tuproq ona jinsi, tog‘ jinslarning parchalaridan
iborat bo‘ladi. Bular tuproq mineral qismiga asos bo‘ladi. Tuproqqa tushgan
o‘simlik va hayvonlar uning organik qismini hosil qiladi. Ulardan gumus
(chirindi) vujudga keladi. Suvda minerallar erib, hosil bo‘lgan eritma tuproq
eritmasi deyiladi. O‘simliklar ozuqani shu eritma orqali oladi.
Tuproqqa tushgan organik moddalarni mikroorganizmlar parchalab,
minerallarga ayantiradi. Mikroorganizmlar yashashi uchun ham muayyan
sharoit mavjud bo‘lishi kerak. Namligi maromida bo‘lgan qora tuproqlarda 1
ga yerda 5-8 tonnagacha mikroorganizm bo‘ladi. Suv ko‘p bo‘lgan sharoitda
kislorod tanqisligida organik moddalar chirishidan metan, vodorod, vodorod
sulfid kislota hosil bo‘ladi. Gumus – chirindi. O‘simlik va hayvonlar
qoldiqlarining parchalanishi va bu mahsulotlarning birikishidan hosil bo‘ladi.
Tarkibida uglerod, azot, fosfor, oltingugurt va boshqalar bo‘ladi. Chirindi
odatda donador (strukturali) tuproq hosil qiladi. Turli tuproqlarda chirindi
miqdori turlicha: tuproq og‘irligiga nisbatan qora tuproqlarda 10-15 % ni,
bo‘z tuproqlarda 1-1,5 % ni tashkil etadi.

Tabiatda tarqalgan xilma-xil tuproqlar ma’lum sharoit va omillar
ta’sirida vujudga kelgan. Tuproqning paydo bo‘lishiga ta’sir ko‘rsatuvchi
asosiy omillarni V.V.Dokuchayev aniqlagan. Keyinchalik tuproq hosil
qiluvchi omillarni belgilashda V.V.Dokuchayev ta’limotini N.M.Sibirtsev
to‘ldirdi. Tuproq paydo bo‘lishi, rivojlanishi va unumdorligini belgilovchi
asosiy omillar quyidagilardan iborat:
- tuproq ona jinsi; - o‘simliklar; - hayvonot; - iqlim; - relef; - tuproqning
yoshi 1
; - inson faoliyati.
Tuproq ona jinsi. Tuproqning paydo bo‘lishi, rivojlanishi va
unumdorligida tuproq ona jinsining roli nihoyatda katta. Tog‘ jinslarining
fizik, ximik va biologik nurash natijasida hosil bo‘lgan ona jinsning tarkibi va
xossalari undan paydo bo‘lgan tuproqning xossalariga ham kuchli ta’sir
ko‘rsatadi. Chunki tuproqning 90 % dan ko‘proq qismi tuproq hosil qiluvchi
omillar ta’sirida o‘zgargan ona jinsdan iborat.
Tuproq hosil bo‘lish jarayonida tuproq bilan ona jins o‘rtasida doimo
modda almashinishi bo‘ladi. Tuproqdagi har bir element shu ona jins
tarkibida bo‘lgan minerallardan kelib chiqadi. Shuning uchun ham ona
jinsning kimyoviy, mexanik tarkibi va fizik xossalari qanchalik yaxshi bo‘lsa,
undan paydo bo‘lgan tuproq unumdorligi shunchalik yuqori bo‘ladi.
Aksincha, ona jins tarkibida zararli tuzlar ko‘p, foydali moddalar kam bo‘lsa,
undan paydo bo‘lgan tuproq sho‘rlangan va unumdorligi past bo‘ladi.
Tuproq paydo bo‘lishiga va unumdorligining yuqori va past bo‘lishiga
ona jinsning g‘ovakligi, suv, havo va issiqlik xossalari kuchli ta’sir
ko‘rsatadi. Masalan, mexanik tarkibi og‘ir, zich qovushmali tuproq suv va
havoni yaxshi o‘tkaza olmaydi, natijada biologik jarayonlar sust boradi,
tuproqning paydo bo‘lish jarayoni sekinlashadi. Agar ona jinsning mexanik
iarkibi yengil (qumoq, qumoq) bo‘lsa, suv, havo, issiqlik rejimlari yaxshi
1
Goudie A. Physische Geogra p hie. Germany. 2002 . 341-bet.

o‘tadi va biologik jarayonlar (organik moddalarning minerallashuvi)
tezlashadi. Natijada tuproq paydo bo‘lish jarayoni ham jadallashadi va
unumdorligi oshadi. Shunday qilib, ona jins tuproqning paydo bo‘lishiga va
uning unumdorligiga ta’sir ko‘rsatuvchi asosiy va muhim omillardan biri
hisoblanadi.
O‘simliklar.O‘simliklar tuproq paydo bo‘lishiga ta’sir ko‘rsatuvchi
asosiy va muhim omillardan hisoblanadi.
O‘simliklar hayoti va faoliyati ta’sirida tuproqning ustki qatlamida
organik birikma – chirindi yig‘iladi. O‘simliklar ildizidan ajralgan organik
kislotalar tog‘ jinslarining nurashini tezlashtiradi. O‘simliklarni ildizi
tuproqqa kirib, uning profilini o‘zgartiradi, strukturasini donador qiladi va
natijasida suv, havo, issiqlik rejimlari yaxshilanib mikroorganizmlarning
rivojlanishi uchun qulay sharoit vujudga keladi va tuproq unumdorligi
oshadi.
O‘simliklar iqlimni ham o‘zgartiradi. Masalan, qalin o‘rmonlarda havo
salqin va sernam bo‘ladi, suv kam bug‘lanadi, cho‘l zonasida esa havoning
issiq va quruqligidan bug‘lanish kuchli bo‘lganligi sababli tuproqda nam kam
bo‘ladi. Natijada o‘simliklar tuproq paydo bo‘lishiga kuchli ta’sir etib, har xil
tipdagi tuproqning shakllanishiga sababchi bo‘ladi.
Iqlim. Tuproqning paydo bo‘lishi va rivojlanishida iqlimning roli ham
katta. Iqlim tuproqning paydo qiluvchi asosiy omillardan biri bo‘lib,
o‘simlikka va mikrobiologik jarayonlarga ta’sir ko‘rsatadi, tuproq paydo
bo‘lish jarayonida faol ishtirok etadi.
Tuproq paydo bo‘lishiga iqlim elementlaridan yog‘in va haroratning roli
katta hisoblanadi. Yog‘in va harorat tuproqning suv va issiqlik xossalarini
o‘zgartirib, undagi biokimyoviy hamda nurash jarayonlarini tezlashtiradi.

Relef. Tuproqning paydo bo‘lishi va rivojlanishiga joyning relefi ham
ta’sir ko‘rsatadi. Relef uchga: makrorelef, mezorelef va mikrorelefga
bo‘linadi.
Makrorelef – relefning eng katta relef shakli bo‘lib, bunga katta-katta
tekisliklar, tog‘lar, vodiylar va b. lar kiradi.
Mezorelef – relefning o‘rtacha relef shakli bo‘lib, bunga terrasalar, soy,
jarlik va boshqalar kiradi.
Mikrorelef – eng kichik relef shakllari hisoblanib, unga tepachalar,
dalalardagi past-balandliklar kiradi.
Bu uchala relef shakllari ham tuproq paydo bo‘lishiga, uning
o‘zgarishiga ta’sir etadi. Masalan, dengiz sathidan ko‘tarilgan sari yerga
tushadigan yog‘in miqdori va haroratga bog‘liq holda tuproq-o‘simlik
qoplamining turlicha bo‘lishiga olib keladi. Undan tashqari tog‘li
hududlarning shimoliy va janubiy yonbag‘irlari quyosh nurlari ta’sirida
turlicha isishi natijasida o‘simliklar turi ham tuproqning nam va issiqlik
xossalari ham o‘zgaradi. Bu esa o‘z navbatida tuproqning paydo bo‘lish
jarayoniga ta’sir etadi.
Hayvonot.Hayvonlar tuproqning fizik, kimyoviy va biologik
xususiyatlariga, shuningdek, mineral va organik tarkibiga, ayniqsa, suv, havo
va issiqlik rejimiga ta’sir etadi.
Yumronqoziq, ko‘rsichqon va tog‘ sichqonlari singari kemiruvchilar
yerni ancha chuqur qatlamigacha kavlab tuproqning suv va havo o‘tkazish
qobiliyatini kuchaytiradi. Bu esa pastki qatlamlaridagi organik qoldiqlarining
chirishi uchun qulay sharoit vujudga keltiradi. Har xil hashoratlar (termit,
chumoli va b.) va chuvalchanglar kabi jonivorlar tuproqning fizik va ximik
xossalarini o‘zgartiradi va o‘simlik ildizlariga zarar yetkazadi. Har xil
jonivorlarning hayot faoliyati natijasida tuproq qatlamlari asta-sekin
yumshaydi, aralashadi.

Tuproqning yoshi. V.V.Dokuchayev nazariyasiga ko‘ra tuproqning
baydo bo‘lishidagi omillardan biri tuproqning yoshi hisoblanadi.
Tuproqning yoshi tuproq paydo bo‘lgandan hozirga qadar o‘tgan vaqt
bilan o‘lchanadi. Masalan, bo‘z tuproq, kashtan tuproq va qora tuproqlarning
yoshi ulardan shimolda joylashgan podzol va tundra tuproqlar yoshiga
nisbatan ancha katta. Chunki janubiy zonalardan dengiz chekinib, quruqlik
paydo bo‘lgan, tuproq paydo bo‘lish jarayoni boshlangan bir paytda hali
shimolda muzlik va dengiz chekinmaganligi, quruqlik paydo bo‘lmaganligi
sababli tuproq baydo bo‘lish jarayoni boshlanmagan edi. Shuning uchun ham
janubdagi tuproqlarning yoshi katta.
Tuproqning yoshi ikki xil bo‘ladi: mutloq va nisbiy yosh.
Tuproq paydo bo‘lgandan hozirgacha o‘tgan vaqt tuproqning mutloq
yoshi, sezilmaslik darajada asta-sekin o‘zgarishi va turli bosqichlarni o‘tishi
esa tuproqning nisbiy yoshi hisoblanadi. Uning uchun ham ma’lum bir
zonadagi tuproqlarning mutloq yoshi baravar bo‘lsada, lekin nisbiy yoshi
muhitdagi tabiiy sharoitning har xilligiga qarab turlicha bo‘lishi mumkin.
Inson faoliyatining tuproq paydo bo‘lishiga ta’siri.Inson tuproq paydo
bo‘lishida va tuproq xususiyatlarining o‘zgarishida eng kuchli omildir.
Insonning yerdan foydalanishdagi bajaradigan ishlari ta’sirida tuproqning
fizik va ximik va biologik xossalari ham o‘zgaradi. Chunki inson yerni
tekislash, haydash va sug‘orish bilan tuproqning strukturasini, mexanik
tarkibini, fizik, ximik va biologik xossalarini o‘zgartiradi. Bulardan tashqari
yerga mahalliy va mineral o‘g‘itlar solish, sho‘r yuvish, botqoqliklarni
quritish, shamol va suv eroziyasiga qarshi kurashish, almashlab ekish singari
agrotexnik, agroximik va meliorativ tadbirlarni qo‘llash natijasida tuproq
xossalari o‘zgaradi va unimdorligi oshadi.
Inson tuproqqa ijobiy ta’sir ko‘rsatsa, uning unumdorligi keskin
oshirishi va qishloq xo‘jalik ekinlaridan yuqori hosil olish mumkin. Agar

inson tuproqqa salbiy ta’sir ko‘rsatsa, tuproq sho‘rlanishi, botqoqlanishi suv
va shamol eroziyasi ta’sirida yemirilishi, buzilishi va natijasida tuproq
unumdorligi keskin pasayib ketishi mumkin.
2.Tuproq profili
Tuproqning vertikal kesimi profil deyiladi. Profillar orasidagi
farqlardan tuproqlarni tasniflash uchun asos sifatida foydalanish mumkin.
Tuproq profili bir qancha qismlarga bo‘linadi, ular turli tuproq hosil
qiluvchi jarayonlar ta’sirida shakllangan. Mazkur sohalar gorizonlar deb
ataladi. Asosiy jarayonlar quyidagilardir:
- organik moddaning to‘planishi: asosan chirigan o‘simlik qoldiqlari
to‘planishidan emas, balki tuproq yuzasida sodir bo‘ladi;
- ionlar va profil o‘lchamidagi boshqa mayda zarralarning ko‘chishi;
- elyuvial gorizontdan alyuminiy birikmasi va temir eritmasining pastga
tushishi; illyuvial gorizontda qayta to‘planishi;
- karbonizatsiya: karbonatlarning boyishi;
- mineral va organik komponentlarning aralashishi (masalan, yomg‘ir
chuvalchangi yoki termitlar yordamida).
Tuproqqa kirim quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Atmosferadan suv

Atmosferadan va tuproq hayvonlari nafas olishidan gazlar

Hayvonlar va o‘simliklar organik moddalari yoqish

O‘simliklar ildizlaridan ajralmalar

Nuragan tub jinslardan organik moddalar va h.k.
Tuproqdan chiqim quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

Yeroziya va tuproq uvalanishi tufayli tuproq yo‘qotishlar

Oquvchi suvga ozuqa moddalarning yo‘qotilishi

O‘simliklar tomonidan o‘zlashtiriladigan ozuqa moddalar

Bug‘lanish va boshqalar.

Tuproqshunos olim Dokuchayev tuproqni 3 ta genetik gorizontlarga
bo‘lgan. Har qaysi gorizont o‘ziga xos quyidagi nomlar bilan ataladi va harfli
ishoralar bilan ifodalanadi: A – chirindili gorizont; B – o‘tuvchi (oraliq)
gorizont; C – tuproq osti gorizont (ona jins).
Ustki qismi, A - gorizont tog‘ jinslari nurashi va chirindidan iborat.
Ushbu gorizont ayniqsa, eriydigan moddalarning ishqor bilan yuvilishidan
aziyat chekadi. Uning ostida organik modda kam, yuqori nuragan
materialdan iborat B -gorizont yotadi. C - gorizont tuproq shakllanishi
boshlang‘ich materialining geologik asosi hisoblanadi 2
.
Har bir tuproq gorizonti tarkibida kichik genetik gorizontlar ham ajratsa
bo‘ladi. Ular A
0 gorizont- chimli qatlam, A
1 - akkumulyativ gorizont, A
2 -
elyuvial yoki yuvilgan (yelyuviy (lot. Eluo – yuvaman), elyuvial yotqiziqlar –
tog‘ jinslarining joyida qolib to‘plangan nurash mahsulotlari) gorizont, AT –
torfli gorizont, AH – haydalma gorizont.
B – o‘tkinchi yoki illyuvial (shimilma) gorizont chirindili-akkumilyativ
gorizontdan pastda bo‘lganligi va tuproq paydo qiladigan jarayon asta-sekin
ona jinsga o‘tayotganligi sababli o‘tkinchi gorizont deyiladi. Bu gorizont
ayrim tuproqlarda bir-biridan farq qilgan taqdirda bir necha gorizontchalarga
bo‘linadi: B
1 - o‘tkinchi, B
2 - tipik illyuvial B
3 - ikkinchi illyuvial
gorizontlardan iborat.
Tuproq osti gorizont (C) tuproqning ona jinsi hisoblanib, tuproq paydo
qiladigan jarayonlar ta’sirida juda oz darajada o‘zgargan g‘ovak holdaga tog‘
jinsidir. Bu gorizontda har xil ximiyaviy birikmalar (karbonat, gips va b.)
borligi ko‘zga ko‘rinib turgan bo‘lsa, bir necha gorizontchalar (C
1 , C
2 , C
3 ) ga
ajratiladi.
2
Goudie A. Physische Geogra p hie. Germany. 2002 . 342-bet.

Shu bilan birga yuqorida ko‘rsatilgan kichik gorizontlarni hammasi
tuproq profilida uchrayvermaydi, chunki tuproq profilini to‘liqligi har bir
joyning tabiiy sharoiti va u yerdagi tabiiy geografik jarayonlar bilan bog‘liq.
4. Tuproq eroziyasi
Tuproqni suv va shamol ta’sirida yemirilishiga eroziya deyiladi. Eroziya
sodir bo‘lgan maydonlarda suv va shamol tuproqning unumdor qatlamini
yemirib bir joydan ikkinchi joyga olib borib yotqizadi. Natijada tuproqning
unumdorligi pasayib, bu yerga ekilgan ekinlarning hosildorligi nihoyatda
kamayib ketadi.
eroziya, yuzaga keltiradigan omillarga ko‘ra, bir necha xili mavjud:
- suv eroziyasi;
- sug‘orish (irrigatsiya) eroziyasi;
- shamol eroziyasi;
- jarlik eroziyasi.
Tuproq eroziyasining salbiy oqibatlari ikki asosiy kategoriyaga
bo‘linadi. Bir tomondan, dunyo aholisini boqish uchun hosil yetishtirish
imkoniyatlari cheklangan. Tuproq eroziyasi tuproq qalinligini kamaytiradi
va eng unumdor ozuqali tuproq gorizontlarining ham yo‘qolishiga olib
keladi. Boshqa tomondan, dehqonchilik bilan bog‘liq bo‘lmagan ta’sirlar
hisoblanadi. Bu daryolar, suv omborlari va sun’iy havzalarning jadal loyqa
bosishi hamda tuproq zarrachalari bilan birga ozuqa moddalarning suv
bilan keltirilishini o‘z ichiga oladi.
Tuproq eroziyasi jadallashishiga tabiiy o‘rmon maydonlarining qishloq
xo‘jalik maqsadlarida foydalanishga olinishi asosiy sabab hisoblanadi.
O‘rmon asosida yotgan tuproqni yog‘inlarning bevosita ta’siridan asraydi.
O‘rmonlarni kesib bo‘shagan yerlarga daraxt o‘tqazish amalga
oshirillmagan hollarda eroziya tezligi juda yuqori bo‘ladi. Qishloq
xo‘jaligida foydalaniladigan tuproqlarda, ayniqsa ishlov berish, ekish

muddatlari, ekin turlari, ko‘lamini tanlash va planirovka kabilar joyning
eroziya miqdoriga ta’sirini bildiradi. Ayniqsa, tropik va yarim qurg‘oqchil
rayonlarda o‘rmonlarning kesib yuborilishi va ekin yerlariga aylantirilishi
natijasida tuproq eroziyasi jiddiy tus olmoqda.

Tuproq turlari, uning yer yuzasida taqsimlanishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish