Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 64.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Tuproqlar yeroziyasi, sel oqimi, ularni oldini olish va qarshi kurash tadbirlari

Купить
MAVZU: TUPROQLAR YEROZIYASI, SEL OQIMI, ULARNI OLDINI OLISH VA QARSHI KURASH TADBIRLARI. Reja: 1. Suv yeroziyasi uni oldini olish va qarshi kurash choralari. 2. SHamol yeroziyasi, uni oldini olish va qarshi kurash choralari. 3. Irrigatsiya yeroziyasi, uni oldini olish va qarshi kurash choralari. 4 . Sel oqimini paydo bo‘lishi va keltiradigan zararlari. 5 . Sel oqimini oldini olish va qarshi kurash choralari. 6 . Sel oqimiga qarshi kurash ishda gidrotexnik tadbir lar. 1. Suv yeroziyasi uni oldini olish va qarshi kurash choralari. Suv yoki shamol xarakati ta’sirida tuproq qatlamining emirilishiga tuproq yeroziyasi deyiladi. Yeroziya 3 ga bo‘linadi, suv, shamol va irrigatsiya yeroziyasi. Suv yeroziyasi asosan tog‘ va tog‘ oldi, hamda adir mintaqalarda tarqalgan bo‘lib, u bahor oylarida bo‘ladigan qattiq jala natijasida vujudga keladi. SHamol yeroziyasi tekislik mintaqasida tarqalgan bo‘lib, kuchli shamol ta’sirida yuz byeradi. Irrigatsiya yeroziyasi esa sug‘oriladigan yerlarda bo‘lib, u qishloq xo‘jalik ekinlarini noto‘g‘ri sug‘orish ya’ni sug‘orish me’yorini oshirish, sug‘orish texnikasi va texnalogiyasiga rioya qilmaslik oqibatida yuz byeradi. Yeroziya joyning nishabligiga, nishablikning uzunligiga, ekspozitsiyasiga tuproqning mexanik tarkibiga, suv-fizik xossalariga, unumdorligiga, o‘simliklar qoplamiga va joyning iqlim sharoitiga bog‘liq bo‘ladi. Tuproq yeroziyasi yerning nishabligi, janubiy, janubiy-g‘arb, janubiy-sharq ekspozitsiyalarda tez vujudga keladi chunki bu yerlar quyosh ta’sirida tez qiziydi, namligi tez bug‘lanadi va shu tufayli o‘simliklar qoplami ham kam bo‘ladi. Tuproq yeroziyasi bahor oylarida bo‘ladigan yomg‘irlarning tezligiga (mm/soat), davomiyligiga va miqdoriga (mm) bog‘liq bo‘ladi. SHuningdek tuproqning mexanik tarkibiga ham bog‘liq bo‘ladi, qum va qumloq engil tarkibli suvni yaxshi o‘tkazadigan tuproqlarda yeroziya sust kechadi, aksincha mexanik tarkibi og‘ir, strukturasiz tuproqlarda yeroziya tezlashadi. O‘simliklar qoplami chimli turli butazorlarda va o‘rmon daraxtlardan tuzilgan yerlarda yeroziya kuzatilmaydi. Jala yoki qor va muzliklarni jadal yerishi natijasida paydo bo‘lgan suv tuproqqa ikki xil ta’sir ko‘rsatadi: 1-yalab ketadi, 2-yuvib ketadi. Yeroziya natijasida tuproqda quyidagi yuvilishlar kuzatiladi: tekis yuvish, ariqchalar hosil qilib yuvish, jarlar hosil qilib yuvish. Tuproqni yalab va oqizib yuvib ketish jarayonida tuproq kuchsiz, o‘rtacha va kuchli yeroziyalanadi. Tuproqni oqizib kelishi bo‘yicha xam 3 xilga: kuchsiz, o‘rtacha va kuchli oqizib kelish guruhlariga bo‘linadi. Yeroziya natijasida bir yil davomida 3-10 t/ga cha ba’zan bundan ham ko‘p tuproq yuviladi. Tuproqni tarkibida gumus, azot, fosfor, kaliy va boshqa oziqa moddalari yuvilib ular unimsiz holatga tushib qoladi, natijada qishloq xo‘jalik ekinlarini hosildorligi kamayadi. Suv yeroziyasini oldini olish va qarshi kurashda quydagi tadbirlar qo‘llaniladi. 1. Agro-o‘rmon melioratsiyasi (ixota daraxtzorlari barpo qilish). 2. Agromeliorativ tadbirlar (yerga to‘ g‘ ri ishlov byerish, chorv a mollarini tar t ib bilan boqish, ximoya almashlab ekishni joriy qilish). 3. Gidrotexnik tadbirlar (tyerrassalar, loyqa va tosh to‘sar inshoatlar suvni qochirish tarmoqlarini qurish), jarliklar - ni h imoya qilish inshoatlarini barpo qilish. 2. SHamol yeroziyasi, uni oldini olish va qarshi kurash choralari. SHamol yeroziyasi O‘zbekistonning tekislik qismida cho‘l va saxro mintaqalarida tarqalgan. SHamol ta’siri keng front bo‘ylab n o mayon bo‘ladi va tuproqning ustki chirindili va oziqa moddalariga boy unumdor qatlamiga uchirib ketadi. SHu bilan birga shamol ta’sirida ekilgan urug‘lar xam o‘chiriladi yoki usti ochilib unib chiqishga yaroqsiz bo‘lib qoladi, o‘suv davrida esa barg va poyalarini shikastlaydi gullash jarayoniga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. SHamol yeroziyasi ko‘proq engil tarkibli tuproqlarda kuzatil a di. SHamol yeroziyasi shamolning tezligiga bog‘liq bo‘ladi. Agar shamol tezligi 4-5 m/sek bo‘lganda kuchsiz, 5-15 m/c bo‘lganda o‘rtacha, 15 m/c dan ko‘p bo‘lganda kuchli yeroziya hisoblanadi. SHamol yeroziyasini oldini olish va qarshi kurashish uchun quyidagi tadbirlar majmuasi qo‘llaniladi. 1. Agro-o‘rmon melioratsiya tadbirlari (ixota daraxtlari barpo qilish). 2. Agromeliorativ tadbirlar (tuproqni ximoya kilish almashlab ekish tizimlarini joriy qilish, ximoya ekinlarini tanlash va ularni polosalar bo‘ylab joylash, chirindi qatlami ko‘milib ketgan yerlarda chuqur shudgorlash, yerni a g‘ darib shudgor qili n masdan faqat yumshatish va xokazo). 3. Irrigatsiya yeroziyasi, uni oldini olish va qarshi kurash choralari. Irrigatsiya yeroziyasi O‘zbekistonning su g‘ oriladigan yerlarida keng tarqalgan . Bu yeroziya turida sug‘orish uchun byerilgan suv tuproqni yuvib chirindi, oziqa moddalari miqdorini kamaytiradi, tuproqning suv-fizik xossalarini yomonlashtiradi, mikroorganizmlar faoliyati buziladi. SHu tufayli ekinlar hosili kamayadi ularning sifati buziladi. Irrigatsiya yeroziyasini oldini olish va qarshi kurashda asosan ilmiy asoslangan sug‘orish texnikasi va texnologiyasini qo‘llash zarurdir. Bunda eng muxim tadbir yerning nishabligi bo‘yicha egat uzunligi va egatga byeriladigan suv miqdorini to‘g‘ri tanlashdir. 4 . Sel oqimini paydo bo‘lishi va keltiradigan zararlari. Tog‘, tog‘ oldi va adir mintaqalarida kuchli jala quyish yoki qorlarni jadal yerishi natijasida qisqa muddatda katta tezlik bilan loy, qum, tosh aralash holda vujudga kelgan suv oqimiga sel deyiladi. O‘zbekistonda sel oqimi Farg‘ona vodiysida, Qashqadaryo, Surxondaryo, Samarqand, Jizzax va Toshkent viloyatlaridagi tog‘liklarda keng tarqalgan. Buxoro, Xorazm va Qoraqalpog‘iston h ududlarida sel oqimi deyarlik kuzatilmaydi. Bu yerlarda yiliga bahor oylarida 2-5 martagacha sel oqimi vujudga keladi, ularning oqish davomiyli-gi 2-3 soatdan 10-12 soatgacha davom etadi. YUqorida keltirilgan viloyatlar 4 ta seldor h ududga bo‘linadi: 1. Farg‘ona vodiysi; 2. O‘rta Sirdryo havzasi; 3. Zarafshon havzasi; 4. Janubi g‘ arbiy O‘zbekiston. Farg‘ona vodiysiga Oloy, Turkiston, CHotqol va qurama tizmalarida paydo bo‘lgan sellar kiradi. O‘rta Sirdaryo o‘lkasi CHirchiq, Ohangaron havzalarida, Turkiston va Nurota tog‘larining shimoliy yon bag‘rilarida hosil bo‘lgan sellarni o‘z ichiga oladi. Zarafshon havzasi Nurota tog‘larining janubiy, Zarafshon tizmasining shimoliy yon bag‘rilaridan tashkil topadi. Janubi- g‘ arbiy O‘zbekiston h uddiga Qashqadaryo, SHyerobod va Surxondaryo havzalari kiradi. Sel oqimining hosil bo‘lish omillari Sel asosan tog‘, tog‘ oldi hamda adir mintaqalarida vujudga keladi. O‘zbekiston tog‘lari o‘rta Osiyodagi Tyanьshanь va Oloy tizmalarining davomidir. 1.96-jadval O‘zbekistonning seldor hududlari Seldor hududlar Jilg‘a va soylar soni 1870-1990 yillarda bo‘lgan sellar soni Eng ko‘p seldor soylar Farg‘on vodiysi 270 1491 Poshshoota, G‘ovasoy, SHohimardon, CHortoqsoy O‘rta Sirdaryo - 660 CHirchiq, Ohangaron daryolari, Kattasoy, Suluqotasoy, Tomchisoy, Zominsoy, Sangzor, Forashsoy Zarafshon 4200 966 Urgutsoy, Omonqo‘tonsoy, Oltinsoy, Maydonsoy, Tosmachisoy Janubiy g‘arbiy O‘zbekiston 5300 470 G‘uzordaryo, SHyeroboddaryo, To‘palangdaryo, Langarsoy, Boysunsoy Tyanьshanь tizmasiga: Korgintog‘, Ugam, Pskom, Sandalash. CHotqol Qurama tog‘lari kirib, ularning o‘rtacha dengiz sathidan balandligi 2500-3000 m. Oloy tizmalariga: Turkiston. Zarafshon Hisor tog‘lari kiradi. Turkiston tog‘ tizmasi Farg‘ona vodiysidagi Ko‘ksuv, CHumqor va Morguzar tog‘larini va Nurota (G‘o‘bdintog‘, Oqtog‘ va Qoratog‘lar) tog‘larini o‘z ichiga oladi. Turkiston tog‘ tizmalarining balandligi dengiz sathidan 3000-4000 m. balanddir. Zarafshon tog‘ tizmasiga CHaqilkalon, Qoratepa, Zirabuloq, Ziyovuddin tog‘lari kirib, ularning dengiz sathidan balandligi 800-1200 m. va ayrim cho‘qqilari 2000-3000 m. balandlikka ega. Hisor tog‘ tizmasi Janubi-g‘arb tomondagi hazrati Sulaymon, YAkkabog‘, G‘uzor, Boysun, Kuzitang, Surxontog‘ va Bobotog‘ tizmalaridan tashkil topgan. Bu tog‘larning dengiz sathidan balandligi 2000-3700 Seldor h ududlardagi havzalarni gidrografik tuzilishi, suv rejimi va sel hosil qilish xususiyatlariga qarab 3 guruhga bo‘linadi (1.97-jadval). 1.97-jadval Seldor h ududlardagi havzalarni gidrografik tuzilishi Guruhlar Havzaning o‘rtacha dengiz sathidan balandligi, m Daryonin g uzunligi, m Suv yig‘ish havzasi, kv/km O‘rtacha yillik suv sarfi, m 3 /s Sel suvi sarfi, m 3 /s Sel davri 1. Kichik daryolar 2000-2500 75-220 5300 2-50 200- 5000 aprelь, may 2. Tog‘ soylari 700-1500 10-100 30-1500 0,20-20 100- 4000 mart- iyunь 3.Kanallar - 90-223 - 20-270 - - Ushbu jadval ma’lumotlari shuni ko‘psatadiki asosiy sel manbalari kichik daryolar va tog‘ soylari hisoblanib, ularda sel oqimi o‘rtacha yillik suv sarfidan 100-2000 martagacha ko‘p bo‘lad i . Tog‘ yon bag‘irlari va daryolarning yuqori tyerrasalari bo‘ylab o‘tgn magistral kanallarda ham sel oqimi vujudg kelib turdi. Sel oqimi qishloq xo‘jaligiga juda katta zarar keltiradi. Sel a h oli yashaydigan joylarni qishloq xo‘jalik binolarini, chorvachilik f yer malarini, ekin maydonlarini, suv o m borlarini su g‘ orish insho o tlarini, temir va avtomobil yo‘l larini ko‘priklarni buzadi. Ularni loyqa, qum, shag‘al, tosh aralashmalari bilan ko‘mib tashlaydi. Sel oqimi natijasida tuproqning yuvib ketilishi juda kuchli bo‘ladi. Nishabligi 2-4 0 dan ortiq bo‘lgan yer larda bir mavsumdagi sel oqimi natijasida 20-50 t/ga tuproq yuviladi. Masalan 1963 yil 7 iyulda bo‘lib o‘tgan sel natijasida Olmaota shahri yaqinidagi 8000 yildan buyon mavjud bo‘lgan Issiqko‘l ko‘milib qoldi. Uning uzunligi 2 km, kengligi 600 m,chuqurligi esa 57 m bo‘lgan edi. 1964 yil Zarafshon havzasidagi Oltinsoydan kelgan sel natijasida daryoda yangi o‘zanlar, jarliklar hosil bo‘ldi, tepaliklar emirildi, kanallar va boshqa joylar loyqa bilan to‘lgan. 1998 yil may oyida SHohimardonda bo‘lgan sel ham juda ko‘p talofat keltirdi. Sel oqimi jala yog‘ining jadaligiga, davomiligiga, yer ning relefiga, o‘simlik qoplamiga tuproqning tarkibiga, suv-fizik xossalariga, unumdorligiga bog‘liq bo‘ladi. Tog‘ va tog‘ yon bag‘rilarida tabiiy o‘simliklar qoplami (daraxtlar, butazorlar, o‘tloqlar) buzilganda, chorvo mollarini yaylovlarda boqish tartibiga rioya qilinmaganda, yer lar asossiz shudgor qilinganda sel oqimi paydo bo‘lish kuchayadi. O‘zbekiston Respublikasining h ududi janubiy sharqdan shimoliy g‘arbga qarab cho‘zilgan bo‘lib, eni 925, uzunligi 1400 km, uning umumiy maydoni 451,1 ming km 2 . Respublikamiz SHimolda n Qozog‘iston, janubiy g‘ arbda n Turkmaniston, janubiy sharqda n Tojikiston, g‘ arbda n Qirg‘iziston va janubda n Afg‘oniston bilan chegaralangan. O‘zbekiston maydonining to‘rtdan uch qismi tekislik va past tekislik, to‘rtdan bir qismini esa tog‘ va adirlar tashkil etadi. O‘zbekiston tog‘lari O‘rta Osiyodagi Tyanьshanь va Oloy tizmalarining davomidir. Tyanьshanь tizmasiga Korgintog‘, Ugam, Pskom, Sandalash , CHotqol va Qurama tog‘lari kirib, ularning o‘rtacha dengiz sathidan balandligi 2500-3000 m. Oloy tizmalariga Turkiston , Zarafshon va Hisor tog‘lari kiradi. Turkiston tog‘ tizmasi Farg‘ona vodiysidagi Ko‘ksuv, CHumqor va Morguzar tog‘larini va Nurota ( G‘ o‘bdintog‘, Oqtog‘ va qoratog‘lar) tog‘larini o‘z ichiga oladi. Turkiston tog‘ tizmalarining balandligi dengiz sathidan 3000-4000 m. balanddir. Zarafshon tog‘ tizmasiga CHaqilkalon, Qoratepa, Zirabuloq, Ziyovuddin tog‘lari kirib, ularning dengiz sathidan balandligi 800-1200 m. va ayrim cho‘qqilari 2000-3000 m. balandlikka ega. Hisor tog‘ tizmasi Janubi-g‘arb tomondagi Hazrati Sulaymon, YAkkabog‘, G‘ uzor, Boysun, Kuzitang, Surxontog‘ va Bobotog‘ tizmalaridan tashkil topgan. Bu tog‘larning dengiz sathidan balandligi 2000-3700 m. YUqorida keltirilgan tog‘ tizmalari Respublikamizning g‘ arbiga borgan sari pasayib adirlar, tekislik, past tekisliklar bilan qo‘shiladi. Bularga qizilqum, Ustyurt va Amudaryo delьtasi kiradi. Qizilqumda quljug‘tog‘, Buqontog‘, Tomditog‘ mavjuddir. Umuman qizilqum dengiz sathidan 200-250 m. balandlikdadir (qizilqumda dengiz sathidan 18 m. past bo‘lgan Mingbuloq botig‘i bor). Amudaryo delьtasi Tuyamo‘yidan boshlanib SHimoli-g‘arbga yo‘nalgan. Bu tekislikning dengiz sathidan balandligi 50-150 m. Ustyurt past tekisligi Respublikamizning SHimoli-g‘arbini balandligi ishg‘ol qiladi va uning dengiz sathidan balandligi 30-250 m. Faqat Sariqamish cho‘kmasi dengiz sathidan 45 m. pastdir. Bu respublikamizdagi eng pastlik joydir. YUqorida ko‘rsatilgan yer sathining tuzilishi sel hodisalarining geografik tarqalishiga ta’sir ko‘rsatadi. Murakkab tog‘ relьfi suv oqimining tezligini oshirishga, ularning vodiylarda tezroq tuplanishiga imkon byeradi. Tog‘ relьfi suvning bug‘lanishi, yer ostiga singishi, transpiratsiyaga sarf bo‘lishini kamaytiradi. Selning vujudga kelishi tog‘ jilg‘alari soylarining geomorfologik tuzilishiga bog‘liqdir. YOn bag‘ir yoki qoyalarning uzunligi, suv yig‘ilish havzalarining kengligi bu borada asosiy o‘rinni egallaydi. Havzalardagi tekislikning oshishi va ularning uzun dara va zovlardan tashkil topishi suv oqimini va tuproq emirilishini kuchaytiradi. Nishablik 2-30 bo‘lsa tuproq kuchsiz, 5-150 bo‘lganda o‘rtacha va 15-250 bo‘lganda esa kuchli emirilish yuz byeradi. Agar nishablik 250 dan katta bo‘lsa tog‘ jinslari yer yuziga chiqib qolishi kuzatiladi. Tog‘ havzalaridagi yon bag‘rlar va qoyalarning uzunligi hamda sohillarning kengligi oshib borishi bilan ham sel oqimi va tuproq emirilishi ko‘payib boradi. Masalan A.Saidovning ma’lumotlari bo‘yicha yon bag‘rning uzunligi 2 , 5 marta oshganda emirilish 34%, 4 marta oshganda 58% ga ko‘paygan. Sel oqimining rivojlanishiga daryo vodiylaridagi turli cho‘kmalar, kengaygan, botqoqlangan joylar va kullarning bo‘lishi salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Havzalarning geologik tuzilishi sel oqimini shakllanishida alohida o‘rin egallaydi. Agar havzalar g‘ovak jinslardan (ohak. dolmit, myertel) va mexanik tarkibi engil tuproqlardan tashkil topgan bo‘lsa bunda joylarda g‘or, o‘ra, cho‘kma joylar ko‘p bo‘lib, ular suvni yer ostiga singib ketishini ta’minlaydi. Aksincha, h avzalar mexanik tarkibi og‘ir jinslardan (gil) tashkil topgan bo‘lsa sel oqimi kuchli shakllanadi. Sel oqimining sodir bo‘lishida o‘simliklar qoplami ham katta rolь o‘ynaydi. Ular yog‘inning bir qismini barg va poyalarda tutib, uning kuchini pasaytiradi, ildizlari orqali suvni yerga singishini tezlashtiradi, yer yuzasidagi o‘simlik qoldiqlari suvni o‘ziga yutib oladi. qor yerishini sekinlashtiradi. Bulardan tashqari daraxtlar va butalar selning kuchini hamda uning tezligin kamaytiradi. Sel oqimini vujudga kelishida atmosfyera yog‘inlari juda katta ahamiyatga ega. YOg‘ingarchilik miqdori Respublikamiz g‘arbidan sharqqa qarab o‘zgarib boradi. Pasttekislik mintaqalarida yillik yog‘ingarchilik miqdori 80-200 mm, tog‘ oldi mintaqalarida 300-500 mm, tog‘larda esa 500-900 mm ni tashkil qiladi. Eng ko‘p yog‘in bahorda (30-50 %) va qishda (25-40 %) bo‘ladi. Ushbu ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki tog‘ xududlarda yog‘ingarchilik ko‘p bo‘lib u sel oqimin vujudga keltirishda asosiy omildir. Sel oqimi qishloq xo‘jaligiga juda katta zarar keltiradi. Sel axoli yashaydigan joylarni qishloq xo‘jalik binolarini, chorvachilik fyermalarini, ekin maydonlarini, suv omborlarini sug‘orish inshoatlarini, temir va avtomobil yo‘llarini ko‘priklarni buzadi. Ularni loyqa, qum, shag‘al, tosh aralashmalari bilan ko‘mib tashlaydi. Sel oqimi natijasida tuproqning yuvib ketilishi juda kuchli bo‘ladi. Nishabligi 2-4 0 dan ortiq bo‘lgan yerlarda bir mavsumdagi sel oqimi natijasida 20-50 t/ga tuproq yuviladi. Sel oqimi jala yog‘inining jadaligiga, davomiyligiga, yer-ning relьefiga, o‘simlik qoplamiga tuproqning tarkibiga, suv-fizik xossalariga, unumdorligiga bog‘liq bo‘ladi. Tog‘ va tog‘ yon bag‘irlarida tabiiy o‘simliklar qoplami (daraxtlar, butazorlar, o‘tloqlar) buzilganda, chorva mollarini yaylovlarda boqish tartibiga rioya qilinmaganda, yerlar asossiz shudgor qilinganda sel oqimi paydo bo‘lish kuchayadi. 5 . Sel oqimini oldini olish va qarshi kurash choralari. Sel oqimi oldini olish va qarshi kurash uchun agro- o‘ rmon agromelioratsiya va gidrotexnik tadbirlar majmu a si qo‘llaniladi. Agro-o‘rmon va agromelioratsiya tadbirlari asosan sel oqimi oldini olishda, gidrotexnika tadbirlari esa qarshi kurashda qo‘llaniladi. Agro-o‘rmon tadbirlari tog‘ va tog‘ yon bag‘irlarida supalar (tyerrassalar) vujudga keltirib ularda ko‘p yillik o‘rmon daraxtlarini barpo qilishni amalga oshiradi. Supalashtirish daraxtlarga yaxshi sharoit vujudga keladi, ular tez o‘sib rivojlanadi. Tuproqni mustahkamlaydi, suv oqimini roslaydi. Sel oqimini oldini oldini oladi. Supallar ko‘tarma bo‘ylab ketgan o‘zanning kattaligi (umumiy suv yig‘ish maydoni) va uning nishabligiga bog‘liq holda olinadi. Bunda yig‘ilib kelinadigan suvning satxi supa ko‘tarmasining qirrasida doimo 10-15 sm pastda bo‘lishi xamda to‘plangan suv yerga shimilib va supa uzunligi bo‘yicha taqsimlanib ketishi kyerak. Supalar orasidagi masofa yon bag‘rining qiyaligiga va tuproq - gruntning tarkibiga qarab quyidagicha bo‘ladi. 1.98-jadval Supalar orasidagi masofa Joyning q iyaligi Tuproq tarkibi Qumoq Qumloq 0,02 0,03 0,04 0,05 0,06 0,08 0,10 0,12 38 30 27 26 25 24 20 18 50 41 38 35 30 26 24 22 1 .33 -rasm. Supalarga daraxt o‘tkazish 1 .34 rasm Qiyaligi katta yerlarda ariq va d araxtlarning joylashishi Qiyaligi 0,02-0,12 bo‘lgan yerlarda pag‘onali qiya, qiyaligi 0,12-0,25 bo‘lgan yerlarda pag‘onali yotiq va qiyaligi 0,25 dan katta bo‘lganda transheyali, ariqli supalar olinadi. Supalar bulьdozyer va greydyerlar yordamida olinadi. Agromeliorativ tadbirlarda tog‘ va tog‘ yon bag‘irlarida olingan supalardagi daraxtlar ostiga va oraliqlariga ko‘p yillik o‘tlar urug‘ini ekish, ularning parvarishlash, keng supalarda shudgorlangan (5-10 sm) va shudgorlanmagan (1 m) chuqur yumshatilgan va yumshatilmagan polasalar, nam to‘plash egatlari hosil qilish, tuproq unumdorligini oshirish chorva mollarini boqishni tartibga solish kabi ishlarni o‘z ichiga oladi. 6. Sel oqimiga qarshi kurashishda gidrotexnik tadbirlar. Supalar bulьdozyer va g reydyerlar yordamida olinadi. Agromeliorativ tadbirlarda tog‘ va tog‘ yonbag‘irlarida olingan supalardan daraxtlar ostiga va ariqlariga ko‘p yillik o‘tlar urug‘ini ekish, ularni parvarishlash, keng supalarda shudgorlangan (5-10m) va shudgorlanmagan (1m) chuqur yumshatilgan poyasalar, nam to‘plash egatlari hosil qilish, tuproq unumdorligini oshirish, chorva mollari boqishni tartibga solish kabi ishlarni o‘z ichiga oladi. Gidrotexnikaviy tadbirlar sel oqimi vujudga keladigan o‘zanlarda va o‘zanlarning oldi qismlarida hamda tik nishabli yerlarda, jarliklarda maxsus gidrotexnik inshoatlar qurishdir. Bunday inshoatlarga jala suvlarini oqizib yuboruvchi ariqlar, dambalar, tosh tutgich inshoatlar, o‘zanlarni mustahkamlash (tosh, biton pilitalar, daraxt shoxlari) kiradi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of Agronomy. New Delhi. 2010. New a ge Intyernational (p) Limited, Publi-shyers. 2 . Crop Rotation on Organic Farms: A Planning Manual, NRAES 177 Charles L. Mohlyer and Sue Ellen Johnson, editors Published by NRAES, July 2009. 3. Azimboev S.A. Dehqonchilik, tuproqshunoslik va agrokimyo asoslari. (Darslik). T. Iqtisodiyot-moliya 2006. – 180 b. 4. Mo‘minov K., Azimboev A., Sanaqulov A., Byerdiboev E., Kenjaev YU Dehqonchilik ilmiy izlanish asoslari bilan. (O‘quv qo‘llanma) – T.: “Turon-iqbol”, 2014. – 240 b. 5. Artukmetov Z.A., SHyeraliev X.SH. Ekinlarni sug‘orish asoslari. (Darslik). T.: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati. 2007.-312 b. 6. Norkulov U., SHyeraliev X. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi. (Darslik). T.: ToshDAU tahr.-nashr. bo‘limi, 2003. – 214 b. 7. To‘xtashev B., Azimboev S., Qarabaeva T., Byerdiboev E., Nurmatov B. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi va yer tuzish fanidan amaliy va tajribaviy mashg‘ulotlar. (O‘quv qo‘llanma). - T.: “ToshDAU nashr-tahririyat bo‘limi”, 2012. – 187 bet.

Tuproqlar yeroziyasi, sel oqimi, ularni oldini olish va qarshi kurash tadbirlari

Купить