Tuproqning havo rejimi va uni boshqarish usullari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	43.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Tuproqning havo rejimi va uni boshqarish usullari

Купить

MAVZU. T U P R O Q N I N G H A V O R E J I M I V A U N I B O S H Q A R I S H
U S U L L A R I
Reja:
1. Tuproq havosining tarkibi.
2. O‘simliklar va foydali mikroorganizmlar hayotida tuproq havosining
ahamiyati.
3 . Tuproq havo rejimini yaxshilash tadbirlari.

1. Tuproq havosining tarkibi.
Tuproqning muhim qismi hisoblangan havo tuproqlarda ma’lum miqdorda
bo‘ladi. Tuproqning suv siz kovaklariga havo kirib turadi. Tuproq havosining
tarkibi esa atmosfyera havosinikiga nisbatan boshqacha va o‘zgaruvchan bo‘ladi.
Tuproq havosi tarkibidagi SO
2 miqdorining ortishi bilan O
2 miqdori kamayadi.
Tuproqdagi kislorod va karbonat angidridni asosan o‘simliklar va
mikroorganizmlar o‘zlashtiradi. Tuproqdagi gazsimon havo o‘simliklar hayoti
uchun zarur omillardan bo‘lib, o‘simliklar ildizi nafas olishida va tuproqdan har
xil mikroorganizimlarni kislorod bilan ta’minlaydigan manba hisoblanadi.
O‘simliklar me’yorda o‘sishi uchun tuproqda etarli miqdorda suv, havo bo‘lishi
shart. Biroq birisini miqdori ortishi ikkinchisini kamayishiga sabab bo‘ladi . 1
Ma’lum vaqt ichida tuproqqa havo kirishi va uning miqdori hamda
tarkibining o‘zgarishi havo rejimi deyiladi. Tuproq havosi uning muhim tarkibiy
qismi hisoblanadi, har qanday tuproqda ham ma’lum miqdorda havo bo‘ladi. U
tuproqning namlikdan holi bo‘lgan g‘ovak va bo‘sh joylarini egallaydi. Tuproqda
atmosfyeradan kirgan havo va tuproqdagi har xil biokimyoviy jarayonlar natijasida
hosil bo‘lgan gazlar uchraydi.
Tuproq havosi unda yashaydigan ayrim mikroorganizmlar uchun zarur,
chunki tuproqda havo etishmasa, ayrim mikroorganizmlar hayot kechira olmaydi.
Natijada organik qoldiqlar yaxshi chirimasdan, o‘simliklar o‘zlashtira oladigan
oziq moddalar hosil bo‘lishi uchun sharoit bo‘lmaydi.
Tuproq havosi tarkibidagi kislorod tuproqdagi har xil minyeral va organik
moddalirni oksidlaydi. Natijada oksidlangan ba’zi elementlar yeruvchan holatga
o‘tsa, ayrimlari aksincha, havo etarli bo‘lmagan tuproqda o‘simliklar hayoti uchun
zararli bo‘lgan har xil kimyoviy birikmalar hosil qiladi. O‘simliklarning o‘sishi va
rivojlanishi uchun zarur hisoblangan azot anayerob sharoitda gaz holdagi
birikmalarga o‘tib, tuproqdan atmosfyeraga yerkin holda chiqib ketadi. Demak,
tuproqning unumdorligida suv kabi tuproqdagi havoning ahamiyati xam muhim
hisoblanadi.
1
Chandrasekaran B., Annadurai K., Samasundaram E. A textbook of agronomy. New Delhi. 2010. 82-84
бетлар.

Tuproq havosi rejimini o‘rganish ayrim agronomik masalalarni hal etishda
hamda o‘simliklarning me’yorda o‘sishi va rivojlanishini boshqarishda,
shuningdek, yuqori hosil olishda katta axamiyatga ega
(1.16- jadval).
Jadval ma’lumotlaridan ko‘rinib turibdiki, tuproq havosining tarkibi
atmosfyera havosining tarkibidan keskin farq qilar ekan. Tuproqda hayot
kechiradigan mavjudotlar va o‘simliklar ildiz tizimining nafas olishi natijasida
hamda organik moddalarning chirishi tufayli tuproq havosida karbonat angidrid
miqdori ko‘payib, shunga muvofiq holda kislorod miqdori kamayadi. Tuproq
havosida karbonat angidrid ko‘p bulishi bilan bir qatorda, juda oz miqdorda
ammiak, vodorod, vodorod sulьfid, metan, argon, geliy kabi gazlar uchraydi.
Yerga yaqinroq havo qatlamlarida karbonat angidrid ko‘proq 1% gacha
uchraydi. Bunga tuproqdagi chirindi va turli mikroorganizmlardan chiqqan
karbonat angidrid sababchi bo‘ladi. Natijada o‘simliklarning hayot faoliyati
jadallashadi va hosildorlik oshadi.
1 . 1 6 - j a d v a l
Tuproq va atmosfyera havosining tarkibi
(hajmga nisbatan %, N.P.Remedov ma’lumoti)
Havo N O
2 CO
2
Atmosfyera havosi
Tuproq havosi 78,09
78,80 20,95
5-20 0,03
0,1-15,0
Tuproq havosi tarkibidagi SO
2 miqdorining ortishi bilan O
2 mikdori
kamayadi. Kislorod tuproq tipiga qarab, 2-3% gacha kamayadi, SO
2 miqdori esa
10% gacha ortadi.
Tuproq havosining tarkibi va miqdori ekinlar turiga, haroratga, namlikka va
uning ayeratsiyasiga bog‘liq.
Atmosfyera va tuproq havosining almashinish tezligi ekinlarni parvarish
qilish agrotexnikasiga bog‘liq. Binobarin yerlarni o‘z vaqtida haydash, sug‘orish,
ekin qator oralarini ishlash tuproqda havo almashinishini tezlashtiradi. Atmosfyera

havosining bosimi, shamol va uning tezligi hamda yerning rel’efi, sh o‘ r yuvish va
hokazolar havo almashinishida katta ahamiyatga ega.
Haydaladigan yerlarda havo tuproqning umumiy h ajmiga nisbatan
8 - 36% ni tashkil etadi va uning miqdorining o‘zgarishi nokapillyar bo‘shliqlarning
hajmiga bog‘liq bo‘ladi. Haydalma qatlam tuproqning havosida 18-20% kislorod
va 0,15-2,0 % karbonat angidrid bo‘ladi. Zichlashgan va ortiqcha namlangan
tuproq havosida kislorod miqdori kamayadi, karbonat angidrid esa ko‘payadi.
Botqoq, syernam tuproqlar havosida metan va vodorod sul ь fid miqdorining oshishi
tajribalarda kuzatilgan. Bunday gazlar organik moddalarning anayerob sharoitda
parchalanishidan ham hosil bo‘lib, o‘simliklar ildiziga zaharli ta’sir qiladi va
o‘simliklarning o‘sishiga hamda rivojlanishiga salbiy ta’sir etadi.
Tuproq havosidagi gazlar orasida karbonat angidrid va kislorod eng
harakatchan (miqdor jihatdan) xususiyatga ega bo‘lib, o‘z navbatida, tuproqdagi
turli organizmlar ha yo tida ham muhim rol ь o‘ynaydi. Masalan, tuproq havosidagi
karbonat angidrid bahor va yoz fasllarida ko‘payib, kuz va qishda kamayadi.
Kislorod miqdori ham shunga muvofiq o‘ zgaradi. Bu o‘zgarish o‘simliklarning
karbonat angidridga bo‘lgan talabining ortishi va haroratning ko‘tarilishi bilan
tuproqning biologik faolligi kuchayishi natijasida mikroblar hamda o‘simliklar
tomonidan kislorod ajralishi va boshqa jarayonlar bilan bog‘liq.
Karbonat angidrid miqdori tuproqdagi mikroorganizmlarning hayot faoliyati,
tuproq tipi, tarkibi, iqlim sharoiti va boshqa omil larga ko‘ra o‘zgarib turadi. V. N.
Makarov ma’lumotiga k o‘ ra, bir gektar yerdan s u tkasiga 400 - 600 kg karbonat
angidrid gazi ajralib chiqar ekan.
Tuproqdagi kislorod va karbonat angidridni asosan o‘simliklar va
mikroorganizmlar o‘zlashtiradi. K islor o dning singdirilishi va o‘simliklarning
k a rbonat angidrid ajratishi ularning rivojlanishi intensivligiga, tuproq namligiga va
haroratga bog‘liq.
Syernam tuproqda karbonat angidrid ajralib chiqishi sarflanishiga karbonat
angidrid to‘planishi 5-6% ga, kislorod tuplanishi 15-16% gacha kamayishiga sabab
bo‘ladi. Quyi qatlamlarda esa SO
2 ko‘p, kislorod esa kam bo‘ladi. Masalan, ayrim

vaqtlarda 1,5-2,0 metr chuqurlikda 10-12% gacha karbonat angidrid gazi uchrashi
mumkin.
Tuproqda uning agregatlari orasidagi yerkin havodan tashqari, tuproq
kolloidlari singdirgan havo h a m b o ‘ l a d i . U n d a a s o san karbonat angidrid va
azot bo‘lib, kislorod bo‘lmasligi ham mumkin.
Tuproqda gazlarning adsorbsiyalanishi bir qancha sharoitga, masalan,
kolloidlar miqdoriga, tuproqning namlik darajasiga, bosim, harorat va boshqalarga
bog‘liq.
Tuproqda kolloidlar qancha ko‘p bo‘lsa, havoning singish darajasi shuncha
yuqori bo‘lishi ilmiy kuzatishlarda aniqlangan. Tuproqqa kislorod va azotga
qaraganda SO
2 intensivroq singadi. Bosim kamayishi va harorat ko‘tarilishi bilan
gazlarning singishi kamayadi. Syernam tuproqda adsorbsiyalanish bo‘lmaydi,
ya’ni suv tuproqdagi havoni siqib chiqaradi. Yerga suv qo‘yilganda, tuproqdagi
singdirilgan holatdagi havo uning agregatlarini emiradi.
2. O‘simliklar va foydali mikroorganizmlar hayotida tuproq
havosining ahamiyati
O‘simliklar hayotida havo boshqa omillar bilan teng ahamiyatga ega. CHunki
o‘simliklar karbonat angidridni o‘zlashtirganda, nafas olish jarayoni sodir bo‘lib,
bunda kislorodni ham singdiradi va 674 katta kaloriya issiqlik ajraladi. Bu
enyergiyadan o‘simliklar o‘z hayot faoliyatida foydalanadi. O‘simliklar ildizi nafas
olganda ajralib chiqadigan SO
2 bir qancha minyeral moddalarning yeruvchanligini
oshiradi. Bu o‘simliklarning yaxshiroq oziqlanishiga yordam byeradi. Ammo
karbonat angidrid ko‘p bo‘lsa, tuproq havosi tarkibidagi kislorodni siqib chiqarib,
ildizlarning nafas olishi qiyinlashib ildizmeva, tugunak-mevalarning hosilini
kamaytirishi mumkin. Tuproqda karbonat angidrid to‘planib qolishining oldini
7 olish va tuproq ayeratsiyasini yaxshilash uchun ekin qator oralari sifatli ishlanishi
kyerak. O‘simliklarning nafas olish jarayoni fotosintez jarayoniga qarama-qarshi,
chunki unda organik moddalarning karbonat angidrid va suvgacha oksidlanishi va
parchalanishi bilan bog‘liq. Lekin o‘simliklarda nafas olishga qaraganda fotosintez

jarayoni bir necha bor faolroq o‘tadi. SHuning uchun ham o‘simliklarda organik
moddalar to‘planadi.
Fotosintez tabiatda uglyerodning aylanishiga ham yordam byeradi. YOnish
va nafas olish jarayonlarida, birinchidan, uglyerod oksidlanib, karbonat angidridga
aylansa, ikkinchidan, karbonat angidrid (va suv) parchalanib, o‘simliklar
uglyerodni o‘zlashtiradi. A. A Nichiporovich ma’lumotiga qaraganda, bir gektar
yerdagi o‘simliklar fotosintez natijasida yiliga o‘rtacha 1200 kg uglyerodni
birikmalarga bog‘laydi, uning 5% nafas olishga sarflanadi. Umuman, quruklikda
yil davomida 20 mlrd, okeanlarda 155 mlrd, jami 175 mlrd t uglyerod birikmalarga
bog‘lanadi.
Fotosintez jarayonida o‘simliklar atmosfyeradan 1 t uglyerod o‘zlashtirsa,
ayni vaqtda 2 t yerkin kislorod ajralib chiqadi. Binobarin, har yili 175 mlrd t
uglyerod birikmalarga bog‘langanda, atmosfyeraga 460 mlrd t kislorod ajralib
chikadi.
Urug‘ning unishi, o‘simlik ildizining nafas olishida va mikroorganizmlar
faoliyatida tuproq havosidagi kislorod nihoyatda zarur.
M.Mednis ma’lumotiga ko‘ra, paxtazorda yer yuzasidan 30 sm balandlikda
SO
2 mikdori eng ko‘p bo‘lishi kuzatilgan, chunki bu yerda g‘o‘zaning asosiy barg
massasi joylashgan. Yerga yaqin qatlam havosi tarkibida esa SO
2 ning miqdori
birmuncha ortiq va yer yuzasidan 2 m balandlikda esa kam ekanligi aniqlangan.
G‘o‘za bilan tuproq o‘rtasida gazlar almashinishi natijasida paxta dalasida
atmosfyera havosida SO
2 miqdori doim o‘zgarib turadi. Kunduzi fotosintez
jarayoni faol borayotganda SO
2 miqdori kamayadi, kechga tomon fotosintez
jarayoni sustlashishi bilan uning miqdori ko‘payadi. Karbonat angidrid
miqdorining kechasi yuqori bo‘lishi o‘simlik va tuproqda hayot kechira-yotgan
mikroorganizmlar faoliyati bilan bog‘liq. G‘o‘za gullash va meva tugish davrida
sutkasiga bir gektar yerdan 450 kg SO
2 assimilyasiyalaydi.
O‘simliklarning asosiy massasi joylashgan qatlamni karbonat angidrid bilan
atmosfyeraning yukori qatlamlari havo almashinishi hisobiga to‘ldirib turiladi.

Agar almashinish bo‘lmasa, o‘simliklarga salbiy ta’sir etishi mumkin (1.17-
jadval).
Atmosfyera havosida karbonat angidrid mikdori o‘rtacha 0,03% yoki
0,57 mg/litrni tashkil etadi.
Tuproq havosida karbonat angidrid ko‘paysa, undagi barcha fiziologik
jarayonlarning faolligi sustlashadi, o‘simliklar ildizining nafas olishi qiyinlashadi,
urug‘larning unishi sekinlashadi, mikrobiologik faoliyat to‘xtaydi.
1.17-jadval
G‘o‘zaning gullash va meva tugish davrida karbonat angidrid balansi
(YU.S. Nosirov ma’lumoti)
Ko‘rsatkich SO
2
ga/kg %
Gektarida 100 ming tup ko‘chat bo‘lganda
g‘o‘zaning bir kunda SO
2 assimilyasiyalashi 450 100,0
Qator orasidan 30 sm balandlikda SO
2 miqdori 150 33,4
G‘o‘za nafas olishida ajralib chiqqan SO
2 miqdori 90 20,0
G‘o‘za o‘sayotgan qatlamdagi farq (etishmovchilik) 210 46,0
Tuproq havosidagi karbonat angidrid miqdori 1% ga etganda, o‘simliklar
ildiziga zararli ta’sir etishi, ammo atmosfyera havosida SO
2 miqdori 1-3% gacha
ortishi bilan o‘simliklarda fotosintez jarayonini intensivla-nishi tajribalarda
aniqlangan. Atmosfyera havosida karbonat angidrid miqdori ko‘payganda
o‘simliklarning assimilyasion faoliyati yaxshilanadi, natijada hosildorlik ortadi.
Tadqiqotchilarning fikriga qaraganda, tuproq umumiy hajmining
25-40% havo va 75-60% suv bilan band bo‘lganda, madaniy o‘simliklar yaxshi
o‘sadi. O‘simliklarning me’yorda o‘sishiga va rivojlanishiga tuproq havosi-ning
tarkibi ham ta’sir etadi. Masalan, tuproq havosida kislorod etishmay, karbonat
angidrid miqdori ortiqroq bo‘lsa, o‘simliklarning o‘sishi va rivojlanishi sustlashadi,
ayrim vaqtda esa quriydi.
Tuproq havosi tarkibidagi kislorod foydali mikroorganizmlar faoliyatida katta
ahamiyatga ega. Ayerob sharoitda foydali mikroorganizmlarning faqat sonigina

emas, balki hayot faoliyatining mahsuloti ham oshadi, ularning ko‘pchiligi
o‘simliklarning oziqlanishi uchun zarur.
Tajriba ma’lumotlariga qaraganda, tuproqqa kislorod bemalol kirib
turgandagina nitrifikatsiya jarayoni faol kechadi va azotobaktyeriyalarning
tuproqda azot to‘plashi uchun sharoit vujudga keladi. Kislorod mikorizalar uchun
ham zarur.
Dukkakdosh o‘simliklar azotni tugunak baktyeriyalar yordamida o‘zlashtiradi
va tuproqni boyitadi. Tuproqdagi ba’zi bir mikroorganizmlar gaz holidagi azotni
ko‘p o‘zlashtiradi va uni o‘simliklar o‘zlashtira oladigan holatga keltiradi.
Dukkakli o‘simliklar ildizida yashaydigan tugunak baktyeriyalarning faoliyati
ham tuproqqa kislorod bemalol kirib turishiga bog‘liq. Bunday sharoitda tugunak
baktyeriyalar faol faoliyat ko‘rsatib, tuproqda ko‘plab biologik azot to‘plab, uning
unumdorligini oshiradi.
Tuproq havosida juda ko‘p miqdorda (78-80%) yerkin azot bor, ammo u faqat
biologik yoki sun’iy usulda bog‘langandagina o‘simliklar o‘zlashtiradigan holatda
bo‘ladi.
Havo rejimini tuproqning tuzilishiga, donadorligiga va ishlanishiga
bog‘likligi. Tuproqdagi havo miqdori uning umumiy g‘ovakligiga va tuproqdagi
oraliq hamda bo‘shliqlar suv bilan qay darajada to‘lganligiga bog‘liq. Tuproqning
havo o‘tkazish qobiliyati uning havo o‘tkazuvchanligi deyiladi. Tuproqning havo
o‘tkazuvchanligi uning mexanik tarkibiga va donadorligiga bog‘ liq. Qumli,
qumoq va struk-turali tuproqlarning suv o‘tkazuvchan ligi mexanik tarkibi og‘ir va
strukturasiz tuproqlarnikiga qa raganda yuqori bo‘ladi.
Tuproqning o‘zida ma’lum miqdorda havo ushlab turish qobiliyati uning
havo sig‘imi deyiladi. U asosan tuproqning g‘ovakligiga va namlanish
darajasiga bog‘liq. Havo sig‘imi tuproqning umumiy g‘ovakligi bilan namligi
orasidagi farqni tuproqning xajmiga nisbatan ifodalash bilan aniqlanadi.
Mexanik tarkibi engil qumoq tuproqlarning havo sig‘imi og‘ir
tuproqlarnikiga nisbatan yuqori bo‘ladi. Tuproqning havo rejimiga mexanik
ishlovlar katta ta’sir etadi. Haydalma katlamga mexanik ta’sir havo

egallaydigan tuproqning umumiy g‘ovakligini va undagi oraliq-larning
hajmini ko‘paytiradi.
Ishlanmagan yerga nisbatan ishlangan yerda o‘simliklar vegetatsiyasi
davomida tuproqning umumiy g‘ovakligi yuqori bo‘ladi. Ammo tuproqning
umumiy g‘ovakligi ekin qator oralarini ishlash vaqtida eng ko‘p bo‘lib,
vegetatsiya davrining oxirida esa kamayib boradi. CHunki umumiy
g‘ovaklikka tuproqinng «o‘tirishi», ya’ni zichlashishi, yerta ko‘klamdan to
hosilni yig‘ib olishgacha bo‘lgan davrda o‘simliklarni parvarish qilish bilan
bog‘liq bo‘lgan agrotexnika tadbirlarini o‘tkazish salbiy ta’sir etadi.
Ma’lumki, havo sig‘imining o‘zgarishi g‘ovaklik va namga bog‘lik. SHuning
uchun u ko‘klamda va kuzda kam bo‘ladi, chunki ko‘klamda tuproq syernam,
kuzda esa zichlashgan bo‘ladi.
Strukturali tuproqlarning havo rejimi eng yaxshi, bunday tuproqlarda
havo va suvning qulay nisbati uzoq vaqt turadi. Tuproq agregatlari ichida suv,
agregatlar orasida esa havo bo‘ladi. Tuproq agregatlari diametrining oshishi
bilan tuproqning havo o‘tkazuvchanligi ham oshadi. Tuproq agregatlarining
diametri 2 mm va undan katta bo‘lganda, havo o‘tkazuvchanlik yaxshi bo‘lishi
aniqlangan.
Tuproq va atmosfyera havosi almashinishining ahamiyati. Tuproq, va
atmosfyera (yer usti) havosi orasida doimo gazlar almashinib turadi. Bu
almashinish bir qancha omillarga, jumladan, gazlar diffuziyasiga, atmosfyera
bosimiga, haroratga, shamolga, tuproq namligiga va boshqalarga bog‘liq.
Gazlar almashinishi natijasida tuproq havosida karbonat a n g i d r i d m i k d o r i
k a m a y a d i , kislorod esa ko‘payadi.
Ma’lumki, o‘simliklar va mikroorganizmlar hayotida fakat tuproqda havo
miqdori emas, balki uning atmosfyera havosi bilan almashinishi xam katta
ahamiyatga ega. Tuproq va atmosfyera havosi qanchalik tez va to‘la
almashinsa, tuproqda o‘simliklar hayoti xamda unda kechadigan bioximiyaviy
jarayonlar uchun shunchalik qulay sharoit vujudga keladi.

O‘simliklar organik massasining ancha qismini havodagi karbonat
angidrid gazini assimiliyasiyalash hisobiga hosil qiladi. Ammo o‘simliklar
intensiv rivojlanishi uchun havoda SO
2 miqdori ko‘pincha etarli bo‘lmaydi.
Atmosfyera havosida karbonat angidrid gazi konsentratsiyasining ortishi
o‘simliklar hosildorligini ta’minlaydi.
Karbonat angidrid gazi havodagiga nisbatan tuproqda ko‘p bo‘ladi.
SHuning uchun o‘simliklarning SO
2 bilan oziklani-shida u cheksiz manba
xisoblanadi. Ko‘pchilik tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, tuproqdan karbo-nat
angidridni kelib turishi hisobiga yer usti havo qatlamida uning miqdori 10% va
undan ortiq bo‘lishi ham mumkin. SHuning uchun gazlar almashinishi
qanchalik yaxshi yo‘lga qo‘yilsa, yer usti atmosfyera havosi shunchalik SO
2
bilan tuyinadi, natijada o‘simliklarning o‘sishi, rivojlanishi va mo‘l xosil
etishtirish uchun qulay sharoit yaratiladi.
Tuproq havosi bilan atmosfyera havosi o‘rtasidagi haroratning sutkalik va
mavsumiy o‘zgarib turishi, shamol ta’siri, yog‘in, diffuziya va boshqa
sabablarga ko‘ra doimiy gazlar almashinishi sodir bo‘ladi. Natijada tuproq
havosi yangilanib, undagi karbonat angidrid miqdori kamayib, kislorod
ko‘payadi.
Gazlar almashinishiga bosim va yog‘in-sochin, ekinlarni sug‘orish xamda
sho‘r yuvishdagi suvlar katta ta’sir etadi. Atmosfyera bosimining oshishi bilan
tuproqqa tashqaridan havoning kirishi kuchayadi, ammo bosimning pasayishi
bilan esa havo tuproqdan atmosfyeraga chiqa boshlaydi.
Y o g‘in-sochinda, y yerlar sug‘orilganda tuproq havosi bevosita siqib
chiqariladi. Suv yerning quyi qatlamlariga singib tuproq oraliqlari
bo‘shagandan so‘ng yana bo‘shliqlarni atmosfyera havosi egallaydi va hokazo.
Gazlar almashinishiga haroratning o‘zgarib turishi xam ta’sir etadi.
Haroratning ko‘tarilishi bilan yerning ustki qatlam havosi qiziydi, natijada
tuproq havosining bir qismi atmosfyeraga chiqadi. Harorat pasayganda esa
tuproq havosi siqilib, atmosfyera havosining kirishi uchun qulay sharoit
vujudga keladi. SHamol, ayniqsa, o‘simliklar bilan band bo‘lmagan yerlarda

gazlar almashinishini tezlashtiradi. Yerning haydalma (20-30 sm) katlamida
havo almashinishi ayniqsa tez sodir bo‘ladi.
Ma’lumki, faqat tuproq quriganda kapillyar g‘ovaklarni havo eg‘allaydi,
boshqacha qilib aytganda, kapillyar namlikdan o‘simliklar foydalangandan
keyingina tuproq ayeratsiyasi asosan nokapillyar g‘ovaklar orqali sodir
bo‘ladi. Mabodo, nokapillyar g‘ovaklik kamaysa yoki tuproq syernam bo‘lsa,
ayeratsiya sustlashadi va tuproqda anayerob jarayonlar kuchayadi.
Strukturasiz, to‘zg‘oq va qatqaloq bo‘lishga moyil tuproqlarda gazlar
birmuncha qiyin almashinadi. Tuproqning zichligi unda havo almashinishiga
ta’sir etadi, masalan, tuproq kancha yumshoq bo‘lsa, unda havo shuncha ko‘p
bo‘ladi va diffuziya jarayoni shuncha tez amalga oshadi, aksincha, tuproq
zich, qattiq bo‘lsa, ayeratsiya jarayoni shuncha sekin va qiyinchilik bilan
amalga oshadi.
Tuproq va atmosfyera havosida to‘xtovsiz gazlar almashinib turishi
kyerak. Rommel ma’lumotiga ko‘ra, haydalma qatlamda gazlar almashinishi
1,5 soat to‘xtaganda SO
2 miqdori 2 marta, 14 soatdan keyin esa 10 marta
ortgan. Haydalma qatlamning havosi soat sayin almashinib, yangilanib tursa,
konsentratsiyasi ortmaydi.
Tuproq havosida SO
2 konsentratsiyasining ortishi o‘simliklar ildiz
tizimining rivojlanishiga salbiy ta’sir etadi. Lekin bu o‘simliklar yer usti
qismining assimilyasiyasi uchun zarurdir. Yyer ga yaqin havo qatlamida SO
2
konsentratsiyasi 0,03 dan 0,28% gacha oshirilganda, o‘simliklarning
assimiliyasiyalashi intensivlashib, 3 marta ko‘payganligi tajribalarda
kuzatilgan.
Yyer ga ko‘plab go‘ng solinganda ekinlar hosilining ortishi tuproq tabiiy
xossalarining yaxshilanishiga, o‘simliklar asosiy oziq elementlari bilan
ta’minlanishiga xamda tuproqdan atmosfyeraga karbonat angidrid gazi chiqib
turishiga bog‘liq. Demak, yerga organik o‘g‘itlar solish ekinlarning faqat
ildizdan oziqlanishini yaxshilamay, balki havodan oziqlanishiga ham ijobiy
ta’sir etadi.

Ko‘pchilik tadqiqotchilar atmosfyera havosiga nisbatan tuproq havosi
o‘simliklarga kuchliroq ta’sir etishiga radiofaollikning yuqoriligi sabab
bo‘ladi deb tushuntiradilar. Radiofaollik tuproq havosidan radiofaol
nurlanishda atmosfyera havosiga ayrim elementlar (uran, radiy, aktiniy,
rubidiy va boshqalar) ning ajralib chiqishini ta’minlaydi. Radiofaol
elementlar o‘simliklarning o‘sishi va rivojlanishini jadallashtirib, vegetatsiya
davrini qisqartiradi, hamda ular azotobaktyer, ayniqsa, tugunak
baktyeriyalarning faoliyatiga ijobiy ta’sir etadi.
3. Tuproq havo rejimini yaxshilash tadbirlari
Qishloq xo‘jalik ekinlaridan yuqori va sifatli hosil olishda tuproqda
qulay va o‘simliklar uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lgan havo rejimini
yaratish eng zarur agrotexnik tadbirlardan biri bo‘lib hisoblanadi. SHunday
yuqori ko‘rsatgichga yerishish uchun qishloq xo‘jalik ekinlari hosili
yig‘ishtirib olingandan keyin yerlarni chuqur va sifatli shudgorlash,
chizellash, boronalash, kulьtivatsiyalash kabi agrotexnika tadbirlarini bajarish
zarur.
Yyer ni chuqur va sifatli shudgorlash tuproqniig haydalma katlami
tuzilishini tubdan o‘zgartiradi, umumiy va nokapillyar g‘ovakligini oshirib,
kapillyar g‘ovakligini kamaytiradi. Yerning haydalma katlami qancha qalin
va mada-niylashgan bo‘lsa, tuproqning havo rejimi uchun shuncha qulay
sharoit vujudga keladi.
O‘simliklar vegetatsiyasi davrida tuproqning havo rejimini yaxshilash
uchun yer qatqaloq bo‘lsa, ekin qator oralarini, vaqti-vaqti bilan ayniqsa,
sug‘orilgandan keyin yumshatish zarur. Bu yerning tabiiy xossa-lari
yaxshilanishiga, tuproqda nam ko‘proq saqlanishiga, havo, oziq rejimi va
boshqalar yaxshilanishiga imkon yaratadi. Natijada foydali
mikroorganizmlarning faoliyati faollashadi.
Tuproq havo rejimining bir me’yorda bo‘lishida ekinzorlarda ko‘chatlar
me’yoriy qalinlikda bo‘lishining ham ahamiyati bor. Masalan, ko‘chatlar

siyrak yoki ekin zkilmagan bo‘lsa, bu joylarda shamolning ta’siri kuchli
bo‘lganligidan gazlar almashinishi shiddatliroq boradi. Lekin bunga tuproq
harorati ham ijobiy ta’sir etadi, chunki ekin ekilgan yerga nisbatan ochiq
dalaning tuprog‘i qattiq qiziydi, bu esa o‘z navbatida gazlar almashinishini
jadallashtiradi
Ekinlarni egatlab, tuproq ostidan sug‘orishning yomg‘irlatib yoki bostirib
sug‘orishga nisbatan tuproqning havo rejimiga salbiy ta’siri kamroq bo‘ladi.
Almashlab ekish dalalariga ekinlarni to‘g‘ri navbatlab ekish ham yerni
organik moddalar bilan boyitish, dalalarga vaqt-vaqtida qator oralari
ishlanadigan ko‘p yillik, bir yillik dukkakdosh ekinlar ekish, ulardan ko‘kat
o‘g‘it sifatida foydalanish tuproq havo rejimini yaxshilashda asosiy
omillardan hisoblanadi.
Mavsumiy syernam va botqoq yerlarda tuproqning havo rejimini
yaxshilash maqsadida melioratsiya tadbirlaridan foydalanish tavsiya etiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of
Agronomy. New Delhi. 2010. New a ge Intyernational (p) Limited, Publi-shyers.
2 . Crop Rotation on Organic Farms: A Planning Manual, NRAES 177
Charles L. Mohlyer and Sue Ellen Johnson, editors Published by NRAES, July 2009.
3. Azimboev S.A. Dehqonchilik, tuproqshunoslik va agrokimyo asoslari.
(Darslik). T. Iqtisodiyot-moliya 2006. – 180 b.
4. Mo‘minov K., Azimboev A., Sanaqulov A., Byerdiboev E., Kenjaev YU
Dehqonchilik ilmiy izlanish asoslari bilan. (O‘quv qo‘llanma) – T.: “Turon-iqbol”,
2014. – 240 b.
5. Artukmetov Z.A., SHyeraliev X.SH. Ekinlarni sug‘orish asoslari.
(Darslik). T.: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati. 2007.-312 b.
6. Norkulov U., SHyeraliev X. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi. (Darslik). T.:
ToshDAU tahr.-nashr. bo‘limi, 2003. – 214 b.
7. To‘xtashev B., Azimboev S., Qarabaeva T., Byerdiboev E., Nurmatov B.
Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi va yer tuzish fanidan amaliy va tajribaviy
mashg‘ulotlar. (O‘quv qo‘llanma). - T.: “ToshDAU nashr-tahririyat bo‘limi”,
2012. – 187 bet.

Tuproqning havo rejimi va uni boshqarish usullari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish