Tuproqning issiqlik rejimi va uni boshqarish usullari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	43.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Tuproqning issiqlik rejimi va uni boshqarish usullari

Купить

MAVZU. T U P R O Q N I N G I S S I Q L I K R E J I M I V A U N I
B O S H Q A R I S H U S U L L A R I
Reja:
1. Issiqlikning o‘simliklar va mikroorganizmlar hayotidagi ahamiyati.
2. Tuproqning issiqlik xossalari.
3. Tuproqning issiqlik rejimini yaxshilash tadbirlari.

1. Issiqlikning o‘simliklar va mikroorganizmlar hayotidagi
ahamiyati
O‘simliklarning urug‘dan unib chiqishi, me’yorda o‘sib rivoj l a ni sh i va
t u pr o qd ag i t ur l i m i kr oor ga ni zm l a r ni ng ha yo t i be vo sita tuproqdagi
issiqlikka bog‘liq. Amalda atmosfyera va tuproq harorati bilan xaraktyerlanadigan
issiqlik, faqat o‘simliklarning hayotiga ta’sir etib qolmay, balki unda sodir
bo‘ladigan barcha fiziologik jarayonlarning namoyon bo‘lishida va ularning
o‘sishi hamda rivojlanishida ham asosiy rolь o‘ynaydi. O‘simliklar hayotining
dastlabki davrida tuproq harorati xal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lsa, maysalar
chiqqandan keyin esa havo harorati ustunlik qila boshlaydi.
Ma’lumki, o‘simliklar urug‘ining unishi maysalari me’yorda o‘sishi va
rivojlanishi hamda organik moddalar sintezlanishi uchun ham issiqlik zarur.
Binobarin, urug‘lar muayyan haroratda unadi, agar harorat muayyan, ya’ni
urug‘ning unib chiqishi uchun etarli bo‘lsa minimal , o‘simliklarning o‘sishi va
rivojlanishi uchun qulay bo‘lsa, optimal , agar undan yuqori bo‘lsa, maksimal
harorat deyiladi. Maksimal harorat o‘simliklarning me’yorda o‘sishi va
rivojlanishiga salbiy ta’sir etadi.
Har bir o‘simlik urug‘ining unib chiqishi uchun zarur harorat, ya’ni minimal
harorat bilan o‘rtacha sutkalik harorat orasidagi farq foydali (effektiv) harorat
deyiladi.
Har xil o‘simliklar urug‘ining unishi, o‘sishi va rivojlanishida ularning
minimal optimal va maksimal haroratga munosabati turlicha bo‘ladi (1.18-jadval).
Ekinlarni ekish muddatini aniqlashda urug‘larning unib chiqishi uchun zarur
minimal haroratni bilish, o‘simliklar vegetatsiyasi davridagi biologik minimal,
optimal va maksimal haroratlarni bilish ularning me’yorda o‘sishi va
rivojlanishini boshqarishda muxim ko‘rsatkich hisoblanadi.
1.18-jadval

O‘simliklarning haroratga munosabati.
O‘simliklar Harorat darajasi (0 0
)
minimal optimal maksimal
Beda, sebarga 0-1 28-30 35-37
Arpa, bug‘doy, suli javdar, ko‘k no‘xat 1-4 22-26 28-32
No‘xat, maxsar, lavlagi, lyupin 3-4 25-30 32-34
Kungaboqar, kartoshka 6-10 26-30 34-36
Makkajo‘hori, tariq, sudano‘t, soya 6-8 31-34 40-46
Loviya, oq jo‘xori, kanakunjo‘t kanop 10-12 32-36 44-46
G‘o‘za, sholi, qovoq, yeryong‘oq 10-14 32-35 40-44
Qovun,tarvuz, bodring 10-14 31-36 40-44
O‘simliklar turiga qarab, harorat sharoitiga turlicha munosabatda bo‘ladi.
Masalan, ulardan ba’zilari yuqori haroratda (g‘o‘za, suli, makkajo‘xori va
boshqalar) me’yorda o‘sib rivojlansa, boshqalari (bahorgi don ekinlari) nisbatan
pastroq haroratni talab etadi. Kuzgi don ekinlari qishni engil o‘tkazadi, bahorgilari
esa qishki past haroratda nobud bo‘ladi.
Ekinlarda fotosintez jarayoni havo harorati 0°dan yuqori bo‘lganda
boshlanadi. Ko‘pchilik madaniy o‘simliklarda fotosintez uchun minimal harorat
0°-50, optimal harorat 20-35 0
dir. Haroratning bundan yuqori bo‘lishi fotosintez
intensivligini susaytiradi 40-45° da esa u butunlay to‘xtaydi.
O‘simliklarning nafas olishi fotosintez uchun zarur haroratdan nisbatan
ancha past haroratda (10° da) ham davom etavyeradi. Masalan, daraxtlar kurtagi
20-30° da ham nafas olavyeradi.
Havo haroratining ko‘tarilishi bilan o‘simliklarning nafas olish intensivligi
ortib boradi va 35-40° da maksimum darajaga etadi. Harorat 50 ga etganda va
undan ko‘tarilganda o‘simliklarning nafas olishi butunlay to‘xtaydi. SHuning
uchun ko‘pchilik o‘simliklarda organik moddalar hosil bo‘lishi va to‘planishi
uchun 20-40° harorat eng qulay hisoblanadi.
O‘simliklarning issiqlikka bo‘lgan talabi. O‘simliklar ontogonez
rivojlanishi davrida muayyan turdagi havo haroratiga moslashadi va talabchan

bo‘ladi. Bir turdagi o‘simliklar o‘ta issiq haroratda me’yorda o‘sib rivojlansa,
ikkinchi turdagi o‘simliklar bir muncha past haroratga moslashuvchan bo‘ladi.
Ana shu talabdan kelib chiqib barcha turdagi o‘simliklar issiqlikga bo‘lgan
talabiga ko‘ra ikki guruhga: mo‘‘tadil iqlim poyasida o‘sadigan o‘simliklar va
janubiy kengliklarda o‘sadigan o‘simliklarga bo‘linadi. Birinchi guruhga mansub
o‘simliklar (arpa, suli, bug‘doy, javdar, ko‘k no‘xat, beda va boshqalar) ning
urug‘i o‘rtacha harorat 1-50 bo‘lganda unib chiqadi,
10-120 da gullaydi va etiladi. Bu o‘simliklar sovuqqa chidamli bo‘lib maysasi 5-
10° da ham hayot faoliyatini davom ettiravyeradi. SHuning uchun bu
o‘simliklarning urug‘i yerta bahorda fevralning oxiri va martning boshlarida
ekiladi. Kuzgi ekinlar sovuqda ancha chidamli bo‘ladi. Masalan, beda qor tagida -
40 0
ga, qor bo‘lmaganda esa -30 0
sovuqqa chidaydi.
Issiqsevar o‘simliklar (g‘o‘za, makkajo‘xori, oqjo‘xori, sholi, qovun, tarvuz
va boshqalar) ning urug‘i 10-12° da unib chiqadi, 15-20°da gullaydi. SHunga
ko‘ra, ularning urug‘i kech martning oxiri va aprelning boshlarida ekiladi. Bu
o‘simliklar orasida g‘o‘za o‘ta issiqsevar bilan ajralib turadi, chigit tuproq
harorati 10-12° bo‘lganda unsa ham, maysasi 16°da yer betiga chiqadi. Uning
me’yorda o‘sishi va rivojlanishi uchun harorat 25-30°dan past bo‘lmasligi shart,
aks holda g‘o‘zaning rivojlanishi susayadi.
YUqorida aytilganidek, havo va tuproq harorati o‘simliklar barcha
rivojlanish fazalarining kechish sur’atiga katta ta’sir etadi. Masalan, g‘o‘za
gullashidan to ko‘sagi pishgungacha o‘rta xisobda 60 kun o‘tadi. Havo harorati
birmuncha yuqori bo‘lganda, bu muddat 55 kungacha qisqaradi, aksincha, past
bo‘lsa 65-70 kungacha cho‘ziladi.
G‘o‘za meva tugishi davrida harorat 35-36° bo‘lsa, ko‘sak, chigit va
tolalarning etilishi tezlashadi. Harorat 40° va undan oshganda g‘o‘zaning o‘sishi
va rivojlanishi sustlashadi.
Makkajo‘hori va oqjo‘xori maysalari 2-0°da, g‘o‘za 0° da nobud bo‘ladi.
O‘simliklarning issiq-sovuqqa chidamliligi ular hayotining hamma davrlarida

ham bir xil emas. Odatda, yosh o‘simliklar etuk o‘simliklarga qaraganda sovuqqa
ancha chidamsiz bo‘ladi.
Harorat asta-sekin pasaya borishining ham ahamiyati katta. Kuzda havo
birdaniga sovib ketsa, qishlovga tayyorlanib ulgurmagan o‘simliklar qattik
zararlanadi, agar havo sekin-asta sovisa, ularning sovuqka chidamliligi ortadi.
O‘simliklar uchun minimal va maksimal haroratdan tashqari, ularning bo‘tan
vegetatsiya davomida oladigan foydali haroratlar yig‘indisi ham muhim rolь
o‘ynaydi. Agar foydali haroratlar yig‘indisi etarli bo‘lmasa, o‘sim-liklarning
mevasi kuzgi sovuq, tushguncha pishib ulgurmaydi va hokazo.
O‘zbekistonda o‘stiriladigan g‘o‘za navlariga qarab ularning vegetatsiya
davri va issiqlikka talabi turlicha bo‘ladi. Masalan, Qoraqalpog‘istonda
ekiladigan yertapishar nav g‘o‘zaning vegetatsiya davri 125-135 kun davom
etadi. CHigit unib chiqishi uchun 84°, g‘o‘za shonalashi uchun 400°, gullashi
uchun 415°, ko‘saklar ochilishi uchun 660°, jami 1560° foydali harorat zarur.
Kechpishar g‘o‘za navlarining vegetatsiya davri 150-160 kun, chigit unib chiqishi
uchun. 84°, g‘o‘za shonalashi uchun 4150, gullashi uchun 700°, ko‘saklari
ochilishi uchun 720-800°; jami 1770-2000° foydali harorat kyerak.
O‘simliklarning vegetatsiya davridagi, ayniqsa, iyulь va avgust oylaridagi
eng yuqori kritik harorat ularning o‘sishiga, rivojlanishiga salbiy ta’sir etadi,
ya’ni o‘simliklarda oziq moddalarning harakati sekinlashadi hamda havoning
nisbiy namligi juda pasayib ketganligi sababli o‘simliklar transpiratsiyaga
sarflagan suvni ildizi orqali tuproqdan o‘zlashtirishga ulgurolmaydi. Natijada
g‘o‘zada hosil elementlari to‘kilib ketib, hosildorlik pasayishiga sabab bo‘ladi.
O‘simliklarga faqat yuqori harorat emas, balki past harorat ham salbiy ta’sir
etadi. Masalan, ko‘pchilik o‘simliklarda bahorgi past haroratda sintezlash
faoliyati kamayib, oqsil almashinishi susayadi. O‘simliklar rivojlanish fazalariga
qarab haroratning pasayishiga turlicha munosabatda bo‘ladi. Barcha madaniy
o‘simliklar urug‘i ungan vaqtda past haroratga chidamli bo‘ladi. Keyinchalik,
ya’ni unib chiqqandan keyingi davrdan esa sovuqqa chidamliligi kamaya boradi.

Mikroorganizmalarning hayot faoliyatida minimal, optimal va maksimal
haroratlar mavjud. Masalan ko‘pchilik mikroor ganizmlar 10-400 da yaxshi
rivojlanadi. Rassel va Xatchinson ma’lumotlariga ko‘ra, ko‘pchilik
mikroorganizmlar uchun tuproq harorati 12-300 bo‘lishi optimal hisoblanadi.
Tyermofil baktyeriyalarning rivojlanishi uchun eng yuqori harorat chegarasi 65 -
700 dir.
Tuproqda oziq moddalar to‘planishida issiqlik rejimi katta ahamiyatga ega.
Aniqlanishicha, haroratning optimal darajagacha ko‘tarilishi azot to‘plovchi
baktyeriyalar sonini ko‘paytiribgina qolmay, balki ularning faolligini oshiradi, bu
esa o‘z navbatida tuproqda azot ko‘payishini ta’minlaydi.
Tuproqning issiqlik rejimi suv va havo rejimi bilan chambarchas bog‘liq
bo‘lib, oziq rejimiga kuchli ta’sir etadi. Bu rejimlarning bir-biriga bog‘liqligi
ahamiyatga molikdir. Masalan, tuproqda issiqlikning ortishi undagi suvning
xossalarini o‘zgartirib yuboradi, ya’ni suv bug‘lari va suv-ning harakatchanligi
ortadi. Kechasi harorat keskin pasayishi nati-jasida tuproq yuzasida yoki uning
yumshoq va qattiq qatlamlarida suv bug‘lari kondensatlanadi.
Tuproq nami, haroratning pasayishi, gazlar, xususan karbonat angidrid va
kislorodning yeruvchanligini oshiradi, ko‘tarilganda esa aksincha kamaytiradi.
Tuproq havosining isishi gazlar diffuziyasini kuchaytiradi, iliq havo tashqariga
chiqadi, bo‘shagan g‘ovaklar esa atmosfyera havosi bilan to‘ladi. Binobarin,
haroratning o‘zgarib turishi tuproq va atmosfyera ora-sida havo almashinishida
muhim omillardan hisoblanadi. Haroratning jadal almashinishi tuproqning fizik-
kimyoviy xossalarini ma’lum darajada o‘zgartiradi.
Sovuqda tuproqdagi suv muzlaydi, ya’ni suyuq holatdan qattiq holatga
o‘tadi, bunda taxminan 9% ga kengayadi. SHu jarayonda hosil bo‘lgan kuch
(masalan, -5° da 600 atmosfyera atrofida) tuproqning qattiq qismini yoradi,
parchalaydi. Tuproq g‘ovaklaridagi suv muzlaganda uning hajmi kengayadi,
yeriganda esa uvoqlanadi. Sovuqning bu ta’siri tuproq namligiga va sovish
tezligiga ko‘p jihatdan bog‘liq. Masalan, kuzda shudgor qilingan yerlar qishda

muzlab, yerigandan keyin tuproq yaxshi uvoqlanib, uning fizik-kimyoviy
xossalari yaxshilanadi.
2. Tuproqning issiqlik xossalari
Tuproqning issiqlik sig‘imi, issiqlik o‘tkazuvchanligi, issiqlik singdirishi,
tarqatishi va nurlantirishi uning issiqlik xossalari deyiladi. Quyosh radiatsiyasi
tuproqdagi issiqning asosiy manbai hisoblanadi. Tushayotgan va tarqalayotgan
quyosh nuri enyergiyasi ob-havo sharoiti, geografik min-taqa, joyning relьefi va
hokazolarga qarab turlicha bo‘lishi mumkin. Quyosh nuri enyergiyasining bir
qismi atmosfyeraga tarqaladi, yer yuzasiga etib kelgan va tuproqqa singgan nur
enyergiyasigina tuproqda issiqlik manbaiga aylanadi. Quyosh nuri enyergiyasini
tuproq qisqa to‘lqin (0,001 mm kichik) sifatida singdiradi. Quyosh
enyergiyasidan tushayotgan issiqlik o‘rta hisobda minutiga 1.946 kal/sm 2
ni
tashkil etadi. Ammo bevosita tuproq yuzasiga tushgan quyosh nuri enyergiyasi bu
mikdordan 2-4 marta kam bo‘ladi, chunki uning ma’lum qismi atmosfyeraga
tarkalib ketadi.
Quyosh radiatsiyasi yozda eng ko‘p qishda esa eng kam bo‘ladi.
SHuningdek, uning miqdori shimoldan janubga va g‘arbdan sharqqa borgan sari
ko‘payib boradi. Quyosh nuri enyergiyasining bir qismi yer sathidan qaytadi,
chunonchi, yer sathiga tushayotgan quyosh nuri enyergiyasining undan qaytgan
nur enyergiyasi yig‘indisiga nisbatan alьbedo deyiladi va u protsent bilan
ifodalanadi. Alьbedo miqdori tuproqning tusiga, yer sathining tekisligiga,
tuproqning donadorligiga, namligiga, qattiq yoki yumshoqligiga, o‘simliklar
qoplamiga bog‘liq. Quruq tuproqlarga qaraganda nam tuproq, yirik bargli
o‘simliklar bilan band yerga nisbatan mayda, ingichka bargli o‘simliklar bilan
band yerlar tezroq qiziydi.
Tuproqning kelib chiqishi va tarkibiga ko‘ra issiklik xususiyati turlicha
bo‘ladi, ba’zi bir tuproqlar issikni yaxshi singdiradi va yig‘adi, ayrimlari esa
aksincha. SHuning uchun ishlab chiqarishda mexanik tarkibi og‘ir tuproqlar
sovuq, mexanik tarkibi engil tuproqlar esa issiq tuproqlar deyiladi. Bahorda yerni

ekishga tayyorlashda, ekish muddatlarini belgilashda tuproqning bu xossalari
hisobga olinadi.
Tuproq og‘irlik va hajm issiqlik sig‘imiga ega. Masalan, 1 g tuproqni 1°
qizdirish uchun ketgan issiqlik og‘irlik , 1 sm 3
tuproqni 1 0
qizdirish uchun
sarflangan issiqlik tuproqning
hajm issiqlik sig‘imi deyiladi .
Tuproqning issiqlik sig‘imi uning namligiga bog‘liq. Tuproq kancha nam
bo‘lsa, uni qizdirish uchun shuncha ko‘p issiqlik zarur. Mexanik tarkibi og‘ir
tuproqlarda nam ko‘proq. bo‘lgani uchun engil tuproqlarga nisbatan bahorda
sekin qiziydi va
qumoq yerlarga qaraganda kech etiladi. SHuning uchun bunday
yerlarda bahorgi
d ala ishlari bir necha kun keyin boshlanadi.
Tuproqning issiq qatlamlardan sovuq qatlamlarga issiq o‘tkazish qobiliyati
uning issiqlik o‘tkazuvchanligi deyiladi. Tuproqning issiqlik o‘tkazuvchanligi 1
sekundda 1 sm qalinlikdagi 1 sm 2
sathdan o‘tgan kaloriya issiqlik miqdori bilan
aniqlanadi.
Tuproqning issiqlik o‘tkazuvchanligi uning minyeralogik, mexanik tarkibiga,
namligiga, organik moddalar miqdori, donadorligi va yerning qattiq yoki
yumshoqligiga bog‘liq. Tuproqda g‘ovaklar soni oshsa, issiqlik o‘tkazuvchanlik
kamayadi. Nam tuproq quruq tuproqqa nisbatan issiqlikni yaxshi o‘tkazadi, ammo
tez sarflaydi. Havo issiqlikni yomon, suv va minyeral jinslar yaxshi o‘tkazadi.
Syerchirindi tuproq kam chirindidili tuproqqa nisbatan issiqlikni sust o‘tkazadi,
ammo uzoq saqlaydi. Qattiq strukturasiz tuproq yumshoq, strukturali tuproqqa
nisbatan issiqlikni yaxshi o‘tkazadi, lekin tez soviydi. Syerchirindi qora tuproqlar
och tusli, kam chirindili tuproqqa nisbatan issiqlikni yaxshi singdiradi. SHimolga
nisbatan janubiy
yonbag‘irlikdagi tuproqlar bahorda va yozda ko‘proq qiziydi.
Tynpoq haroratining kecha-kunduz o‘zgarishiga uning xususiyatlaridan
tashqari, havoning ochiq yoki bulutli bo‘lishi, yog‘in-sochin, shamol, yer betining
qor yoki o‘simliklar bilan qoplanganligi ham katta ta’sir etadi.
O‘simliklar vegetatsiya davomida issiqlik enyergiyasining tuproq betiga etib
kelishini kamaytiradi, qishda esa organik massalar tuproqdagi issiqlikni tarqalib
ketishdan saqlaydi.

Mexanik tarkibi engil (qumli, qumloq) yumshoq quruq tuproqlar bahor va
yoz fasllarida issiq bo‘ladi, ammo kuzda mexanik tarkibi og‘ir soz tuproqqa
qaraganda sovuq bo‘ladi. Bu tuproqning ustki (20-25 sm) qatlamida bunday farq
1-50 ni tashkil etadi.
3. Tuproqning issiqlik rejimini yaxshilash tadbirlari
Issiklik rejimini boshqarish tuproq unumdorligini oshirishda va ekinlardan
mo‘l hosil etishtirishda muhim tadbirlardan hisoblanadi.
Tuproqning harorati past bo‘lsa, urug‘larning unib chikishi kechikadi, salbiy
xaraktyerdagi har xil hodisalar vujudga keladi. CHunonchi, tuproqning rejimi,
ayniqsa biologik jarayonlar sustlashadi, natijada o‘simliklarning o‘sishi va
rivojlanishi cho‘zilib, hosildorligi pasayadi. Tuproqdagi foydali
mikroorganizmlarning hayot faoliyati uchun 25-40° harorat optimal hisoblanadi.
Demak, tuproqning issiqlik rejimi o‘ziga xos agronomik ahamiyatga ega.
Yerga solingan chirimagan go‘ng, organik o‘g‘itlar tuproqning issiqlik
rejimini yaxshilaydi, chunki 1 t go‘ng chiriganda 3-4 mln katta kaloriya issiqlik
ajralib chiqadi.
Yerni barqaror sovuq tushmasdan oldin chuqur va sifatli shudgorlash
tuproqning issiqlik rejimini yaxshilashda samarali tadbirlardan hisoblanadi. Yer
yumshatilganda tuproqning issiqlik o‘tkazuvchanligi keskin pasayadi.
Yer qancha chuqur yumshatilsa, uning issiqlik o‘tkazuvchanligi shuncha
pasayadi. Ammo, yerga mola, bostirib bir oz zichlash aksincha tuproqning issiqlik
o‘tkazuvchanligini oshiradi. Qattiq zichlashgan yerlar tez qizib, issiqlikni tez
o‘tkazib yuboradi. Yerlarni ishlash yo‘li bilan tuproqning issiqlik xossasini
o‘zgartirish faqat uning yumshoqligiga va zichligiga bog‘liq bo‘lmay, balki suv-
havo xossalarining o‘zgarishiga ham bog‘liqdir.
Yerlarning ekspozitsiyasiga qarab tuproqning issiqlik o‘tkazuvchanligi ham
har xil bo‘ladi. Masalan, kungay yerlarning tuprog‘i kunga teskari tomon tuprog‘i
nisbatan hamma vaqt issiq bo‘ladi.

SHuning uchun sharoitga ko‘ra, ekin qatorlari iloji boricha sharqiy yoki
g‘arbiy yo‘nalishga qaratilishi yaxshi samara byeradi.
Egat, jo‘yak olib, tuproq haroratini oshirish mumkin. Bunda egat va
jo‘yaklarning chuqurligiga ko‘ra maydon sathi tekis yerga nisbatan
20-30% oshadi. Bu esa o‘z navbatida vegetatsiya davrida haydalma qatlam
haroratini birmuncha oshirib, o‘simliklarning o‘sishi va rivojlanishi uchun qulay
sharoit yaratadi. O‘zPITIning Oqqovoq tajriba stansiyasiga qarashli tipik bo‘z
tuproqli yerlarda 30 sm chuqurlikda shudgorlanib, kuzda qator orasi 90 sm,
balandligi 30-32 sm qilib, pushta olinib chigit ekilgan. Tajribaning barcha
variantlarida g‘o‘zaning vegetatsiya davrida bir xil agrotexnika tadbirlari
qo‘llanilgan. Egat va jo‘yaklar olib ko‘yilgan yerning tuprog‘i tekis yerga nisbatan
ancha vaqtgacha yumshoq turgan, 5 sm li chuqurlikda so‘tkalik o‘rtacha harorat
0,9-3,10 yuqori bo‘lgan va yog‘ingarchilikdan so‘ng yer deyarli qatqaloq
bulmagan. Natijada tuproqning fizik-kimyoviy rejimi yaxshilanib,
mikroorganizmlarning faoliyati faollashgan. Ekilgan chigit 2 - 4 kun oldin unib
chiqqan, g‘o‘zalarning o‘sishi va rivojlanishi uchun qulay sharoit vujudga kelgan.
Egat olingan yerlarning har gektaridan 37,2ss, jo‘yak olib ekilganlarnikidan esa
40,7ss yoki tekis yerdagiga nisbatan gektaridan 3,9ss dan 7,4ss gacha qo‘shimcha
hosil olingan.
Keyingi yillarda respublikamizniig janubiy tumanlarida, ya’ni yog‘in-sochin
kam bo‘ladigan urug‘ni chigit suvi byerib undirib olinadigan yerlarda chigit suvi
byerilsa, egatlar sayozligidan sug‘orishda ancha qiyinchiliklar bo‘ladi, egatlarnn
suv bosib, kalin qatqaloq hosil bo‘ladi. Natijada chigit to‘liq unib chiqolmay,
ko‘chatlar siyraklashib ketadi, dalani begona o‘tlar bosadi va hokazo. Bahorda yer
obi-tobiga kelishi bilanoq egatlar olinib suv quyilsa va yer etilishi bilan ularning
usti tegishli moslamalar yordamida yumshatilib, bir yo‘la chigit ekilsa, yuqorida
qayd qilingan nuqsonlarga duch kelinmaydi, natijada chigit bir vaqtda qiyg‘os
unib chiqadi va g‘o‘za yaxshi o‘sib, rivojlanib syerhosil bo‘lib etiladi.
Sug‘orib dehqonchilik qilinadigan yerta bahorda yoki kech kuzda (sovuq
vaqtda) tuproq muzlamasligi uchun, odatda, yer sug‘orilib, tyermik rejimi

yaxshilanadi. Masalan, tuproq haroratidan suvning harorati 1 0
yuqori bo‘lganda,
bir gektar yerga 1000 m 3
suv quyilganda, suv bilan yerga 1 mln katta kaloriya
issiqlik kiradi. SHuning uchun ham bahorda sovuq tushsa, ekinlar darhol
sug‘oriladi bunda egatlardan oqayotgan suvdan hosil bo‘lgan bug‘ ko‘chatlarni
sovuq urishdan ancha saklaydi. Bog‘dorchilikda bu usul keng qo‘llaniladi.
Bahorda qora sovuq bo‘lishi xavfi tug‘ilganda tutun xosil qilish yaxshi
samara byeradi, chunki tutun dalada atmosfyera haroratini 1-2 0
oshiradi va ekinni
sovuq urishdan asraydi. Buning uchun dalalar chetiga ekinzorning kattaligiga
ko‘ra, bir necha joyiga namroq xas-xashak, shox-shabba, chirimagan go‘ng kabi
tashlandiq narsalar tashlab uyum qilinadi va sovuq boshlanishi bilan tutatiladi.
Hozirgi vaqtda qo‘llanilayotgan agrotexnikada dehqonlar, ayniqsa,
paxtakorlar chigit ekilgandan boshlab to maysa chiqquncha xamda g‘o‘zalar 4-5 ta
chin barg chiqargunga qadar katta qiyinchiliklarga duch kelmoqdalar. Jumladan,
chigitni me’yorda va optimal qalinlikda qiyg‘os undirib olish va qatqaloqqa qarshi
kurashish, xatosiga ekish, ba’zan butunlay qayta ekish, chigit suvi byerish, ildiz
chirishiga qarshi kurashish kabi tadbirlarni amalga oshirish uchun ko‘plab
mablag‘ va sarf xarajatlar talab qilinmoqda.
Bulardan eng muhimi chigit yoki boshqa ekinlar urug‘i ekilgandan keyin
yerlarni mulьchalashdir. Mulьcha sifatida chirigan go‘ng, ko‘mir kukuni, qora
qog‘oz kabi matyeriallardan foydalanish mumkin. Xususan, sabzavotchilikda
keyingi yillardan mulьcha sifatida polietilen va poliamid kabi polimyer
plyonkalardan keng ko‘lamda foydalanmoqda. Hozirgi vaqtda past va yuqori
bosimli polietilen plyonkalar ko‘plab ishlab chiqarilmoqda. Ularning eng foydali
tomoni spektral tiniqligi va mexanik pishiqligidir. Polietilen plyonkalar yuqori
haroratda kengayadi, past haroratda torayadi, 80° issiqqa va 60° sovuqqa chidaydi.
Buning boisi shundaki, mulьchalangan maydonda tuproq harorati, masalan,
aprelda mulьchalanmagan maydonnikiga nisbatan 4, 7° farq qilgan. 5 sm
chuqurlikda sutka davomida mulьchalangan tuproqning harorati 100 sm gacha
chuqurlikda mulьchalangan tuproqnikidan yuqori bo‘lganligi tajribalardan
ma’lum.

Tuproq harorati plyonka bilan mulьchalash usuliga va plyonka tagidan
urug‘larning unib chikishi uchun tayyorlangan teshikchalarning umumiy soniga
bog‘liq. Plyonkalar qancha enli va undagi teshikchalar qancha mayda hamda kam
bo‘lsa, tuproqning issiqlik rejimi shuncha yaxshi bo‘ladi. Polietilen plyonkalar
bilan chigit ekib bo‘lgan zahotiyoq yoki maxsus moslamalar yordamida ekish
bilan bir yo‘la mulьchalash yaxshi samara byeradi. Plyonka ostidagi chigit unib
chiqqandan keyin har bir uya ustidan maysalar yuqoriga ko‘tarilib chiqishi uchun
diametri 30 mm li teshikchalar ochiladi. Qator orasi 60 sm day qilib ekilgan
dalalarda qator oralarini ishlash, sug‘orish, oziqlantirish va boshqa agrotexnika
tadbirlari egat oralatib o‘tkaziladi. Bunda plyonka tagidagi qator vegetatsiya
oxirigacha umuman ishlaimaydi.
Qator oralari 90 sm dan qilib ekilgan maydonlarda plyonka har bir egat
ustiga yopiladi, bunda gektariga 560-600 kg plyonka ketadi.
Mulьchalash tuproqda mo‘‘tadil nam saqlash imkonini byeradi,
yog‘ingarchilik ko‘p bo‘lgan vaqtlarda tuproqni ortiqcha namlanishidan na undan
nam bug‘lanishidan saqlaydi. Plyonka bilan yopiladigan maydon qancha katta
bo‘lsa, bug‘lanish shuncha kam bo‘ladi.
Plyonka bilan mulьchalanganda bahorda yerni umuman qatqaloq bosmaydi,
begona o‘tlar mulьchani teshib chiqolmay nobud bo‘ladi. Bu esa o‘z navbatida
g‘o‘zaning o‘sishi va rivojlanishiga foydali ta’sir etadi. Mulьchalangan
maydonlarda g‘o‘zaning shonalashi 12-20 kunga, gullashi 12-21 kunga,
ko‘saklarning ochilishi esa 15-25 kungacha tezlashganligi tajribalarda kuzatilgan.
G‘o‘za o‘sishining dastlabki davrida tuproq haroratini bir necha darajaga
ko‘tarish uning jadal rivojlanishini va hosilning yerta pishib etilishini
ta’minlashda agronomik va iqtisodiy jihatdan katta ahamiyatga ega ekanligini
ko‘rsatadi.
Ildizning kuchli rivojlanishi g‘o‘za yer ustki qismlarining o‘sish va
rivojlanishiga ijobiy ta’sir etadi. Harorat bir necha daraja ortishi bilan bosh
poyaning o‘sishi, baglaning paydo bo‘lishi va kattalashishi, o‘suv va meva
organlari massasining ortishi kuchayadi. SHuning uchun g‘o‘zaning dastlabki

rivojlanish davrida issiqlik haroratini ortishini ko‘zda tutgan holda arzonga
tushadigan qulay usullarni topib, joriy etish hisobiga g‘o‘za texnologiyasini
takomillashtirish bugungi kunda eng muhim vazifalardan biridir.
Tajribalarda qo‘llanilgan har qanday agrotadbirni samaradorligi paxta
hosiligi bo‘lgan ta’siri bo‘yicha baholanadi. Qolavyersa barcha ilmiy izlanishlarni
asosiy maqsadi paxta hosilini yerta muddatlarda va sifatli etishtirishga qaratiladi.
SH.Axmurzaev (2012) tajribalarida mulьchalash usullarini chigitni
ekishning ikki muddatlarida qo‘llab, ular orasida muayyan farq borligini hamda
mulьcha matyeriallarining paxta hosiliga ijobiy ta’sir etishini talqin etadi.
Olingan ma’lumotlariga qaraganda, eng yuqori paxta hosili va 1-tyerim salmog‘i
polietilen plenkalar qo‘llanilgan variantlarda olinib,3 yilda o‘rtacha 32,8 va
30,9ss/ga (1-ekish muddatida) hamda 32,3 va 31,2ss/ga (2-muddatda) ni tashkil
qilib, nazoratga nisbatan ko‘rsatkichlari 5,9-4,0 va 3,1-2,0ss/ga teng bo‘ldi.
O‘simlik qoldiqlari ta’sirida olingan qo‘shimcha hosil chigit ekish muddatlariga
mutanosib ravishda 1,9-1,8 va 1,6-1,7ss/ga ni, polimyerlar ta’sirida esa 2,0-3,0
va 2,1-2,5ss/gani tashkil qildi. Nazoratda paxta hosili 26,9-29,2ss/ga teng
bo‘lgan . 1
1
Ш.Ахмурзаев. Мульчалаш усулларининг пахта ҳосилига таъсири. //Ўзбекистон қишлоқ
хўжалиги. 2012 й. №6. 28 бет

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of
Agronomy. New Delhi. 2010. New a ge Intyernational (p) Limited, Publi-shyers.
2 . Crop Rotation on Organic Farms: A Planning Manual, NRAES 177
Charles L. Mohlyer and Sue Ellen Johnson, editors Published by NRAES, July 2009.
3. Azimboev S.A. Dehqonchilik, tuproqshunoslik va agrokimyo asoslari.
(Darslik). T. Iqtisodiyot-moliya 2006. – 180 b.
4. Mo‘minov K., Azimboev A., Sanaqulov A., Byerdiboev E., Kenjaev YU
Dehqonchilik ilmiy izlanish asoslari bilan. (O‘quv qo‘llanma) – T.: “Turon-iqbol”,
2014. – 240 b.
5. Artukmetov Z.A., SHyeraliev X.SH. Ekinlarni sug‘orish asoslari.
(Darslik). T.: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati. 2007.-312 b.
6. Norkulov U., SHyeraliev X. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi. (Darslik). T.:
ToshDAU tahr.-nashr. bo‘limi, 2003. – 214 b.
7. To‘xtashev B., Azimboev S., Qarabaeva T., Byerdiboev E., Nurmatov B.
Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi va yer tuzish fanidan amaliy va tajribaviy
mashg‘ulotlar. (O‘quv qo‘llanma). - T.: “ToshDAU nashr-tahririyat bo‘limi”,
2012. – 187 bet.

Tuproqning issiqlik rejimi va uni boshqarish usullari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish