Tuproqning oziq rejimi va uni boshqarish usullari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	516.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Tuproqning oziq rejimi va uni boshqarish usullari

Купить

MAVZU. TUPROQNING OZIQ REJIMI VA UNI BOSHQARISH
USULLARI
Reja :
1. Tuproqdagi oziq elementlari va ularni o‘simlik hayotidagi ahamiyati.
2. O‘simliklar tomonidan oziq elementlarini o‘zlashtirilishi.
3. Dehqonchilikda azot, fosfor va kaliy elementlarining dinamikasi
4.Tuproq oziq rejimini boshqarishda organik moddalar, mikroorganizmlar va
tuproq xossalarining ta’siri.

1. Tuproqdagi oziq elementlari va ularni o‘simlik hayotidagi ahamiyati
Oziq moddalar va suv tuproq unumdorligining asosiy elementlari
hisoblanadi. O‘simliklarning bu elementlarga talabchanligi ekinlarning turiga,
naviga, hosildorligiga bog‘liq. O‘simliklarning bu sohadagi talabini qondirish
dehqonchilikdagi asosiy masalalardan biri hisoblanadi.
O‘simliklar oziq moddalarni tuproqdan, atmosfyeradan, gidrosfyeradan va
yorug‘lik, issiqlikni esa fazodan oladi.
O‘simliklar hayotida oziqlanish eng muhim omillardan hisoblanadi.
Oziqlanish -har qanday tirik organizmning, shu jumladan, o‘simliklarning ham
o‘sish va rivojlanish asosidir. O‘simliklar qancha me’yorda oziqlansa, shuncha
yaxshi o‘sadi va rivojlanadi. Barcha o‘simliklarning me’yorda o‘sishi va
rivojlanishi uchun yorug‘lik, issiqlik, suv va havo qancha zarur bo‘lsa, oziq
moddalar ham shuncha zarurdir. Ulardan birining o‘rnini ikkinchisi bosa olmaydi.
Fyermyer xo‘jaliklari o‘lchami almashlab ekishni boshqarish va qoplama
ekinlarni boshqarish o‘z ta’sirini ko‘rsatadi. Organik fyermyerlar tuproq
unumdorligini saqlash maqsadida qoplama ekinlarni ekishmoqda va tuproq organik
tarkibini oshirmoqda va tuproqning fizik xususiyatlarin yaxshilamoqda. Qoplama
ekinlar begona o‘tlar kamayishi va foydali xasharotlar faoliyatini ta’minlab
byerishi mumkin.
Mutaxasis fyermyerlar har bir imkoniyatda o‘zlarining dalalarida qoplama
ekinlarni joriy etmoqda ba’zan bu imkoniyatlar qisqa muddatli ekinlardan keyin
yoki to‘liq yozgi o‘simliklar orasida, oy o‘rtalarida amalga oshirilmoqda.
Birqancha mutaxasis fyermyerlar to‘liq yil davomida qoplama ekinlarni
ekishmoqda. Katta fyermyer xo‘jaliklari tez-tez almashlab ekishni amalga
oshiradi. Bu esa o‘z tarkibida ko‘p yillik qoplama ekinlarni yoki em-xashak
o‘simliklarni oladi. Kichik o‘lchamdagi fyermyer xo‘jaligi shunga amin bo‘lishdiki
qoplama ekinlarni ekish o‘simliklar oilalarining izchilligining amalga oshirish
foydali ekanligini ko‘rsatdi . 1
1
Crop Rotation on Organic Farms: A Planning Manual, NRAES 177 Charles L. Mohler and Sue Ellen
Johnson, editors Published by NRAES, July 2009

O‘simliklar tarkibida azot, fosfor, kaliy, kalьsiy, magniy, temir kabi
elementlar anchagina (0,01 % gacha) bo‘ladi, ular makroelementlar, oz miqdorda
(0,01 -0,001 %) bor, mis, rux, marganets, kobalьt, molibden kabi elementlar
uchraydi, ular mikroelementlar deb ataladi. Ba’zi o‘simliklardagina oz miqdorda
stronsiy,sseziy, rubidiy kabi elementlar bor, ular ulьtramikro-elementlar deyiladi.
O‘simliklar tarkibida 70 dan ortiq kimyoviy element topilgan. O‘simliklarni
kimyoviy analiz qilish tufayli umumiy og‘irligining taxminan 45% uglyerod, 42%
kislorod, 6,5% vodo-rod, 5% kul va boshqa elementlarga to‘g‘ri kelishi
aniqlangan.
Tuproqda zarur oziq elementlardan birortasi etishmasa, o‘simliklar me’yorda
o‘sib rivojlanmaydi.
Oziq moddalarni o‘zlashtirish miqdori ekinlarning turiga, naviga, hosiliga va
ular o‘sayotgan sharoitga bog‘liq (1.19-jadval).
Jadval ma’lumotlaridan deyarli barcha ekinlar azot elementiga talabchan
ekanligi ko‘rinib turibdi, chunki u o‘simliklarning o‘sishini ta’minlaydi.
G‘o‘za azot, fosfor va kaliyga nihoyatda talabchan o‘simlik.
Masalan, 1 t paxta etishtirish uchun taxminan 56 kg azot, 23 kg fosfor va 53
kg kaliy talab qilinadi. Kungaboqar azot va fosforga qaraganda kaliyni ko‘proq
o‘zlashtiradi. 1 t kungaboqar hosili uchun tuproqdan 228 kaliy, 50 kg azot va 27 kg
fosfor sarflanadi. Ildizmevalar va tugunakmevalar ham fosfor va azotga qaraganda
kaliyga ko‘proq talabchan. Masalan, 1 t kartoshka etishtirish uchun 8 kg kaliy, 2 kg
fosfor va 6,2 kg azot; 1 t soya hosili uchun 71 kg azot, 16 kg fosfor va 18 kg kaliy
zarur.
Vegetatsiya davrida o‘simliklar tuproqdan qancha miqdorda oziq moddalar
o‘zlashtirishi ularning rivojlanish fazalariga va o‘sish sharoitiga qarab turlicha
bo‘ladi.
Ekinlarning hosildorligi ortib borishi bilan tuproqdan sarflanadigan oziq
moddalarning miqdori ham ortib boradi.
Masalan, gektaridan 14,1ss hosil olinganda, har gektar yerdan o‘rtacha
45,6 kg azot, 14,3 kg fosfor, 40,3ss hosil etishtirilganda esa 182,6 kg azot va 55,4

kg fosfor hamda boshqa elementlar chiqib ketadi. SHuning uchun yerlarga
solinadigan o‘g‘itlarning me’yori belgilanayotganda etishtirilayotgan hosil
miqdorini ham nazarda to‘tish tuproq unumdorligini bir me’yorda saqlashda katta
ahamiyatga ega.
1.19-jadval
Ekinlarning turiga qarab 1 t hosil bilan birga chiqib ketadigan minyeral
o‘g‘itlar (kg)
Ekinlar azot fosfor kaliy
G‘o‘za 56 23 53
Kuzgi bug‘doy 37 13 23
Arpa 29 11 20
Bahorgi bug‘doy 47 12 18
Suli 33 14 29
Makkajo‘hori (don uchun) 34 12 37
Javdar 34 14 26
SHoli 21 8 26
Tariq 33 10 34
Ko‘k no‘xat 66 15 40
Zig‘ir 80 40 70
Qand lavlagi 5,9 1,8 7,5
Kartoshka 6,2 2,0 8
Kungaboqar 50 27 228
Tamaki 24 7 51
Soya 71 16 18
Makkajo‘hori (silos uchun) 2,4 0,9 3,6
Poliz ekinlar 5,5 1,6 5
Ildiz mevalar 2,7 1,9 4,8
CHoy bargi (quritilganda) 50 7 23
Odatda, oziq elementlarining umumiy miqdori har gektar yerda bir necha
tonna atrofida bo‘ladi. Masalan, qadimdan (100 yildan ortiq) sug‘orib dehqonchilik

qilinayotgan bir gektar tipik bo‘z tuproqli yerning haydalma
(0-28 sm) qatlamida o‘rtacha 59,1 chirindi, 4 t azot, 8 t fosfor va undan keyingi
(28-100 sm) qatlamda esa yuqoridagilarga muvofiq 73,5, 4,97 va 16 t oziq
elementlari bo‘lar ekan.
O‘simliklar rivojlanishi uchun tuproqni yaxshilash tamoyillari quyidagilardan
iborat: 
Azotga boyitadigan o‘simliklar bilan loviyali ekinlar:

Kam azot ajratadigan ekinlar ekish bu loviya ekilgandan keyin 2 yoki 3-
yilda joriy yil uchun yillik ekinlar ekish.
 Bir biriga yaqin bir xil o‘simliklar ekilmasligi tuproqni boyitadigan
ekinlar ekish uzoq muddatli ko‘p yillik ekinlardan foydalanish qoldig‘i tuproqda
ko‘p qoladigan ekinlarni ekish . 2

Tuproqda oziq elementlarining umumiy miqdori qancha ko‘p bo‘lmasin, u
ishlab chiqarish sharoitida o‘simliklarning oziq moddalarga bo‘lgan talabini etarli
darajada qondira olmaydi. SHuning uchun ekinlardan mo‘l hosil etishtirishda yerga
minyeral o‘g‘itlar solinadi (1.20- jadval).
Jadval ma’lumotlaridan, tuproqda oziq moddalarning umumiy miqdori ko‘p
bo‘lishidan kat’i nazar, gektariga 80 kg azot solinganda paxta xosili 24,2%,
gektariga 150 kg solinganda esa 32,3 % ko‘payganligi ko‘rinib turibdi.
1.20-jadval
Azotning g‘o‘za o‘sishi, rivojlanishi va hosildorligiga ta’siri.
Azotning
yillik
me’yori
(ga/kg) Azot solish muddati
3-4 ta
chinbarg
chiqarganda SHonala-
ganda gullaganda Paxta
hosili (ga) Olingan
ko‘shimcha
hosil (ga/s)
0 - - - 35,5 -
80 - 40 40 44,1 8,6
150 50 50 50 47,0 11,5
2
Crop Rotation on Organic Farms: A Planning Manual, NRAES 177 Charles L. Mohler and Sue Ellen Johnson,
editors Published by NRAES, July 2009.

G‘o‘za hosildorligining keskin ortishiga asosiy sabab tuproqdagi barcha oziq
moddalarning ko‘pchilik qismi o‘simliklar juda qiyinchilik bilan o‘zlashtiradigan
yoki butunlay o‘zlashtirolmaydigan holatda bo‘lishidir, chunki oziq moddalar
tuproq yeritmasida o‘simliklar oson o‘zlashtiradigan holatda kam bo‘ladi.
SHu bilan birga ularning miqdori tuproq sharoitiga qarab o‘zgarishi mumkin.
Dehqonchilikdagi muhim masalalardan biri, tuproq tarkibidagi o‘simliklar qiyin
o‘zlashtiradigan shakldagi oziq moddalarni oson o‘zlashtira oladigan holatga
o‘tkazishdan iborat.
Madaniy o‘simliklarning hayoti doimo tashqi muhit bilan o‘zaro bog‘liq.
CHunki, o‘simliklar tashqi muhitdan me’yorl o‘sish va rivojlanish uchun zarur
moddalarni oladi. O‘simliklar bilan tashqi muhit o‘rtasida moddalar almashinadi,
bunda ildizdan oziqlanish ayniqsa muhimdir. Bu jarayonda o‘simliklar ildizi orqali
tuproqdan har xil oziq moddalarni suv bilan birgalikda osmotik bosim ta’sirida
singdirib oladi va olingan moddalar fizik va kimyoviy qonunlar asosida qator
murakkab o‘zgarishlardan so‘ng o‘simliklar organlari hamda to‘qimalarining tarkib
topishida, shuningdek, ularning doimo yangilanib turishida sarflanadi.
Tuproqdagi mikroorganizmlar hayot faoliyati natijasida hosil bo‘ladigan
mahsulotlar ildiz tizimining faolligini kuchaytiradi, natijada organik moddalar
o‘simliklarning yer ustki qismiga, undan esa ildiz tizimiga o‘tadi.
Tuproqdagi organik modda – o‘simlik va hayvonlar qoldig‘ining to‘plana
borishi natijasida hosil bo‘ladi. Organik qoldiqlar xar xil tuproqlarda turli
miqdorda to‘planadi. Odatda organik qoldiqlar tuproqning ustki qatlamlarida 3-
5% gacha uchraydi. Organik moddalar tuproqning oziq rejimini belgilab byeradi.
SHu bilan birga tuproqning suv – havo rejimini yaxshilaydi.
N 5-6 %, R va S 80 % asosiy ko‘rsatkichni belgilaydi. Bulardan tashqari bir
qancha mikroelementlarni o‘zida ushlaydi. Bular bor, molibden va boshqalar.
Bular moddalar almashinuvini yaxshilaydi. Tuproqni yeroziyaga uchrashini
kamaytiradi . 3
3
Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of Agronomy 2010. р. 239.

2. O‘simliklar tomonidan oziq elementlarini o‘zlashtirilishi
O‘simliklarning ildizi orqali oziqlanishi faqat yerga solinayotgan o‘g‘itlarga
emas, balki tuproq muhitiga, mikroorganizmlarning faoliyatiga, organik
moddalarning chirishiga va tuproqning suv, havo hamda issiqlik rejimini
yaxshilashga qaratilgan agrotexnika tadbirlarining qo‘llanilishiga ham ko‘p
jihatdan bog‘liq.
O‘simliklar 3 xil: avtotrof, mikrotrof va baktyeriotrof usulda oziqlanadi.
Avtotrof oziqlanishda o‘simliklar tuproqdan suvda yerib oksidlangan minyeral
tuzlarni o‘zlashtiradi. Oziqlanishning bu usuli ekinlar uchun asosiy hisoblanadi.
Mikrotrof oziqlanish mikoriza yordamida sodir bo‘ladi. Mikoriza
o‘simliklarning oziqlanishiga yordamlashib, ularning hayotiga salbiy ta’sir
etmaydi. Ayrim ma’lumotlarga qaraganda, mikoriza tuproqdagi zararli
mikroorganizmlarning antagonisti dushmani hisoblanadi.
Ayrim mikorizalar havodagi yerkin azotni o‘zlashtirib o‘simliklarni
ta’minlaydi. Avtotrof usulda oziqlanadigan ayrim o‘simliklar fakul ь tativ mikrotrof
o‘simliklarga ham tegishlidir, ya’ni ular bevosita va mikorizalar yordamida
oziqlanishi mumkin.
O‘simliklarning mikrotrof usulda oziqlanishi hozircha kamrok, lekin o‘simlik
va tuproq baktyeriyalari orasidagi munosabati ancha mukammal o‘rganilgan.
O‘simliklarni n g baktyeriyalar yordamida oziqlanishi baktyeriotrof oziqlanish
deyiladi.
O‘simliklar va baktyeriyalar orasida oziq moddalar tugunak va ildizlarni bir-
biriga mustahkam bog‘lovchi tomir tukchalar orqali o‘zaro almashinadi.
Dukkakdosh o‘simliklarning ildizi bir-biridan k im yo viy tarkibi va boshqa xossalari
jihatidan farq qilib, tugunaklari har xil bo‘ladi. Masalan, lyupin va syeradella
ildizida faqat shu ekinlarga mos baktyeriyalar, sebarga va loviya ildizida esa
boshqa turlari rivojlanadi. Beda, ko‘k no‘xat, mosh va boshqa dukkakdosh
o‘simliklarda o‘ziga xos turdagi tugunak baktyeriyalar bor.

Keyingi yillarda o‘simliklarda oziqlanishning biologik usuli keng ko‘lamda
tarqalmoqda, bunda o‘simliklar ildizida, ya’ni ildiz atrofida (rizosfyerada), ildiz
ichida (getyerotrof va simbiotrof) oziqlanadigan tuproq mikroorganizmlari
(baktyeriyalar, zamburug‘lar)ga katta ahamiyat byerilmoqda.
Dukkakdosh o‘simliklar ildizida rivojlanadigan tugunak baktyeriyalardan
tashqari, tuproqning oziq rejimiga ildiz mikroflorasi, suv o‘tlar va tuproqda
yashaydigai xar xil sodda hayvonlar ham ta’sir etadi. Ayrim tadqiqotchilarning
ma’lumotlariga qaraganda, ildiz mikroflorasi o‘simlik bilan chambarchas aloqada
bo‘lar ekan, uning oziqlanishi o‘simlikka, o‘simlikniki esa mikrofloraga bog‘liqdir.
Bunday simbioz usulda yashash ko‘pchilik o‘simliklar uchun xosdir. Ularning
ildizi oziqlantirish organi sifatida mikroflora bilan bog‘liq. SHu faktning o‘zi
o‘simlik ildizi joylashgan mintaqada hamma vaqt mikroorganizmlar ko‘p bo‘lishi
zarur ekanligini bildiradi. Mikroorganizmlar tufayli bu hayot faoliyat jarayonida
tuproqda o‘simliklar o‘zlashtiradigan shakldagi minyeral moddalar to‘plana boradi.
Mikroorganizmlar esa oziqlanishida o‘simliklar ildizi ajratgan chiqindi (modda)
lardan foydalanadi.
Yerkin yashovchi biologik azot to‘plovchilardan azotobaktyer - Aroto - bactyer
va klostridium - Clostridium Pastyerianum chuqurroq o‘rganilgan. Azotobaktyer
ayerob, klostridium esa anayerob baktyeriyalarga mansub. Azotobaktyer va
klostridium baktyeriyalar asosan dukkakdosh o‘simliklarning ildizida, ildiz
rizosfyerasida va simbiotik usulda oziqlanib, atmosfyera azotini to‘playdi.
Azotobaktyer bir yilda qulay sharoitda gektariga 30 - 50 kg gacha biologik azot
to‘playdi.
Azotobaktyer ko‘pchilik o‘simliklarning ildizi atrofida oziqlanadi, ammo
beda, tamaki va krestguldoshlar ildiz tizimi mintaqasida faolroq namo yo n bo‘ladi.
Ayrim ma’lumotlarga qaraganda, azotobaktyer bug‘doy ildizi atrofida deyarli
rivojlanmaydi, chunki ildiz ajratib chiqaradigan moddalar mikroblar uchun zaharli
ta’sir etadi.
Havodagi azotning to‘planish yo‘llaridan yana biri dukkakdosh o‘simliklar
ildizida yashaydigan tug a nak baktyeriyalarning rivojlanishidir. Tugunak

baktyeriyalar atmosfyera havosidagi azotni yerkin yashovchi baktyeriyalarga
nisbatan bir necha marta ortiq tuplaydi. To‘plangan biologik azot miqdori
o‘simliklar turiga, tuproq-iqlim sharoitiga va qo‘llanilayotgan agrotexnika
tadbirlariga bog‘liq. Tugunak baktyeriyalar hisobiga bir yillik dukkakdosh-don
ekinlari gektariga 50-60 kg, sebarga 150 - 160 kg, beda esa 300 kg gacha azot
to‘plashi mumkin.
O‘simliklarning o‘sishi alohida o‘simlikning yoki uning ayrim organlarining
rivojlanishi hisoblanadi. O‘simliklarning o‘sishini genetik omillardan tashqari
qator omillar belgilaydiki, shu jumladan ekologik omillardan hisoblangan iqlim
omillari va tuproq omillari ajratib ko‘rsatiladi.
Ushbu bobda o‘simliklarning minyeral oziqlanishi haqida so‘z yuritiladi.
O‘simlik organizmini to‘liq tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, u juda ko‘p va xilma xil
moddalardan tarkib topgan. Lekin ulardan ayrimlarigina o‘simlik hayotida
alohida ahamiyatga ega. Ushbu elementlar etarli bo‘lmasa o‘simlik o‘z hayotini
yakunlay olmaydi, yoki etishmovchilik oqibatida turli kasalliklarga uchraydi,
ushbu etishmayotgan elementni sun’iy yo‘l bilan ta’minlash lozim bo‘ladi.
Avvallari faqat 16 ta kimyoviy element - uglyerod, vodorod, kislorod, fosfor,
azot, kaliy, kal ь siy, magniy, oltingugrut, temir, marganets, rux, mis, molibden,
bo‘r va xlor o‘simlik hayotida muhim ahamiyatga ega deb qaralar edi. So‘ngi
vaqtlarda esa natriy, kobal ь t, vannadiy, kremniy, selen, galliy, alyuminiy va yod
ham ular qatoriga qo‘shildi. U yoki boshqa elementning u yoki bu o‘simlik yoki
o‘simliklar guruhi uchun alohida ahamiyatga ega ekanligi o‘z tasdig‘ini topgan.
Havodagi karbonat angidrid gazi, suv va molekula holidagi kisloroddan S, N va O
o‘simliklar tomoni - dan o‘zlashtiriladi. Qolgan oziq moddalar asosan tuproqdan
o‘zlashtiriladi. O‘zlashtirilgan oziq moddalar donli ekinlar quruq massasining
10% ni, qolgani esa suvdan iboratdir. 4
O‘simliklar uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lgan kimyoviy elementlar va
ularning kimyoviy formulalari quyidagi jadvalda keltirilgan.
4
Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of Agronomy 2010. р. 432.

Rekvizitlari bo‘yicha tasnifi o‘simliklarning o‘sib rivojlanishi uchun zarur
bo‘lgan asosiy kimyoviy elementlar keng ma’noda quyidagicha tasnif-lanadi:
O‘simliklar tarkibida odatda uchraydigan nisbiy miqdori asosida:
• Makro oziq moddalar (Asosiy oziq modda / Birlamchi oziq modda): C, H,
O, N, P, K
• Ikkilamchi oziq moddalar: Ca, Mg, S
• Mikro oziq moddalar (Kam ahamiyatli /Uchlamchi oziq modda/
Mikroelementlar): Fe, Mn, Zn, Cu, Mo, V, Cl va Na, Se, Co, V, Ga, Al va I
2
Kimyoviy tabiati asosida:
• Metalllar: K, Ca, Mg, Fe, Zn, Mn, Cu, Co va V va b.
• Metallmaslar: C, H, O, N, P, S, B, Mo, C1, Si va shu k.
• Kationlar: NH
4 +
K +
, Ca 2+
, Fe 2+
, Mg 2+
, Mn 2+
, Cu 2+
, Zn 2+
• Anionlar: NET3-, HPO
4 2-, H
2 PO
4 -
, SO
4 2-
, BO
3 3-
, MoO
4 2-
, S1 -
va shu k.
Asosiy vazifalari asosida:
• Organik yoki noorganik birikmalar tarkibiy qismi sifatida - N, S, P, Ca, B,
Fe va Mg.
•Fyermentlar tizimini aktivatori, prostetik guruhining kofaktori sifatida - K,
Mg, Ca, Fe, Zn, Mn, Cu, Mo, Na va Cl.
•Turli reaksiyalarda zaryad tashuvchi sifatida - oksidlovchi-qaytariluvchi P,
S, Fe, Mn, Cu, Mo
•osmos regulyator i sifatida va hujayralarda elektron kimyoviy muvozanat
uchun - K, Na va Cl.
O‘simliklardagi harakat asosida:
• Y u qori harakatchanlik : N, P, K
• O‘rtacha harakatchanlik : Zn
• Kam harakatchanlik : S, Fe, Cu, Mn, Cl, Mo
• Beharakat : Ca, B .
Biologik kimyoviy moddalarning roli, etishmovchiligi, ularni boshqarish va
zaharlanish.

Biologik kimyoviy moddalarning ahamiyati, etishmovchiligi, etishmovchilik
nazorati va ularning zaharliligi 4-jadvalda keltirilgan.
Oziq elementlari tanqisligi muammosi.
O‘simliklarda oziq elementlari tanqisligi alomatlarini quyidagicha besh tipga
bo‘lish mumkin:
Xloroz: o‘simlik to‘qimalari yoki tomirlari oralig‘ining xlorofill shakllanish
jarayonining pasayishi hisobiga sarg‘ayishi.
Nekroz: o‘simlik to‘qimalarining nobud bo‘lishi, qaysiki o‘simlikning butkul
nobud bo‘lishini keltirib chiqaradi.
O‘simlikning yangitdan o‘sishining kuzatilmasligi yoki o‘sish tyerminalining
mavjud emasligi “rosetting” ga olib keladi. 5

“Anthocyaninand” ning to‘planishi qizil rang yuzaga kelishiga sababchi
bo‘ladi va o‘simliklarni odatdagi yoki to‘q yashil rangda yoxud sarg‘ayishiga,
pakana bo‘yli yoki o‘sishini sekinlashuviga olib keladi.
Tuproqning ishqorsizlanishi, nurashi va suvning bug‘lanishiga qo‘shimcha
ravishda undagi oziq moddalar qishloq xo‘jalik ekinlari tomonidan o‘zlashtirilishi
oqibatida kamayib boradi. Ushbu oziq moddalar tuproqniing mahsuldorligini
oshirish maqsadida tashqi manbalar tomonidan to‘ldirib turiladi.
Oziq moddalarning asosiy organik manbalari. Oziq moddalarning asosiy
organik manbalari bo‘lib chorvachilik korxonalarining go‘ngi, xo‘jalik-mayishiy
chiqitlar, qushxonalar chiqitlari, baliq uni, agrosanoat chiqindilari va b.
hisoblanadi. Go‘nglar shakllanish manbai, hajmi va sharoitiga ko‘ra turli
miqdorda oziq moddalar tutadi. 6
Go‘ng organik modda bo‘lib, chorva, inson chiqitlari va o‘simlik
qoldiqlaridan shakllanadi. U o‘z tarkibida murakkab organik birikmalar shaklida
o‘simliklar uchun zarur bo‘lgan oziq moddalarini katta miqdorda tutadi.
Butun jahonda keng ikki turdagi organik moddalar – birinchidan
5
Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of Agronomy. New Delhi. 2010. р. 433-434.
6
Chandrasekaran B., Annadurai K., Samasundaram E. A textbook of Agronomy. New Delhi. 2010. р. 214.

tabiatiga ko‘ra organik o‘g‘itlar va ikkinchidan sintetik yoki tabiiy kimyoviy
o‘g‘itlardan keng foydalanib kelinmoqda. Ulardan so‘ngisi soddagina o‘g‘itlar
deb yuritiladi. 7
Pryanishnikov Markaziy Osiyo Respublikalarining sug‘oriladigan yerlarida
bedaning mohiyati to‘g‘risida bunday degan edi: «Sug‘orib va supyerfosfat bilan
o‘g‘itlab turilganda, bedapoyalarda yiliga gektariga 300 kg gacha azot to‘planadi
yoki 100 ming gektar yaxshi parvarish qilingan bedapoya azot ishlab chiqaradigan
bitta katta kombinat byeradigan miqdorda azot to‘playdi». Darhaqiqat, O‘rta
Osiyoning sug‘oriladigan yerlarida yuqori agrotexnikada va qulay sharoitda beda
tugunak baktyeriyalar yordamida gektariga 700 kg va undan ortiq biologik azot
to‘plashi mumkin.
Barcha dukkakdosh o‘simliklarning o‘ziga xos tugunak baktyeriyalari bor.
SHuning uchun dukkakdosh ekinlar ekilgan yerda uning turiga ko‘ra har xil
tugunak baktyeriyalar uchraydi. Tuproqda, ayniqsa, yangi o‘zlashtirilayotgan
yerlarda mazkur dukkakdosh ekinlar uchun zarur bo‘lgan baktyeriyalar bulmasligi
mumkin. Bunday hollarda u yoki bu xildagi dukkakdosh ekinlarni ekishdan oldin
urug‘iga tugunak baktyeriyalarning tegishli turini yuqtirish zarur. Bu usul
inokulyasiya deyiladi 8
.
Dukkakdosh o‘simliklar tuproqda tugunak baktyeriyalar bo‘lgandagina yaxshi
o‘sib rivojlanadi. Ular qancha ko‘p bo‘lsa, hosildorlik ham shuncha yuqori bo‘ladi.
SHunga ko‘ra, dukkakdosh ekinlar birinchi marta ekiladigan yerlarga o‘simlik
ildizi atrofida tugunak baktyeriyalar tez hosil bo‘lishi uchun uning urug‘iga
nitragin yuqtirish tavsiya etiladi.
O‘tloqi tuproqli yerlarida birinchi yili mosh ekilgan maydonlarda o‘simlik
ildizlarida anchagina miqdorda tugunak baktyeriyalar borligi aniqlandi.
CHunonchi, don to‘lishish fazasida tugunak baktyeriyalarning soni ekish
muddatiga ko‘ra har bir tup o‘simlik ildizida 96 dan 130 tagacha o‘zgarib turar
ekan. May oyida ekilgan moshda tugunak baktyeriyalar ayniqsa ko‘p bo‘ladi.
7
Chandrasekaran B., Annadurai K., Samasundaram E. A textbook of agronomy. New Delhi. 2010. 214
бет
8
Chandrasekaran B., Annadurai K., Samasundaram E. A textbook of agronomy. New Delhi. 2010. 171 -
173 бетлар.

Mosh mart-aprelь, shuningdek, iyunь-iyulda ekilganda, tugunak baktyeriyalar soni
50-60 tagacha etar ekan (M. T. Kogay).
Hozirgi vaqtda ekinlarga minyeral o‘g‘itlar solish hosildorlikni oshirishda
asosiy omil bo‘lib xizmat qilmoqda. CHunonchi, dehqonchilikda minyeral o‘g‘itlar
tarkibidagi azot, fosfor, kaliy kabi kamchil elementlar hisobiga madaniy
o‘simliklar quyosh enyergiyasndan va tuproq-iqlim omillaridan yaxshi foydalanib,
qo‘shimcha hosil yaratadi. Bu elementlar etishmasa, ularning o‘rnini hech qanday
agrotexnika tadbiri qoplay olmaydi. Lekin, shuni ta’kidlash kyerakki, ekinlar
yuqori agrotexnika asosida parvarish qilinsa, shu mintaqa sharoitiga moslashgan
navdor urug‘lar ekilsa, suv bilan yaxshi ta’minlansa, begona o‘tlar, kasallik,
zararkunandalar o‘z vaktida yo‘qotilsa va barcha dala ishlari
mexanizatsiyalashtirilsa yerga solingan minyeral o‘g‘itlar eng yuqori samara
byeradi.
1.21- jadval.
O‘simliklar uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lgan kimyoviy elementlar va
ularning kimyoviy formulalari
T T
r. Kimyoviy
formulasi Nomi O‘simlik o‘zlashtiradigan
birikmalari
1 C Uglyerod CO
2
2 H Vodorod H
2 O dan H
3 O Kislorod O
2 va H
2 O
4 N Azot N, NH
4 +, NO
3 hamda organik
CO(NH
2 )
2
5 P Fosfor HPO
42 - va H
2 PO
4
6 K Kaliy K+
7 Sa Kalьsiy Sa++
8 Mg Magniy Mg++
9 S Oltingugrut SO
32 -, SO
43 -
10 Fe Temir Fe++, Fe+++
11 Zn Rux Zn++
12 Mn Marganets Mn++

13 Cu Mis Cu
2 ++
14 B Bo‘r BO
33 -
15 Mo Molibden MoO
42 -
16 Cl Xlor Cl-
17 Si Kremniy Si(OH)
4
18 Na Natriy Na+
19 Co Kobalьt C O
2 +
20 V Vannadiy V+
Jahon dehqonchilik tajribasi azot, fosfor va kaliyli o‘g‘itlar to‘g‘ri
qo‘llanilganda, shuningdek, o‘simliklar suv bilan etarli ta’minlanib, yuqori
agrotexnika asosida parvarish qiliiganda har bir kilogramm azotli o‘g‘it hisobiga
10-15 kg qo‘shimcha don olish mumkin ekanligidan dalolat byeradi.
Rasmiy ma’lumotlarga qaraganda, dunyo bo‘yicha Nidyerlandiyada har
gektar yerga eng ko‘p minyeral o‘g‘it solinib, bug‘doy va sulidan eng yuqori hosil
olinar ekan. Bu mamlakat qand lavlagi hosili bo‘yicha dunyoda uchinchi,
kartoshka hosili bo‘yicha esa ikkinchi o‘rinda turadi . 9
5 - rasm. O‘g‘it solish agregati 6 - rasm. Ekish
3. Dehqonchilikda azot, fosfor va kaliy elementlarining dinamikasi
Azot. Azot tuproqdagi eng harakatchan va o‘simliklarning muhim oziq
elementlaridan biri hisoblanadi. O‘simliklar ildizi tuproqdagi azotni muhim
9
Chandrasekaran B., Annadurai K., Samasundaram E. A textbook of agronomy. New Delhi. 2010. 215
бет.

oziqlanish manbalaridan bo‘lgan nitratlar (NO-2, NO-3) dan va ammoniy tuzlari
(NH
4 ) dan o‘zlashtiradi. Bunday shakldagi azot tuproqda kam bo‘ladi, chunki ular
suvda yaxshi yeriydi, o‘simliklar va mikroorganizmlar ularni to‘la o‘zlashtiradi.
Faqat dukkakdosh o‘simliklar tuproqdagi azotdan tashqari, tugunak baktyeriyalar
yordamida atmosfyeradagi molekulyar azotdan ham oziqlanadi.
Azot oqsillar tarkibiga kiradi. O‘simliklarda oqsillar sintezi bilan birga uning
ammiakkacha parchalanish jarayonlari ham sodir bo‘ladi. Oqsil hosil bo‘lishiga oid
barcha murakkab jarayon ammiakdan boshlanib, ammiak bilan tugaydi.
Moddalardagi azot almashinish jarayonlari o‘simliklarning butun hayoti
mobaynida davom etadi. YOsh o‘simliklarda oqsil sintezlanishi ustunlik kiladi.
SHunday qilib, o‘simliklar me’yoriy o‘sib rivojlanishi uchun tuproqda
harakatchan azot miqdori etarli bo‘lishi kyerak. Tuproqdagi harakatchan azot
miqdori organik o‘g‘itlar (go‘ng, chirindi, kompost, ko‘kat o‘g‘it va boshqalar),
shuningdek, minyeral o‘g‘itlar solish yo‘li bilan tartibga solinadi.
O‘simliklar azotni har xil miqdorda o‘zlashtiradi. CHunonchi,
rivojlanishining boshlang‘ich fazalarida o‘simliklar azotga juda talabchan bo‘ladi.
Azot etishmaganda o‘simliklarning o‘sishi sekinlashadi, barglarining rangi to‘q
yashil rangdan och yashil tusga kiradi, kamdan-kam hollarda sarg‘ayadi. CHunki
bunday hollarda bargda xlorofill donachalari kamayib ketadi.
Biroq o‘simliklar azotni haddan tashqari ko‘p o‘zlashtirsa, ular g‘ovlaydi,
vegetatsiya davri cho‘ziladi, poyasi yotib qoladi, hosili keskin kamayadi va
mahsulot sifati pasayadi. Bunday hollarda o‘simliklar zang va boshqa kasalliklarga
chalinadi.
Tuproqdagi azotning umumiy miqdori o‘simliklarning azot bilan
ta’minlanganligini ifodalovchi belgi bo‘la olmaydi. Azotning umumiy miqdoridan
minyerallanish jarayonida o‘simliklar o‘zlashtira oladigan birikmalar hosil bo‘ladi.
Binobarin, tuproqdagi organik azot miqdori o‘simliklarning oziqlanishi uchun
katta ahamiyatga ega.
Ma’lumki, tuproqdagi azotning murakkab organik birikmalaridan
mikroorganizmlar ta’sirida xilma-xil aminokislotalar hosil bo‘ladi, ularni esa

mikroorganizmlar o‘zlashtiradi. Aminokislotalarning bir qismi tuproq
mikroorganizmlarining fyermentativ faoliyati natijasida parchala-nib, ammiak
ajratib chiqaradi.
Organik moddalarning parchalanib, ammiak hosil qilish jarayoni
ammonifikatsiya deb ataladi. Ammonifikatsiya intensivligi muhit reaksiyasiga va
tuproqning ayeratsiyasiga bog‘liq. Ammiak ajralib chiqishi ayerob sharoitda
ayniqsa intensiv boradi. Kislorod etishmaganda ammiak ajralib chiqishi susayadi.
Tuproqdagi organik moddalarning parchalanishi natijasida ajralib chi q adigan
ammiak o‘simliklar uchun oziq bo‘ladi, bu ammiakning boshqa bir qismi nitrat
kislotaga aylanib, tuproqda nitrat kislota tuzlari - nitratlar hosil qiladi. Nitratlar esa
o‘simliklarning oziqlanish manbai hisoblanadi.
Ammoniy tuzlarining bir qismida bio k im yo viy o‘zgarishlar yuz byeradi.
Ammiakning oksidlanib, nitrit va nitrat kislotalarga aylanish jarayon i nitrifikatsiya
deyiladi.
Nitrifikatsiya jarayonida 30-70° S harorat da yaxshi kechadi, ammo undan
yuqori -50-55° haroratda ham sodir bo‘lishi mumkin. Agar yer yumshoq,
ayeratsiyasi yaxshi, tuproq namligi to‘liq nam sig‘imiga nisbatan 55-60% bo‘lsa,
nitrifikatsiya jarayon i jadal o‘tib, nitratlar ko‘p to‘planadi.
Nitratlar qumoq tuproqli yerlarda kam to‘planadi, chunki bunday tuproqda
organik moddalar kam bo‘ladi hamda azotning kislotali tuzlari yerning chuqur
qatlamlariga yuvilib ketadi. Nitrifikatsiya tuproqdagi fosforning yeruvchanligini
oshiradi va o‘simliklarning azot bilan oziqlanish sharoitini yaxshilaydi.
Tuproqda nitratlarning davriy o‘zgarishi yerga solinayotgan o‘g‘itlarga,
haroratga, namlikka, yerga ishlov byerish sifatiga va etishtirilayotgan ekinning
vegetatsiya davriga bog‘liq. Nitratlar suvda oson yeriydi, shuning uchun yog‘in-
sochin suvi bilan, ekinlarni sug‘orishda, tuproq sho‘rini yuvishda yuvilib ketishi
mumkin. Nitratlarning bunday isrof bo‘lishi, qumli tuproqlarda va yer osti suvi
yuza joylashgan yerlarda ayniqsa ko‘proq seziladi.

Ekinlar vegetatsiya davrida belgilangan me’yorda sug‘orilsa, yuqori
qatlamdagi nitratlar suvda yerib, quyi qatlamlarga tushadi, yer etila borgan sari u
yana yuqoriga ko‘tariladi va ulardan o‘simliklar muntazam foydalanadi.
Tuproq nitratlarni o‘ziga singdirmaydi, chunki ular manfiy zaryadga ega.
SHuning uchun kuchli yog‘in-sochinda yoki yer (ekinlar) ni sug‘orishda nitratlar
tuproqning yuqori qatlamidan q uyi q atlam i ga yuvilib tushadi. Bu jarayon mexanik
tarkibi engil tuproqlarda yana ham tez sodir bo‘ladi. NH+4 ioni esa aksincha,
tuproqqa singadi va kam yuviladi. SHuning uchun ham azotli o‘g‘itlarning ta’siri
keyingi yillarda juda kuchsiz bo‘ladi. Hozirgi vaqtda qishda, ya’ni tuproq namga
to‘yinganda nam bug‘lanmayotganda, dalalar ekinlardan xoli paytlarda tuproqda
nitrat azotini saqlash muhim muammolardan hisoblanadi.
Nitratlarning isrof bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun ayniqsa mexanik tarkibi
engil tuproqli yerlarda vegetatsiya davrida ekinlarni qat’iy me’yorda sug‘orish,
dala ekinlar bilan band, bo‘lishi, azotli o‘g‘itlarning yillik me’yorini bo‘lib-bo‘lib
solish juda muhimdir. Dala bo‘sh paytlarda yerga organik o‘g‘it solib nitrat
azotining yuvilib ketishi oldini olish kyerak, chunki organik moddalar tuproqda
minyerallashadi.
Tuproqda nitratlar to‘planishi, ularni o‘simliklar o‘zlashtirishi va yuvilib
ketishi bilan bir qatorda, azotli birikmalarning parchalanib, gaz holatdagi yerkin
azot hosil bo‘lish jarayon i ham sodir bo‘ladi. Bu jarayon denitrifikatsiya deb
ataladi. Bunda nitrat va ammiak yerkin azot holatiga kelib tuproqdan chiqib ketadi.
Tuproq muhiti, ishqoriy ayeratsiya yomon, yer haddan tashqari syernam,
qattiq va dalalar bo‘sh bo‘lsa, azotning yerdan gaz holida isrof bo‘lishi ayniqsa
kuchayadi.
Denitrifikatsiya jarayon ini susaytirish uchun vegetatsiya davrida ekinlarni har
galgi sug‘orishdan keyin qator oralarini sifatli ishlash, tuproq ayeratsiyasini
yaxshilash, o‘simliklar nitrat va ammiak azotini to‘la o‘zlashtirishini
ta’minlaydigan darajada agrotexnika tadbirlarini amalga oshirish talab qilinadi.
Kuzgi shudgorlash oldidan yerga etarli miqdorda go‘ng solish, yerni sifatli qilib
barvaqt va chuqur haydash muhim tadbirlardan xisoblanadi.

Fosfor. Fosforning tuproqdagi dinamikasi azotnikiga qaraganda yaxshi
o‘rganilmagan. Tuproqda fosforning miqdori azot kabi bir xil emas, ammo fosfor
azot birikmalari bilan o‘zaro ta’sir ko‘rsatadi.
Mikroorganizmlar faoliyati ta’sirida tuproq yeritmasida fosforlar miqdori
ko‘payadi. Ayrim mikroorganizmlar o‘z fyermentlari bilan organik moddalardan
fosfot kislotalar ajratadi. Fosforning organik formalari chimli-podzol tuproqlarda
25%, qora tuproqlarda 45 - 50%, bo‘z tuproqlarda esa 10% atrofida uchraydi.
Tuproqda fosfor kam harakatchan bo‘ladi, tuproqda singadi, suvda yomon
yeriydi, o‘simliklar qiyin o‘zlashtiradi. Tuproqda uning yalpi miqdori juda ko‘p.
Agar ular o‘simliklar o‘zlashtira oladigan holatga o‘tkazilsa, yerlarga fosforli o‘g‘it
solinmasdan ham 40 - 50 yil davomida ekinlardan mo‘l hosil olish mumkin bo‘lardi.
Fosforning ma’lum qismi suvda yerimaydigan ortofosfat kislota tuzlarida
uchraydi. Bu birikmalarning suvda yeriydigan va o‘simliklar uchun yaroqli
formalari o‘simliklar va mikroorganizmlar ta’sirida hosil bo‘ladi. Ko‘pchilik tur
mikroorganizmlar organik moddalarning parchalanishidan hosil bo‘lgan, suvda
kiyin yeriydigan birikmalarni har xil kislotalarda yeritib, o‘simliklarga foydali
holatga keltiradi.
Ayrim ekinlar (lyupin, ko‘k no‘xat, grechixa, rango‘t, qashqarbeda va
boshqalar) ildiz chiqindilari yordamida fosforning bunday birikmalaridan
foydalanish qobiliyatiga ega. Fosforning suvda yerimaydigan ko‘p birikmalari
ildizlar ajratib chiqargan kislota va fyermentlar ta’sirida o‘zlashtiriladi.
YUqori haroratda va tuproq quruq bo‘lganda fosfor birikmalarining suvda
yeruvchanligi ortadi. Yerlarni sifatli ishlash, ayeratsiya va mikrobiologi k faoliyatni
yaxshilash fosfat kislotaning o‘simliklar uchun yaroqli qismini oshiradi.
Fosfor o‘simlikning tarkibiy qismi bo‘lib, oqsillar tarkibiga kiradi va
o‘simliklarda bo‘ladigan uglevodlar almashinuvida muhim rol ь o‘ynaydi hamda
kaliy bilan birgalikda uning yuqori va past haroratga chidamliligini oshiradi.
Masalan, fosforli o‘g‘itlar ta’sirida kuzgi bug‘doyning yer usti organlari hamda
ildiz to‘qimalari shirasining konsentratsiyasi ortib, sovuqqa chidamliligi oshadi.
SHiraning konsentratsiyasi asosan shakarlar hisobiga ortadi.

O‘simliklar vegetatsiyasining dastlabki davrlarida fosfatlarni ko‘p
o‘zlashtiradi. Ular fosfor bilan etarli darajada oziqlanmasa, ekinlarning keyingi
rivojlanishi susayadi. Dastlabki davrda fosfor etishmasligi oqibatlarini keyinchalik
ekinlarni me’yor da oziqlantirish bilan tuzatib bo‘lmaydi.
G‘o‘za vegetatsiya davrining boshida fosfor bilan yaxshi oziqlansa, u yerta
shonalaydi, hosili barvaqt etiladi. Agar fosfor etishmasa, g‘o‘za past bo‘yli, nimjon
va hosili kam hamda sifatsiz bo‘lib etiladi.
G‘alla ekinlariga fosfor etishmasa don bilan somonning nisbati oshib, somon
foydasiga hal bo‘ladi, donning sifati yomonlashadi, tarkibida protein miqdori
kamayadi va oqsil moddalarni sintezlashda foydalanilmagan amidlar to‘planadi (A.
Demolon, 1961 y).
O‘simliklarning yer usti massasi tarkibida fosfor azotga nisbatan
3, kaliyga nisbatan esa 2 - 3 marta kam uchraydi (ildizmevalar bundan mustasno).
O‘simliklarga fosfor etishmasa, bargi va tanasida qizg‘ish yoki qo‘ng‘irroq
tusli dog‘lar paydo bo‘ladi, pastki barglari barvaqt so‘liydi, to‘q qo‘ng‘ir tusga
kiradi va tushib ketadi.
Fosfat kislota o‘simliklarning asosiy oziq elementi bo‘lishi bilan birga
tuproqning tabiiy va biologik xossalariga ham ijobiy ta’sir etadi. U tuproqdagi
k im yo viy kolloid va biologik jarayon larning oqimini ta’minlaydi va shular tufayli
mustahkam struktura hosil bo‘lishida va uni saqlashda faol katnashadi. Fosfat
ionlari bilan to‘yingan struktura agregatlari kolloidlarni saqlaydi, natijada ular
tashqi muhit ta’sirida bo‘kish, shishish va qisqarishga qarshi barqaror bo‘ladi.
Yerga fosfor bilan kaliy qo‘shib solinganda dukkakdosh o‘simliklarning
azotni assimilyasiyalashi ma’lum darajada oshadi ( 1. 2 2 -jadval).
Keltirilgan ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, bedaga fosforli o‘g‘it bilan
kaliyli o‘g‘it qo‘shib byerilganda har gektar yerda 103 kg gacha qo‘shimcha
biologik azot to‘plangan. Bu yerda gap uning tugunak baktyeriyalarga bilvosita
ta’siri to‘g‘risida boradi. Ko‘p yillik dukkakdosh o‘simliklarning ildiz qoldiqlari
azotga boy bo‘lganligi uchun tuproqning azot va uglyerod rejimida katta rol ь
o‘ynaydi, fosforli o‘g‘it ham tuproqning unumdorligiga foydali ta’sir etadi.

1.22-jadval
Bedani o‘rish vaqtigacha o‘zlashtirgan azot miqdori (K. Raue 1962)
O‘g‘itlar O‘zlashtirilgan azot
miqdori (ga/kg) Fosfor hisobiga
o‘zlashtirilgan azot (ga/kg)
O‘g‘itsiz 222 0,0
Kaliyli o‘g‘it 226 4
Fosforli+kaliyli o‘g‘it 325 103
Kaliy. Kaliy o‘simliklarda fotosintez jarayonini, uglevodlar hosil bo‘lishini va
xaraktyerini faollashtiradi. O‘simliklarning o‘sishi va rivojlanishini tezlashtiradi va
ularning noqulay sharoitga chidamliligini oshiradi.
Kaliy kartoshka tugunaklarida kraxmal va kand lavlagi ildizida shakar
to‘planishiga hamda o‘simlik - lar organizmida oksillarning taqsimlanishiga ta’sir
etadi.
Zig‘ir, em-xashak ekinlari, kungaboqar va boshqa o‘simliklarning kaliyga
talabi katta. Kaliy bo‘lishi o‘simliklarda yog‘lar hosil bo‘lishiga ham ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi. Masalan, g‘o‘za kaliyli o‘g‘itlar bilan o‘g‘itlanganda chigiti syeryog‘
bo‘ladi. Kaliy etishmasa, o‘simliklarda assimilyasiya kuchsizlanadi, nafas olishda
uglevodlar sarfi kuchayadi va ekinlar zamburug‘ kasalliklari bilan ko‘proq
zararlanadi.
Tuproqdagi kaliy birikmalari kam harakatchan bo‘ladi. Barcha o‘simliklar
kaliyli o‘g‘itlardan yaxshi bahramaad bo‘ladi. Fo‘zaga kaliy etishmasa, rivojlanishi
sustlashadi, hosili kamayadi va tolasining sifati yomonlashadi ( 1. 2 3 -jadval).
Jadval ma’lumotlariga qaraganda, O‘rta Osiyoning har xil tuproq-iqlim
sharoitida ko‘p yillar davomida kaliyning g‘o‘zaga ta’siri bo‘yicha o‘tkazilgan
tajribalarda hosildorlik nazoratdagiga nisbatan gektariga o‘rtacha 2-5,5ss ortiq
bo‘lgan.
Mikroelementlar. O‘simliklarning me’yorda o‘sishi va rivojlanishi uchun
asosiy oziq elementlari (N, R, K) dan tashqari, mikroelementlardan bor, pyx, mis,
molibden, marganets va kobalьt kabilar ham zarur. Tarkibida bunday elementlar

bo‘lgan o‘g‘itlar mikroo‘g‘itlar deyiladi. Bularni o‘simliklar juda oz miqdorda
talab qiladi.
Mikroelementlar nafas olish, fotosintez, moddalar almashinuvi va ularning
harakati kabi jarayonlarda hamda turli xil fiziologik funksiyalarda muhim rolь
o‘ynaydi. Ular vitaminlar, fyermentlar, oqsillar hosil qilishda va boshqa
jarayonlarda faol ishtirok etadi. Mikroelementlar etishmasa, o‘simliklarda
moddalar almashinuvi me’yorda bormaydi, etarli bo‘lganda esa o‘simliklarning
noqulay sharoitga chidamliligi ortadi. Bor elementi bo‘lmasa, o‘simliklarning
kurtaklari nobud bo‘ladi, g‘o‘zaning shonalari, gullari, tugunchalari, hosil
elementlari to‘qilib ketadi va hosildorligi pasayadi. U g‘o‘zaning changlanishi
uchun zarur bo‘lib, etishmaganda chigitning shakllanishi susayadi va uning sifati
pasayadi, maysalar ildiz chirish kasalligiga chalinadi va rivojlanishdan orqada
qoladi. O‘simliklarning hayoti me’yorda o‘tishi uchun tuproq tarkibida 0,02-0,05
mg/kg harakatchan bor bo‘lishi kyerak.
Tuproqda mis etishmasa, g‘o‘za barglarining uchi, chetlari oqarishib kuriydi,
hosil tugmaydi. Marganets etishmaganda, g‘o‘zaning barglari sarg‘ayadi yoki unda
oq, jigar rang va qo‘ng‘ir yo‘lli dog‘lar paydo bo‘ladi. Marganetsli, kobalьtli va
borli mikroo‘g‘itlar g‘o‘zaning rivojlanishini tezlashtiradi va hosil elementlarining
to‘qilishini kamaytiradi. O‘simliklar vegeta-siyasining kritik davrlarida tuproqda
oson o‘zlashtiriladigan holatdagi mikroelementlar bo‘lishi juda muhimdir.
1.23-jadval
Kaliyli o‘g‘itlarning g‘o‘za hosiliga ta’siri (Geost ma’lumoti, 1961-1973 y.)
Respublikalar Tuproqlar tipiTajribalar soni Hosil ga/s
Fon
(N, P) Fon
(N, P, K) Kaliyli o‘g‘it
solinganda olingan
qo‘shimcha hosil
g a/s %
O‘zbekiston Tipik bo‘z tuproq 25 32,2 37,6 5,4 16,4
Och tusli bo‘z 22 32,9 36,3 3,4 10,3

tuproq
Bo‘z tuproq 12 38,5 40,5 2,0 5,2
Tojikiston SHag‘alli sur
qo‘ng‘ir tuproq 18 29,9 31,8 1,9 6,6
Och tusli bo‘z
tuproq 7 34,8 40,3 5,5 15,8
Turkmaniston O‘tloqi tuproq 6 36,4 38,5 2,1 5,8
Taqir 10 33,2 35,6 2,4 7,2
Marganets, rux o‘simliklardagi ba’zi fyermentlar tarkibiga kirib, biokimyoviy
jarayonlarda ishtirok etadi, fotosintez jarayonida faol qatnashadi.
CHigit va boshqa ekinlar urug‘i ekishdan oldin mikroelementlar yeritmasi
bilan ishlanadi yoki ularni vegetatsiya davrida yerga solish ham mumkin. Yerga
o‘g‘it bilan birga har xil mikroelementlar solinganda, g‘o‘za vilt bilan kam
kasallanadi va hosili ortadi (1.24-jadval).
Har xil tuproq-iqlim sharoitida yerga mikroelementlar solinganda gektaridan
o‘rtacha 2,5-3,5ss qo‘shimcha hosil olish mumkinligi jadvaldan ko‘rinib turibdi.
Mikroelementlarning samaradorligi asosan, ularni ekinlarga solish muddatiga
borliq. Mikroelementlar mosh, loviya, soya kabi dukkakdosh ekinlarning o‘sishi,
rivojlanishi va hosildorligiga ijobiy ta’sir etadi.
1.24-jadval
G‘o‘za hosiliga mikroelementlarning ta’siri (ga/s, O‘zPITI ma’lumoti)
M ikroelementlar O‘tkazilgan tajribalar soni O‘rtacha qo‘shimcha
hosil
Rux 17 3,5
Mis 11 2,7
Marganets 5 2,4
Molibden 7 2,8
Bor 5 2,0
Kobalьt 4 3,1

Tuproqda marganets tanqisligi sezilganda, o‘simliklarda xloroz va nekroz
kasalligi paydo bo‘ladi. Loviya va mosh ekilgan yerda molibden etishmasa, ekinlar
o‘sishdan orqada qoladi, tugunak baktyeriyalar rivojlanmaydi va hosil kamayadi.
Masalan, har gektar yerga ekiladigan urug‘lik loviyaga 50 g hisobidan molibden
yeritmasi purkalganda, olingan qo‘shimcha hosil 17,9% ni, 100 g hisobidan
purkalganda 21,1% ni va 200 g hisobidan purkalganda 63,1% ni tashkil etganligi
tajribalarda kuzatilgan.
4. Tuproq oziq rejimini boshqarishda organik moddalar, mikroorganizmlar
va tuproq xossalarining ta’siri
Tuproqning oziq rejimini boshqarishdagi barcha tadbirlarni kuyidagi
guruhlarga bo‘lish mumkin:
a) tuproqni oziq moddalar bilan boyitish;
b) tuproqdagi o‘simliklar qiyin o‘zlashtiradigan oziq elementlarini
o‘zlashtiriladigan holatga o‘tkazish;
v) oziq moddalarni o‘simliklar oson o‘zlashtirishi uchun sharoit yaratish;
g) tuproqda oziq moddalar kamayishiga qarshi kurashish. Ekinlardan mo‘l va
sifatli hosil olishda tuproqning oziq rejimini boshqarish va uni o‘rganish katta
ahamiyatga ega.
Yerga yoki ekinlarga minyeral o‘g‘itlarning qaysi turi solinmasin, bari bir
organik yoki mahalliy o‘g‘itlar asos hisoblanadi, chunki minyeral o‘g‘itlar organik
o‘g‘itlar etarli bo‘lgan yerlarga solinganda yoki ularning har ikkalasi birgalikda
solinganda samaradorligi yuqori bo‘ladi. Hech qanday minyeral o‘g‘it tuproq
«qalbini» organik moddalardek isita olmaydi. CHunonchi, tuproq o‘ ziga xos tirik
organizmdir, uning har gektarida 30 - 40ss mavjudotlar, baktyeriyalar va
zamburug‘lar bor. Tuproqdagi organik moddalar esa ular uchun eng zarur hayot
sharoiti hisoblanadi. Ularning hayot sharoiti hisoblanadi. Ularning faoliyati va
rivojlanishi tuproqning organik moddalar bilan ta’minlanganligiga bog‘liq.

U yoki bu minyeral o‘g‘it tarkibida bir yoki ikki xil element uchrasa, go‘ng
tarkibida o‘simliklarning oziqlanishi uchun zarur bo‘lgan barcha elementlar
uchraydi ( 1. 2 5 - jadval).
1. 2 5 -jadval
Yangi go‘ngning k im yo viy tarkibi %
Go‘ngning
k im yo viy tarkibi Somon to‘shalgan
Mol go‘ngi CHo‘chqa
go‘ngi Qo‘y
go‘ngi Ot go‘ngi Aralash
go‘ngi
Suv 77,3 72,4 64,6 71,3 75,0
Organik
moddalar 20,3 25,0 31,8 25,4 21,0
Umumiy azot 0,45 0,45 0,83 0,58 0,50
Ammoniy azot 0,14 0,20 - 0,19 0,15
Fosfor 0,23 0,19 0,23 0,28 0,25
Kaliy 0,50 0,60 0,67 0,63 0,60
Har gektar yerga 20-30 t hisobidan go‘ng solinganda, taxminan yerga 1 t kul,
0,57 atrofida kalьsiy va magniy etmentlar tushadi. Yerga go‘ng solinganda
makroelementlar bilan birga mikroelementlar ham tushadi ( 1. 2 5 -jadval).
Go‘ng solingan yerlarda tuproqning tabiiy xossalari yaxshilanadi, ya’ni
mexanik tarkibi og‘ir tuproqlarni yumshatadi, mexanik tarkibi engil tuproqlarning
esa yopishqoqligi va donadorligini oshiradi.
Tuproqning oziq rejimiga va tabiiy xossalariga go‘ng bilan bir qatorda oraliq
eki n lar, ayniqsa dukkakdosh ekinlar, ko‘kat o‘g‘it sifatida dukkakli-don ekinlari
ekish ayniqsa yaxshi ta’sir etadi. Tuproqning oziq rejimi va unumdorligi yuqorida
qayd qilganimizdek, unda sodir bo‘ladigan mikrobiologik jarayonlarga bevosita
bog‘liqdir. CHunonchi, ayrim mikroorganizmlarning hayot faoliyati ta’sirida
tuproqda o‘simliklar uchun zarur oziq moddalar to‘planadi, ya’ni ular o‘simliklar
o‘zlashtirolmaydigan holatdagi oziq moddalarni o‘zlashtira oladigan holatga
o‘tkazadi.

Tuproqdagi turli xil mikroorganizmlar hayot faoliyati, ularning suv, havo va
issiqlik rejimiga bog‘liq. SHunnng uchun dehkonchilikda foydali
mikroorganizmlarning faoliyatiga ijobiy ta’sir etadigan agrotexnika tadbirlarini
amalga oshirish zarur. Bunda ayniqsa, yerlarnn o‘z vaqtida sifatli ishlash,
organikminyeral o‘g‘itlar solish, almashlab ekishni joriy etish, dukkakdosh ekinlar
ekib ko‘kat o‘g‘it sifatida haydab tashlash katta ahamiyat kasb etadi.
Ma’lumki, yerigan oziq moddalarning o‘simliklar ildizi orqali singdirib olishi
tuproq yeritmasining fizik- k im yo viy xossalariga bog‘liq. CHunonchi, yuqori
me’yorda o‘g‘itlangan yoki sho‘rlangan yerlarda o‘simliklarning namni singdira
olish olmasligi hujayra suyuqligining shimish kuchiga va tuproq yeritmasining
osmotik bosimiga bog‘liq.
Masalan, o‘simliklar hujayra plazmasining osmotik bosimi tuproq
yeritmasining osmotik bosimidan past bo‘lsa, o‘simliklar ildiziga suv va oziq
elementlari o‘tmaydi. SH o‘ rlangan yerlarda tuproq yeritmasining osmotik bosimi
yuqori b o‘ lishiga sabab elektrolitlar miqdorining ortiqligidir. SHuning uchun
bunday yerlarda oziq rejimini yaxshilash uchun tuzlarni kamaytiradigan tadbirlarni
amalga oshirish zarur.
Ekinlarning to‘g‘ri oziqlanishi va mikroorganizmlarning faoliyati tuproq
muhitiga bog‘liq. Binobarin, o‘simliklarning o‘sishi va rivojlanishi hamda
mikroorganizmlar uchun kuchsiz ishqoriy va kuchsiz kislotali muhit qulay
hisoblanadi. SHunga ko‘ra, kislotali yerlarni haydashdan oldin ohak solish,
ishqoriy yerlarga gips solish va so‘ngra haydash tuproqning oziq rejimini
yaxshilaydi hamda o‘simliklarning oziqlanishini me’yorllashtiradi. Bu tadbirlar
dehqonchilikda organik-minyeral o‘g‘itlarning samaradorligini oshiradi.
Ko‘p yillik ilmiy tadqiqotlarga qaraganda azot, fosfor va kaliy o‘g‘iti barcha
ekinlar xosildorligini keskin oshiradi. O‘g‘itlarning nisbati tuproq tipiga, o‘g‘itlash
usuliga, muddatiga k o‘ ra turlicha bo‘ladi va bunga to‘g‘ri amal qilish o‘g‘itlarning
samaradorligini birmuncha oshiradi. Fosforli va kaliyli o‘g‘itlar yillik me’yorining
asosiy qismini tuproq tipiga qarab yerlarni kuzgi shudgorlashdan oldin, azotli
o‘g‘itlarni esa vegetatsiya davrida byerish maqsadga muvofiq keladi.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of
Agronomy. New Delhi. 2010. New a ge Intyernational (p) Limited, Publi-shyers.
2 . Crop Rotation on Organic Farms: A Planning Manual, NRAES 177
Charles L. Mohlyer and Sue Ellen Johnson, editors Published by NRAES, July 2009.
3. Azimboev S.A. Dehqonchilik, tuproqshunoslik va agrokimyo asoslari.
(Darslik). T. Iqtisodiyot-moliya 2006. – 180 b.
4. Mo‘minov K., Azimboev A., Sanaqulov A., Byerdiboev E., Kenjaev YU
Dehqonchilik ilmiy izlanish asoslari bilan. (O‘quv qo‘llanma) – T.: “Turon-iqbol”,
2014. – 240 b.
5. Artukmetov Z.A., SHyeraliev X.SH. Ekinlarni sug‘orish asoslari.
(Darslik). T.: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati. 2007.-312 b.
6. Norkulov U., SHyeraliev X. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi. (Darslik). T.:
ToshDAU tahr.-nashr. bo‘limi, 2003. – 214 b.
7. To‘xtashev B., Azimboev S., Qarabaeva T., Byerdiboev E., Nurmatov B.
Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi va yer tuzish fanidan amaliy va tajribaviy
mashg‘ulotlar. (O‘quv qo‘llanma). - T.: “ToshDAU nashr-tahririyat bo‘limi”,
2012. – 187 bet.

Tuproqning oziq rejimi va uni boshqarish usullari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish