Tuproqning suv rejimi va uni boshqarish usullari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	122.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Tuproqning suv rejimi va uni boshqarish usullari

Купить

MAVZU. TUPROQNING SUV REJIMI VA UNI BOSHQARISH
USULLARI
Reja:
1 . Tuproqdagi namlikning asosiy manbalari.
2. O‘simlik hayotidagi suvning ahamiyati
3.Tuproqdagi suvning shakllari va uni o‘simlik tomonidan o‘zlashtirilishi.
4. Tuproqning suv xossalari
5. Tuproqning suv rejimini yaxshilash tadbirlari

1. Tuproqdagi namlikning asosiy manbalari
Markaziy Osiyoning sug‘oriladigan hududlarida asosiy suv manbai daryolar
hisoblanadi. O‘zbekistonning CHirchiq, Angren, Norin, Qoradaryo, Aris va
boshqa daryo irmoqlari qo‘shiladigan-Sirdaryo hamda Zarafshon, Qashqadaryo,
Surxondaryo, Kofirnixon, Panj, Vaxsh kabi daryo irmoqlaridan hosil bo‘ladigan
Amudaryo suv bilan ta’minlaydi.
Asosiy suv manbalari bilan birga yog‘in-sochin, sizot hamda sug‘orish
suvlari va boshqalar tuproqdagi namlik manbalari hisoblanadi. Bu manbalar
respublika hududida bir xilda taqsimlanmagan. SHu bilan birga tuproqdan
namning bug‘lanish miqdori ham har xil. SHunga ko‘ra, Respublika
dehkonchiligi sug‘oriladigan va lalmi dehqonchilikka bo‘linadi.
Respublikaning tekislik hudidida asosan sug‘oriladigan dehqonchilik
taraqqiy etgan bo‘lsa, adirlik, tog‘ oldi va tog‘li hududlarida dehqonchilik asosan
kech kuz, yerta bahor va qish oylarida tushadigan yog‘ingarchilik hisobida
amalga oshiriladi. Ushbu hududlarda deg‘qonchilik yog‘in suvlarini to‘plash,
saqlash va ulardan o‘simlikning vegetatsiya davrida to‘g‘ri foydalanishdan iborat.
Respublika sharoitida yog‘ingarchilikning asosiy qismi qishda va bahorda
qisman kuzda tushadi, yoz oylari deyarlik yog‘ingarchilik bo‘lmaydi.
Dehqonchilik hududlarida asosan kech kuz, qish va bahordagi yog‘ingarchiliklar
hisobiga tuproqda nam to‘plash imkoniyati bo‘ladi.
SHuning uchun agrotexnika tadbirlari tuproqda iloji boricha ko‘p nam
to‘plashga va ekilgan urug‘ni tuproqning tabiiy namiga undirib olishga qaratilishi
kyerak. Keyinchalik esa o‘simliklarni suvga bo‘lgan talabi sug‘orish suvlari
hisobiga qondiriladi.
Tuproq va o‘simlik uchun namlik juda muhimdir. O‘simlik suv bilan etarli
ta’minlangandagina unda o‘sish, rivojlanish jarayonlari yaxshi o‘tadi. Tuproq
zarralari atrofida hosil bo‘lgan yupqa suv pardasi kapillyar g‘ovakliklar orqali
adgeziya, kogeziya va yuqori bosim chegaralariga ajratiladi.
2. O‘simliklar hayotidagi suvning ahamiyati

Suv o‘simlik hayotidagi barcha jarayonlarda – fiziologik, kimyoviy va
biokimyoviy – bevosita ishtirok etadi. Suv molekulasidagi kislo rod va vodorod
organik moddalar sintezida «qurilish matyeriali» bo‘lib xizmat qiladi. Suvni
barglar orqali bug‘lanishi – transpiratsiya natijasida o‘simlik tanasining harorati
boshqariladi. Bunda o‘simlik to‘qimalarining harorati 5–7 o
S gacha pasayadi. Suv
o‘simliklar hayotida mexanik vazifani ham bajaradi: suv bilan to‘yingan o‘simlik
turgor holatida, aks holda plazmoliz (so‘ligan) holatda bo‘ladi. Suv o‘simliklar
hayotida birinchi darajali ahamiyatga ega. Vaholanki, tirik organizmdagi biron-bir
hujayrani suvsiz tasavvur etish qiyin. Masalan, makkajo‘hori, boshoqli don ekinlari
va pomidor tarkibida suv tegishlicha 70, 87 va 95 foizni tashkil
etadi.ssitoplazmaning 75–85 foizi suvdan iborat.
Suv tuproqdagi oziq moddalarning yerishi, o‘simlik tanasiga so‘rilishi va
harakatlanishida katta rolь o‘ynaydi. O‘simlik suv bilan etarli darajada
to‘yingandagina unda kechadigan barcha hayotiy jarayonlar uchun mo‘‘tadil
sharoit yaratilgan bo‘ladi, aksincha, suv bilan etarlicha ta’minlanmaslik oqibatida
ushbu jarayonlar izdan chiqib, o‘simlik organizmini qarishiga sabab bo‘ladi. Suvni
me’yoridan ortiqcha bo‘lishi esa o‘suv davrini uzayishi va reproduktiv fazalarni
o‘tishini kechikishiga olib keladi. Xullas, suv tuproq, o‘simlik va atmosfyera
birligini ta’minlashda muhim omil hisoblanadi.
Adgeziya- Tuproq zarralariga molikulyar tortilish kuchi ta’siri tufayli
hosil bo‘lib, yupqa pardali suvlardan iborat bo‘ladi va tuproq
zarralari yuzasiga singdirilish natijasida kuzatiladi.
SHimilish- Tuproq zarralari molekulyar kuch ta’sirida ma’lum
yuqoridagi suvni o‘ziga yutishi mumkin. Bunday suvni
zarralar kuch bilan tortgandan ular qalin parda holida tuproq
zarrasini qoplab turadi.
YUqoriga tortish- Katta bosim natijasida pastdan yuqoriga tortiladi. Namlanish
chegarasi metr yoki santimetrda ifoda etiladi. Natijada suv,
havo nisbati aniqlanadi. Suvning yuqoriga ko‘tarilish kuchi

va balandligi kapillyarlarning diametriga bog‘liq. Kapillyar
diametri qanchalik kichik bo‘lsa suv shunchalik tez va
yuqori ko‘tariladi.
Tuproqning nam
sig‘imi- Tuproqning nam sig‘imi tuproq zarralari va qatlamlari
orasida namni ushlab qolish qobilyatidir.
Bosim natijasi-da
hosil bo‘lgan
namlik darajasi
yoki shimilish
ko‘rsatkichi
quyidagi
tyerminlarda ifoda
etiladi 1
. 1 atmosfyera bosimi =1036 sm suv bosimiga yoki 76,39 sm
rutut ko‘rsatkichi
bir bar=10,23 sm suv bosimiga
Suv tuproq unumdorligining eng muhim omilidir. Suv tuproqda organik
moddalarning to‘planishiga, uning fizik-kimyoviy xossalari yaxshilanishiga va
dexqonchilikda qo‘llanilayotgan agrotexnika tadbir-larining sifatiga jiddiy ta’sir
etadi. Tuproqda namning me’yorda bo‘lishi, unda sodir bo‘ladigan foidali jarayon
rivojlanishiga va tuproq unumdorligining ortishi uchun qulay sharoit yaratishga
imkon byeradi.
Tuproqqa tushgan urug‘ bo‘rtishidan boshlab, hosil pishggacha o‘simliklarga
suv kyerak (1.3-jadval).
O‘simliklar tarkibida 80-90 % gacha suv bo‘ladi. O‘suv davrida o‘simliklar
bu suvning asosiy qismini bug‘lantirib yuboradi. Kuzatishlarga qaraganda,
o‘simliklar butun vegetatsiya davomida o‘zlashtirgan suvning atigi 0,01—0,03%
ni o‘z organizmining shakllanishi uchun sarflaydi.
1.3-jadval
Urug‘larning unib chiqishi uchun zarur suv mikdori (urug‘ vazniga
nisbatan % hisobida)
1
Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of Agronomy 2010. р. 253.

Ekin turlari Suv miqdori Ekin turlari Suv miqdori
Tariq 25,0 Suli 59,8
Makkajo‘hori 44,0 CHigit 60,0
Bug‘doy 45,0 Zig‘ir 100,0
Arpa 48,2 Ko‘k no‘xat 106,8
Beda 56,3 Qizil sebarga 117,3
Javdar 57.5 Qand lavlagi 120,3
O‘simliklarning suvga bo‘lgan talabi ularning rivojlanish fazalariga qarab
turlicha bo‘ladi. Masalan, kuzgi bug‘doy nay chiqarish va boshoqlash davrida,
makkajo‘hori gullash va doni sut pishiqligi fazasida, kartoshka gullash va hosil
tugish davrida, kungaboqar gullash va savatcha hosil qilish fazasida, g‘o‘za
gullash va meva tugish davrida suvni eng ko‘p talab qiladi. Ko‘p yillik ekinlar esa
suvga yanada talabchan bo‘ladi.
G‘o‘za bir sutkada sarflaydigan o‘rtacha suv miqdori 1.4- jadvalda keltirilgan.
G‘o‘za ayniqsa gullash va hosil tugish davrida eng ko‘p suv sarflashi jadval
ma’lumotlaridan ko‘rinib turibdi.
O‘simliklar ildizi yordamida tuproqdagi namni o‘zlashtirib, uni organizmi
orqali atmosfyeraga bug‘latib turishi transpirats i y a , quruq moddalar hosil qilishi
uchun sarflagan suv miqdori transpiratsiya koeffitsienti deyiladi. Ba’zan bu
miqdor quruq moddalarning suv ekvivalenti (qiymati) deb ham yuritiladi.
O‘simliklarning transpiratsiya koeffitsienti juda o‘zgaruvchan bo‘lib, uning
mikdori yog‘in-sochin, havo harorati, uning nisbiy namligi, shamol, tuproq
namligi, tuproq yeritmasi-ning konsentratsiyasi, o‘simliklar navi va boshqalarga
bog‘liq.
1.4-jadval
G‘uzaning sutkalik o‘rtacha suv sarfi va quruq moddalar hosil bo‘lishi
(Rijov ma’lumoti)
Ko‘rsatkichl
ar 5-
15/ 15-
25/ 25/
VI- 5/
VII- 15/
VII- 25/
VII- 4/VIII-
14/VIII 14/
VIII- 27/
VIII-

VI VI 5/VII 15/
VII 25/
VII 4/VIII 24/
VIII 3/IX
Sutkalik
o‘rtacha suv
sarfi (m 3
/ga) 8,8 10,
6 19,6 22,6 49,0 77,0 101,4 98,5 29,5
Bir so‘tkada
kuruq
moddalarnin
g o‘rtacha
ko‘payishi 0,2
5 0,3
0 0,60 0,8 1,4 2,2 2,9 2,8 0,9
O‘simlik tuproqdan olgan suvning atigi 0,15–0,20 foizinigina o‘zlashtiradi va
qolgan qismini bargi va boshqa yer ustki organlari orqali bug‘lanish –
transpiratsiya ga sarflaydi (1.5.-jadval). Transpiratsiya o‘simlik hayotida muhim
ahamiyatga ega: u tufayli o‘simlik ildizi suv va unda yerigan moddalarni
o‘simlikning yer ustki organlariga etkazib byeradi, minyeral moddalar
o‘zlashtirilishini ta’minlaydi, suvning bug‘lanishi o‘simlik tanasi haroratini
rostlaydi.
1.5 - jadval
Sug‘orishni transpiratsiya o‘lchami va soya o‘simligi bargining
haroratiga ta’siri ( soat 13–14 da )
Variantlar Tuproqning 0–70
sm. li qatlamida
namlik, CHDNS ga
nisbatan % Transpiratsiya
jadalligi,
mg/
min.  sm 2 Barg sathining harorati, o
S
ustki
tomoni ostki
tomoni
Sug‘orishsiz 58,5 0,192 35,4 36,7
Sug‘orish 72,0 0,616 33,2 33,1
O‘simliklar turi va navlarining biologik xususiyatlari, tuproq-gidrogeologik,

iqlim sharoitlari, qo‘llanilayotgan agrotexnik tadbirlar ta’sirida transpiratsiya jadal-
ligi turlicha bo‘ladi. 1 g quruq moddaning shakllanishi uchun sarflanadigan suv
birligi transpiratsiya koeffitsienti deyiladi. Makkajo‘hori va oq jo‘xorining
transpiratsiya koeffitsienti nisba - tan kichik, bedada – 446 1068, g‘o‘zada – 280 640,
sholida 250 810 birlikni tashkil etadi ( 1.6 - jadval).
Tuproqdagi suvning o‘simlikka o‘tish va transpiratsiya jarayonlari o‘zaro
muqobil bo‘lgandagina o‘simliklar qulay o‘sib rivojlanadi. O‘simliklar hayotidagi
ushbu qonuniyatlarni bilgan holda tuproqning suv rejimini to‘g‘ri boshqarish,
ularni parvarishlash tadbirlarini mo‘‘tadillashtirish suvdan tejamli foydalanishga
imkon byeradi.
O‘simliklar vegetatsiya davrida qancha suv sarflashini transpiratsiya
koeffitsientiga qarab aniqlash mumkin (1.6-jadval).
1.6 - jadval
Ayrim ekinlarning transpiratsiya koeffitsientlari
Ekinlar Transpiratsiya
koeffitsienti Ekinlar Transpiratsiya
koeffitsienti
G‘o‘za 280–640 Beda 446–1068
Bug‘doy 231–557 Kanop 450–700
SHoli 250–810 Arpa 258–774
Kartoshka 167–636 Suli 332–766
Makkajo‘hori 233–386 Qovun, tarvuz 600–884
Oq jo‘xori 240–437 Bu t gulli sabzavot
ekinlari 539–743
Qand lavlagi 262–397
Sug‘orishni boshqarishda tuproq strukturasining roli. Tuproq suv rejimini
boshqarishda qo‘llaniladigan tadbirlardan eng muhimi tuproqni sifatli ishlashdir.
Bu sifatli ishlanganda tuproq tuzilishi yaxshilanadi, uning g‘ovak kesakli
strukturasi saqlanadi. Tuproqning suv rejimini bosh-qarishda sug‘orishni to‘g‘ri

tashkil etish va va sug‘organdan so‘ng yer etilishi bilan sifatli ishlab byerish
muhim ahamiyatga ega.
Agregatlarning yirik-maydaligiga ko‘ra strukturali tuproqlar yirik g‘ovakli va
mayda g‘ovakli bo‘ladi. Tuproq zarrachalari o‘zaro birikib, yopilishi yoki
minyeral va organik kolloidlar ta’sirida birikishi natijasida dastlab mikrostruktura
(mikroagregat) paydo bo‘ladi. Tuproqda paydo bo‘lgan bu mikroagregatlar
keyinchalik birikib har xil kattalikdagi makroagregatlar hosil qiladi. Tuproq
strukturasini vujudga kelishida ayniqsa, chirindining ahamiyati katta. YAngi paydo
bo‘lgan kolloid holatdagi chirindi ta’sirida eng yaxshi sifatli va suvga chidamli
agregatlar hosil bo‘ladi.
Strukturali tuproq qatlamlarida havo ham almashinadi. Bunday tuproqlarda
mikroorganizmlar hayoti uchun ham juda qulay sharoit vujudga keladi.
Tuproqning suv o‘tkazuvchanligiga undagi yirik va mayda g‘ovakliklarning nisbati
ta’sir etadi. Tuproqning suv o‘tkazuvchanlgi asosan yirik g‘ovaklik orqali sodir
bo‘ladi. CHunki suvni o‘zida ushlab tura olmaydi. Biroq mayda bo‘shliqlardan
iborat bo‘lgan agregatlarda suv (namlik) uzoq saqlanib turadi.
Struktura holatidagi agregatlar quyidagi talablarga ega bo‘lishi kyerak:
Ma’lum bir miqdorda nam saqlash;

Tuproq havosi rejimini me’yorl bo‘lishi;

Donadorligi va yumshoqligi bilan farqlanishi;

Suv o‘tkazuvchanligi yaxshi;

Mexanik zarrachalarining bir-biriga mustaxkam yopishishi, to‘zg‘oq
bo‘lmasligi. 2

Rijov ma’lumotiga ko‘ra, unumdor yerlarda paxtadan mo‘l hosil olish uchun
500-600, o‘rtacha unumdor yerlarda 700-800, kuchsiz yerlarda esa 800-1000 suv
birligi sarflanadi. Unumdor yerlarda suvdan foydalanish samaradorligi kuchsiz
yerlardagiga nisbatan ancha yuqori bo‘ladi.
G‘o‘zaning vegetatsiya davrida daladagi umumiy suv sarfining taxminan
2/3 qismi o‘simliklar transpiratsiyasiga ketadi, qolgani yer yuzidan bug‘lanib
2
Chandrasekaran B., Annadurai K., Samasundaram E. A textbook of agronomy. New Delhi. 2010. 171 -
173 бетлар

ketadi. G‘o‘za o‘sish davrida juda ko‘p suv sarflaydi. CHunonchi, chinbarg
chiqargan davrida bir gektar yerdagi g‘o‘za so‘tkasiga 10-12 m 3
, shonalash davrida
30-50 m 3
, gullash va meva tugish davrida eng ko‘p 80-120 m 3
, ko‘saklar ochilishi
davrida esa 30-40 m 3
suv sarflaydi. Bir gektar paxta maydonidan o‘suv davrida
5000-8000 m 3
suv sarflanadi. Makkajo‘hori, tariq, oq jo‘xori suvni tejab sarflaydi
va ularning o‘rtacha transpiratsiya koeffitsienti
200-300 ni tashkil etadi. O‘simliklar suvni bug‘latish xususiyatiga ega bo‘lganligi
tufayli kun issiq vaqtlarda o‘zini sovutib turadi.
O‘simliklar suvga bo‘lgan munosabatiga qarab ksyerofit, mezofit, gigrofit va
gidrofit guruhlarga bo‘linadi. Ksyerofitlarga yantoq, shuvoq, juzg‘in, oq va qora
saksovul kabi quruq dasht va cho‘llarda o‘sadigan qurg‘oqchilikka chidamli
o‘simliklar; mezofitlarga g‘o‘za, beda, makkajo‘hori, qovun, tarvuz kabi namsevar
ekinlar gigrofitlarga sholi, qamish, qiyoq kabi tuprog‘i doim syernam bo‘lib
turadigan yerlarda o‘sadigan o‘simliklar; gidrofit-larga suv o‘tlar va gulli suv
o‘sim-liklari kabi suvda o‘sadigan o‘simliklar kiradi.
Tuproqda nam etarli bo‘lmasa, ekinlarni begona o‘tlar bosib ketadi, chunki
ularning ildiz tizimi madaniy o‘simliklarnikiga nisbatan tuproqning chuqur
qatlamlarida rivojlangan bo‘ladi. Agar tuproqda nam uzoq vaqtgacha etarli
bo‘lmasa, o‘simliklarning hayot faoliyati izdan chiqadi va so‘liydi, natijada ularda
gidroliz jarayoni kuchayib, sintezlash esa to‘xtaydi.
Tuproqda namning keskin kamayishi mikroorganizmlarning faoliyatiga ham
salbiy ta’sir etadi. Ma’lumki, quruq tuproqda biologik jarayonlar so‘nib, organik
moddalarning parchalanishi to‘xtaydi. Tuproq nami uning to‘la nam sig‘imiga
nisbatan 60% bo‘lganda, mikroorganizmlarning rivojlanishi uchun eng qulay
sharoit vujudga keladi.
Tuproqning suv rejimini o‘rganish va boshqarish yo‘llarini bilish ekinlardan
yuqori va sifatli xosil olishda katta ahamiyatga ega.
3. Tuproqdagi suvning shakllari va uni o‘simlik tomonidan o‘zlashtirilishi

Ma’lumotlarga qaraganda, tuproqdagi suv har xil tabiiy kuchlar ta’sirida
bo‘lib, uning mexanik tarkibi, chirindi miqdori, donadorligi va boshqa xossalariga
ko‘ra o‘zgarib turadi.
Tuproqda suvning ikki xil shakli bor. “Fizikaviy birikkan” suv va “kimyoviy
birikkan” suv. Kimyoviy birikkan suv minyeral kolloidlar va minyerallar tarkibida
birikma yoki molekula shaklida uchraydi.
Fizikaviy shakldagi suv quyidagi xillarga bo‘linadi: bug‘simon suv,
gigroskopik suv, pardasimon suv, kapillyar suv va gravitatsion suv
Kimyoviy birikkan suv tuproq tarkibidagi minyeral kolloidlar va minyerallar
tarkibida gidroksil birikma yoki molekula holida uchraydi. By suv tuproqqa juda
katta kuch bilan birikkanligi uchun undan o‘simliklar foydalana olmaydi.
Bug‘simon suv -har qanday sharoitda tuproqdagi suvning bir qismi bug‘
holatiga o‘tadi. Tuproq g‘ovakliklaridagi bug‘ tuproq haroratini o‘zgarib turishi
natijasida tomchi holatiga o‘tishi va o‘simlikning ildizi orqali o‘zlashtirilishi
mumkin
Gigroskopik suv tuproq zarrachalari yuzasiga singgan, ya’ni
adsorbsiyalangan suv xisoblanadi. Uning mikdori tuproqning mexanik,
minyeralogik tarkibiga va organik moddalar miqdoriga bog‘lik. Syerchirindi va
mexanik tarkibi og‘ir tuproqlarda gigroskopik suv miqdori kam chirindili,
mexanik tarkibi engil tuproqlardagiga nisbatan yuqori bo‘ladi.
Havoning nisbiy namligi qancha yuqori bo‘lsa, tuproqda gigroskopik namlik
yoki suv ham shuncha yuqori bo‘ladi. Havoning nisbiy namligi 100% ga yaqin
bo‘lganda, gigroskopik nam miqdori 1,5-2 baravar ko‘payib, tuproqda maksimal
gigroskopik nam vujudga keladi. Osmotik bosimi ancha kam bo‘lganligidan bu
xildagi suvni o‘simliklar ildizi o‘zlashtira olmaydi.
Parda suv. Tuproq zarrachalari yuzasidagi maksimal gigroskopik namni
sirtidan yupqa parda singari suv qatlami o‘rab olgan bo‘ladi. Maksimal
gigroskopik namga nisbatan uning miqdori 2-4 marta ortiqdir. Parda suvning
miqdori havoning nisbiy namligiga, tuproqning mexanik tarkibiga, organik
moddalar miqdoriga qarab turlicha bo‘lib, undan o‘simliklar foydalana olmaydi.

Kapillyar suv tuproq qatlamlaridagi kapillyar g‘ovakliklar orqali quyi
qatlamdan yuqori qatlamga yerkin harakat qila oladigan suvdir. Bu xildagi suvning
qatlamlar orasidan yuqoriga harakatlanish tezligi va ko‘tarilish balandligi
tuproqning mexanik tarkibiga, donadorligiga, zichligi va boshqa xususiyatlariga
qarab turlicha bo‘ladi (1.7- jadval). Kapillyar suv o‘simliklarni suv bilan
ta’minlashda asosiy manba bo‘lib hisoblanadi.
Jadval ma’lumotiga qaraganda, gil tuproqlarda kapillyar suv ba’zan
400-500 sm. gacha ko‘tarilar ekan, ammo juda sekin ko‘tariladi. Qumli va qumoq
tuproqlarda 50-100 sm. atrofida ko‘tarilsada, lekin bu jarayon tez bo‘ladi.
Sturukturali tuproqda sturukturasiz tuproqlarga qaraganda suv sekinroq, nam
tuproqda esa quruq tuproqqa nisbatan yuqoriroq ko‘tariladi.
Ko‘tariluvchi kapillyar suv manbai sizot suvlardir. O‘simliklar ildizi orqali
o‘zlashtirgan va tuproqdan bug‘lanish natijasida sarf bo‘lgan namlik miqdori
ko‘tariluvchi kapillyar suv hisobiga doimo va to‘xtovsiz to‘ldirilib boradi. Muallaq
kapillyar suv sizot suvlar bilan qo‘shilmagan holda qatlam oralig‘ida hosil bo‘ladi.
Strukturali, sizot suvlar chuqur joylashgan yerlarda kapillyar suv yog‘indan yoki
har galgi sug‘orishdan keyin vujudga keladi. Kapillyar yo‘llar orqali suvning
pastdan yuqoriga ko‘tarilishi tuproqning kapillyarligi yoki suv ko‘tarish
qobi liyati deyiladi.
1.7-jadval
Tuproqning mexanik tarkibiga ko‘ra kapillyar suvnig maksimal
balandlikka ko‘tarilishi, sm (V.M.Legostaev ma’lumoti)
Tuproq turlari Kapillyar ko‘tarilishining maksimal
balandligi
Gil tuproqlar
Og‘ir qumoq tuproq
O‘rtacha qumoq tuproq
Engil qumoq tuproq
Qumloq tuproq 400-500
300-400
200-300
150-200
100-150

Qumli tuproq 50-100
Kapillyar suvni o‘simliklar oson o‘zlashtiradi va yuqorida aytilganidek,
ularning suvga bo‘lgan ehtiyojini butun vegetatsiya davomida ta’minlaydigan
asosiy manba hisoblanadi. Ammo kapillyar suvning yuqoriga ko‘tarilishi hamma
vaqt ijobiy natija byeravyermaydi. Masalan, sizot suvlar yuza, chuchuk bo‘lsa, u
kapillyar suv bilan qo‘shilib, tuproqning yuza qatlamlariga ko‘tariladi. Bunda suv
bug‘lanadi va tuproq yuzasida tuzlar to‘planadi. Natijada u yerlarning
sho‘rlanishiga sababchi bo‘ladi. Bunda vegetatsiya davrida ekinlarga katta
me’yorda suv byerish oqibatida tuproq qatlamini namlab, sizot suvga qo‘shilgan
bo‘lishi kyerak. Keyinchalik sho‘rlangan sizot suvlar kapillyarlar orqali yuqoriga
ko‘tarilib, ko‘ngilsiz hodisalarga sabab bo‘lishi mumkin. Ayrim yerlarda
tuproqning pastki (1-1,5 m dan chuqurroqdagi) qatlamlarida har xil tuzlar bo‘ladi.
Sug‘orish me’yoriga rioya qilinmaganda, suv tuzli quyi qatlamlarni ham namlab
tuzlarni yeritadi. Keyinchalik yerigan tuzlar kapillyarlar orqali yuqoriga ko‘tarilib,
tuproqning yuza qatlamiga chiqadi. Natijada yerlar ikkinchi marta sho‘rlanadi.
SHuning uchun bunday yerlarda ekinlarni sug‘orish rejimiga qat’iy amal qilish
lozim.
Gravitatsion suv. Tuproqning nokapillyar g‘ovaklari orqali yuqoridan quyi
qatlamlarga yerkin harakatlanadigan suv gravitatsion suv deyiladi. Bu suv
tuproqda yomg‘ir yoqqandan yoki ekin sug‘orilgandan keyin hosil bo‘ladi va
tuproqdagi hamma bo‘shliqlarni to‘ldiradi. Uni o‘simliklar oson o‘zlashtiradi,
yomg‘ir tinishi yoki egatlar tepasi (marzasi) qorayguncha qo‘yilgan suv
to‘xtatilishi bilan gravitatsion suv yuqori qatlamlardan quyi qatlamlarga tomon o‘z
vazniga ko‘ra tez harakatlanib, boshqa turdagi suvga o‘tganligi sababli
o‘simliklarning suvga bo‘lgan talabini uzoq vaqt qondira olmaydi. Ammo u
o‘simliklarning suvga bo‘lgan qisqa muddatli ehtiyojini ta’minlay oladi.
Gravitatsion suv tuproqda havo almashinishini qiyinlashtiradi. Bu esa o‘z
navbatida o‘simliklarga salbiy ta’sir etadi.
Tuproq strukturasini boshqarish. Tuproq strukturasini tiklashda inson
faoliyatining ta’siri agrotexnika va melioratsiya tadbirlarini amalga oshirish katta

ahamiyatga ega. Ekinlarni navbatlab ekishda ularni to‘g‘ri tanlash tuproq
tuzilishiga qaratilgan yerni ishlash tizimi, yerga organik va minyeral o‘g‘itlar
solish, mulьchalash,sug‘orish tizimini to‘g‘ri tashkil etish eng muhim tadbirlardan
hisoblanadi.
Tuproq qatlamlari mayda zarralar va mikroagregatlardan tuzilganligi uchun
har qancha zich qovushmali bo‘lsa ham, zarrachalar va agregatlar ichida ozmi-
ko‘pmi bo‘shliqlar bo‘ladi. Ana shu bo‘shliqlar va turli jonivorlar faoliyati va
o‘simliklar ildizi hisobiga hosil bo‘lgan bo‘shliqlarning umumiy xajmiy yig‘indisi
tuproqning g‘ovakligi deyiladi. Tuproqning g‘ovakligi kapillyar va nokapillyar
bo‘ladi. Kapillyar g‘ovaklik tuproqda mayda loyqa zarrachalar va
mikroagregatlar oralig‘ida nokapillyar g‘ovaklik esa yirik mexanikaviy elementlar
va makrostrukturalar oralig‘ida vujudga keladi. Nokapillyar g‘ovakliklar
ko‘paysa, namning tuproqni ustki qatlamidan quyi qatlamiga harakat tezlashadi
va ayniqsa bu ikki g‘ovaklikni nisbati katta ahamiyatga ega. Kapillyar g‘ovaklik
suvni botiq yoki bo‘rtma kuch bilan o‘zida ushlab turish xususiyatiga ega,
nokapillyar g‘ovaklik esa suvni o‘zida ushlab tura olmaydi . 3
4. Tuproqning suv xossalari
Tuproqlarning suvga bo‘lgan talabini ifodolovchi xususiyatlarining barchasi
tuproqning suv xossasini tashkil etadi. Tuproqning asosiy suv xossalari nam sig‘imi,
suv o‘tkazuvchanligi, suvni yuqoriga ko‘tara olish xususiyatlari va boshqalardir.
Tuproqning nam sig‘imi . Tuproq ma’lum miqdorda o‘ziga suv singdirishi
va ushlab turish qobiliyati uning nam sig‘imi deyiladi. Tuproqning nam sig‘imi
maksimal gigroskopik, kapillyar, dala va to‘liq nam sig‘imlariga bo‘linadi.
Maksimal gigroskopik nam sig‘imi deyilganda, tuproq zarrachalari
molekulalarining tortish kuchi natijasida uning sirtida ushlanib turgan suv miqdori
tushuniladi. Uning miqdori tuproqning dispyersligiga va boshqa holatlarga bog‘liq
bo‘lib, bu namlikni o‘simliklarning so‘lish koeffitsienti uchun xam qabul qilish
mumkin.
3
Chandrasekaran B., Annadurai K., Samasundaram E. A textbook of agronomy. New Delhi. 2010. 81 - 83
бетлар

Kapillyar nam sig‘imi deyilganda, tuproqning kapillyar g‘ovaklarida
ushlanib turgan suv tushuniladi. Kapillyar nam sig‘imining miqdori
o‘zgaruvchandir, chunki u tuproq tarkibiga, xususan sizot suvlar sathiga bog‘liq.
Sizot suvlar sathi qancha yuqori bo‘lsa, kapillyar nam sig‘imi shuncha katta
bo‘ladi.
To‘liq nam sig‘imi ( eng yuqori nam sig‘im) deb, tuproqning kapillyar va
nokapillyar g‘ovaklari va hamma bo‘shliqlari tamomila suv bilan to‘yingan
holdagi namlikka aytiladi. To‘liq nam sig‘imi tuproqning maksimal suv sig‘imini
ifodalaydi va kuchli yog‘inda yoki yer me’yordan ortiq bostirib sug‘orilganda,
suvning biror tomonga sizib ketishi qiyinlashganda yoki umuman suv chetga
chiqmaganda vujudga keladi. To‘liq nam sig‘imining vujudga kelishida sizot
suvlar sathi katta ahamiyatga ega. SHuning uchun gidromorf tuproqli yerlarda
to‘liq nam sig‘imi uzoq vaqt davom etganda, anayerob jarayonlar ro‘y byerib,
salbiy xaraktyerdagi hodisalar kelib chiqadi.
D a l a n a m s i g ‘ i m i deganda, gravitatsion suv yuqoridan quyi qatlamga oqib
ketgandan va bug‘lanish bartaraf etilgandan keyin tuproqda maksimal miqdorda
ushlanib qolgan nam miqdori tushuniladi. Boshqacha qilib aytganda, tashqi
omillar ta’sirisiz tuproqda maksimal miqdorda ushlanib qolgan suv miqdori dala
nam sig‘imi deyiladi. Dala nam sig‘imi tuproqning eng muhim suv xossalaridan
biri bo‘lib, sizot suvlar sathiga ko‘ra, kam yoki ko‘p bo‘lishi mumkin (1.8-jadval).
Sug‘oriladigan dehqonchilik sharoitida dala nam sig‘imini bilish katta
ahamiyatga ega, chunki ekinlarni sug‘orish me’yori ana shu nam sig‘imiga
nisbatan aniqlanadi. Umuman dala nam sig‘imi tuproqning mexanik tarkibiga,
organik moddalar miqdoriga, tuproq strukturasiga va boshqa xossalariga ko‘ra
turlicha bo‘ladi.
1.8-jadval
Sizot suvlar sathiga ko‘ra bo‘z tuproqning dala nam sig‘imi %
(N.F.Bespalov ma’lumoti)
Tuproq
qatlami (sm) Sizot suvining chuqurligi (m)
1,6 2,0 2,5 3,0

0,50
0,70
0,100
0,150 23,12
24,95
26,56
27,66 22,74
24,37
26,04
27,66 21,90
23,03
24,50
26,20 21,15
21,65
22,36
23,37
Loy tuproq va mexanik tarkibi og‘ir kumoq tuproqlarda dala nam sig‘imi
qumlok; tuproqlarnikiga nisbatan doimo yuqori bo‘ladi (1.9-jadval).
Tuproq suvi va tuproq namligi
Tuproq va o‘simlik uchun namlik juda muhimdir. O‘simlik suv bilan etarli
ta’minlangandagina unda o‘sish, rivojlanish jarayonlari yaxshi o‘tadi. Tuproq
zarralari atrofida hosil bo‘lgan yupqa suv pardasi kapillyar g‘ovakliklar orqali
adgeziya, kogeziya va yuqori bosim chegaralariga ajratiladi.
SHuni aytib o‘tish kyerakki tuproq namlik darajasini ifoda etishda
atmosfyeraning ekvivalent koeffitsienti qo‘llanish mumkin. 4
Tuproqning suv o‘tkazuvchanligi deganda, yuqoridan quyi katlamlarga suv
o‘tkazish qobiliyati tushuniladi va uning miqdori tuproqdan ma’lum vakt ichida
o‘tkazilgan suv-mm/minut, yoki m 3
/soat birligida ifodalanadi. Tuproqning suv
o‘tkazish qobiliyati ekinlarni suv bilan ta’minlashda katta ahamiyatga ega.
Tuproqning suv o‘tkazuvchanligi ikki bosqichli jarayon bo‘lib, namga
to‘yinmagan tuproq avval suvni shimib to‘yinadi, keyin suv quyi qatlamga tomon
filьtrlanadi, demak, shimilish va filьtrlanish kabi ikki bosqichli jarayon sodir
bo‘ladi.1. 9- j a dv al
Sug‘oriladigan yerlardagi asosiy tuproq turiga ko‘ra dala nam sig‘imi va
o‘simliklarning so‘lish namligi (quruq og‘irligiga nisbatan %, Rijov
ma’lumot)
T up r o qni n g t ur i N am s i g‘ i m i So‘ l i s h
nam l i gi
Bo ‘ z t up ro q
4
Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of Agronomy 2010. р. 253.

L o y t up r oq
O g‘ i r qu m o q tu pr o q
O ‘r t a ch a qu m o q t u pr o q
E n gi l q um oq tu pr o q
Q um l oq t up r oq
Q um l i t up r oq
25
22
19
16
13
10
13
10
8
6
4
2
O ‘t l oq v a bo t qoq t u pr o ql ar
L o y t up r oq
O g‘ i r qu m o q tu pr o q
O ‘r t a ch a qu m o q t u pr o q
E n gi l q um oq tu pr o q
Q um l oq t up r oq
Q um l i t up r oq
27
24
21
18
15
12
14
12
9
7
5
3Tuproqning suv o‘tkazuvchanligi muhim xossalardan hisoblanib, tuproqda
suv zapasi vujudga kelishida va mikroorganizmlar faoliyatini boshqarishda asosiy
o‘rin tutadi. Suv o‘tkazuvchanlikni aniqlash, sug‘oriladigan dehqonchilik
sharoitida juda muhimdir. CHunki vegetatsiya davomida qo‘yiladigan suvning
tuproqqa singishi, shimilishi tuproqning suv o‘tkazuvchanligiga bog‘liq, ya’ni
ekinlarni sug‘orish muddati tuproqning shu xossasiga qarab aniqlanadi.
Suv o‘tkazuvchanlik tuproq yuzasiga kelayotgan suvning mikdori bilan
o‘lchanadi. Suv dastlab tuproqqa ko‘p miqdorda shimiladi, keyinchalik esa kamaya
borib, filьtrlanishning boshlanishi bilan o‘zgarmas holatga o‘tadi. CHunki tabiiy
sharoitda tuproqning yuqori (20-50 sm) qismidan ko‘plab suv sarflanishi natijasida
undagi mavjud g‘ovaklar bo‘sh bo‘ladi. Bunday holatda ekinga qo‘yilgan suv
dastlab bo‘sh g‘ovaklarni to‘ldirish uchun sarflanadi va g‘ovaklar suv bilan
to‘lgandan keyin suvning shimilishi kamayadi. Filьtrlanish boshlangandan keyin
suvning sarflanishi ma’lum vaqt oralig‘ida bir xil bo‘lib boradi. S V Astapov
tuproqning suv o‘tkazish tezligiga ko‘ra, tuproqdan soatiga 150 mm va undan ortiq

suv o‘tsa, tuproqning suv o‘tkazish qobiliyati yaxshi, 50-100 mm o‘tsa o‘rtacha, 50
mm o‘tsa kuchsiz deb farq qiladi.
Tuproqning suv o‘tkazish qobiliyati kuchsiz bulsa, suvning ko‘pchilik kismi
tuproqning yuza qismidan oqishga, atmosfyeraga bug‘lanishga va hokazolarga
sarflanib, isrof bo‘ladi. Kuchli yomg‘ir yoqqanda yoki suv qo‘yilganda ayrim
paykallarda suv halqob bo‘lib koladi. Bu esa o‘z navbatida, ayniqsa, kuzgi
ekinlarning ortiqcha namdan zararlanishiga, foydali mikroorganizmlarning
faoliyati susayishiga, o‘simliklarning oziq moddalari, ayniqsa nitratlar kam
to‘planishiga sabab bo‘ladi.
Tuproqning suv o‘tkazuvchanligiga undagi kapillyar va nokapillyar
g‘ovaklarning nisbati ham ta’sir etadi. Kapillyarlik yuqori bo‘lsa, tuproqning suv
o‘tkazuvchanligi past bo‘ladi, kapillyarlik buzilsa, uning suv o‘tkazuvchanligi
ortadi va hokazo.
Tuproqning suv o‘tkazuvchanligi asosan nokapillyar g‘ovaklar orqali sodir
bo‘ladi. CHunki nokapillyar g‘ovaklarning diametri katta bo‘lganligi sababli suvni
o‘zida u s h l a b t u r o l m a y d i , natijada suv tuproqni nam bilan to‘yintirib, quyi
qatlamlarga siljiydi.
Suv o‘tkazuvchanlik tuproqning minyeralogik, mexanik tarkibiga, organik
moddalarning mikdori, donadorligi, uning tuzilishiga bog‘liq holda o‘zgaradi.
Strukturasiz, mexanik tarkibi og‘ir va kam chirindili qattiq tuproqlarning suv
o‘tkazuvchanligi yomon, aksincha, qumli, qumoq va strukturali qumok yumshoq
tuproqlarniki yaxshi bo‘ladi. Suvga chidamli strukturali tuproqlarning ham suv
o‘tkazish qobiliyati yaxshi va aksincha. Masalan, taqir va takir - simon
tuproqlarning suv o‘tkazish qobiliyati past bo‘ladi.
K u z d a y e r n i x a r x i l h aydalgandagi variantda 6 soat davomida 164,8 mm,
40 sm chuqurlikda yumshatib bir yo‘la 30 sm chuqurlikda ag‘darib haydalgan
variantda 220,0 mm va yer uch yarusli plugda 55 sm yumshatib, bir yo‘la 30 sm
chuqurlikda ag‘darib haydalgan variantda esa 265,3 mm suv o‘tganligi aniqlandi,
ya’ni tuproqning suv o‘tkazuvchan ligi nazoratdagiga nisba tan 100,5 mm yoki
60,8 % oshgan.

Tuproqning suv o‘tkazuvchanligi o‘zgarib turadi, ya’ni bahordan kuzgacha
ekinlarni parvarish qilish bilan bog‘liq bo‘lgan tadbirlarning bir necha marta
takrorlanishi va yer tabiiy holda zichlanishi natijasida suv o‘tkazuvchanlik
susayadi.
Tuproqning suv bug‘latish xususiyati. Respublikamizning, xususan, Xovos,
Bekobod, Tyermiz hamda Qo‘qon guruh tumanlarida va boshqa yerlarda kuchli
shamol ko‘p esadi. Bu yerlarda har yili o‘rta hisobda 44-61 kun davomida kuchli
shamol bo‘ladi. Ma’lumki, shamol ta’sirida ayniqsa bahorda yerning yuza
qatlamidagi nam tez bug‘lanib ketib, tuproq quridi. Natijada ekinlarning urug‘i
tuproqning tabiiy namida unib chiqmaydi, unib chiqqan maysalarga namning
optimal darajada bo‘lishi salbiy ta’sir etadi. Oqibatda maydonlarda ko‘chatlar
siyrak bo‘lib, o‘simliklar zararlanadi.
Respublikamizning janubiy tumanlarida yoz oylarida qisqa muddatli quruq
issiq shamol garmsel esadi. Garmsel tuproqdan nam bug‘lanishini, o‘simliklardagi
transpiratsiyani keskin kuchaytiradi. Natijada o‘simliklarning suv rejimi buzilib,
hosil kamayishiga sabab bo‘ladi. SHuningdek, yerning relьefi, tuproqning
mexanik tarkibi, strukturasi, qattiq yoki yumshoqligi, chirindi mikdori, tuproqning
tusi ham bug‘lanishga ta’sir etadi.
Qattiq, kapillyarligi yaxshi yirik fraksiyali tuproqlar qumli tuproqlarga
nisbatan namni ko‘p bug‘latadi. Donador tuproqlar, strukturasiz tuproqlarga
nisbatan namni kam bug‘latadi, chunki har xil kesakchalar orasidagi kapillyar
bo‘shliqlar namning ko‘tarilishini susaytiradi. Aksincha, tuproqda nokapillyar
g‘ovaklarga qaraganda kapillyar g‘ovaklar ustunlik qilsa, namning quyi
qatlamlardan yuqori qatlamlarga ko‘tarilishi tezlashib, u ko‘p bug‘lanadi.
Strukturasiz tuproqlarda yomg‘ir yoqqandan, ekinlarga suv qo‘yilgandan keyin
sharoitga ko‘ra turli qalinlikda qatqaloq hosil bo‘ladi va nam bug‘lanishini yanada
tezlashtiradi. SHuning uchun bahorda yomg‘ir yoqqandan keyin hamda har galgi
sug‘orishdan keyin yer etilishi bilan tezda ishlash zarur.
Bevaqt va sifatsiz ishlangan yerdan nam ko‘p bug‘lanib isrof bo‘ladi.
Masalan, O‘zPITI ma’lumotiga qaraganda, yer sug‘orilgandan keyin o‘z vaqtida

sifatli ishlanganda, vaqtida ishlanmaganga qaraganda nam 15-20% kam bug‘lanar
ekan.
Yer betini mulьchalash, ya’ni chirigan go‘ng, qipiq, g‘o‘zapo‘choq kabi
narsalar sepish ham nam bug‘lanishini ancha kamaytiradi. Tuproqdagi namning
bug‘laiishini kamaytirish chora-tadbirlarnin ko‘rish, dalalar atrofida ihota
daraxtzorlari barpo etish, tuproqda kapillyarlar orqali namning yuqoriga
ko‘tarilishiga to‘sqinlik qilish (boronalash, kulьtivatsiyalash) tuproqning suv
rejimini boshqarishda, suvdan samarali foydalanishda katta ahamiyatga ega.
5. Tuproqning suv rejimini yaxshilash tadbirlari
Hindistonda Inomaganda, Maxarashtreda o‘tkazilgan arxeologik
tekshirishlar. CHod daryosining toshqin suvlarini chiqarib turadigan kanalning
toshli asosida juda ko‘p miqdorda loyqa yotqiziqlar borligini ko‘rsatadi. Richveda
ekinlarni daryo va quduq suvlari bilan sug‘orish haqida eslatadi.
Quduqlardan suv g‘ildirak yordamida planka va chelak bilan, yoki arqonning
bir uchiga chelak bog‘lab, ikkinchi uchini uzun xodaga bog‘lab yuqoriga
chiqarilgan.
SHu eski qo‘pol usul hozirgi davrda ham SHimoliy Hindistonning ba’zi
qismlarida qo‘llanilib kelayapti. Boshqa usulda katta bo‘lma-gan, qayiqda to‘rta
tomonidan – ikki yog‘in ikkitadan arqon bilan bog‘lab, yog‘och platformada ikki
kishi suvni rezyervuardan yuqoriga chiqariladi. Halinchakning har bir tomonidagi
moki oldinga va orqaga harakatlanadi va suv kanalga tushadi. Makdonell va Kit
xuddi Rigveda va Atxarvavede davrlaridagidek su’niy kanallar suvidan
foydalanish bo‘yicha fikrlarni bildirishgan.
Naradada aytiladiki “Hech qachon suvsiz g‘alla bo‘lmaydi, lekin suvning
ko‘p bo‘lishi donning sifatini bo‘zadi. Suv bosishi qishloq xo‘jaligi ekinlariga
zarar keltiradi, shuning uchun zovurlarning ishlashini ta’minlash lozim. Suv
olishning yerdagi aniq manbalari kanallar, quduqlar, ko‘llar, suv omborlari
hisoblanadi. Mavsum davomida yomg‘irlarning bo‘lishi tasodifiy yoki ilohiy
kuchlar ta’sirida bo‘ladi” 5
.
5
Chandrasekaran B., Annadurai K., Samasundaram E. A textbook of agronomy. New Delhi. 2010. 151-
153 бетлар.

Sug‘oriladigan dehqonchilikda tuproqning suv rejimini yaxshilash muhim
tadbirlardan hisoblanadi. Tuproqda maksimal darajada nam to‘plash va uning
foydasiz sarflanishini, quyi q atlamlarga sizib ketishini, yog‘in suvlarining
pastlikka, shun ingdek, jarliklarga oqib ketishi va boshqalarni iloji boricha
kamaytirish zarur. Ekilgan urug‘ni birinchi navbatda tuproqning tabiiy namida
undirib olish va undagi mavjud namni saqlash hamda undan ratsional
foydalanish tadbirlarini ko‘rish kyerak. Ma’lumki, o‘simliklarning suvga
bo‘lgan talabi urug‘ ekilgandan to hosil etilguncha ortib boradi, ammo tuproqdagi
suv zapasi esa aksincha kamayib boradi.
Mexanik tarkibi og‘ir, zich tuproqlarda ko‘plab nam to‘plash va uni saqlash
uchun tuproqning suv o‘tkazuvchanligini yaxshilash, yer betidan nam
bug‘lanishining oldini olish zarur.
SHunday qilib, mexanik tarkibi og‘ir, zich tuproqlarning suv
o‘tkazuvchanligini oshirish uchun birinchi navbatda yerga organik o‘g‘itlar solish
va yerga ishlov byerishni tabaqalashtirish, uning fizik-kimyoviy xossalarini
yaxshilash zarur.
Qumoq tuproqlarnipg suv o‘tkazuvchanligi, odatda, yuqori bo‘ladi. Bunday
tuproqlarning suv rejimini yaxshilash uchun yerga organik o‘g‘itlar solish bilan
birga tuproqning nam sig‘imini oshirish lozim.
Tuproqdan nam bug‘lanishini kamaytirishda va nam saqlashda yerlarni
mulьchalash ham yaxshi samara byeradi. Bunda yerning beti xar xil narsalar yoki
polietilen plyonka bilan to‘liq yoki qisman bekitiladi. Bu tadbir begona o‘tlarga
ham salbiy ta’sir etadi.
Tuproqning suv rejimini yaxshilash tadbirlari orasida ahamiyatga molik
sug‘orishda zamon talabiga javob byeradigan yangi sug‘orish texnologiyalarini
kirib kelishi bu muommoning echimini topishga imkon yaratadi. Bunday sug‘orish
texnologiyalardan yomg‘irlatib sug‘orish texnologiyasi, tomchilatib sug‘orish
texnologiyasi, tuproq ostidan sug‘orish texnologiyasi, g‘o‘zani qator orasiga
plyonka to‘shab sug‘orish, g‘o‘zani tuproq orasidan su’niy quvurlar yordamida
sug‘orish, egatlarni somon bilan mulьchalab sug‘orish va boshqalaridir.

Tajriba yakunlari ko‘rsatdiki, g‘o‘za mutlaq nazoratga nisbatan usullarda
sug‘orilganda, ayniqsa, egat tashlab sug‘orilganda, suv sarfi
40-50 % ga kamayadi, irrigatsiya yeroziyasi butunlay bartaraf bo‘ladi,
minyeral o‘g‘itlar samaradorligi 25-30 foizga oshadi, atrof-muhit toza
saqlanadi, ikkilamchi sho‘rlanish kamayadi, tuproq unumdorligi oshadi,
g‘o‘za hosili sezilarli darajada ko‘payadi va hosil sifati yaxshilanadi,
sug‘orishni to‘liq avtomatlashtirish imkoniyati yaratiladi va boshqalar.
Tajribaning an’anaviy usulida bu ko‘rsatkich 178,6 m 3
bo‘lgan bo‘lsa,
diskret usulida 90,8-112,0 m 3
ni, tomchilatib sug‘orilgaida 56.5 m 3
ni, plyonka
ustidan sug‘orilganda 44,1-48,1 m 3
ni, yomg‘irlatib sug‘orilganda
97,8 m 3
ni tashkil etdi.
Mutlaq nazoratga nisbatan suv iste’moli koeffitsienti egat tashlab
sug‘orilganda 58,0 m 3
, diskret usulida sug‘orilganda 66,0-87,8 m 3
, tomchilatib
sug‘orilganda 107,9-122,1 m 3
, plyonka ustidai sug‘orilganda 130,5-134,5
yomg‘irlatib sug‘orilganda esa 80,8 m 3
ga kamaydi.
Egatlarga to‘shalgan plyonkalar orqali sug‘orish. O‘zPITI ning Jizzax filiali
(Oqbuloq tajriba xo‘jaligi) ning sizot suvlari chuqurda joylashgan yerlarida
g‘o‘zaning S-4727 va AN-Boyovut-2 navlarini sug‘orish bo‘yicha
A.G.Bezborodov (2001) rahbarligida olib borilgan tajribalar quyidagilarni
ko‘rsatdi: plyonka to‘shalmagan odatdagi usulda g‘o‘za 4 marta 2850 m 3
/ga
umumiy me’yorda sug‘orilganda gektaridan 36,5ss. dan hosil etishtirilgan bo‘lsa,
qator oralatib plyonka orqali sug‘orilganda bu ko‘rsatkichlar tegishli ravishda 1600
m 3
/ga va 41,4ss. ni tashkil etgan, ya’ni mavsumiy sug‘orish me’yori 1250 m 3
/ga.
ga kamaygan, hosildorlik esa 4,9ss/ga. ga ortgan. Sizot suvlar yer yuzasiga yaqin
joylashgan sharoitda esa g‘o‘zani 1 marta sug‘orish kifoya qilgan bo‘lib, odatdagi
usulda sug‘orilganda 750–840 m 3
/ga suv sarflagan holda gektaridan 26,4–32,2ss.
dan paxta etishtirilgan. Qator oralatib plyonka orqali sug‘orilgan variantda bu
ko‘rsatkichlar tegishli ravishda 410–550 m 3
/ga va 31,1–36,0ss. ni tashkil etgan, har
bir egatdan plyonka orqali sug‘orilganda esa 410 m 3
/ga va 53,4ss/ga. dan hosil
olingan.

Fyermyer xo‘jaliklarida qator oralari chopiq qilinadigan ekinlarni
plyonka orqali egatlab sug‘orish suvdan tejamli foydalanish imkoniyatini
yaratish bilan birgalikda tuproqning qulay suv rejimini yaxshilaydi, ustki
qatlamini g‘ovak bo‘lishini va ekinlar hosildorligini ortishini ta’minlaydi.
Egatlarga yopiq tarmoqlar yordamida suv taqsimlashda qattiq, yarim
qattiq quvurlar va egiluvchan shlanglardan foydalanish sug‘orishda ish
unumdorligini, yerdan va suvdan foydalanish koeffitsientlarini oshirishga,
suvchining mehnat gigienasini va sug‘orish sifatini yaxshilashga olib keladi.
Tabiiy xo‘jalik sharoitlarga bog‘liq holda ko‘chmas, yarim ko‘chma va
ko‘chma suv taqsimlash tizimlari qo‘llaniladi . 6

G‘o‘zani tuproq orasidan su’niy quvurlar yordamida sug‘orish . Suvdan
unumli va tejab-tyergab foydalanish imkonini byeradigan, oziqa moddalar yuvilib
ketishini kamaytiradigan, suvni zarur paytda o‘simlik ildiz tizimiga etkazib
byeradigan, namni uzoq saqlaydigan, egatlarni boshidan oxirigacha tekis
namlaydigan, fyertigatsiya-o‘g‘itlarni sug‘orish suvi bilan bevosita o‘simlik ildiz
qismiga byeradigan, tuproqni suv yeroziyasidan saqlaydigan usul g‘o‘zani tuproq
orasidagi sun’iy quvurlar (krotovinlar) yordamida sug‘orish usulidir.
Olib borilgan tadqiqotlar ko‘rsatadiki, mavsumiy sug‘orish me’yori nazorat
variantida 4602-5942 m3/ga ni tashkil etgan bo‘lsa, sun’iy quvurlar hosil qilinib,
sug‘orilgan variantlarda 3124-4410 m3/ga bo‘ldi. Tejalgan suv miqdori 780-822
m 3
/ga yoki 15,7-20,7 foizni tashkil etdi.
G‘o‘za o‘simligining vilt bilan zararlanishni kamaytirishda yerni har xil
chuqurlikda sun’y quvurlar bilan sug‘orish ijobiy natija byerdi. CHunonchi,
nazorat variantida 3 yilda o‘rtacha 28,3 foiz g‘o‘za vilt bilan zararlangan bo‘lsa,
o‘g‘itlar traktor bilan byerilib, sun’iy quvurlar hosil qilinib, sug‘orish variantlarda
bu ko‘rsatkich 9,1- 17,5 foizni tashkil etdi. Bunda eng kam zararlanish sun’iy
quvurlar chuqurligi 22-25 sm. bo‘lgan variantda (9,1 foiz) kuzatildi. O‘g‘itlar suv
bilan yeritilib byerilgan variantlarda 12,3- 19,5 foiz g‘o‘za vilt bilan zararlangani,
6
Шамсиев А., Безбародов Г.А., Эсанбеков Ю. “Ғўза ва кузги буғдойни суғоришнинг сув тежовчи
технологияси” ЎзПИТИнинг халқаро илмий-амалий конференция материаллари Тошкент, 2006 й.
315-317 бет.

bunday eng kam zararlanish sun’iy quvurlar chuqurligi 22-25 sm. bo‘lgan
variantda qayd etildi.
Hosildorlik nazorat variantida o‘rtacha 32,1ss/ga ni tashkil etdi, sun’iy
quvurlar chuqurligi 32-35 sm. bo‘lgan, o‘g‘itlar traktorda byerilgan variantda
34,4ss/ga hosil olinib, o‘g‘itlar suvda yeritilib, fyertigatsiya yo‘li bilan byerilgan,
ya’ni sun’iy quvur chuqurligi 32-35 sm. bo‘lgan variantda eng yuqori (36,9ss/ga)
paxta hosili olishga yerishildi.
G‘o‘za egatlarini somon bilan mulьchalab sug‘orishning paxta hosildorligiga
ta’siri. Toshkent viloyatining tipik bo‘z tuproqlar sharoitida 2006-2008 yillarida
g‘o‘zani qabul qilingan oddiy va diskret usullarni solishtirib sug‘orish natijasida
egatlab sug‘orish usuli elementlarini takomillashtirish, suvni tejash, qator orasiga
ishlov byerishni maromlashtirish, tuproqning bir tekis namlanishini ta’minlash,
maqsadida dala tajribasi olib borilgan.
Tajribada “Namangan -77” g‘o‘zani navi ekilgan. Maydoni 1 gektar, egat
uzunligi 100 m, qator orasi 60 sm, bo‘lgan 8 ta variantdan iborat, uch
qaytariqdan, bir yarusda joylashtirilib olib borilgan.
Bunda eng yuqori paxta hosili g‘o‘za qatori orasini kuzgi bug‘doy somoni
bilan mulьchalab sug‘orilgan variantlarida (38-40,4ss/ga) kuzatilgan. G‘o‘zani
o‘suv davrida qator orasini somon bilan mulьchalab diskret usulida sug‘orilganda
paxta hosili 40,4ss/ga. ni tashkil etgan, yoki nazorat variantiga nisbatan 6,5ss/ga
qo‘shimcha hosil olingan. G‘o‘za qator orasini somon bilan mulьchalab doimiy
oqim bilan sug‘orilganda ham paxta hosili nazoratga (1-var.) nisbatan 4,1ss/ga ga
yuqori bo‘lgan. G‘o‘za diskret usuli bilan sug‘orilgan variantlarda, doimiy oqim
bilan sug‘orilgan variantlarga (4-var) ko‘ra qo‘shimcha 2,4ss/ga hosil olingan
(1.10-jadval).
G‘o‘za o‘suv davrida doimiy oqim bilan (1, 2, 3- var) va diskret (5, 6, 7-var)
usulida sug‘orilganda 5 marta 1-3-1 tizimda sug‘orilgan. Bunda birinchi holda
sug‘orish me’yori (1, 2, 3- variantlarda) 630 dan 960 m 3
/ga. gacha bo‘ldi.
Mavsumiy suv sarfi miqdori 3150-4800 m 3
/ga. ga teng bo‘lgan. Diskret usul
qo‘llanilgan (5, 6, 7-) variantlarda sug‘orish me’yori 535 dan 840 m 3
/ga,

mavsumiy esa 2675-4200 m 3
/ga. ni tashkil etgan. Amal davrida g‘o‘za diskret
texnologiyasi orqali sug‘orilganda aniqlangan suv me’yori 3 taktda (impul’s)
byerilgan, o‘rtacha birinchi taktda umumiy suv me’yori 55-60% 4,9- 6,4 soatda,
ikkinchi taktda 25-30% 2-3,7 soatda va uchinchi taktda 10-20% 1,1-2,1 soatda
byerilgan. Diskret texnologiyasi orqali sug‘orilganda o‘rtacha 475-600 m 3
/ga suv
tejalgan . 7
G‘o‘za o‘suv davrida doimiy oqim bilan (1, 2,3- var) va diskret (5, 6, 7-var)
usulida sug‘orilganda 5 marta 1-3-1 tizimda sug‘orilgan. Bunda birinchi holda
sug‘orish me’yori (1, 2, 3- variantlarda) 630 dan 960 m 3
/ga. gacha bo‘ldi.
Mavsumiy suv sarfi miqdori 3150-4800 m 3
/ga. ga teng bo‘ldi. Diskret usul
qo‘llanilgan (5, 6, 7) variantlarda sug‘orish me’yori 535 dan 840 m 3
/ga,
mavsumiy esa 2675-4200 m 3
/ga. ni tashkil etdi. Amal davrida g‘o‘za diskret
texnologiyasi orqali sug‘orilganda aniqlangan suv me’yori 3 taktda (impulьs)
byerilgan, o‘rtacha birinchi taktda umumiy suv me’yori 55-60% 4,9- 6,4 soatda,
ikkinchi taktda 25-30% 2-3,7 soatda va uchinchi taktda 10-20% 1,1-2,1 soatda
byerildi. Diskret texnologiyasi orqali sug‘orilganda o‘rtacha 475-600 m 3
/ga suv
tejalgan.
1.10-jadval
G‘o‘za egatlarini somon bilan mulьchalab sug‘orishning paxta hosildorligiga
ta’siri (G.A. Bezborodov, B.S Kamilov, M.YU Esanbekov, 2011 yil)
Var. Sug‘orish
texnologiyasi CHDNS
ga
nisbatan%
hisobida Hisob
qatlami,
Sm Hosild
orlik,ss
/ga
a) doimiy oqim bilan sug‘orish usuli
1 Traktor g‘ildiragi yurgan egatlardan qator
oralatib sug‘orish. 70-70-60 70-100-70 33,0
2 Traktor g‘ildiragi yurmagan egatlardan 70-70-60 70-100-70 35,4
7
Шамсиев А., Безбародов Г.А., Эсанбеков Ю. “Ғўза ва кузги буғдойни суғоришнинг сув тежовчи
технологияси” ЎзПИТИнинг халқаро илмий-амалий конференция материаллари Тошкент, 2006 й.
315-317 бет.

qator oralatib sug‘orish
3 Navbatlab qator almashtirib sug‘orish 70-70-60 70-100-70 34,2
4 Somon to‘shalgan egatlardan qator
oralatib sug‘orish 70-70-60 70-100-70 38,0
b) diskret sug‘orish usuli
5 Traktor g‘ildiragi yurgan egatlardan qator
oralatib sug‘orish 70-70-60 70-100-70 34,5
6 Traktor g‘ildiragi yurmagan egatlardan
oralatib sug‘orish 70-70-60 70-100-70 36,8
7 Navbatlab qator almashtirib sug‘orish 70-70-60 70-100-70 36,4
8 Somon to‘shalgan egatlardan qator oralatib
sug‘orish 70-70-60 70-100-70 40,4
G‘o‘zani o‘suv davrida doimiy oqim va diskret usuli orqali kuzgi bug‘doy
somoni bilan mulьchalab sug‘orilgan variantlarda (4 va 8 var) 6 marta
1-3-2 tizimda sug‘orish o‘tkazildi. Doimiy oqim bilan sug‘orilgan variantlarda
sug‘orish me’yori 540-700 m 3
/ga tashkil etgan bo‘lsa, diskret oqimda esa 535-640
m 3
/ga ga teng bo‘ldi. Mavsumiy suv sarfi me’yoriy muntanosib holda 3720 va
3525 m 3
/ga ni tashkil etgan.
Diskret usuli qo‘llanilib va egat orasini mulьchalab sug‘orish (8-var)
natijasida nazoratga (4-var) nisbatan mavsumiy suv 195 m3/ga, boshqa
variantlarga nisbatan esa (1, 2, 3-var) 450 m 3
/ga tejalganligi kuzatilgan.
Yomg‘irlatish mashinalarida sug‘orishning katta afzalliklaridan biri
sug‘orish me’yorlari deyarli 50% qisqartirilishi va shuningdek sug‘orishda
mehnat unumdorligini ko‘tarilishidadir . 8
O‘zPITI ma’lumotlari shuni ko‘rsatadiki, DDA-100M agregati bilan
yomg‘irlatib sug‘orish usulida paxta hosili 2–3ss/ga oshgan va suv sarfi
50–60 foizga qisqargan, ish unumdorligi 4–5 ga. ni tashkil etgan. Jadvalda g‘o‘zani
egatlab va yomg‘irlatib sug‘orish bo‘yicha olib borilgan tadqiqot natijalari
8
Тўраев Р.А. Қарши чўли оч тусли бўз тупроқларида кузги буғдой ва такрорий анғизга экилган
ғўза навларининг суғориш тартиби. Автореферати Тошкент 2001 й

umumlashtirilgan bo‘lib, unda yomg‘irlatib sug‘orish bir qancha afzalliklarga ega
ekanligi yaqqol ko‘rinib turibdi (1.11- jadval).
1.11-jadval
G‘o‘zani ikki xil usulda sug‘orish natijalari, (To‘raev A. 2001 yil)
Sug‘orish
usuli Sug‘orish
oldi tuproq
namligi, % Umumiy
sug‘orish
me’yori,
m 3
/ga Sug‘orish
me’yori,
m 3
/ga O‘rtacha
hosil,ss/ga Suvdan
foyd alanish
koeffitsenti,
m 3
/ga
Egatlar
orqali
sug‘orish 70-70-70 3317 829,0 26,5 125,7
YOm g‘ irlati
b sug‘orish 70-70-70 1370 342,0 29,5 58,6
Sug‘orish usullarini takomillashtirish va ulardan mos keladiganlarni tanlash
sug‘orish suvlarini ancha tejali, mehnat sarfini pasaytirish o‘stirilayotgan ekinning
hosildorligini oshirishni ta’minlaydi. Sug‘oriladigan eski va yangi mintaqalar
sharoitida suvdan foydalanishning ratsional usullarini joriy etish va suvni dalalar
bo‘yicha taqsimlanadigan mehnat sarflarini kamaytirish, sug‘oriladigan
dehqonchilikning samarali rivojlantirishning asosiy talabidir.
G‘o‘zani yopiq tipda qurilgan o‘rtacha suv taqsimlagich shahobchalaridan
egatlar orqali sug‘orishni nishabi, o‘rtacha bo‘lgan maydonlarga ko‘ndalangiga
olingan sug‘orish sxemasi bo‘yicha amalga oshirish tavsiya etiladi. Bunda yerga
yotqizilgan quvurlar 25-80 m uzunlikda quriladi.
Qarshi dashtidan g‘o‘zani sug‘orishda suvni sug‘orish egatlariga yangi usulda
etkazib byerish va taqsimlash bo‘yicha olib borilgan kuzatilishlar suvni xo‘jalik
shahobchalari va sug‘orish egatlariga taqsimlash bo‘yicha ilmiy jihatdan asoslanib,
byergan mexanizatsiyalash ishlarini ishlab chiqarishga tezroq joriy etishni taqozo
etadi.
Eng yuqori 72,6; 77.6 % rentabellikka sug‘orish yopiq tipdagi quvurlar va
egiluvchan shlanggalar yordamida o‘tkazilgan va egatlarga suv sekundiga 1 litr

oqimda byerilgan maydonda yerishildi. Sug‘orish suvlari sarfi etishtirilgan har
birssentnyer paxta hosili bo‘yicha hisob qilinganda eng past ko‘rsatkich 212,8-
226,7 m 3
yer ostida sug‘orish qo‘llanilgan maydonda kuzatiladi (1.12.-jadval).
Bunda suvdan foydalanish koeffitsienti ham oshib, etishtirilgan harssentnyer
hosil uchun ketgan suv miqdori tuproq orasidan sug‘orishdan
61,1-71,8 m 3
ni tashkil qilgan bo‘lsa, egatlar orqali sug‘orishda bu miqdor
taxmincha 164 dan 223 m 3
gacha boradi (1.13 -jadval).
1.12- jadval
G‘o‘zani yomg‘irlatib va egatlab sug‘orishlarning samaradorligi
(O‘zPITI ma’lumoti)
Sug‘orish usuli Mavsumiy
sug‘orish
me’yori, m 3
/ga S ug‘orish
me’yori,
m 3
/ga Hosil,ss/ga Suvga ehtiyoj
koeffitsienti, m 3
/ga
Egatlab 3317 829 26,5 125,2
YOmg‘irlatib 1370 342 29,5 58,6
1.13-jadval
Paxta hosiliga sug‘orish usulining ta’siri, (1990-1998 yy. Turaev A.)
Variantlar Sug‘orish
me’yori,
m 3
/ga Umumiy
sug‘orish
me’yori,
m 3
/ga Paxta hosildorligi,ss/ga
1-yil 2-yil 3-yil
Egatlar orqali su g‘ orish (qator
orasi 90 sm) 1000 7210 39,1 39,7 35,1
Tuproq orasidan sug‘orish
(namiqtirish trubkalari 120sm
oraliqda) 500 2858 54,7 40,7 40,4
SANIIRI olimlari olib borayotgan ilmiy tadqiqot ishlari natijasi shuni
ko‘rsatadiki, uzumzorlarni tomchilatib sug‘orishdagi sug‘orish me’yori jo‘yaklab
sug‘organdagiga qaraganda 30-40 % kam, kishmish hosildorligi gektaridan 129-

147ssentnyerga etadi. Bu jo‘yaklab sug‘orilgandagidan
40-50 % ko‘p demakdir (1.14-jadval).
Tomchilatib sug‘oriladigan mehnat samaradorligi 30 % ga qisqaradi. Paxtani
tomchilatib sug‘orish usulida egatlab sug‘orishga nisbatan
1.9-2.1 barobar suv tejaladi. O‘rtacha sug‘orish me’yori 2883 m 3
ni tashkil etadi.
Egatlab sug‘orish usulida o‘ratcha sug‘orish me’yori 5600-6100 m.kubga tashkil
etadi. Paxtani hosildorligi 23-26ss.ga gektar o‘rniga 38,1ss/ga ni tashkil etib,
tomchilatib sug‘orilganda egatlab sug‘orilganga nisbatan 1.5 -1.8 barovariga
hosildorlik oshadi. O‘g‘it, yonilg‘i, mexanizm ehtiyot qismlari tejaladi.
1.14-jadval
G‘o‘zani tomchilatib sug‘orishda suv sarfi va paxta hosildorligi (Jalilova
T. Matkarimov J., NPO SANIIRI Xorazm bo‘limi, 2007-2009 yy.)
Variantlar Su g‘ orish
me’yori, m 3
/ga Suv
tejash, % Hosildorlik,ss/
ga q o‘ shimch
a hosil,ss/ga
1-nazorat
egatlab
su g‘ orish 6100 - 26,0 -
2-
tomchilatib
su g‘ orish 2883 50-55 38,1 12,1
Paxtani tomchilatib sug‘orish usulida egatlab sug‘orishga nisbatan
1,9-2,1 barobar suv tejaldi. O‘rtacha sug‘orish me’yori 2883 m 3
/ga ni tashkil etdi.
Egatlab sugorish usulida o‘rtacha sug‘orish me’yori 5600-6100 m/ga tashkil etdi.
Paxtani hosildorligi 23-26ss/ga. o‘rniga 38,1ss/ga ni tashkil etib, tomchilatib
sug‘organda egatlab sug‘orishga nisbatan 1,5-1,8 barobarga hosildorlik oshdi, o‘g‘it,
nilgi, mexanizm ehtiyot qismlari tejaldi, sug‘orish avtomatlashtirilishi hisobiga qo‘l
kuchi sarfi qisqardi.
Albatta yuqorida keltirilgan kamchiliklar bartaraf etilsa, hosildorlik 1,5-2,5
barobarga ko‘payishi va suv 50-55 % ga iqtisod qilinishi mumkin.

Surxon-SHyerobod dashtidagi taqirli-o‘tloqi tuproqlarda B.Jo‘raqulov va
SH.Mirzaev (2001) tomonidan g‘o‘zani har xil sug‘orish texnikalari
samaradorligini oshirish bo‘yicha maxsus ilmiy tadqiqot ishlari olib borilgan
bo‘lib, bunda sug‘orish me’yorlari egatlab sug‘orishdagiga nisbatan
50–60 foizga kamaygan. SHuningdek, egat uzunligi bo‘ylab tuproqning bir xil
chuqurlikda namiqtirishga yerishilgan, o‘simlikning o‘sib rivojlanishi
yaxshilangan va gektaridan qo‘shimcha 8–12ss. dan hosil olingan (1.15- jadval).
Suvning joylashuv jadvali: Suvni topish uchun kalitlar CHakrapani o‘zining
“Visva Vallava” asarida yerning turish qatlamlaridagi suv shakllari haqida
batafsil ma’lumot byergan. Bahorda suv tog‘lardan, daraxtlar ildizida, yer osti
artyeriyalar (ba’zan) orqali pastki qatlamlarga tushadi. Ba’zi joylarda hamma
artyeriyalar ko‘rinarli bo‘lib g‘orlarda tugaydi. Toshli joylarni ham qazib
ko‘rilsa, tosh plitkalarning tagida ham albatta ko‘p miqdorda suv bo‘ladi.
Agar rotang (Vetasa) daraxti suv havzasi bo‘lmagan yerda o‘sib turgan
bo‘lsa u yerda uch tirsak g‘arbga qarab yurilsa albatta namlik bo‘ladi. Agar fikus
oppositcfolia har qanday turdagi suv hovuzi bo‘lmagan joyda o‘sib turgan bo‘lsa
uch tirsak harbga tomon yo‘nalishdagi masofada suv yo‘li bo‘ladi, suv yer
yuzasidan ikki, ikki yarim odam bo‘yichuqurlikkacha bo‘ladi.
Qasrda Udumbarika daraxti o‘sib turgan bo‘lsa uning tevaragida uch tirsak
(1,0-1,5 m) masofadagi va ikki yarim odam bo‘yi chuqurlikkacha ko‘rinmaydigan
suv yo‘li bo‘ladi . 9
1.15- jadval
Sug‘orish texnikasiga bog‘liq holda paxta hosildorligi
(Jo‘raqulov B., Mirzaev SH., 2001)
Sug‘orish texnikasi Hosil,
s/ga Qo‘shimcha hosil
s/ga foiz
Egatlab sug‘orish 32,0 - -
Egat oralatib sug‘orish 33,2 - -
Tomchilatib sug‘orish:
9
Chandrasekaran B., Annadurai K., Samasundaram E. A textbook of agronomy. New Delhi. 2010. 153
бет.

har bir egatdan
egat oralatib 42,2
38,0 10,2
4,8 31,8
14,5
Plyonka to‘shama ustidan sug‘orish:
har bir egatdan
egat oralatib 44,0
41,1 12,0
8,2 37,5
24,7
YOmg‘irlatib sug‘orish 30,5 -1,5 -4,7
Transpiratsiya-bu jarayon, suvni o‘simlik tanasi orqali atmosfyeraga bug‘
holatda o‘tishidir. Transpiratsiya- bu tirik o‘simlik tanasidan, asosan bargi orqali
suvni atmosfyeraga bug‘latish jara-yonidir. Bunda uzluksiz ravishda tuproqdagi
suvni o‘simlik ildizi, tanasi va bargi orqali atmosfyeraga o‘tishi ro‘y byeradi.
Transpiratsiya tezligi quyidagi omillarga bog‘liq bo‘ladi:
 Suvni bug‘latish uchun kyerakli enyergiya ;
 Atmosfyerada suv bug‘ining konsentratsiya gradienti ;
 Bunga iqlim, tuproq va o‘simlik omillari ta’sir ko‘rsatadi.
 Iqlim omillari–yorug‘lik intensivligi, harorat va shamol .
Tuproq omillari–strukturasi (tuzilishi) , fil ь tratsiya darajasi, suv singdirish
sig‘imi, dala nam sig‘imi, nam singdirish va h. k.
Suv pardasining tobora yo‘g‘onlashish doirasi
Жуда ингичка
қатламнинг
таранглашиши – 10000
атмосфера

4-rasm. Tuproq suvlarining shakllari.
O‘simlik omillari – ildiz tizimi, barg maydoni, barg sathi, barg tuzilishi,
stomatol xaraktyeri va h. k. lar
Evapotranspiratsiya yoki iste’molda foydalanish - bu ma’lum qismdagi
bug‘lanish va transpiratsiya natijasidagi yuqo-tilgan suv miqdorini ajratish qiyin
sanaladi. SHuning uchun, bu ikki jarayon birgalikda evapo-traspiratsiya (ET)
tyermini bilan nomlanadi. Bu ikki xil yo‘qotish, o‘simlikning o‘sishi uchun sarfla-
nadigan suv miqdori va shuningdek ularni umumiy (yig‘indi) suv iste’moli (SI) deb
atash mumkin.
Suv iste’moliga o‘simlik iste’mol qilgan barcha suvlar, va o‘simlik ekilgan
maydondagi tuproq va suv yuzasidan bug‘langan suvlar kiradi
Bilvosita yoki oldindan aytish (prognozli) yondoshuv:
(a) Muhim bosqich yoki fenologik bosqich yondoshuvi – ekinning bir yillik
o‘suv davrini to‘rt bosqichga ajratish mumkin
 Dastlabki bosqich:- ekishdan-10 % maydonni qoplaguncha.
 ekin rivojlanish bosqichi: 10-70% maydonni qoplaguncha.
 O‘rta vegetatsiya bosqichi: gullashdan don hosil bo‘lish bosqichi.
 kech vegetatsiya bosqichi: pishishdan to o‘rim-yig‘imgacha davr bosqichi.Тупроқ эритмаси интерфейс
Тупроқ эритмаси
Сув (гигроскопик сув) Йўғон қатламнинг
тарнглашиши – 1/3
атмосфера
Капилляр сув
Гигроскопик коэффициенти 31
атмосфера атрофида
Айрим энг кичик майда заррачалар
оралиғидаги бўшлиқлардаги сувлар
(гравитацион сув)

Qaysi bosqichda suv etishmasligi holatida hosilni keskin kamayishi kuzatilsa
shu bosqich kritik (muhim) bosqich hisoblanadi. Bu bosqich shuningdek namlikka
taqchilligiga sezgir yoki namlikka talabchan davr deb ham ataladi. Namlikka
talabchan yoki kritik davr davomida namlik etishmaslik holatiga bog‘liq ravishda
hosildorlik kamayib boradi. Boshqa o‘sish bosqichlarida etarli suv va o‘g‘it bilan
ta’minlash ham kritik davrda yo‘qotilgan hosilni qayta tiklashga yordam
byermaydi. Umuman olganda o‘rta vegetatsiya bosqichi nam taqchilligiga eng
sezgir davr hisoblanadi, chunki bu davrda qisqa vaqtdagi suv taqchilligi hosilni
kamayishiga sabab bo‘ladi . Karam, salat kabi ko‘pchilik sabzavot ekinlari unib
chiqishidan to yig‘ib tyerib olguncha bo‘lgan davrda namga juda talabchan
hisoblanadi.
Fyermyer xo‘jaligida urug‘ yoki ko‘chatlarni ekishda va ularni
joylashtirishda, ularning o‘suv davri yoki namga kritik davrida nam bilan eng
yaxshi ta’minlaydigan sug‘orishni rejalashtirish lozim, chunki bu davr eng muhim
davr hisoblanadi. Turli xil ekinlarda namga talabchan yoki kritik davr xar xil
bo‘ladi, quyida ekinlarning namga kritik davri byerilgan. 10
10
Chandrasekaran B., Annadurai K., Samasundaram E. A textbook of agronomy. New Delhi. 2010. 155 -
156 бетлар.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of
Agronomy. New Delhi. 2010. New a ge Intyernational (p) Limited, Publi-shyers.
2 . Crop Rotation on Organic Farms: A Planning Manual, NRAES 177
Charles L. Mohlyer and Sue Ellen Johnson, editors Published by NRAES, July 2009.
3. Azimboev S.A. Dehqonchilik, tuproqshunoslik va agrokimyo asoslari.
(Darslik). T. Iqtisodiyot-moliya 2006. – 180 b.
4. Mo‘minov K., Azimboev A., Sanaqulov A., Byerdiboev E., Kenjaev YU
Dehqonchilik ilmiy izlanish asoslari bilan. (O‘quv qo‘llanma) – T.: “Turon-iqbol”,
2014. – 240 b.
5. Artukmetov Z.A., SHyeraliev X.SH. Ekinlarni sug‘orish asoslari.
(Darslik). T.: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati. 2007.-312 b.
6. Norkulov U., SHyeraliev X. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi. (Darslik). T.:
ToshDAU tahr.-nashr. bo‘limi, 2003. – 214 b.
7. To‘xtashev B., Azimboev S., Qarabaeva T., Byerdiboev E., Nurmatov B.
Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi va yer tuzish fanidan amaliy va tajribaviy
mashg‘ulotlar. (O‘quv qo‘llanma). - T.: “ToshDAU nashr-tahririyat bo‘limi”,
2012. – 187 bet.

Tuproqning suv rejimi va uni boshqarish usullari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish