Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 357.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 06 Ноябрь 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Turk tili arxaizmlari va ularning semantik tadqiqi (“turkcha so‘zlik”ka kirgan so‘zlar misolida)

Купить
TURK TILI ARXAIZMLARI VA ULARNING SEMANTIK TADQIQI (“TURKCHA SO’ZLIK”KA KIRGAN SO’ZLAR MISOLIDA) M U N D A R I J A KIRISH ……………………………………………………………………. I BOB. TURK TILI LEKSIKASIDA ARXAIZMLARNING O‘RNI …. 1.1. Turk tilining lug‘at tarkibida gi arxaizmlar …………………..….... 1.1.1. Sof turkcha arxaizmlar……………………………………………. 1.1.2. Turk tiliga o‘zlashgan arxaik leksika.............................................. 1.1.3. Arxaizmlarning tarixiy so‘zlar bilan o‘zaro munosabati ………. 1.2. Arxaizmlarning grammatik xususiyatlari …………... ...................... II BOB. TURK TILI DAGI ARXAIZMLARINING SEMANTIK XUSUSIYATLARI ……… ………………………………………………. 2.1. Turk tilidagi arxaizmlarnin g ma’no qirralari .………………… …. 2.2. Arxaizmlarning badiiy asarlar leksikasida tutgan o‘rni ………… .. XULOSA………………………………………………………… ………… FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ….....................…... .................. KIRISH Har qaysi xalq milliy qadriyatlarini o`z maqsad – muddaolari, shu bilan birrga, umumbashariy taraqqiyot yutuqlari asosida rivojlantirib, ma`naviy dunyosini yuksaltirib borishga intilar ekan, bu borada tarixiy xotira masalasi alohida ahamiyat kasb etadi. Ya`ni tarixiy xotira tuyg`usi to`laqonli ravishda tiklangan, xalq bosib o`tgan yo`l o`zining barcha muvaffaqiyat va zafarlari, yo`qotish va qurbonlari, quvonch va istiroblari bilan xolis va haqqoniy o`rganilgan taqdirdagina chinakam tarix bo`ladi. Biz bu masalaga ana shunday ilmiy asosda yondashib, qadimiy tariximizni o`rganish va baho berishda unung biror–bir davri yoki jabhasini e`tibordan chetda qoldirmaslikka harakat qildik. Jumladan, mustamlakachilik va sovet davridagi ommaviy qatag`onlar paytida zulm va zo`ravonlik qurboni bo`lgan, istiqlol yo`lida jon fido etgan ajdodlarimizning hurmati va xotirasini joyiga qo`yish, ularning el-yurt ozodligi yo`lidagi ishlari, qoldirgan merosini izlash va o`rganishni aynan ana shunday ma`naviy negizda yo`lga qo`yganimizni qayd etish zarur. El-yurtimiz taqdiriga daxldor bo`lgan tarixiy adolatni tiklash, xalqimiz va millatimizning yaqin o`tmishidagi yopiq sahifalarni to`la ochib berish, shu tarixdan saboq chiqarib, bugungi va kelajak hayotimizga ongli qarashni shakllantirish, begunoh qurbon bo`lgan insonlar xotirasini abadiylashtirish biz uchun ham qarz, ham farz edi. Buyuk sivilizatsiya va madaniyat beshigi bo`lgan, ko`hna va hayratomuz tarixni o`zida mujassam etgan Vatanimizdagi bebaho yodgorliklar, osori atiqalar haqida so`z yuritar ekanmiz, shu zaminda yashayotgan barcha insonlar ularni avvalo xalqimiz dahosining yorqin na`munasi, ta`bir joiz bo`lsa, unung yuksak ma`naviyatiga qo`yilgan muazzam haykallar deb qabul qiladi. 2 Mavzuning dolzarbligi. Tilshunoslikda leksik qatlamlar va ularning til lug‘at tarkibida tutgan o‘rni, leksik birliklar semantikasi bilan bog‘liq masalalarning tadqiq etilishi murakkab yo‘nalishlardan sanaladi. Mazkur bitiruv-malakaviy ishi turk tilidagi arxaik leksikaning ilmiy o‘rganilishiga bag‘ishlangan bo‘lib, unda hozirgi zamon turk tilidagi lug‘atlardan joy olgan arxaizmlar semantik nuqtai nazardan ko‘rib chiqiladi. Mavzuning dolzarbligi shundaki, hozirgi zamon turk tilini o‘rganishda arxaik so‘zlarni bilish va ushbu leksik qatlamni o‘xshash birliklardan farqlay olish ba’zi qiyinchiliklarning yuzaga kelishiga sabab bo‘lmoqda. Turk tilining leksikologiyasi kursida arhaik leksikani tarixiy leksikadan farqlash va o‘xshash jihatlarini aniqlash qator qiyinchchiliklar tug‘dirmoqda. Undan tashqari, turk tilining izohli lug‘ati va o‘zbekcha-turkcha, turkcha-o‘zbekcha lug‘atlarda berilgan so‘zlarning ba’zi ma’nolari eskirganligi yoki tarixiy leksikaga aylanganligi chuqur ilmiy tadqiqotlar olib borilishini taqozo etadi. Ana shu muammolarga qisman javob berish maqsadida boshlagan bitiruv malakaviy ishimiz hozirgi kunda turk tili leksikologiyasini o‘rganishda dolzarb mavzu sifatida baholanishi mumkin deb o‘ylaymiz. Mavzuning o‘rganilganligi. Tilshunoslikda arxaizmlarni o‘rganish sohasida ancha ish amalga oshirilganligi hammaga ma’lum. Ilmiy adabiyotlarda arxaizmlar tilning boshqa qatlamlari bilan birga olib ko‘rib chiqilgan va ba’zi o‘rinlarda muayyan fikrlar bayon etilgan. Turk tilining leksikologiyasi, semantikasiga oid o‘quv va ilmiy adabiyotlarda, amalga oshirilgan ba’zi ilmiy ihlarda arxaizmlar ustida qisqacha to‘xtab o‘tilgan 1 . 1 İnan Abdülkadir, Makaleler ve İncelemeler, Ankara, 1987 3 Turkcha arxaizmlar va ularning o‘ziga xosliklari borasida Yevropa fanida 2 va rus tilshunosligida 3 qiziqarli tadqiqotlar amalga oshirilgan. Mazkur mavzu turkiy xalqlarning tarixi, madaniyati, ma’naviy qadriyatlari va urf-odatlarini saqlab qolish ma’nosida ham doimo dunyo fanining diqqat markazida turgan deyish mumkin. Turkcha arxaizmlarni Turkiyada nashr etilgan ensiklopedik lug‘atlarda ham ko‘rish mumkin. 4 Ushbu BMIni tayyorlash jarayonida o‘zbek va turk tillaridagi arxaizmlarning leksik-grammatik xususiyatlariga oid turk va o‘zbek tillarida nashr etilgan ilmiy va tanqidiy adabiyotlar, risolalar, maqolalar material sifatida to‘plandi va ko‘rib chiqildi. Shuningdek, XX asrning so‘nggi yillari va XXI asrning boshlarida nashr etilgan ba’zi ilmiy ishlardagi mavzu bilan bog‘liq fikrlardan foydalanildi. Ularda ko‘tarilgan ilmiy muammolarga, qolaversa, ilmiy ishni yozish tartibiga alohida e’tibor berildi. Tadqiqot jarayonida arxaizmlar tahlil va qiyos etilar ekan, o‘zbek 5 va turk 6 tillaridagi turli xil lug‘atlardan keng foydalanildi. Ishning maqsad va vazifalari. Ishdan asosiy maqsad, turk tilidagi arxaik qatlamni o‘rganish, bu bilan bakalavrlik darajasida bitiruv-malakaviy ishni himoyaga taqdim etishdir. Belgilangan maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalarni bajarish lozim bo‘ladi: - turk tilining leksik qatlamlarini sanab o‘tish; 2 Roux, J. Paul, Altay Türklerinde Ölüm (Türkçeye çeviren Aykut Kazancıgil), İstanbul, 1999; Connerton, Paul, Toplumlar Nasıl Anımsar (Türkçeye çeviren Alaeddin Şener), İstanbul, 1999. 3 Рахманова Л. И., Суздальцева В.Н. Современн ый русский язык, учебное пособие. М о сква, 1997, 82-87 Линг вистический энциклопедический словарь, Москва, «Большая Российская энциклопедия», 2002 4 Devellioğlu Ferit, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat. Ankara, 1993. Diktonnaire Larousse, Ansiklopedik Sözlük, Milliyet Gaz-si Yayını, 1993-199 4, C. 1- 5, 5 Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 1-2- жилдлар, М., «Русский язык», 1981; Ҳотамов Н., Саримсоқов Б., Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати, Тошкент, “Ўқитувчи”, 1983. 6 Türkçe Sözlük, TDK, 9. Baskı, 1.-2. Ciltler, Ankara, 1998 ; Büyük Rusça-Türkçe Sözlük, Moskva, «Russkiy yazik», Multilingual, İstanbul, 1995 ; Büyük Türkçe-Rusça Sözlük, Moskva, «Russkiy yazik», 1977, Multilingual, İstanbul, 1994 ; 4 - turk tili leksikasida arxaizmlarning o‘rnini aniqlash; - turk tilining lug‘at tarkibida arxaizmlar ning taxminiy miqdorini belgilash; - arxaizmlarning tarixiy so‘zlar bilan o‘zaro munosabati ni belgilash; - turk tilidagi arxaizmlarining semantik xususiyatlari haqida so‘z yuritish; - turk tilidagi arxaizmlarda sinonimlik munosabatlarini ta’kidlash; - turk tilidagi arxaizmlarinin turli ma’no qirralarini aniqlash; - arxaizmlarning badiiy asarlar leksikasida tutgan o‘rnini belgilash; Ishning ilmiy yangiligi. Chet tillarini o‘rganishga talab kundan kun ortib borayotgan bir paytda boshqa tillarning leksik qatlamini ham izchil o‘rganish, o‘z ona tiliga qiyoslab, o‘xshash va farqli tomonlarini aniqlash muhimdir. Shu nuqtai nazardan, turk tili arxaik leksikasini bakalavrlik bitiruv-malakaviy ishi darajasida o‘rganish ishning yangiligini belgilaydi. Ishning amaliy ahamiyati . Ushbu bitiruv-malakaviy ishini tayyorlash natijasida ega bo‘lingan ma’lumotlarni akademik litseylarda turk tilini o‘qitish jarayonida ma’ruza sifatida qo‘llash, arxaik shakllarning tilni o‘rganishda qanchalik muhim ekanligini o‘quvchilarga material shaklida yetkazish, to‘plangan arxaizmlar va eskirgan so‘zlarning kichik lug‘atini tuzish mumkin. BMIning tuzilishi va hajmi. Mazkur bitiruv-malakaviy ishi, kirish, ikkita bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati va ilovalardan iborat. BMIning hajmi 4 4 bet. 5 I BOB. TURK TILI LEKSIKASIDA ARXAIZMLARNING O‘RNI 1.1. Turk tilining lug‘at tarkibida arxaizmlar Jamiyat to ` xtovsiz rivojlanib boradi. Yillar o‘tishi bilan mehnat qurollari, kiyim-kechak, uy jihozlarining yangi nusxalari paydo bo‘ladi, eskilarining ba‘zilari ishlatilmaydigan bo‘lib qoladi, natijada ularni ifodalovchi so‘zlar ham bora-bora juda kam qo‘llanadi yoki iste ’ moldan chiqib ketadi. Masalan, qadimgi turkiy qatlamga tegishli ashu (qizil tuproq), ashuq (temir qalpoq, dubulg‘a), aqru (sekin) kabi so‘zlar eskirgan so‘zlardir. Demak, qadimda nutqda faol qo‘llanilgan, bugun esa kundalik hayotda ishlatilmay qolgan so‘zlar eskirgan so ‘ zlar deb atalar ekan. Tilshunoslikda eskirgan so‘zlar ikki guruhga ajratiladi: tarixiy so‘zlar; arxaik so‘zlar. 1) tarixiy so‘zlar – hozirda mavjud bo‘lmagan narsa hodisalarning iste‘moldan butunlay chiqib ketgan nomlaridir; bunda so‘z o‘zi ifodalagan tushuncha bilan birgalikda eskiradi: o`nboshi (onbaşı), ellikboshi (ellibaşı), kanizak (cariye), olampanoh (hünkâr), eshik og`ası (has oda başı), xalfa (kalfa) kabi. 2) arxaik so‘zlar – hozirda mavjud bo‘lmagan narsa-hodisalarning iste‘moldan butunlay chiqib ketgan nomlaridir; bunda so‘z eskiradi, lekin tushuncha eskirmaydi, boshqa so‘z bilan ifodalanadigan bo‘lib qoladi, bunday so‘zlar iste‘moldan chiqish arafasida turgan, hozirgi tilda sinonimi bo‘lgan so‘zlardir. Agar buni ona tilimizda ifodalaydigan bo‘lsak, qavs ichida hozirgi tildagi sinonimlari berilgan: rayon (tuman), ekspress (tezyurar), oblast (viloyat), 6 vrach (shifokor), xirurg (jarroh), injener (muhandis), redaktor (muharrir), redaksiya (tahririyat), ulus (xalq), bitik (yozuv) va h. Endi bevosita atamalarga keladigan bo‘lsak, o‘zbek tilining izohli lug‘atida arxaizm atamasi va sifat turkumiga oid arxaik so‘ziga quyidagicha izoh berilgan: “ Arxaizm (yunonchadan rus tili orqali o‘zbek tiliga o‘zlashgan)- lingv. Eskirgan, iste’moldan chiqib qolgan so‘z, ibora, grammatik forma. Arxaik (rus tilida: arxaichniy, arxaicheskiy) - Eskirgan, iste’moldan qolgan. Arxaik so‘z. Arxaik ibora” 7 . Turk tilining izohli lug‘atida esa arkaizm (arxaizm) atamasi va arkaik (arxaik) so‘ziga mana bunday izoh beriladi (tarjimasi): “ Arxaizm (fransuzchadan turk tiliga o‘zlashgan (archaisme) atamasi 1. so‘zlashuv va yozuv tilida iste’moldan qolgan eskirgan so‘z yoki ibora. 2. juda qadim zamonlardan qolib ketgan bir shakl, bir narsaning xossasi” 8 . Birgina Kâh nala, kâh mıh a (Goh nahalga, goh - mixga) va uning muqobili bo‘lgan kâh nala döğür , kâh mıh a (Goh nahalga uradi, goh mixga) idiomasi misolida bir necha eskirgan so‘zni ko‘rishimiz mumkin (ajratib ko‘rsatilgan). Tilga taraqqiyot taqozosi bilan yangi so‘zlar kirib borar ekan (masalan, yevropa tillaridan kirib kelayotgan avizo – hisob-kitob operatsiyasi; bilanço – narsalarning o‘zaro muvofiq salmog‘i; biznes – foyda orttirishga qaratilgan ish; biznesmen (işhadami so‘ziga sinonim sifatida baravar qo‘llanilmoqda) – biznes bilan shug‘ullanuvchi shaxs; broker – rasmiy dallol; bütçe– kirim- chiqim hisobi; viza- o‘zga mamlakatlarga kirishga beriladigan ruxsatnoma; deklarasyon – deklaratsiya), ba’zi so‘z va tushunchalar eskirib boraveradi. Hozirgi turk tilshunosligida, turk tilining izohli va ensiklopedik lug‘atlarida eskirgan so‘z, atama va tushunchalar sifatida berilgan leksik birliklarning salmoqli qismi arab tilidan o‘zlashgan. Buning asosiy sababi Usmonli davrida XIV asrdan boshlab XX asrning o‘rtalariga qadar Usmonli 7 Ўзбек тилининг изоҳли луғати, 1-жилд, М., «Русский язык», 1981, 55-б. 8 Türkçe Sözlük, TDK, 9. Baskı, 1.-2. Ciltler, Ankara, 1998 ; S. 133-134 7 turkchasi gurkirab rivojlangan va barcha sohani qamrab olgan. Tabiiyki, Usmonli turkchasi arab va fors tillarining sinteziga o‘xshagan murakkab tilga aylanib qolgan edi. Lekin Usmonli saltanatining yemirilishi, Turkiya Respublikasining dunyoviy davlat sifatida barpo etilishi va mustaqilligining ilk yillaridanoq o‘tkazilgan tub islohatlar jarayonida, ya’ni XX asrning 30-50 yillaridan boshlab turk tili “tozalana” boshladi. Shuni ta’kidlash kerak, bugungi turk tili, tarixdan umumturkiy tilning o‘g‘uz lahjasi o‘g‘uz-saljuq kichik guruhiga mansub. Turk tili X – XI asrlarda O‘rta Osiyodan Onado‘lu yarim oro li ga ko‘chgan va XII asrda Saljuqiylar davlati, XIV asr ning boshlaridan Usmoniylar İmperiyasini barpo etgan o‘g‘uz- sal juq qa bilalari tilining ko‘p asrlik taraqqiyoti natijasida yuzaga kelgan. O‘shanda yangi turk leksikasi, yozuvda keng qo‘llanib kelayotgan arxaizm - larning o‘rnini egallashi va yangi tushunchalarni ifodalash uchun vosita bo‘lishi kerak edi. Ta’kidlanganidek, respublika davrida turk ti li leksikasi va atamashunosligini qayta yaratish, tilni usmonlicha va ajnabiy tillardan o‘zlashib qolgan begona unsurlardan tozalash (özleşme) yo‘li bilan umum milliy adabiy til me’yorlarini ishlab chiqishga kiri shil di. Bunda turk tili va qardosh turkiy tillarning ichki zahi ra laridan keng ko‘lamda foydalanildi. Birinchi navbatda, XIII asrdan keyingi turk yozma adabiy yodgorliklari da gi genetik turkiy leksika asos olindi. Agar bu jarayonni uchga bo‘ladigan bo‘l sak, bulardan birinchisi, neologizmlar sifatida olingan faol arxaik leksi ka ning bir qismi zamonaviy turk adabiy tilining lug‘at tarkibiga kiritildi va ular arabcha, forscha so‘zlarning muqobillari sifatida tildan o‘rin oldi. Ma sa lan: konuk (ar. misafir) ‘mehmon’, tanık (ar. şahit) ‘guvoh, shohid‘, oran (ar. nispet) ‘nisbat’, kez (ar. defa) ‘kez, marta’, sonuç (ar. netice) ‘natija’ va h. Ikkinchisi, turk tilining lahja va shevalariga xos qator so‘zlar lug‘ at tar ki bi ga kiritildi. Masa lan: çömçe ‘yog‘och qoshiq; kichik cho‘mich’, divlek ‘pish - ma gan qovun’, çekel ‘kichik omoch’ va h. Uchinchisi, so‘z yara tish ning samarali 8 usuli - sof turkiy affikslar yordamida va boshqa yo‘llar bilan yangi leksik birliklar yuzaga kel tirildi. Masalan: gözlük ‘ko‘zoynak’, öğretmen ‘o‘qituvchi’, bakan ‘vazir’, yüzyıl ‘asr, yuz yil’, anayasa ‘konstitutsiya’ kabi. Bugungi kunga kelib hozirgi zamon turk adabiy tili to‘la shakllandi va turk tilining uslubiy va atamashunoslik tizimlari me’yorlashtiril moq da. Lekin shuncha samarali ishlar olib borilayotganiga qaramay, til ning ba’zi vazifadosh uslublarida, ayniqsa, professional uslublarda – tib biyot, hu quq shu noslik, harbiy va ilm-fanning boshqa sohalarida ho zir gi zamon turk ti li ga xos so‘z va atamalar, baynalminal atamalar bilan parallel shakl da juda ko‘p ar xaik arabcha-forscha so‘z va atamalarning ham qo‘l lanilayotgani ma’lum. Masalan, turkcha yuridik sohada juda ko‘p so‘z, tushunchalar va atamalar arabchadan o‘zlashgan: beraat etmek - sudlanuvchini sud zalidan ozodlikka chiqarmoq, fırar etmek - qamoq jazosidan qochmoq, vekalet – vakolatnoma, makbuz – tilxat (kvitansiya) va b. Sanab o‘tilgan dalil va xususlarning hisobga olinishi hozirgi za mon turk tilidagi so‘z turkumlarini o‘rganishda muhim ahamiyat kasb etadi. 1. 1. Sof turkcha arxaizmlar BMIni tayyorlash uchun material to‘plash, lug‘at ustida ish olib borish jarayonida turk tilidagi arxaizmlarning katta qismi sof turkiy so‘z, tushuncha va atamalar emasligi, ularning yuz yillar ilgari arabcha, forscha va boshqa tillardan o‘zlashganligi ma’lum bo‘ldi: ashu (qizil tuproq), ashuq (temir qalpoq, dubulg‘a), aqru (sekin), çömçe (yog‘och qoshiq; kichik cho‘mich), divlek (pish ma gan qovun), çekel (kichik omoch) va h. O`zbekcha to‘y so‘zining turkchadagi muqobili toy va düğün so‘zlaridir. Düğün so‘zi toy (to‘y) so‘zining sinonimi bo‘lib, izohli lug‘atda unga “ ziyofat, xursandchilik, taom tortiladigan ko‘ngil ochar tadbir” deya izoh berilgan: “ Ve tamam kırk gün kırk gece toy , düğün edip almış oğluna ” 9 – Va shundan keyin qirq kechayu qirq kunduz to‘y-tomosha berib, (qizni) o‘g‘liga olib beribdi . Toy 9 Türkçe Sözlük, TDK, 9. Baskı, 1.-2. Ciltler, Ankara, 1998 , s. 2242. 9 so‘zi turk tilida eskirgan hisoblanib, ko‘proq ko‘tarinki uslubda, og‘zaki va badiiy nutqda düğün so‘zining sinonimi sifatida qo‘llaniladi. Toy (to‘y) turk tilida sunnat to‘yi, bazm ma’nosida qo‘llanadi, düğün so‘zi esa ko‘proq nikoh to‘yi ma’nosida keladi. Düğün – t o‘y. 1. uylanish munosabati bilan o‘tkaziladigan marosim, tantana, o‘yin-kulgi. Bir gün, araba ile Merdivenköyü’nde bir köy düğününe gidi lecekti. 10 Üstelik teyzem de köşkte düğün hazırlıklarına başlamış. 11 2. sunnat to‘yi ( sünnet düğünü ). I slomdan oldingi davrda janoza marosimi turklarda yog (yog) yoki yug (yug) deb nomlangan. Bu so‘z Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘ot-it turk” asarida “o‘lik ko‘milgandan keyin uch yoki yetti kun ichida beriladigan taom”, yoglamak (yoglamak) esa «vafot etgan kishini yodlab, aholiga taom tarqatish» ma’nolarini bersa-da, so‘zlarning tagida “taom tanovul qilish” an’anasi bo‘lgan janoza ma’rakalarining umumiy nomi sifatida qo‘llanilganligi ma’lum. Bu marosimning markaziy nuqtasi bo‘lgan “taom tanovul qilish” an’anasi esa islomiyatdan ilgarigi amallarning bir ko‘rinishi sifatida namoyon bo‘ladi. Islom dini qabul qilingandan keyin esa islomdan oldingi davr an’ana va e’tiqodlarining asosiy qismi islomiy xarakter kasb etib davom ettirilgan 12 . Yug (yug) marosimlarining asosiy maqsadi marhum xotirasini yod qilib, osh berish edi. Shu bilan birga bunday marosimlar marhum xotirasi uchun qilingan tomosha (namoyish)larni ham o‘z ichiga olar edi. Qolaversa, yug (yug) marosimlarida yig‘i, yuzni yulish, sochni qirqish, ot choptirish kabi urf-odatlar bunga misol bo‘la oladi. Umuman, turkiy xalqlarda belgilangan kunlarda osh berish (taom tortish) an’anasining islomdan oldingi davrga tegishli marosim bo‘lganligini ta’kidlash joiz. Osh (yog) berish marosimi hozirgi paytda qozoq, qirg‘iz, qrim tatarlari, qumiq, avar, no‘g‘ay va ozarbayjonlarda ham bo‘lgan an’analardan. 10 Güntekin R. N., Çalıkuşu, roman, İstanbul, 39. Baskı, S. 52 11 Güntekin R. N., Çalıkuşu, roman, İstanbul, 39. Baskı, S. 60 12 İnan Abdülkadir, Makaleler ve İncelemeler, Ankara, 1987, s.465 10 Qadimgi turkcha matnlar, shuningdek, badiiy adabiyot da uchrab turadigan naşi, birle, tek, sa rı, içre, ara, içeri, dışarı, özge kabi so‘zlarni ham ko‘makchi sifatida namoyon bo`lishi mumkin. Sof t urk cha arxaizmlarning yirik qismini ot va sifat turkumiga oid so‘zlar tashkil etadi. Ular otdan ot va sifat yasovchi qo`shimchalar vositasida yasalgan. Masalan, -l (-ıl, il) , eski turkcha –sıl (-sil) qo‘shimchasi vositasida yaşıl (yangi shakli yeşil), kızıl ( yangi shakli kırmızı ) sifatlari yasalgan . Yeşil (eski nomi yaşıl) yaş, ya’ni « yosh », «yangi unib chiqqan» ma’nosidagi o‘zakka, yasovchi qo‘shilishi natijasida yasalgan. Yoki bo‘lmasa, hozirgi turk tilidagi kırmızı sifatining eskirgan shakli kızıl hisoblanadi. Lekin qizil eskirgan so‘z bo‘lishiga qaramay, hozirgi tilda bo‘yoqli, ko‘tarinki uslubda keng qo‘llanadi: kızıl bayrak, kırmızı kan kabi. Hozirgi turk tilidagi başka so‘zining eskirgan shakli özge so‘z i bo‘lib, ushbu so‘z qadimgi turkiy tildan saqlanib qolgan –ge ( -ka ) qo‘shimchasi yordamida yasalgan. Hozirgi turk tilidagi kışla (kazarma, barak), yayla (yaylov) so‘zlari ni yasagan qadimgi turkiy -la (-le) qo‘shimchasi (eskirgan kışlag (qishloq, qishlanadigan joy) , yaylag (qo‘y-qo‘zilar yoyilib, o‘tlab yuratigan kenglik, joy) so‘zlari ni yasagan. Eski la-g qo‘shimchasi ke yinchalik qisqar ib, - la qo‘shimchasi ga aylangan va fe’ldan ot yasalgan. Turk tilida bir necha rang nomi eskirgan hisoblanadi. Masalan ak, kara ranglari ko`chma ma’noda qo`llanadi. Ularning o`rniga arab va fors tillaridan o`zlashgan beyaz va siyah sifatlari faol ishlatilmoqda. Misollar: İsteyenin bir yüzü kara , vermeyenin iki yüzü kara (so`raganning bir yuzi qora, bermaganning ikki yuzi qora) . Bu maqoldagi kara so`zini siyah deb o`zgartirsa, maqol o`z ta’sirini yo`qotadi. Ak akça kara gün içindir (Oq aqcha qora kun uchun) . Bu maqoldagi akça so`zi ham eskirgan so`zdir: Akça sının kıymetini bilmeyen ödünç versin (Aqchasining qadrini bilmagan birovga qarz bersin) va hok. Shuningdek, hozirgi turk tilidagi cıvıl, şırıl, parıl, pırıl kabi tabiat hodisalariga taqlid so‘zlari qadimgi turkchada faol bo‘lgan, hozirda 11 esa eskirgan inal, tükel so‘zlari ni yasagan sifat yasovchi -l qo‘shimchasi vositasida yasalgan. Ushbu qo‘shimcha birgina ışık so`zi asosida ışı-l so‘zini yasagan. Xozirgi turk tilidagi gör-enek, gel-enek so`zlarni yasashda qo`llanilgan fe’ldan ot yasovchi -anak (-enek) qo‘shimchasi qadimda sağ-anak, değ-enek (değnek), yığ-anak, tak-anak so‘zlarini yasaganligi ma`lum . Misollar: Beşme – turkcha: 1) Har bir qatori alohida besh xil rangli, yo`l-yo`l bir turdagi mato; 2) Chig‘iriqchi dastgohining to‘nka qismi. 13 Çakır – sharob 14 Çapar – 1) Pochtachi, uloq; 2) terisi, tuklari va ko`zlari, bo`yovchi moddalari (pigmentlari) yo`qligi tufayli rangsiz bo`lgan (inson yoki hayvon) oqimtir, albinos. 3) Çiçek bozuğu yüz 15 Çapmak, -ar (-i. – 1) Chopmoq; Atını çaparak gitti. 2) (-e) Akın etmek, yugurmoq: “Yağı başar, uğru çapar, tek başıma barınamam, ölürüm.” – M. Ş. Esendal. 16 Okka – ar. 1283 gramlik og`irlik o`lchov birligi; 400 dirham bir okkaga teng bo`lgan. “Beş okka şekeri tam on gün idare ettik.”- A. Gündüz. (Besh okka shakarni rosa o`n kunga yetkazdik). “Yarım okka et, onun elinde bir kurban kadar bereketli.” – Y. Z. Ortaç. (Yarim okka go`sht, uning qo`lida bir qurbonlik qadar barakali edi). Ölçek – 3) To`rt okkaga teng bo`lgan og`irlik o`lchovi. Ön bilim – Diniy ishonchga ko`ra Yartaganning kelajakdagi hamma narsani oldindan bilishi. Örcin – Ipdan qilingan narvon (zinapoya). Öşür – aşar, ondalıki. Mahsulotning o`ndan bir qismi. 13 Türkçe Sözlük, TDK, Ankara, 1998, S. 277 14 Türkçe sözlük. TDK. Ankara, 1998. S. 424 15 Türkçe sözlük. TDK. Ankara, 1998. S. 436 16 Türkçe sözlük. TDK. Ankara, 1998. S. 436 12 1.2. Turk tiliga o‘zlashgan arxaik leksika Arxaizmlar ustida olib borgan tadqiqot jarayonida hozirgi turk tilshunosligida, turkcha izohli va ensiklopedik lug‘atlarida eskirgan so‘z, atama va tushunchalar sifatida berilgan leksik birliklarning katta qismi arab tilidan o‘zlashgan ekanligiga ishonch hosil qilindi. Buning asosiy sababi esa, nazarimizda, usmoniylar davlati hukm surgan davrda, ya’ni XIV asr boshidan XX asrning ilk yillariga qadar Usmonli turkchasi gurkirab rivojlangani va barcha sohani qamrab olganligi hisoblanadi. Chunki, yuqorida ham ta’kidlangani singari, Usmonli turkchasi arab va fors tillarining sinteziga o‘xshagan murakkab tilga aylanib qolgan edi. Turk tilining izohli lug`atidan joy olgan aniq misollarga murojaat qilaylik. Тurk tilidagi resim (ar. resm) so‘zi hozirgi tildagi arabchadan o`zlashgan örf va adet so‘zlarining sinonimi bo‘lib, hozirgi turk tilning eskirgan so‘z lar zahirasida turadi. Jonli nutqda ushbu so‘z deyarli qo‘llanilmaydi. Uni badiiy asarlardagina uchratish mumkin. Ushbu so‘zning merasim (marosim) shakli ( resim so‘zi o`zagi asosida yasalgan) nutqdagi faol so‘zlardan biri hisoblanadi. Turk tilining izohli va ensiklopedik lug‘atlarida ushbu so‘zga “1. marosim; 2. urf-odat” deb izoh berilgan. 17 O‘zbek tilida esa, aksincha. Rasm so‘zi nutqda urf-odat, an’ana so‘zlarining sinonimi sifatida qo‘llanib kelinmoqda. Xuddi shu mazmundagi turkiy tilga arabchadan o‘zlashgan yana bir so‘z teamül (ar. tea : mül ) dir. U hozirgi turk tilida eskirgan va kam qo‘llanadigan so‘z bo‘lsa-da, badiiy adabiyotda odat va urf so‘zlarining sinonimi sifatida uchrashi mumkin. Ma’nosi: “Bir joyda qadimdan davom etib kelgan x atti- harakat, munosabat (odat)”. Ushbu so‘z yordamida turk tilida teamül hukuku iborasi yasalgan (ma’nosi: urf odatlarga asoslangan huquq; urf-odat darajasiga yetib kelmagan, yozma shaklda belgilab qo‘yilmagan huquq) . 18 17 Diktonnaire Larousse, Ansiklopedik Sözlük, Milliyet Gaz-si Yayını, 1993-199 4, C. 5, S. 2004 18 T ürkçe Sözlük, TDK, 9. Baskı, 1.-2. Ciltler, Ankara, 1998 , s. 2160 13 O‘zbek tilila rasm so`zi ham taomil so`zi ham eskirgan so`z emas. O`zbek tilining izohli lug‘atda taomil so‘ziga quyidagicha izoh beriladi: “Taomil – biror jamiyatda odat hukmiga kirgan tartib-qoida,” 19 rasm, tradisiya (an’ana), urf-odat, udum so‘zlarining sinonimi: eski taomil, yangi taomil kabi. To‘yning to‘ri aziz mehmonlarga ataladi. Urf-odatimiz, taomilimiz shunday (M. Nazarov. Cho‘lni yashnatganlar). To‘y kunlari ichkarida samovarni ko‘pincha erkak kishi qaynatishi eskidan taomil bo‘lib qolgan (Oybek. Qutlug‘ qon). O‘zbek tiliga arab tilidan o‘zlashgan va odat, urf (urf-odat), taomil yoki udum so‘zlarining ma’nodoshi bo‘lgan an’ana so‘zi (ar. a’nane ) turk tilida ham an’ane shaklida lug‘atlarga kiritilgan va eskirgan so‘z sifatida belgilab qo‘yilgan. Uni ko‘proq badiiy va tarixiy asarlarda uchratish mumkin (Böyle ufak kasabalarda, öteden beri arisokratik bir an’ane vardı. – E. E. Talu 20 – Ana shunday shaharchalarda unchalik serhasham bo‘lmasa-da, oqsuyaklarga xos an’analar bor edi) . An’ane so‘zi eskirgan so‘z hisoblansa-da, undan turk tilida bir necha shakl yasalgan: an’aneci, (an’analarga sodiq), an’anecilik (an’anachilik), an’anesiz (an’analarga sodiqlik), an’anevi (an’anaviy, an’anaga asoslangan) kabi. Turk tilida eskirib qolgan, o‘zbek tilida esa qadimdan bugungacha qo‘llanib kelayotgan an’ana so‘zining hozirgi turk tilidagi muqobili gelenek so‘zidir. Gelmek (kelmoq) fe’li o‘zagidan yasalgan gelenek so‘zi (gel – gelen - gelenek) keng ma’noda bir avloddan keyingilariga o‘tib kelgan bilim, ma’lumot, e’tiqod, hayot tarzi, qisqacha, ma’naviy madaniyat ma’nolarini beradi. Tor ma’noda esa gelenek (an’ana) nasllardan nasllarga o‘tib kelayotgan, bir jamiyatda muqaddas deb hisoblangan muhim nuqtai nazarlardir. Arab tilidan o‘zlashgan beşeriyet so‘ziga –çi turkcha yasovchisi qo‘shilishi natijasida yasalgan beşeriyetçi so‘zi va unga –lik yasovchisi qo‘shilishi natijasida 19 Ўзбек тилнинг изоҳли луғати, 2 томли, Москва, “Рус тили” нашриёти, 2-том, 1981, 121-б. 20 T ürkçe Sözlük, TDK, 9. Baskı, 1 . Cilt, Ankara, 1998 , s. 106 14 yasalgan hozirgi turk tilida eskirgan so‘z bo‘lib, “bashariyat tarafdori, gumanist, insonparvar (kishi)”, “bashariyatchilik ishi, gummanizm, insonparvarlik” ma’nosida qo‘llaniladi. 21 Misollar: Cerh – 1) Yaralash; 2) (biror fikr, ishonch yoki da`vo uchun) Chiritish. 22 Ushbu so‘z asosida arab tilida ceriha (yara) so‘zi yasalgan “O zaman vecd ile secde eder varsa taşım \ Her cerihamdan, ilahi, boşanıp kanlı yaşım” 23 – M. A. Ersoy. Eskirgan cer hocası birikmasining ma’nosi “qishloq joylarida imomlik qilib, pul va oziq-ovqat to‘playdigan madrasa o‘quvchisi. 24 Ceride – 1) gazeta; 2) qayd daftari. 25 Cerrar – 1) o‘ziga jalb qiluvchi, tortuvchi; 2) Zo‘rlik bilan pul undiruvchi odam; 3) Urush qurol-yarog‘lari bilan jihozlangan armiya 4) Tilanchi. 26 Ceste – “Oz-oz”, “qism-qism” ma`nosida ceste ceste takrorida keladigan so`z : Borcunuzu ceste ceste ödersiniz. 27 Cızgara – To`planib turkcha musiqa ijro etilayotganda foydalaniladigan bir kamonli cholg`u asbobining turi “Saz takımında cızgara denilen ensiz, dikdörtgen bir kemanla santur da yer alır” 28 Cirim – 1) Hajm, o‘ lchov: Ateş olsa cirmi kadar yer yakar ( Olov bo‘lsa, bir parchagina joyni yoqa oladi, ya’ni qo‘lidan hech ish kelmaydi ) 2) Miqdor, yig‘indi, bo`lim : “ Şunun şurasında alacağımız bir lira. Adam başına ne düşer ki? Hiç vermese ne olur yani? Aramızda cirmini paylaşırız gider ” – B. R. Eyuboğlu. 29 Cüda – judo (judo: judo bo‘lmoq, judo etmoq) forschadan turk tiliga o‘zlashgan bo‘lib, “boshpana, ota uyi kabi sevimli narsalardan ayrilgan, uzoqda bo‘lgan” ma’nosini ifodalaydi. Cüda etmek – ajratmoq, ayirmoq: “Canı cananı 21 Türkçe Sözlük, TDK, Ankara, 1998, S. 276 22 Türkçe Sözlük, TDK, Ankara, 1998, S. 298 23 Türkçe Sözlük, TDK, Ankara, 1998, S. 298 24 Türkçe Sözlük, TDK, Ankara, 1998, S. 298 25 Türkçe Sözlük, TDK, Ankara, 1998, S. 298 26 Türkçe Sözlük, TDK, Ankara, 1998, S. 298 27 Türkçe Sözlük, TDK, Ankara, 1998, S. 299 28 Türkçe Sözlük, TDK, Ankara, 1998, S. 405 29 Türkçe Sözlük, TDK, Ankara, 1998, S. 411 15 bütün varımı alsın da Hüda / Etmesin tek vatanımdan beni dünyada cüda” 30 – M. A. Ersoy. Cülus – arab tilidan o‘zlashgan so‘z bo‘lib, hukmdorlik taxtiga chiqish, taxtga o`tirish . 31 Perçem – 1) Boshlaridagi sochlarini olgan osamlarning tepasida qolsirgan bir tutam soch. 2) Yol: At perçemi. 3) Kokil: “Selma alnına düşen bir perçemi eliyle kaldırıyor.” – S. İlhan. (Selma peshonasiga turshgan bir tutam sochni qo`li bilan oldi). Peren – Hulkar yulduzi. Perestiş – topinish, sig`inish, (birini) sig`inib sevish; perestiş etmek sevmoq. “Küçük hanıma bütün ruhumla perestiş ediyorum.” – Ö. Seyfettin. (Kichik xonimni butun vujudim bilan sevaman). Perestişkâr – taparcasına seven, tapınan. Rahne – teshik, yoriq. “Bir taraftan aylık taksidi bütçesinde büyük bir rahne açan bu borcu senelerce ödeye ödeye bitirememiş.” – A. Ş. Hisar. (Bir tomondan oylik qismlari oila byujetida katta bir teshik ochgan bu qarzdan yillar davomida to`lay to`lay qutulolmadi). Raks – 1) Raqs: “Danstan çekilen herkes durup bu iki genç, boylu ve canlı vücudun raksını seyrediyordu.” – H. E. Adıvar. (O`ynashdan tortingan hamma to`xtab, bu ikki yoshning sarvqomat va jo`shqin vujudining raqsini tomosha qilardi.) Ram – Bo`ysungan, o`zini birovning amrida qoldirgan; ram etmek bo`ysundirmoq, itoat ettirmoq; “İlk defa huzuruna çıkan herhangi bir kadını derhâl sersemletiyor, iradesini elinden alıp kendine ram ediveriyordu.” – E. E. Talu. (Ilk marotaba oldiga chiqqan har qanday ayolni shu zahotiyoq sarson qilar, irodasini o`zidan olib, o`ziga rom etardi) ram olmak bo`ysunmoq, itoat etmoq. 30 Türkçe Sözlük, TDK, Ankara, 1998, S. 416 31 Türkçe sözlük. TDK. Ankara, 1998. S. 416 16 Cönk – 1) katta yelkanli kema 32 Çarka – is. tar. esk. Usmonlilarda xxxx vazifasi. (Türkçe sözlük. TDK. Ankara, 1998. 439- s) Çarşaf – esk. Oldinlari ayollar foydalanadigan va doshi bilan o`raladigan, pardali, etakli ko`chaga kiyiladigan kiyim: “Yatağında oturdu; alnında toplanan ter damlalarını çarşafının ucuyla sildi.” – H. E. Adıvar. “Çabucak yatak odasına koştu, çarşafını giydi.” – P. Safa. 33 Ahiz – ar. ahz . - olmoq, qabul qilmoq Akva - akva 1) baquvvat, sog`lom; 2) bir tür sırmalı va köstekli bıçak 34 : “Beline akva adı verilen som sırmalı ve köstekli bir bıçak takan kızlar ağası…” S. Birsel. 1.3. Arxaizmlarning tarixiy so‘zlar bilan o‘zaro munosabati B a’zi adabiyotlarda so‘zlarning eskilik va yangilik xususiyatiga ko‘ra ham ikkiga bo‘linishi aytiladi: 1. Eskilik bo‘yog‘iga ega bo‘lgan so‘zlar; 2. Yangilik bo‘yog‘iga ega bo‘lgan so‘zlar. Ana shu tasnifga ko ` ra eskilik bo ‘ yog ‘ iga ega bo ‘ lgan so ‘ zlar ikkiga ajratiladi : Arxaizmlar ( eskirgan so ‘ zlar - eskimi ş kelimeler ) – hozirgi kunda mavjud bo ‘ lgan va qo ‘ llanilayotgan narsa , voqea - hodisalarning eskirib qolgan nomlari : g ü n – xalq , dilma ç – terc ü man kabi . Istorizmlar ( tarixiy so ‘ zlar – tarihi kelimeler ) – bugungi kunda mavjud bo ‘ lmagan , qo ‘ llanilmayotgan narsa , voqea - hodisalarning tarixda qolib ketgan nomlari : kap ı kulu , k ö le , kad ı, pa ş a , sadrazam kabilar . Arxaizm va istorizmlar quyidagi xususiyatlariga ko‘ra farqlanadi: 1. Arxaizmlar bugungi kunda mavjud bo‘lgan narsa, voqea-ho disani bildirsa, istorizm - tarixiy voqea, narsa va hodisalarning nomini bildiradi. 32 Türkçe Sözlük, TDK, Ankara, 1998, S. 413 33 Türkçe sözlük. TDK. Ankara, 1998. S. 441 34 Türkçe Sözlük, TDK, Ankara, 1998, S. 69 17 2. Arxaizmlarning bugungi kunda sinonimlari ishlatiladi, isto rizm esa o‘tmish voqeligining nomi bo‘lib, hozirgi kunda ularning o‘rnini bosa oluvchi boshqa lug‘aviy birlik ishlatilmaydi. Eskirgan so‘zlar. Kundalik hayotda ishlatilmaydigan eskirgan so`zlar lug`atlardan o`z joyini egallagan. Jamiyat taraqqiyoti, madaniyatdagi o`zgarishlar tilga o`z ta;sirini o`tkazmasdan qolmaydi. Davr o‘tishi bilan mehnat qurollari, kiyim-kechak, uy jihozlarining yangi nusxalari paydo bo‘ladi, eskilarining ba‘zilari ishlatilmaydigan bo‘lib qoladi. Natijada ularni ifodalovchi so‘zlar ham bora-bora juda kam qo‘llanadigan bo`lib qoladi yoki umuman iste’moldan chiqib ketadi. Yana misollarga murojaat qilamiz: ashu (qizil tuproq), ashuq (temir qalpoq, dubulg‘a), aqru (sekin). Eskirgan so‘zlar ikkita guruhga ajratiladi: Tarixiy so‘zlar – hozirda mavjud bo‘lmagan narsa hodisalarning iste‘moldan butunlay chiqib ketgan nomlaridir. Bunda so‘z o‘zi ifodalagan tushuncha bilan birgalikda eskiradi. Tarixiy so‘z (istorizm) larga misollar: Çar – ( t sar – chor, rus podshosi) Rossiya imperatori va Bolgariya qiroliga berilgan unvon. Çariçe – (tsaritsa – rus qirolichasi) - Rossiya imperatorining xotini yoki ayol imperatorga berilgan unvon. Çareviç – ( t sarevich – chor (podsho)ning o‘g‘li) - Rossiya imperatorining o‘g‘li ; Çarlık, -ğı is. tar. 1) Chor bo`lish vaziyati; 2) Chor boshqaruvidagi davlat: “Rusya`da çarlık devrilmişti.” 35 – T. Buğra. (Türkçe sözlük. TDK. Ankara, 1998. 439- s); Çavuş – is tar. 1) Usmonlilar davlat tashkilotida turli vazifalarni bajargan xizmatchi. 2) tar. Usmonlilar armiyasida yuqori mansabdagilarning buyruqlarini quyidagilarga yetkazuvchi vazifasini bajaruvchi odam; 36 Misol: Çarka – is. tar. esk. Usmonlilarda saroy xodimining lavozimi, vazifasi. 37 Arxaik so‘zlar – hozirda mavjud bo‘lmagan narsa-hodisalarning iste‘moldan butunlay chiqib ketgan nomlaridir; bunda so‘z eskiradi, lekin 35 Türkçe Sözlük, TDK, Ankara, 1998, S. 439 36 Türkçe Sözlük, TDK, Ankara, 1998, S. 447 37 Türkçe sözlük. TDK. Ankara, 1998. S. 439 18 tushuncha eskirmaydi, boshqa so‘z bilan ifodalanadigan bo‘lib qoladi, bunday so‘zlar iste‘moldan chiqish arafasida turgan, hozirgi tilda sinonimi bo‘lgan so‘zlardir (qavs ichida hozirgi tildagi sinonimlari berilgan): rayon (tuman), ekspress (tezyurar), oblast (viloyat), vrach (shifokor), xirurg (jarroh), injener (muhandis), redaktor (muharrir), redaksiya (tahririyat), ulus (xalq), bitik (yozuv) va h. 1.2. Arxaizmlarning grammatik xususiyatlari Arxaizmlar haqida gap borganda hozirgi turk tilidagi arxaik qo‘shimchalar va boshqa grammatik shakllarni ham unutmaslik kerak. Chunki tilda so‘zlar eskirgani kabi qo‘shimchalar ham eskirishi mumkin. Masalan, qadimgi o‘zbek tilida tushum kelishigining – (i)g, – (i)g‘ shakli, jo‘nalish kelishigining –ra/ru kabi shakllari mavjud bo‘lgan, shuningdek, – (i)n qo‘shimchali vosita kelishigi ham bo‘lgan: elig in tutdi – qo‘li bilan ushladi. Yoki bo`lmasa, tushum kelishigining unutilib ketgan va hozirda ba’zi shevalarda saqlanib qolgan qo‘shimchasi, otga egalik qo‘shimchasidan keyin qo‘shiladigan ( -n) ayiruvchisini olib qaraydigan bo‘lsak, ushbu qo‘shimcha hozirgi turk tilida – i (- yi, -ni) shakliga ega. Eski turkchada esa -n bo‘lgan: eli-n (öptü), saçı-n (çekti), yüzü-n (açtı), gözü-n (süzdü) kabi. Bu qo‘shim cha badiiy adabiyotda, xu su san, she’ri yatda uchraydi. Shuningdek, otning fe’lga bir vosita ekanligini ko‘rsatadi va vosita, zamon ma’no larini ifodalovchi Vasıta hali (vosita shakli) shaklining qo‘shim cha si ham eski turkchada -n bo‘lgan, le kin bu eskirgan qo‘shimcha hozirgi zamon turk tilida faqat bir necha so‘z ga gina qo‘shiladi (undosh tovush bilan tugagan so‘zlarga -ı- ayiruvchi si yordamida qo‘shiladi) va zamonni ifo dalaydi: yaz-ı-n (yozda), kış-ı-n (qishda), öğle-n (tush paytida), ansız-ı-n (to‘satdan) kabi. Turk tili grammatikasida bu qo‘shimchani - meksizin (-maksızın) ra vishdosh qo‘shimchasi shaklida qolganligi ham ta’kidlanadi: durmaksız-ı-n (to‘xta mas dan), görmeksizin 19 (ko‘rmasdan) kabi. Ba’zan ushbu kelishik shaklida hech qanday vosita holati yo‘q - ligini ko‘rish mumkin. -n qo‘shimchasi nutqda qo‘llanishdan chiqishi bilan uning o‘r nini ile (bilan) bog‘lovchisi egallagan. Hozirgi vaqtda ile va uning alo hi da kelishik qo‘shimchasiga aylangan -le, -la shakllari vosita ma’nosini ifo dalab keladi: dille (til bilan), gözle (ko‘z bilan), başla (bosh bilan) kabi. Turk tilshu nosligida yo‘nalishni ifodalovchi kelishik sifatida olingan va hozirda deyarli iste’moldan chiqqan yön gösterme hali (yo‘nalishni ko‘rsatuvchi shakl; direktif hali) qo‘shimchasi hisoblangan -re (-ra) va -eri (-arı) qo‘shimchalari ho zirgi paytda bir nechta turkcha so‘zda qo‘l la na di: son-ra, iç- re, üze-re (üzre), taş-ra (dışarı), dış-arı, iç-eri kabi. Hozirgi turk tilida ushbu eskirgan qo‘shimcha o‘rniga doğru (sarı), karşı (qarshi, qarab, tomon, sarı) kabi yo‘nalishni ifodalovchi yor dam chi so‘zlar qo‘llanadi: eve doğru , dağa karşı , sabaha karşı kabi. So‘zning o‘zak va qo‘shimchalarıdagi o‘zgarishlar xususida shuni ay tish kerakki, turk tilida so‘zning yasalish vaqti juda muhim. Chunki so‘z ning o‘zagi ham, qo‘shimcha ham jonli unsurlar bo‘lib, ular vaqt o‘tishi bi lan o‘z shakli va ma’nosini o‘zgartirishi mumkin. Qolaversa, tilda qo‘l lan may qol gan, eskirgan o‘zak va qo‘shimchalar ham talaygina. Shu bi lan bir ga, bir dan ortiq ma’noga ega bo‘lgan o‘zak va qo‘shimchalarning qay si ma’noda kelayotganini yaxshi bilish kerak. Chunki so‘z shun dan kelib chiqqan holda ma’no kasb etadi : yaş (yosh, toza), ya şar mak (yasharmoq), yaşlı (keksa), yaşlanmak (keksaymoq, qarimoq) kabi. Hozirgi turk tilida bog‘lovchi olmoshlar (bağlama zamirleri) deb nomlanib kelayo tgan, ikki so‘zni ko‘rsatish ma’nosida bog‘ lay digan so‘zlar eski turk tilida faqat kim bog‘lovchi olmoshi ko‘rinishida qo‘l langan: Sen kim gelesin meclise bir yer mi bulunmaz? (Sen ki kelursan majlisga, joy topilmaydimi?) Öyle nara attı kim dağ taş yankılandı (Shunday na’ra tortdi ki , tog‘u-tosh aks-sado berdi). Usmonli 20 turkchasidagi kim so‘roq olmoshi o‘z o‘rnini - ki qo‘ shim cha siga bergan: Bir söz dedi canan ki , keramet var içinde (Jonon bir so‘z aytdi ki , karomat bor ichida). Otlar bilan birga kelganda predmetni ko‘rsatish yo‘li bilan aniq lash - tiruvc hi va unga makon, zamon yoki tasavvurda uzoq-yaqinligiga ko‘ra bir joyni belgilovchi ko‘rsatish sifatlari ( işaret sıfatları yoki gösterme sıfatları - bu, şu, o) ning eskirgan shakllar “Ol” va ”şol” bo‘lib, ular eski turkiy matnlarda uchraydi. Adabiy tilda eskirgan deb qaraluvchi ol şol < iş ol, iş-bu < iş bu olmoshlari, kopincha, ko‘rsatish sifatlari vazifasida qo‘l la na di, ya’ni hozirgi turk tilidagi ‘o’ ko‘rsatish sifati eski ‘ol’ dan, ‘şol’ ko‘r satish sifati esa eski ‘uş’ ko‘rsatish ko‘makchisi bilan ‘ol’ olmoshining birikuvidan tashkil topgan ‘uşol’ dan yuzaga kelgan: “Ol mahkemenin hűkműne derler mi adalet?” 38 (Ul mahkamaning hukmiga derlarmi adolat) . İşbu ko‘rsatish sifati turk tilida kam qo‘llanadi. Bu so‘z ‘bu’ sifatining kuchaytirilgan shakli bo‘lib, ‘uş’ va ‘bu’ dan yuzaga kelgan. Oldin ‘ uşbu’, keyinchalik işbu shakliga kirgan. Bu ‘i’ lashuv hodisasi turk tilidagi ‘uşda’ ning ‘işte’ (o‘zbekcha «mana»)ga aylanishi natijasida ro‘y bergan. Ko‘rsatish sifatlari ko‘plik qo‘shimchasi olmaydi 39 . Ular asl sifatlar singari gapda kesim vazifasida keladi: Me sele budur. Kitaplar şunlar. Anayol oymuş kabi. -ik va -ili qo‘shimchalari vositasida fe’ldan yasalgan otlar ham eskirgan o‘t gan zamon sifatdoshlaridir. Ular ma’no jihatdan hozirgi turk ti li dagi passiv (edilen) sifatdoshlarga mos keladi (kesilmiş, kesik, kesili; dikilmiş, dikili) . Le - 38 Hozirgi o‘zbek tilidagi ‘u’ kishilik olmoshining o‘zbek klassik adabiyoti namunalaridagi ‘ul’ shakliga tez-tez duch kelinadi (“Ol mahkemenin hűkműne derler mi adalet?” tarjimasi: “Ul mahkamaning hukmiga derlarmi adolat?”). 39 Turk tilidagi bunlar , şunlar va onlar so‘zlari ko‘rsatish sifati emas, ko‘rsatish olmoshi bo‘lgan bu , şu va o ning ko‘plik shakllaridir. 21 kin bu oxirgi shakllar turk tilida bo‘lishsiz ko‘rinish larini yo‘qotgan va ular si fatdosh vazifasida rivojlanmay qolgan shakllar hisoblanadi. Eski turkchada fe’lning orttirma nisbat qo‘shimchasi -it- va -ir- bo‘lgan. -it- qo‘shimchasi unli bilan, shuningdek, r va l so nor undosh tovushlar bilan tugagan fe’l negizlariga qo‘shiladi. Bunday fe’l negizlariga qo‘shilganda -it- qo‘shimchasidan -i- unlisi tushib qoladi: belir-t-mek, otur-t- mak, kısal-t-mak, üşü-t-mek, anla-t-mak kabi. Ba’zi qattiq undoshlar bilan tugagan o‘zaklarga ham -it- qo‘ shim cha si qo‘shilishi mumkin: ak-ıt-mak, kork-ut-mak kabi. Hozirgi zamon turk tilida 9 xil fe’l tuslanishi shaklidan 6 tasida yuqori da keltirilgan shaxs qo‘shimchalari keladi: gelir-im, geliyorsun, gelecek, gel miş-iz, gelmeli-siniz, gele-ler kabi. 3-shaxs birlik shakli qo‘ shimcha olmaydi va tugallangan ma’no kasb etish uchun alohida shaxs qo‘ shimchasi olishi lozim bo‘ladi. 1-shaxs egalik qo‘shimchasi -im bo‘lib, Sharqiy Onado‘luning ba’zi tumanlarida -em shaklida qo‘llanadi (bil-ür-em, bil-miş-em, bil-meli-y-em). O‘tgan zamon va istak mayli, 1-shaxs, ko‘plik shakli birlik shaxs qo‘shim - chasi o‘rniga ko‘pincha tushib qoluvchi -ik qo‘shimchasi qo‘shilib yasa ladi: bil-di-k, bil-se-k (eski turkchada bil-di-miz). Sharqiy Onado‘ludagi ba’zi tumanlarda 2-shaxs qo‘shimchasi -sen ki shi lik olmoshidir (bil-ür-sen > bil-ir- sin). -sin fe’l tuslanishida, Onado‘lu sheva la rida fe’lning 2-shaxs o‘rniga - in egalik qo‘shimchasi olganini ko‘ rish mumkin: bil-iyo-n’, bil-miş-in’, bil-ece- in’, bil-ir-in’ kabi. 2-shaxs ko‘plikda birlik shakliga - iz qo‘shimchasi qo‘shiladi (bil-di-n- iz, bil-se-n-iz). Onado‘lu shevalarida ba’zan birlik qo‘shimchasi tushishi natijasida yuzaga kelgan bil-di-z, bil-se-z shakllariga duch kelish mumkin. Quyida berilgan qo‘shimchalar aslida egalik qo‘shimchalari bo‘lib, vaqt o‘tishi bilan fe’l shaxs-son qo‘shimchalariga aylangan: Birlik: 1–shaxs: - 22 m; 2 -shaxs: - n; 3 -shaxs: (qo‘shimchasiz) . Ko‘plik: 1–shaxs: -k(e), -k(a); 2- shaxs: -niz (-nız, -nüz, -nuz); 3-shaxs: -ler (-lar). Ko‘plik 1-shaxs qo‘shimchasi qadimgi turkchada kelishik qo‘ shim chasiga parallel holda - miz (-mız, -müz, -muz) shaklida bo‘lgan. Keyincha lik uning o‘rniga - dük (-duk) sifatdoshi ta’sirida - k (ke), - k (ka) qo‘l la na boshlangan. Bugungi kunda fe’llar 1-shaxs ko‘plikda shu qo‘shim cha lar bi lan tuslanmoqda: geldi-k, gelse-k kabi. Ko‘plik 1-shaxs qo‘shimchasi qadimgi turkchada kelishik qo‘ shim - chasiga parallel holda - miz (-mız, -müz, -muz) shaklida bo‘lgan. Keyincha lik uning o‘rniga - dük (-duk) sifatdoshi ta’sirida - k (ke), - k (ka) qo‘l la na boshlangan. Bugungi kunda fe’llar 1-shaxs ko‘plikda shu qo‘shim cha lar bi lan tuslanmoqda: geldi-k, gelse-k kabi. 2-shaxslardagi - n- turk tilining shevalarida jarangsiz - ng shaklida qo‘llanadi. Bu qo‘shimcha, ilgari faqat fe’l tuslanishidagina qo‘llanilgan. Ke yin - chalik kelib chiqishiga ko‘ra shaxs-son qo‘shimchalari bilan tus lanadigan yana bir qo‘shimcha olgan va ulardan ba’ zi lari boshqa fe’l qo‘shimchalariga o‘z ta’sirini ko‘rsatmoqda: gelmiş-iz o‘r niga gelmiş-i-k kabi. Yaqin o‘tgan zamon (görülen geçmiş zaman) turk tilidagi eng eski zamon shakl la ridan biri bo‘lib, ish-ha ra kat ning nutq vaqtidan oldin bajarilganligini bil di radi. Qadimgi turkchada yaqin o‘t gan zamon shakli bir eski sifatdoshga ega lik olmoshi qo‘shimchasi qo‘ shi lishi orqali yuzaga kelgan: bil-it-üm, bil-it-ün. Biroq 3-shaxs qo‘shimchasi si fatida kelgan –i egalik qo‘shimchasi sifat dosh qo‘shimchasi bilan payvand lanib, -it-i > -di fe’l shaklining negizi ni tashkil etgan qo‘shimcha sifatida olingan. Hozirgi zamon turk tili da yaqin o‘tgan zamon shakli quyidagi ko‘rinishni olgan: bil-di-m, bil- di-n, bil-di kabi. Bu qo‘shimcha turk tilshunosligida görülen geçmiş zaman eki (ko‘ ril gan o‘tgan zamon qo‘ shim cha si) deyiladi. Shakl nuqtai nazaridan 23 xabar, za mon ma’nosida esa ya qin da gina bo‘lib o‘tgan, ko‘z bilan ko‘rilgan, baja ri lishiga guvoh bo‘lingan ish-harakatni o‘t gan zamonda ifodalaydi. Bu za mon shakli Turkiyadagi o‘rta maktab das turlarida belirli geçmiş zaman (bel gi li (aniq) o‘tgan zamon) yoki soddalashtirilgan holda - di’li geçmiş zaman deb ham yuritiladi. Qadimgi turk tilida fe’llarning buyruq mayli birlik 2-shaxsda –gil (-gıl) qo‘ shim chasi olgan: gel-gil, ol-gil kabi. Hozirgi paytda –gil (-gıl) qo‘ shim - chasi va -ginen, -gınan shakllari turk tilining shevalarida uchraydi: al-gınan, ver-ginen kabi. Turk tilining izohli lug`atidan o`rin olgan arxaizm va tarixiy so`zlarning kichik bir qismi son turkumiga tegishli. Masalan, qadim gi turk tilida tartib son yasovchi affiks - inç bo‘lgan (űçűnç, sekizinç), keyin chalik bu affiks -i egalik qo‘shimchasi bilan uzaytirilib qo‘l lana boshlangan 40 . Turk tilidagi eskirgan grammatik shakllarni asosiy yordamchi fe’l hisoblangan İmek fe’li yoki « i fe’li» ( cevher fiili) yoki ek fiil (qo‘shimcha fe’l) larda ham kuzatish mumkin. Qadimgi turk tilida er-mek , usmonli turkchasida i-mek , yangi turkchada esa -mek shakliga kelib qolgan, o‘zagi «erib», faqat tuslanish qo‘shimchasi shaklida saqlangan imek fe’li ma’nosiga ko‘ra holatni ifodalaydi va, aso san, ot turkumiga kiruvchi so‘zlar bilan qo‘llanadi. Ushbu fe’lning o‘zagi hali ham og‘zaki va yozma nutqda ba’zi – ba’ zi da i-di, i-miş, i-se kabi fe’l negizlarida namoyon bo‘lgani uchun uni i- mek fe’li deb atashadi. U fe’llarga qo‘shilganda qo‘shma fe’l shakllari yasaydi: bilmiş idi, gelse idi kabi. İmek fe’lining bo‘lishsiz shakli fe’lning bo‘lishsiz shakli singari imemek emas, değil yordamchi so‘zi vositasida yasaladi: güzel değil-im, güzel değil-di, güzel değil-miş, güzel değil-se kabi. Ta’kidlash kerakki, ushbu fe’lning bo‘lishsiz shakli qadimgi turkcha da boshqa fe’llar singari er-me-mek 40 - inci qo‘shimchasi ba’zi so‘zlarga qo‘shilib yangi so‘zlar yasaydi: sonuncu, kaçıncı . Shu ningdek, turk tilida birinci tartib soni o‘rnida ilk sifati ham qo‘llanadi. 24 bo‘lgan. Faqat sharqiy turkchadagi er-mez x er-mes ga mos qadimgi og‘uz turkchasidagi tegül so‘zi (hozirgi o‘zbek tilida saqlangan tugul so‘zi) ma’lum. Turk tilshunosligida İmek fiili deb nomlangan «i» qo‘shimchasidan so‘ngra sifatdosh qo‘shimchalaridan faqat -dük qo‘shimchasi keladi va qo - liplashadi. «i» qo‘shimchasining ravishdosh shakli i- ken bo‘lib, eski turk - chada er-gen, keyinchalik i-ken bo‘lgan va hozirgi za mon turk tilida « i » tushirilib - ken shakliga kelgan: oradayken, gençken, anneyken, dü şünürken, gi diyorken, yapmaktayken kabi. “Çay geçerken, at değişti ri lmez” (Soydan o‘ti la yot ganda ot almashtirilmaydi). Ushbu shakl sin gar monizm qoidasiga bo‘ysunmaydi. Hozirgi turk tilida imkoniyat fe’llarining tuslanmaydigan shakllari ham uchraydi. Bular masdar va sifatdosh shakllaridir: Maksat görüşebilmek (Maqsad ko‘risha olmoq). “Ne mutlu yapabilene” (Buni qila olgan qanday baxtli). Verebileceğini vermiş (Bera olganichasini beribdi), Alabildiğin kadar götür (Olganingcha olib ket). Imkoniyat fe’llarining bo‘lishsiz shakli ancha qadimgi yordamchi fe’l (es ki turkcha u-mak fe’lning bo‘lishsiz shakli - u-ma- mak (kıl-a umamak) asosida yuzaga kelgan. Keyinchalik u- unlisining tushishi natija sida hozirda qo‘llanayotgan va turkiy singarmonizm qonuniga bo‘ysu nuv chi ma-mak (me-mek) shakli paydo bo’lgan va hozirgacha saq - langan: ge ze memek (gezemiyorum), kalkamamak (kalkamadınız) kabi. Imkoniyat fe’llarining bo‘lishsiz shakli bo‘lishli shaklga parallel o‘la roq barcha tuslanish shakllari va fe’lning vazifadosh shakllari qolipiga kiradi: Çok insan bunu anlayamaz (Ko‘p odam buni tusuna olmaydi). Yapamayacağını vaadetme (Qo‘lingdan kelmaydigan ishni va’da berma). “Bükemediğin eli öp” (atasözü) (“Buka olmagan qo‘lni o‘p”) kabi. 25 Ko‘makchi fe’llar turk tilida tezlik fiili yoki ivedilik fiili deyiladi. Ko‘ - mak chi fe’llar fe’l negiziga - i (-ı, -ü, -u) qo‘shimchasi va undan keyin vermek yor dam chi fe’li qo‘shilib yasaladi: al-ı-vermek, çek-i-vermek, gör-ü-vermek, yaz-ı-vermek, ol-u-vermek kabi. Ular ish-harakatning tezlik bilan, bir lahzada, oson amal ga oshishi yoki oshirilishini ifodalaydi: “Doldur doldur, rakı ver. Sen de bir tek çakıver. Dönerse güzel başın, göğsüme bırakıver” (tűrkű). Uning eski turk cha dagi shakli tuta bermek, eti bermek bo‘lgan va nutqda faol qo‘llangan. Tezlik fe’llari ham imkoniyat fe’llari kabi fe’lning barcha tuslanish shakl larini ola olsa-da, har qanday fe’l bilan bir ga qo‘llana olmaydi: çıkarıverirsen, çöküverdi, anlatıverin, atlayıver meliydiniz, şaşırıv e rir sem, görünüverince va h. Davomiylik fe’llari (sürek fiilleri) so‘zga - e ravishdosh qo‘ shim - chasidan keyin durmak, kalmak, gör mek, gelmek kabi yarim yordamchi fe’l lar qo‘shilib yasaladi: yürüyedurmak, ba ka kalmak, isteyegörmek, olagelmek kabi. Ular ish-harakatning surunkali davom etishi ni ifodalaydi. Bulardan durmak fe’li qadimgi turkchadan boshlab yarim yor dam chi fe’l bo‘lib, avval turur, keyinchalik durur hozirgi zamon turkchasida esa - dir shaklini yuzaga keltirgan. Ikkinchi tomondan esa ish-harakat ma’no si ni olib, davomiylik fe’llarini yuzaga keltirgan: Sen okuyadur (Sen oqiyatur). O söylenedursun (U gapirib tursin) . Taxmin fe’llari (yaklaşık fiiller) fe’l negiziga - e ra vish dosh qo‘shimchasi va undan keyin yazmak yordamchi fe’li qo‘shib ya sa ladi. Yazmak yordamchi fe’li qadimgi turk tilidagi yanılmak ma’nosida qo‘l la - nilgan bo‘lib, usmonli turk chasidan taxmin fe’llari yasashda qo‘llanilgan. Bu fe’llar bu gun gi kunda yuz berishi istalmagan ish-ha ra katning amalga oshishiga bir ba hya qolgani, sal bo‘lmasa yuz berishi mum kinligini bildiradi va yor dam chi fe’lga qo‘shib yoziladi: düşeyazmak, yıkılayazmak, öleyazmak, bo ğu la yaz mak, kaçırayazmak kabi. 26 Taxmin fe’llari yozma nutqda ham qo‘llaniladi. U ko‘p roq turk tilining shevalari va og‘zaki nutqda uchraydi: “Şevkundan od la ra tutuşup yanayazmışam” (qo‘shiq) . Ayağı kayıp düşeyazmış. Üç gün susuz, ekmek siz kaldım, açtan öleyazdım kabi. Turk tilidagi eskirgan grammatik shakllarni ravishdoshlarda ham kuzatish mumkin. Ravishdoshlarning bo‘lishsiz shakli ham - me qo‘shimchasi vositasida yasaladi (gitmeyebileceğim, kalmayabi lir siniz ). Bu esa shaxsning imkonsizligini emas, ish-harakatni bajarmaslik imkoniyatiga ega ekanligini ko‘rsatadi. Eski turkchadan qolgan -üben, -uban qo‘shimchasi hozirgi turk tili dagi -erek, -arak ravishdosh qo‘shimchasining vazifasini bajargan: gel-üben (gelerek), dur-uban (durarak) ka bi. Bu qo‘shimchani o‘zbek klassik she’riyati namunalarida ham uchratish mumkin: «Har tuning qadr o‘l ubon , har kuning navro‘z o‘lsun» (A. Navoiy). -ince payt ravishdoshi tugash, nihoyaga ye tish ma’nosida ancha eskirgan va hozirda ishlatilmaydi. Ma salan: Bu iyiliğini ölünce unutmam (Bu yax - shiligingni o‘lguncha unutmayman). Bu gapdagi ölünce ravish doshi hozirgi turk tilida ölünceye dek; ölünceye kadar shaklida qo‘llaniladi. Ushbu ra vishdosh nihoyaga yetish ma’nosida, -guncha shaklida o‘zbek tilida saq langan (Bu yax - shiligingni o‘lguncha unutmayman). Sharqiy Onado‘lu shevalarida - ende ravishdosh qo‘shimchasi ham keng qo‘l lanadi (Yaz gelende çıkam yayla başına). Bu qo‘shimcha ham hozirgi zamon o‘zbek va ozarbayjon tillarida to’la saqlangan (Yoz kel ganda chiqaman yaylov boshiga). 27 -içek (-ıcak) ravishdosh qo‘shimchasi -ince qo‘shimchasining eskirib qol gan turidir. Bu qo‘shimcha ham hozirda shevalarda saqlangan: al-ıcak, gel-icek, bilme-y-icek. -işin (-ışın, -üşün, -uşun) qo‘shimchasi Onado‘lu shevalarida -ince qo‘shimchasining o‘rnida qo‘llanadi: gel-işin, başla-y-ışın. Yuqorida - ince qo‘shimchali ravishdoshlarning eskirgan tugash ma’nosiga ham ega ekani ta’kidlandi: ölünce unutmamak, doyunca yemek, gelince hemen aramak kabi . Turk tilida dek va kadar ko‘makchilari vo - sitasida yasalgan birikmalar keng tarqalgan: (Eve dek dinlenmedim - Uyga cha dam olmadim), Bugüne kadar hiç ha tırlamamışım - Bugungacha eslamabman) . Turk tilining shevalarida de ğin ko‘makchisiga ham duch kelinadi (Akşama değin evden çıkmadı – Oq shomgacha uydan chiq madi) . Bu shakllardan uchtasi sinonim si fatida keng qo‘llanadi: gel-inceye kadar = gel- ene kadar = gel-esiye kadar. Eng ko‘p qo‘llaniladigan - inceye shakli dek va değin ko‘makchilari ham birikadi: Hava açıncaya kadar yola çıkamam (Havo ochilgunga qadar yo’lga çoqa olmayman). Siz gelinceye dek bekleyecek (Siz kelgunga qadar kutadi) kabi. Harakat nomlarida shaxs ma’nosi bo‘lmagani kabi, zamon ma’nosi ham yo‘q. Masdarlar (gelmek, yapmak, düşünmek) egalik va bosh qa shakl yasovchi qo‘shimchalar olmaydi. - mek harakat nomi o‘r ni ga -me harakat nomi qo‘ - shimchasi qo‘llanadi. Masalan, qadimgi turk cha da gi yörimegüm, demege, et me gi shakllari yangi turkchada yürümem, deme ye, etmeyi ko‘rinishiga ega. Bog‘lovchi so‘zlar (cümle başı edatları). Sodda gaplarni ma’no jihatdan bir-biriga bog‘lab ke luvchi fakat, lakin, ancak, yalnız, ama bog‘lovchi so‘zlardan tashqari eskirgan lik, velik, veli kabi bog‘ lovchilar ham kiradi. Ba’zi ilmiy ma’lumotlarga ko`ra, qadimgi turk tilida yordam chi so‘zlar deyarli bo‘lmagan, ular keyinchalik boshqa tillardan o‘zlashtirilgan yoki turk 28 tilidagi ba’ zi mustaqil so‘zlarning qoliplashuvi natijasida shakllangan va asrlar osha ularning soni ortib borgan. Otdan yasalgan yordamchi so‘zlar guruhi ni eski va yangi shakl ya sov - chi qo‘shimchalar yordamida yasalgan va ba’zi ravishlar tashkil etadi: üzere, sonra, yukarı, başka, yana, nispetle, önce kabi. Turk tilida qo‘llanib kelayotgan o‘nlab bog‘lovchilar sirasiga “ eğer ” ma’ nosini ifodalovchi şayet va qadimda qo‘llanilgan ger bog‘lovchilarini, “gerçi” ma’nosini ifodalovchi vakıa, her ne kadar va eski egerçi bog‘ - lovchilarini, “çünkü” ma’nosini ifodalovchi çünkü, zira va qadimgi çün, çü bog‘ lov chilarini, madem ki, madem va qadimgi çünkim, çün ki, madam bog‘lovchilarini, natija va izohni ifoda lov chi meğer (meger), bina-enaleyh, öyle ki, oysa ki, şöyleki, nitekim, halbuki, kaldı ki, üste lik, belki, hatta, yani, zaten, bari, hakeza, bilhassa, demek, demek ki, öyleyse, özellikle bog‘ - lovchilarini ham kiritish mumkin . Qadimgi turkcha matnlar, shuningdek, badiiy adabiyot da uchrab turadigan naşi, birle, tek, sa rı, içre, ara, içeri, dışarı, özge kabi so‘zlarni ham ko‘makchi sifatida namoyon bo`lishi mumkin. Turk tilidagi eskirgan so`z yasovchi qo`shimchalar. Hozirgi turk tilini eskirgan so`z yasovchi qo`shimchalarni o`rganmasdan yaxshi bilishning imkoni yo`q. Shuni hisobga olib, quyida eskirgan so`z yasovchi qo`shimchalarni sanab o`tishga to`g`ri keldi. Otdan ot yasovchi qo`shimchalar . -l (-ıl, il) qo‘shimchasi eski turkcha – sıl (-sil) qo‘shimchasidan yuzaga kelgan va rang, tusni ifodalaydi: yeş-i-l (yaş-ı-l), kız-ı-l. 29 -ka, -ge qo‘shimchasi qadimgi turkiy tildan saqlanib qolgan baş-ka va öz-ge so‘zlarida ham da dal-ga (to‘lqin, dolg‘a) va bölmek fe’lidan yasal gan böl-ge so‘zida keladi. -la (-le) qo‘shimchasi kış-la va yay-la so‘zlaridagina uchraydi (eskirgan kış-la-g, yay-la-g so‘zlaridagi la-g qo‘shimchasining ke yinchalik qisqargan shakli). - la qo‘shimchasi aslida fe’l yasovchi qo‘shimcha bo‘lib, keyinchalik ot yasovchiga aylangan. -lık, (-lik, -luk, -lük) qo‘shimchasi qadimdan joy, predmet, narsa, meh - nat quroli, mav hum otlar va sifatlar yasab kelgan: taş-lık, zeytin-lik, ağaç-lık, orman-lık, gül-lük, boş-luk, kömür-lük, baş-lık, kulak-lık, burun-luk, göz-lük, gece-lik, kül-lük, söz-lük, genç-lik, insan-lık kabi. -lik otlari, turk adabiy tilining milliylashuvida muhim aha miyat kasb etgan. Arabcha –i nisbiy sifat qo‘shimchasi bilan uni otlashtir gan -at jins qo‘shimchasining birlashishi natijasida yuzaga kelgan –iyyat ( – iyet) qo‘shimchasi bilan yasal gan otlar (asabiyet, insaniyet, milliyet, cin siyet) turkcha - lik qo‘shim chasiga mos keladi: ziddiyet = zıtlık, katiyet = kesinlik, şahsiyet = kişilik kabi. -lik qo‘shimchasi ko‘proq mavhum otlar yasaydi: güzel-lik, yakın-lık, hasta-lık, iyi-lik, aç-lık, durgun-luk, temiz-lik kabi. Ushbu qo‘shimcha vosi tasida kasb- hunar, mansab-lavozim nom lari ham yasaladi: çoban-lık, doktor-lu k , muhtar- lık, asker-lik, balıkçı-lık, bakan-lık, müdür-lük kabi. Sifat yasovchi qo`shimchalar . -l qo‘shimchasi faqat ışı-l so‘zida uchraydi. Aslida bu ham turk tilidagi cıvı-l, şırı-l, parı-l, pırı-l so‘zlari ka bi tabiat hodisalariga taqlid bo‘lishi mumkin. Qadimgi turkchada ina-l, tüke-l so‘zlariga qo‘shilgan. 30 Fe’ldan ot yaovchi qo`shimchalar. -anak (-enek) qo‘shimchasi faqat eskirgan sağ-anak, gör-enek, gel-enek, değ-enek (değnek), yığ-anak, tak-anak so‘zlarini yasagan. II BOB. TURK TILI DAGI ARXAIZMLARINING SEMANTIK XUSUSIYATLARI 2.1. Turk tilidagi arxaizmlarnin g ma’no qirralari Arxaizmlarning umumiy tilshunoslikdagi tadqiqi . Biz, bugungi kunda dunyo tilshunosligini tilga olganimizda, rus tilshunosligiga urg‘u beramiz. Shuning uchun o‘rni kelganda, arxaizmlar haqida rus tilshunoslari nima deyishganiga e’tibor qilish kerak bo‘ladi. Rossiyada nashr etilgan “Lingvistik ensiklopedik lug‘at”da (Lingvisticheskiy ensiklopedicheskiy slovar) istorizm, ya’ni eskirgan so‘zlarga quyidagicha ta’rif berilgan: “ Istorizm (tarixiy so‘z)lar - yo‘qolib ketgan realiyalarni bildiruvchi so‘z yoki turg‘un birikmalar (kravchiy, tyaglo, selovalnik). Tarixiy so‘zlar qadim zamonlarga tegishli bo‘lishi mumkin (zakup, smerd), unchalik qadimiy bo‘lmasligni ham mumkin (likbez, nepman, prodrazvyorstka). Undan tashqari, istorizmlar ko‘pma’noli so‘zlarning bir necha ma’nosidan bittasi ham bo‘lishi mumkin (masalan, turkiy “yarlık” so‘zi “xonning yozma farmoni” ma’nosida ham bo‘lishi mumkin, “etiketka” ma’nosida ham qo‘llanilish mumkin). Tarixiy so‘zlar passiv lug‘atga tegishli bo‘ladi, lekin arxaizmlardan farqli o‘laroq aktiv lug‘atda sinonimlarga ega bo‘lmaydi . O‘quv va ilmiy adabiyotlarda terminologik ma’noda qo‘llanadi, badiiy adabiyotda esa tarixiy koloritni yaratish maqsadida qo‘llanadi 41 Rus olimlaridan L. I. Raxmanova va V. N. Suzdaltsevalar o‘zlarining “Sovremenniy russkiy yazik” nomli kitoblarida eskirgan leksikaga quyidagicha ta’rif berishadi: “Eskirgan leksika – muayyan tilda so‘zlovchi kishilarning 41 Линг вистический энциклопедический словарь, Москва, «Большая Российская энциклопедия», 2002, с. 204 31 nutqlarida qo‘llanuvchi, ammo ular tomonidan eskirgan deb qabul qilinuvchi so‘zlardir: kavalergard, laniti, oniy, oprichnik, persti, sey, sodeystvo va h. So‘zlarning eskirib, faol nutqdan chiqib ketishining sabablari turlicha. So‘zlar eskirib, qo‘llanish sohasidan chiqib ketishi mumkin, qachonki, ana shu so‘z ifodalayotgan shaxs, predmet yoki hodisa qo‘llanmay qo‘yiladigan bo‘lsa: krinolin, piщal, sar, chinovnik va h. Turk tilidagi arxaik leksikani o‘zbek va rus tilshunosligi prinsiplariga ko‘ra ko‘rib chiqish ishimizni osonlashtirganini tan olish kerak bo‘ladi. Ma’lumki, so‘z qaysidir sabablarga ko‘ra, ifodalanayotgan shaxs, predmet yoki hodisaning boshqa yangicha nomi eski nomini siqib chiqarganda ham eskirib qolishi mumkin. Masalan, hozirgi turk tilidagi bakan (vazir), başbakan (bosh vazir), subay (harbiy unvonli kishi, ofitser) so`zlari usmonlicha vezir, sadrazam, paşa so`zlarini nutqdan siqib chiqargan. Lekin bulardan paşa so`zi og`zaki nutqda va ba’zan uslubiy maqsadlarda (boshliq, lashkarboshi ma’nosida) qo`llanib turiladi. Vezir, padişah, taht so`zlari eski xalq maqollarida saqlanib qolgan va hozirgacha o`z qimmatini yo`qotmagan: Akıl bir vezirdir, gönül bir padişah (Aql vazirdir, ko`ngil podshoh), Gelin taht getirmiş, çıkmış kendisi oturmuş (Kelin taxt keltiribdi, ustiga o`zi çıqıb o`tirib olibdi) va hok. Umumiy tilshunoslikda eskirgan so‘zlarning ikki xil turi ajratiladi: 1) i s t o r i z m ( t a r i x i y s o ‘ z ) l a r – eskirgan narsalar, eskirib qolgan hodisalarni ifodalovchi so‘zlar; 2) a r x a i z m l a r – hozirda ham mavjud, lekin boshqacha (yangicha) ataladigan, ya’ni yangi nomga ega bo‘lgan predmetlar, hodisalarni ifodalovchi eskirgan so‘zlar. Turk tilining izohli lug‘atlarida tarixiy so‘zlar tar. (tarihi) deb, eskirgan so‘zlar esa esk . (eskimiş) deb belgilab qo‘yiladi. Aksincha, arxaizmlar, hozirgi tilda o‘z sinonimlariga ega bo‘lib, ular yordamida izohli lug‘atlarda ularning ma’nolari izohlanadi ( esk. (eskimiş) : tenavul etmek – 'edeb., esk. yemek' kabi. Misollar: 32 Ahit – arab tilidan o‘zlashgan, hozirgi zamon turk tilida “ahd, ont va shartnoma” ma’nosida qo‘llaniladi. Qadimgi turk tilida esa bu so`z “davr, zamon” ma’nosiga ega bo`lgan. 42 Xuddi shuningdek, Çavuş –1) Usmonlilar davlat tashkilotida turli vazifalarni bajargan xizmatchi. 2) Usmonlilar armiyasida yuqori mansabdagilarning buyruqlarini quyidagilarga yetkazuvchi vazifasini bajaruvchi odam; 43 so‘zi ham ko‘p yillar tarixiy so‘z bo‘lib, 60- yillarda hozirgi zamon turk armiyasida xuddi shunday vazifadagi ofiser tushunchasi va lavozimining qaytishi munosabati bilan nutqqa kirib keldi. Kundan-kun rivojlanib borayotgan moda dunyoning ko‘p tillariga istorizmga aylanib qolgan ba’zi so‘zlarning qaytadan dunyoga kelishiga sabab bo‘ldi. Masalan, unutilib ketgan losini (ilgari “badanga yopishib turadigan shim turi, Chor Rossiyasining ba’zi polklarida harbiy xizmatchilar kiygan kiyim” ma’nosida qo‘llanilgan) hozirgi paytda zamonaviy moda ketidan quvuvchi xotin-qizlarning libosiga aylangan. Shuningdek, meyhane (Usmoniylar davrida – past tabaqali kishilar maishat qilib, may ichadigan muassasa, joy) hozirgi paytda yoshlarning jargon tilida ayni o‘xshash joy - restoran, kafe ma’nosida qo‘llaniladi. Bunga o‘xshash metaforik ma’noda so‘zlar gapiruvchi tilida eskirgan so‘z sifatida qabul qilinmaydi. Lug‘atlarda ham bunday so‘zlar yoniga ( esk. (eskimiş) belgisi qo‘yilmaydi. Biroq bunday so‘zlarning intuitiv tarzda his qilinadigan qarama-qarshi ma’nosi shaxs yoki predmetlarning har qanday emotsionalno-baholash nyuanslari metaforalarni yanada yorqinroq anglanishini ta’minlaydi. Eskirgan so‘zlar ko‘p hollarda turli xil nolisoniy (ko‘pincha, ijtimoiy) omillar ta’sirida “qayta dunyoga kelib” faol qo‘llanish sohasiga kiradi. Ko‘pincha bunday jarayon tarixiy so‘zlar (istorizm)larda kechadi. Masalan, ozan so‘zi, uzoq davr to‘g‘ri ma’noda qo‘llanilganda eskirgan so‘z , ko‘chma ma’noda şair (shoir) so‘ziga an’anaviy poetik yuqori uslubiy sinonim sifatidagina qo‘llanilgan , XX asrning 60- yillarida yana qaytadan keng qo‘llanila boshladi. 42 Türkçe Sözlük, TDK, Ankara, 1998, S. 47 43 Türkçe Sözlük, TDK, Ankara, 1998, S. 447 33 Ko‘pincha so‘zlar, to‘g‘ri ma’noda eskirgan so‘z hisoblanib, tilda umumiy metaforalar sifatida qo‘llanilaveradi. Masalan, turk tilida mehnat qilishni xohlamaydigan kishi a ğa deb, yugurdaklikka moil odamlar ayak takımı deb atalgan. Turk tilidagi arxaizmlarda sinonimlik munosabatlari. Sinonimik munosabatlar arxaizmlarda h a m uchraydi. Bu tabiiy hol, chunki arxaizmlar eskirgan so‘zlar bo‘lsa-da, ularning qaysidir ma’noda yoki uslub nuqtai nazaridan yangicha shakllari mavjud. Masalan, hozirgi turkchad a qo‘llanilayotgan başka so‘zining sinonimi qadimgi turkchadagi özge so‘zidir. Istorizm lar hozirgi zamon turk tilida sinonimlariga ega emas . Ularning ma’nolarini faqat ensiklopedik tasvir yo‘li bilangina izohlab berish mumkin. Aynan ana shunday tarzda ular izohli lug‘atlarda beriladi. Masalan: has oda başı (xos xona boshi) – 'Usmonli sultonlarining saroylarida sultonning xos xonalariga qarovchi, ishonilgan amaldorning lavozimi, hamda ana shu unvonni tashuvchi shaxs; zülfikâr – 'keng qilib ishlangan, ikki tomonlama kesadigan qilich, sovuq qurol turi. Arxaizmlar turli xususiyatlariga ko‘ra zamonaviy sinonimlaridan farq qilishi mumkin: boshqacha grammatik tuzilishi, boshqacha ma’nosi, umuman farqli morfem tuzilishi va boshqalar. Aynan qaysi xususiyat eskirgan so‘z va uning zamonaviy sinonimi orasidagi farqni tashkil qilayotganiga ko‘ra quyidagi tur arxaizm guruhlari ajratiladi. 1. L e k s i k - f o n e t i k arxaizmlar – o‘zining fonetik qiyofasiga ko‘ra tovush yoki tovushlar birikmasi hozirgi talaffuzga xos bo‘lmaganso‘zlar: ilimon (limon), va b. Bir tovush o‘rniga boshqasining talaffuz qilinishi va b. 2. L e k s i k v a s o ‘ z y a s a l i s h i – hozirgi zamon turk tilidagi muqobilidan biror-bir so‘z yasalish affikslari bilan farq qiluvchi arxaizmlar: restoratsiya (restoran) va b. 3. S o f l e k s i k arxaizmlar – tamoman eskirgan so‘zlar: uçmak 34 (cennet), yumak (yıkamak) va h. 4. G r a m m a t i k arxaizmlar – so‘zning hozirgi tilda mavjud bo‘lmagan, eskirgan shakllari, masalan, atov so‘zlar. Shuningdek, zamonaviy tilda boshqacha usulda yasaluvchi grammatik shakllar. 2. 2. Arxaizmlarning badiiy asarlar leksikasida tutgan o‘rni Badiiy asarlarda arxaizmlarning o‘rni beqiyos. Xususan, XX asrning ortalarigacha yozilgan turkcha romanlarda va boshqa janrdagi tarixiy asarlarda eskirgan so‘zlar ko`p uchraydi. Masalan: çarık – choriq. Oshlanmagan sigir terisidan tikilgan va teri iplar bilan tang‘ib bog‘lanadigan oyoq kiyim: Tozla örtülmüş çarıklarının eskiliği belli olmuyor” – Ö. Seyfettin. Çarıkçı – choriqchi. Soriq tikuvchi va sotuvchi kabi. Ushbu so`zni qadimdan aytib kelinayotgan turkcha maqol va iboralarda ham ko`p uchratish mumkin: Ne çarığımız kaldı, ne tezek kokusu (Na chorig`imiz qoldi, na tezak hidi , ya’ni ”hammasi o`tib ketdi, o`tmishda qoldi”); Çarığı ters giymiş (Chorig`ini teskari kiyib olibdi, ya’ni ”To`nini teskari kiyib olibdi”) kabi . Çelebi – 1) Bek: Evliya Çelebi. 2) Bektoshi va Mavlavi pirlardan eng kattalariga beriladigan unvon; 3) Xristian tijoratchi: Çelebi, tütün mü alacaksınız? 44 Çubukluk – Xipchin (cho‘p) saqlanadigan uzun shkaf: “Çubukların muhafaza edildiği yerlere çudukluk veya çubuk odası denirdi.” 45 – P. Safa. Eskirgan leksika nutqqa tantanavor ohang baxsh etuvchi vosita sifatida badiiy adabiyotda keng qo‘llaniladi. Masalan taniqli turk adibi Rashot Nuri Guntekinning “Choliqushi” romanida bunday vaziyatga tez-tez duch kelish mumkin: " Ehemmiyetli bir keşif yapmıştım " 46 yoki “ Fakat nedense bu hediyelere ehemmiyet verdiğimi ne Kâmran’a, ne de başkasına göstermek 44 Türkçe sözlük. TDK. Ankara, 1998. S. 456 45 Türkçe Sözlük, TDK, Ankara, 1998, S. 506 46 Güntekin R. N., Çalıkuşu, roman, İstanbul, 39. Baskı, s.5 35 istiyordum ” 47 Bu ikki jumlada qo‘llanilgan, usmoniylar davrida turk tiliga kirgan ehemmiyetli (muhim – sifat turkumi) ehemmiyet (ahamiyat – ot turkumi) so‘zi hozirgi turk tilida faol nutqda qo‘llanilmaydi. Uning o‘rniga hozirgi turk tilida önemli (muhim – sifat turkumi) va önem (ahamiyat – ot turkumi) so‘zi qo‘llaniladi. Eskirgan leksika 20-asrda ijod etgan va hozir ham ijod etayotgan ko‘pchilik yozuvchi va shoirlarning asarlarida ko‘p uchraydi. Shu narsa qiziqki, hozirgi turk tilida eskirgan so‘z hisoblangan leksik birliklar hozirgi o‘zbek tilida hech qanday eskirgan so‘z hisoblanmaydi, nutqda juda faol qo‘llaniladi. Shuni ham ta’kidlash kerakki, ba’zi holatlarda ifodaning ko‘tarinkiligini ta’minlash maqsadida hozirgi nutqda eskirgan so‘zlar siyosatchilar, olimlar tomonidan, badiiy adabiyotda yozuvchilar tomonidan keng qo‘llanadi. Undan tashqari, zamonaviy nutqda eskirgan so‘zlarning qo‘llanilishi oddiy, zamonaviy so‘z bilan tasvirlanishi mumkin bo‘lgan hodisaning muhimligini ta’kidlashga yordam beradi. Masalan: " Fakat her halde altın saçlı ve mavi gözlü olmadığı muhakkaktı ” . – Faqat, harholda, oltin sochli va moviy ko‘zli bo‘lmaganligshi aniq edi” Ushbu gapda qo‘llanilgan muhakkaktı (aniq edi) so‘zini zamonaviy turkchadagi kesindi (aniq edi) deb berish mumkin edi. Lekin muallif uni eski arabcha muhakkak so`zi bilan berib, ta’sirni yanada kuchaytirgan. Arxaizmlar saqlanib qolgan badiiy matnlar sirasiga turk xalq maqollarini ham kiritish mumkin. Chunki xalq maqollari ming yillar ilgari paydo bo‘lgan ma’naviy xazinadir. Maqollarda ifodalangan xalq falsafasi, uning o‘ziga xosliklarini aks ettirgan o‘gitlar bugun ham dolzarbligini yo‘qotmagan. Faqat maqollar tarkibidagi ayrim so‘z va birikmalar ular paydo bo‘lgan davr, ya’ni qadimgi turkiy tilga oiddir. Misol uchun hozirgi turk tilida arxaizm bo‘lib qolgan al so‘zini faqat badiiy matlar, maqol va matallar tarkibida uchratish mumkin: Al ile arslan tutulur, güç ile sıçan tutulmaz (Hiyla bilan arslon tutiladi, ammo kuch bilan sichqon tutilmas). Bu maqol tarkibidagi sıçan so‘zi 47 Güntekin R. N., Çalıkuşu, roman, İstanbul, 39. Baskı , s.40 36 ham eskirgan so‘z hisoblanadi. Chunki hozirgi turk tilida “sichqon” fare deyiladi. Shuningdek, Al ile güzellik olmaz, zor ile pazarlık olmaz maqoli tarkibidagi al (ol) so`zi o`rnida hozirgi turk tilida kırmızı so`zi ishlatiladi ( Ol (qizil) bilan go`zallik bo`lmas, zo`ravon bilan tortishib bo`lmas) kabi. Quyida keltirilayotgan misollarda belgilangan so`zlar arxaik leksikaga oiddir: Arı eken arı , darı eken darı alır (Toza don ekkan, toza don, tariq ekkan tariq oladi, ya’ni “nima eksang shuni o`rasan”); Ekmeğin arı sını, kömürün iri sini, odunun kurusunu marta sakla (Bug`doy (non)ning tozasini, ko`mirning yirigini, o`tinning qurug`ini mart oyiga saqla). Hozirgi turkchada er so`zi faqat eng kichik harbiy unvon (kichik serjant) sifatida qo`llaniladi. Maqollar tarkibidagi er so`zi esa “erkak”, “yigit”, er (koca) va boshqa ma’nolarga ega: Er ekmeği - meydan ekmeği. / Baba ekmeği - zindan ekmeği (ma’nosi: erkak kishi topib kelgan non ayoli uchun beminnat nondir, ota esa bir umr qizni o`z uyida saqlab boqa olmaydi). Er im er olsun da, yatar yerim çalı olsun (Hozirgi turkchaga o`girganda “Kocam koca olsun da, yatar yerim çalı olsun” – Erim er bolsin-u, yotar joyim to`qayzor bo`lsin), Er olan ekmeğini taştan çıkarır (Erkak kishi nonini tosh orasidan chiqaradi), Er siz avrat , yularsız at (Ersiz xotin, jilovsiz ot) va hok. Bu maqollardan o`zbek tilida er so`zining tola saqlanib qolganligini ham ko`rish mumkin. Bunday misollardan o`nlab keltirish mumkin: Bir dirhem et bin ayıp örter (Bir dirham go`sht ming aybni bekitadi); Ağacı nem, insanı gam yıkar (Daraxtni nam insonni g`am yiqitadi); Avrat vardır, arpadan aş eder; avrat vardır, bulguru keş eder (Xotin bordir arpadan osh pishiradi, xotin bordir toza guruchdan shovla pishirolmaydi). Eşek ne anlar hoşaf tan, suyunu içer, dene sini bırakır (Eshak kompotdan nimani tushunardi, suvini ichib, donini yemaydi). Faydasız kardeşten yeğen, çakmaksız tüfek ten söven ( yeğ dir) (Befoyda ukadan jiyan, chaqmoqsiz miltiqdan so`yil yaxshi). Güzellik on - dokuzu don (Go`zallik on bo`lsa, to`qqizi kiyim). 37 Çocuğu babanın akça sıyla ananın bohça sı okutur (Bolani otaning aqchasi bilan onaning bo‘xchasi o‘qitadi) . Adam adamdır olmasa da pul u, eşek eşektir atlas olsa çul u (Odam odamdir bo‘lmasa ham puli, eshak eshakdir, atlasdan bo‘lsa ham juli) . Bobning xulosasi sifatida shuni aytish mumkin: Badiiy asarlar, turk xalq maqollari va idiomalar, realiyalar arxaizmlarning koni hisoblanadi. Ular badiiy asarlarga rang, tus, joziba berishdan tashqari, tilning boy tarixini ham namoyish etadi. 38 XULOSA Hozirgi zamon turk tilidagi lug‘atlardan joy olgan arxaizmlar semantik nuqtai nazardan ko‘rib chiqilgan, leksik qatlamlarning til lug‘at tarkibida tutgan o‘rni, leksik birliklar semantikasi bilan bog‘liq masalalar tadqiqiga bag‘ishlangan bitiruv ishi natijasida quyidagi xulosalarga kelindi: - hozirgi zamon turk tilini o‘rganishda arxaik so‘zlarni bilish va ushbu leksik qatlamni o‘xshash birliklardan farqlay olish ba’zi qiyinchiliklarning yuzaga kelishiga sabab bo‘lmoqda, arhaik leksikani tarixiy leksikadan farqlash va o‘xshash jihatlarini aniqlash qator qiyinchchiliklar tug‘dirmoqda. Undan tashqari, turk tilining izohli lug‘ati va o‘zbekcha-turkcha, turkcha-o‘zbekcha lug‘atlarda berilgan so‘zlarning ba’zi ma’nolari eskirganligi yoki tarixiy leksikaga aylanganligi chuqur ilmiy tadqiqotlar olib borilishini taqozo etadi. Mazkur muammolarga qisman javob berish maqsadida boshlagan bitiruv malakaviy ishi hozirgi kunda turk tili leksikologiyasini o‘rganishda muhim ahamiyat kasb etadi; - arxaizmlar tilning boshqa qatlamlari bilan birga tilshunoslikning turli nuqtai nazarlaridan ko`rib chiqilgan, turk tilining leksikologiyasi, semantikasiga oid o‘quv va ilmiy adabiyotlarda, amalga oshirilgan ba’zi ilmiy ihlarda arxaizmlar ustida qisqacha to‘xtab o‘tilgan; - turkcha arxaizmlar va ularning o‘ziga xosliklari borasida yevropa, rus va turk tilshunosligida qiziqarli tadqiqotlar amalga oshirilgan; - turkcha arxaizmlar va tarixiy leksika mavzusi turkiy xalqlarning tarixi, madaniyati, ma’naviy qadriyatlari va urf-odatlarini saqlab qolish ma’nosida dunyo fanining diqqat markazida turadi; - ish jarayonida turk tilidagi arxaik qatlam o‘rganilib, ularning turk tili 39 leksikasida tutgan o`rni va ahamiyati ta’kidlandi; - tilining lug‘at tarkibida arxaizmlarning taxminiy miqdori , u larning tarixiy so‘zlar bilan o‘zaro munosabati belgilandi; - turkcha arxaizmlarining semantik xususiyatlari, sinonimlik munosabatlari, turli ma’no qirralari aniqlandi; - arxaizmlarning badiiy asarlar leksikasida tutgan o‘rnini belgila ndi ; - chet tilini o‘rganishga uni ona tiliga qiyoslab, o‘xshash va farqli tomonlarini aniqlashning muhimligi ta’kidlandi; - turk tili arxaik leksikasini bakalavrlimk bitiruv-malakaviy ishi darajasida o‘rganish ishning yangiligini belgilaydi. - tadqiqot natijasida tarixiy so‘zlar va arxaizmlar orasidagi o‘xshash va farqliliklar ajratilib, tarixiy so‘zlartshtp hozirda mavjud bo‘lmagan narsa hodisalarning iste‘moldan butunlay chiqib ketgan nomlari, bunda so‘z o‘zi ifodalagan tushuncha bilan birgalikda eskirishi, arxaik so‘zlarning esa hozirda mavjud bo‘lmagan narsa-hodisalarning iste‘moldan butunlay chiqib ketgan nomlari bo‘lib, bunda so‘z eskirishi, lekin tushuncha eskirmasligi, boshqa so‘z bilan ifodalanadigan bo‘lib qolishi, bunday so‘zlarning iste‘moldan chiqish arafasida turgan, hozirgi tilda sinonimi bo‘lgan so‘zlar ekanligi alohida ta’kidlandi; - hozirgi turk tili ning arxaik qatlamini sozlardan tashqari qo‘shimchalar va o`xshash grammatik shakllar ham tashkil etadi . Chunki tilda so‘zlar eskirgani kabi qo‘shimchalar ham eskirishi mumkin. Bular jumlasiga ba’zi so’z yasovchi va kelishik qo`shimchalari kiradi; - tadqiqotda hozirgi turk tilida eskirgan so‘z hisoblangan leksik birliklarning zamonaviy o‘zbek tilida eskirgan so‘z emasligi, nutqda faol qo‘llanib kelinayotgani, ba’zi holatlarda ifodaning ko‘tarinkiligini ta’minlash maqsadida hozirgi nutqda eskirgan so‘zlar qo‘llanilayotgani uqtirishga harakat qilindi; 40 - BMIda badiiy asarlarlarning arxaizmlarning koni hisoblanishi, ularning badiiy asarlarga rang, tus, joziba berishdan tashqari, tilning boy tarixini ham namoyish etishi ta’kidlab o‘tildi. Arxaizmlar saqlanib qolgan badiiy matnlar sirasiga turk xalq maqollarini ham kiritish mumkin ligi, xalq maqollari ming yillar ilgari paydo bo‘lgan ma’naviy xazina sifatida ularda ifodalangan xalq falsafasi, uning o‘ziga xosliklarini aks ettirgan o‘gitlar bugun ham dolzarbligini yo‘qotmaganligi, maqollar tarkibidagi ayrim so‘z va birikmalar ular paydo bo‘lgan davr, ya’ni qadimgi turkiy tilga oidligiga alohida ahamiyat berildi$ Shuni ham alohida ta’kidlash kerakki, tadqiqot davomida ega bo‘lingan ma’lumotlarni akademik litseylarda turk tilini o‘qitish jarayonida ma’ruza sifatida qo‘llash, arxaik shakllarning tilni o‘rganishda qanchalik muhim ekanligini o‘quvchilarga material shaklida yetkazish, to‘plangan arxaizmlar va eskirgan so‘zlarning kichik lug‘atini tuzish mumkin. 41 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI Prezident asarlari 1. I. A. Karimov “Yuksak ma`naviyat - yengilmas kuch” Toshkent “Ma`naviyat” 2008 O`zbek tilidagi adabiyotlar ro`yxati 1. Аскарова М , Абдурахмонов Г ” Xo зирги узбек тили ” Тошкент 1986 2. Хотамов Н , Саримсоков Б , Адабиёт терминларининг русча - узбекча изохли иугати , Тошкент , “ Укитувчи ”, 1983 4. Sodikov K, Xamidov X, Xudoyberganova Z, Aminova L “Turk tili” Toshkent 2003 5. Узбек тилининг изохли лугати , 1-2- жилдлар , « Русский язык », 1981 6. Гуломов А , Аскаров М . “Xo зирги узбек адабий тили ” Тошкент 1987 Rus tilidagi adabiyo tlar ro`yxati 1. Линг вистический энциклопедический словарь, Москва, «Большая Российская энциклопедия», 2002 2 . Рахманова Л. И., Суздальцева В.Н. , Современн ый русский язык, учебное пособие, М о сква, 1997 Turk tilidagi adabiyotlar ro`yxati 1. Abdülkadir İnan, Makaleler ve İncelemeler, Ankara, 1987 2. Büyük Rusça-Türkçe Sözlük, Moskva, «Russkiy yazik», Multilingual, İstanbul, 1995 42 3. Büyük Türkçe-Rusça Sözlük, Moskva, «Russkiy yazik», 1977, Multilingual, İstanbul, 1994 4 . Devellıoğlu, Ferit, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat, Ankara, 1993. 5 . Diktonnaire Larousse, Ansiklopedik Sözlük, Milliyet Gazetesi Yayını, 1993-199 4 6 . Güntekin R. N. , Çalıkuşu, roman, İstanbul, 39. Baskı 7 . İnan Abdülkadir, Makaleler ve İncelemeler, Ankara, 1987 10. Roux, J. Paul, Altay Türklerinde Ölüm (Türkçeye çeviren Aykut Kazancıgil), İstanbul, 1999; 11. Connerton, Paul, Toplumlar Nasıl Anımsar (Türkçeye çeviren Alaeddin Şener), İstanbul, 1999 12. Türkçe Sözlük, TDK, 9. Baskı, 1.-2. Ciltler, Ankara, 1998 Internet resurslar www.google.com.tr . www.ziyo.uz . www.tdk.com.tr. 43

Turk tili arxaizmlari va ularning semantik tadqiqi (“turkcha so‘zlik”ka kirgan so‘zlar misolida)

Купить