Turk xoqonlik va uning ma’muriy tuzulishi - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	47.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Turk xoqonlik va uning ma’muriy tuzulishi

Купить

Mavzu: Turk xoqonlik va uning ma’muriy tuzulishi
Mundarija
Kirish
I bob. Turk xoqonligiga oid manbalar va xoqonligi tashkil topishi
1.1. Turk xoqonligiga oid manbalar va tadqiqot
1.2. Turk xoqonligi tashkil topishi
II. bob. Sharqiy va G’arbiy turk xoqonligida davlat boshqaruv tizimi
2.1. Sharqiy turk xoqonligida davlat boshqaruv tizimi
2.2. G’arbiy Turk xoqonligida davlat xoqonligida davlat boshqaruv tizimi
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Kirish
VI asr o’rtalarida Oltoyda (Janubiy Sibir va Shimoliy Mongoliya) O’rta
Osiyo tarixida muhim rol o’ynagan ko’chmanchilar davlati – Turk xoqonligi (551-
744) tashkil topdi. Turk so’zini birinchi marta tilga olinishi 542-yili to’g’ri keladi.
Yozma manbalarda u turlicha atalgan: Xitoy manbalarida “tutsdus”, forsiy tildagi
manbalarda “turk”, bitiktoshlarda saqlanib qolgan yozuvlarga qaraganda bu xalq
o’zini turk deb atagan. “Turk” atamasi (kuchli, baquvvat) dastlab etnik ma’noga
emas, ijtimoiy ma’noga ega bo’lgan. Ashina urug’u, unga bo’ysungan va yaqin
qarindosh bo’lgan hamda yangi davlat birlashmasining o’zagini tashkil etgan
qabilalarning harbiy zodagonlari shunday atalar edi. Keyinchalik, ulkan qabilalar
ittifoqini va unga itoat qilgan xalqlarni turk deb atay boshlaganlar. Qabilaning eski
nomi ashina hukmronlik qiluvchi sulola nomi bo’lib qolgan.
Xalqlarimiz davlatchiligi tarixida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan Turk
xoqonligi xususida talaygina manbalar bizning kunlarimizgacha saqlanib qolgan
bo‘lsa-da, ularning ayrimlari bir-birini inkor etadi. Ushbu manbalar VI asrning
oxirlarida yashagan vizantiyalik tarixchilar Menandr Protektor, Feofan
Vizantiyskiy, suriyalik tarixchi Ionna Efessiylarning tarixiy asarlari, epigrafik
yodgorliklar - Urxo‘n-Yenisey, runiy yozuvlari, Xitoyning “Tan xonadoni tarixi”
qabilardir. Undan tashqari o‘rta asrlar mualliflari at-Tabariy, Denovariy, Beruniy,
Narshaxiylar asarlarida ham Turk xoqonligi to‘g‘risida ma’lumotlar uchraydi.
V asrning ikkinchi va VI asrning birinchi yarmida Oltoy va Janubiy Sibirda
Ashina qabilasining yabg‘ulari Asanshod, Tuu va Buminlar (460-553)
boshchiligada turkiy qabilalarning ittifoqi vujudga keladi. Qadimgi turk
manbalarida bu ittifoq “tyurk”, “tyurk el”, “turk bo‘dun” kabi nomlar bilan tilga
olinadi. VI asr o‘rtalarida Bumin boshliq bu turk ittifoqi tele qabilasini o‘ziga
bo‘ysuntirgach, Markaziy Osiyodagi eng kuchli Jujan xoqonligiga qaqshatqich
zarba beradi. 551-yilda Bumin “xoqon”, ya’ni hukmdor unvoniga muyassar bo‘lib,
Markaziy Osiyoda yangi imperiya “Turk xoqonligi” ga asos soladi. Oltoy
xoqonlikning markazi bo‘lib qoladi. Markaziy Osiyo va Janubiy Sibirda
hukmronlikni mustahkamlab olgach, Bumin va uning ukasi Istemi xoqonlik

chegaralarini kengaytirishga kirishadilar. Qisqa vaqt ichida Enasoy (Enisey)
daryosi bo‘ylarida yashovchi qirg‘izlar, Janubi-G‘arbiy Manjuriyaning mo‘g‘ul
qabilasi-kidanlar bo‘ysundiriladi. Shimoliy Xitoy viloyatlari bosib olinib, Xitoy
imperatori turklar bilan sulh tuzishga, keyinchalik esa hatto u yiliga yuz ming to‘p
ipak mato hisobida xoqonlikka o‘lpon to‘lab turishga majbur bo‘ladi. Turklar
g‘arbga tomon muvaffaqiyatli yurishlar olib boradilar. Harbiy harakatlarga Istemi
boshchilik qiladi. Unga “Yabg‘u xoqon” degan unvon beriladi. Tez orada Yettisuv
va Sharqiy Turkistonga tutashgan yurtlarda yashovchi nushibi, dulu va turkash
kabi turkiy qabilalar bo‘ysuntiriladi. 555-yildayoq turklar Sharqiy Turkistonning
obod dehqonchilik viloyatlarining kattagina qismini boy hunarmandchilik
shaharlarini hamda Sirdaryo va Orol dengizi bo‘ylarigacha cho‘zilgan keng
dashtliklarini butunlay egallab oladilar. Turklar hokimligi shu paytlarda shubhasiz
Xorazmga ham yoyilib, xoqonlik chegarasi eftallar hududlariga borib yondashadi.
VI asr 50-yillarining oxirlarida Istemi xoqonga eftalitlarga qarshi harbiy
harakatlar olib borish uchun qulay imkoniyat paydo bo‘ladi. Eron shohi Xusrav I
Anushervon (531-579) eftalitlarga o’lpon to‘lashni to‘xtatib qo‘yadi va ularga
qarshi urushga tayyorgarlik ko‘ra boshlaydi hamda Vizantiya bilan aloqalarni
yo‘lga qo‘yadi. Xusrav I siyosiy jihatdan biroz o‘nglanib olgach Turk xoqonligiga
eftalitlarga qarshi ittifoq taklif etadi. Ayni vaqtda Vizantiyadan foydalangan Eron
eftalitlardan Tohariston, Chag‘aniyon, Qobul atrofidagi yerlarni tortib oladi
563-yilda eftalitlarga qarshi shimoldan turklar Choch vodiysiga bostirib
kiradilar. Tez orada ular tomonidan Samarqand, Kesh, Naxshab egallanadi.
“Shohnoma”da ma’lumot berilishicha, hal qiluvchi jang Buxoro atroflarida bo‘lib
o‘tadi va eftalitlarning Gatifar boshchiligidagi qo‘shinlari tor-mor etiladi. Shundan
so‘ng, turklar tezlik bilan harakat qilib iloji boricha eftalitlarning ko‘proq yerlarini
o‘z qo‘llariga olishga harakat qiladilar. Amudaryoning janubiy sohiligacha bo‘lgan
yerlar, Eron, uning shimolidan Kaspiy sohillarigacha bo‘lgan yerlar turklar qo‘liga
o’tadi. Eftalitlarning mag‘lubiyatidan so‘ng bevosita ittifoqchilar o‘rtasida
kelishmovchiliklar paydo bo‘la boshlaydiki, bu holat savdo yo‘li nazorati bilan
bog‘liq edi.

Kurs ishi maqsadi: Turk xoqonligida davlat boshqaruvi haqida ilmiy-
metodik tavsiyalar ishlab chiqish.
Kurs ishi ob’ekti: Turk xoqonligida davlat boshqaruvi bilan tanishtirish
jarayoni
Kurs ishi predmeti: Turk xoqonligida davlat boshqaruvi bilan tanishtirish
ko’nikmalari
Kurs ishining amaliy ahamiyati. Kurs ishi jarayonida ilgari surilgan
fikrlardan, yondashuvlardan hamda samaradorligini ta’minlovchi Kurs ishi
natijalaridan pedagogik fanlar bo‘yicha ma’ruzalar tayyorlash, qo‘llanmalar
yaratish, shuningdek metodik tavsiyanomalar yaratishda, ish tajribalarini
ommalashtirishda samarali foydalanishga xizmat qiladi.
Kurs ishi ishining tarkibiy tuzilishi va hajmi: ish kirish, 2 bob, 4 bo‘lim,
umumiy xulosalar va tavsiyalar, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhatidan iborat

I bob. Turk xoqonligiga oid manbalar va xoqonligi tashkil topishi
1.1. Turk xoqonligiga oid manbalar va tadqiqot
Turklar tazyiqi oqibatida bu davrda yuzaga kelgan qulay vaziyatdan
foydalanib sosoniylar Toxariston, Zabuliston, Qobuliston va Chag‘aniyonni
eftallardan tortib oladi. Bunday vaziyat, shubhasiz o‘z-o‘zidan turklar avval Eron,
so‘ngra Vizantiya bilan yaqinlashtiradi. Bojdorlikdan qutulgan Eron ham, o‘z
navbatida, eftallarga qarshi kurashda turklar bilan harbiy ittifoq tuzish ilinjida
bo‘ladi. Chunki uzoq vaqt eftallar tazyiqida yashagan sosoniylar bu davlatning
tamomila barbod bo‘lishidan manfaatdor edi. Xusrav I Anushervon (531-579)
tashabbusi bilan yuzaga kelgan o‘zaro harbiy ittifoq Eron shohining Yabg‘uxoqon
Istemiga kuyov bo‘lishi orqali yanada mustahkamlandi. Vizantiyaning avarlarga
homiyligini to‘xtatishga imperatorni ko‘ndirish maqsadida 563-yilda Turk
xoqonligi elchilari Konstantinopol shahriga yetib boradilar. Elchilikka nushubi
qabilasining boshlig‘i Eskil rahbarlik qiladi. O‘sha yili Eron askarlarining Balxga
hujumi ko‘magida turklar eftallar davlati yerlariga bostirib kiradilar. Parak
(Chirchiq) vodiysi va uning markazi Choch shahri olinadi. Sirdaryodan o‘tib,
Zarafshon vodiysiga kirib boradilar. Ular Samarqand, Kesh va Naxshabni egallab,
Buxoroga yaqinlashadilar. Balx, Termiz, Omul va Zamm shaharlaridan katta kuch
to‘plab, eftallar Buxoro yaqinida jangga tayyorgarlik ko‘radilar. Sakkiz kun davom
etgan shidatli jangda eftallar qo‘shini turklardan yengiladi. Shunday qilib,
janubdan Eron sosoniylarida, shimoldan esa Turk xoqonligidan qaqshatqich
zarbaga uchragan Eftallar davlati bir asrdan oshiqroq hukmronlikdan so‘ng,
tamomila barbod bo‘ladi. Natijada mag‘lub davlatning merosi o‘zaro bo‘linib,
Amudaryoning janubiy qirg‘oqlarigacha bo‘lgan viloyatlar Eron, uning shimoliy
sohillari bo‘ylab Xarkon dengizigacha cho‘zilgan yerlar Turk xoqonligi tasarrufiga
o‘tadi.
Shunday qilib, VI asrning 70-80-yillarida Yeniseyning yuqori oqimidan to
Amudaryo bo‘ylarigacha, Manjuriyadan to Kimmeriy Bosforigacha cho‘zilgan
ulkan maydonda ko‘chmanchi chorvadorlarning buyuk turk xoqonligi tashkil
topadi. Bu ulkan saltanat Xitoy, Eron va Vizantiya kabi zamonasining yirik

davlatlari bilan bog‘lovchi Buyuk Ipak yo‘li ustidan o‘z nazoratini o‘rnatishga
harakat qiladi. Bu yo‘lning O‘rta Osiyo hududlaridan o‘tuvchi qismida asosan
Sug‘diylar ipak bilan savdo qilishni nazorat qilar edilar. Ipak matolarning asosiy
xaridori Vizantiya bo‘lib, ipak savdosi Sug‘d savdogarlari va turk xoqonlariga
katta daromad keltirar edi.
Shuni ta’kidlash joizki, turk xoqonligi qanchalik buyuk bo‘lmasin, lekin u
chinakkam markazlashgan davlat emas edi. Uning asosi turkiy qabilalar ittifoqidan
iborat bo‘lgan. Bu ittifoqni xoqon boshqarar edi. Hukmdorning hokimyati urug‘-
aymoq udumlariga tayangan harbiy-ma’muriy boshqaruvga asoslangan. Mamlakat
chorvador ko‘chmanchi va o‘troq dehqon aholiga bo‘lingan. Ko‘chmanchi
chorvador aholisi “bo‘dun” yoki “qora bo‘dun” nomlari bilan yuritilgan. Bo‘dun
o‘z navbatida qabilalar ittifoqi birlashmasini tashkil etgan. U “o‘n o‘q bo‘dun”
yoki “o‘n o‘q el” deb yuritilgan. O‘n o‘q bo‘dun yoki elning hokimi “yabg‘u” nom
bilan atalgan. Yabg‘u darajasiga faqat xoqon urug‘iga qon-qarindosh
bo‘lganlargina ko‘tarilgan. Shu boisdan ba’zan u “yabg‘u xoqon” deb ulug‘langan.
Har bir o‘q el sardori raxnamoligida bir tuman, ya’ni o‘n ming suvoriyni safga
tortar edi. Bunday harbiy bo‘linmaning tumanboshisi “shod” deb yuritilardi. O‘n
o‘q bo‘dun o‘z navbatida “besh o‘q” birlashmasi asosida sharqiy va g‘arbiy ikki
qanotga bo‘linardi. Sharqiy qanot o‘qlari “cho‘r”, g‘arbiy qanot o‘qlari esa “erkin”
deb atalgan qabila sardorlari tomonidan boshqarilardi. Xullas, elni qabilaviy
asosda tarkib topgan harbiy bo‘linmalaridan iborat ikki qanotga bo‘lib boshqaruv
o‘tmishda ko‘pgina yirik turkiy qabilaviy ittifoqlarga xos edi. Harbiy yurishlar
vaqtida ular o‘ta jangovar qo‘shinni tashkil etardi. Qo‘shin “su” deb yuritilardi. U
ikki turdagi askariy qismlar: piyoda “yadag‘” va “otlig‘ su” lardan tashkil topar
edi. Qo‘shinning bosh sarkardasi “suboshi” unvoni bilan ulug‘langan. Bunday
jangovar qo‘shin, shubhasiz , katta kuch va an’anaviy puxta boshqaruv tartiblariga
ega bo‘lgan har qanday yirik davlatni ham dahshatga solar edi. O‘rta Osiyoda
hukmronlik o‘rnatilgan dastlabki davrda turk xoqonlari mamlakatning o‘troq aholi
yashaydigan obod viloyatlarini ko‘chmanchilar ixtiyoriga topshirsalar-da, ammo
eftallar kabi aholisining ichki hiyotiga deyarli aralashmaydilar.

Turk xoqonligida davlatning oliy hukmdori “xoqon” unvoniga ega bo‘lgan.
Xitoy manbalari ma’lumotlariga ko‘ra, turkiylar xonni taxtga o‘tqazishda maxsus
marosim o‘tkazishgan. Ya’ni, amaldorlar bo‘lajak xonni kigizga o‘tqazib, quyosh
yurishi bo’ylab 9 marotaba aylantirganlar, ishtirokchilar esa uni qutlab va ulug‘lab
turganlar. So‘ngra xonni otga o‘tqazib, bo‘yniga ipak mato bog‘laganlar va undan
“Siz necha yil xon bo‘lmoqchisiz?” deb so‘raganlar. U necha yil xon bo‘lishini
aytgan va shu muddat tugagach taxtdan ketgan.
Qadimgi turkiy afsonalarda berilishicha, turklarning tasavvuriga ko‘ra,
davlatchilikning markazi, davlatni o‘z qo‘lida birlashtiruvchi shaxs xoqon
hisoblangan. Boshqaruvda xoqonlarning hukmron sulolasi asosiy bo‘lib u uchta
kuch - osmon (tangri), yer-suvning kuch va irodasi hamda turk xalqining
yaratuvchanlik faoliyati tufayli yuzaga keltiriladi.
Xoqondan keyingi shaxs, birinchi amaldor “Yabg‘u” (Bahodir) bo‘lib, u
bosh sarkarda hisoblangan. Ammo, yabg‘u taxtga merosxo‘rlik qila olmas edi.
Turk xoqonligi taxtiga vorislik tartibi turk davlatchiligi tuzilishi uchun xos bo‘lgan
uluslarga bo‘linish tizimiga asoslanib belgilanar edi. Ushbu tizimga ko‘ra taxt
aksariyat hollarda otadan o‘g‘ilga emas, akadan ukaga, amakidan jiyanga meros
qolar edi. Taxt merosxo‘ri tegin (shahzoda) deb yuritilgan. Shahzodalar to taxtga
o‘tirgunlariga qadar o‘zlariga berilgan uluslarni boshqarib turganlar. O‘rta
Osiyodagi mahalliy hokimlarning faoliyatini nazorat qiluvchi amaldor, xoqonning
nazoratchisi -“tudun” deb atalgan. Turk hoqonligi konfederativ davlat bo‘lgan.
Turkiylar o‘z yurti va davlatini “el” deb atashgan. Birinchi turk xoqoni Buminxon
elxon unvoniga ega bo‘lganligi bejiz emas.
Xoqonlik tarkibidagi ko‘plab qabila va elatlarni birlashtirish va boshqarib
turish, ulardan ma’lum miqdordagi soliqlar va o‘lponlarni o‘z vaqtida yig‘ib olish
maqsadida xoqonlikda maxsus ma’muriy va harbiy-siyosiy boshqaruv tizimi joriy
etilgan edi.
Davlatni boshqarishda xoqonga uning yaqin qarindoshlari, eng avvalo,
hukmron sulola a’zolari va ular tomonidan barpo etilgan boshqaruv tizimi yordam
berar edi. Qadimgi turkiy bitiklarga ko’ra u 4 ga bo’lingan: qarindoshlar; xoqonga

ittifoqdosh bo’lgan qabila va xalqlar; xoqonning o’ng tomonida o’tiruvchi
amaldorlar va ma’muriy xodimlar, xoqonning chap tomonidan joy olgan
amaldorlar va ma’muriy xodimlar 98
. Xoqonning qarindoshlari- o’g’illari, amakisi,
jiyanlari va og’a-inilariga tegin unvoni berilgan. Xitoy manbalarining
ma’lumot berishicha , qadimgi turk davlatidagi mansablarning asosiy shtati 28 ta
bo’lgan, bunda ularning faqat 5 tasi oliy mansabdor hisoblangan: Exu (yabg’u),
She (shad), Dele (teginlar), Silifa (eltabarlar) va Tutunfa (tudunlar). Qolgan 23
kichik amaldorlardan iborat bo’lgan. Barcha mansablar meros qilib qoldirilar edi.
Turk xoqonligi davlatining asosini yer bilan birga xalq tashkil etar edi. O‘z
davrida O‘rta Osiyoda davlatchilikning mustaqil va an’anaviy shakllarini
rivojlantirgan turkiylar davlati mavjud jamiyatning muayyan ijtimoiy tuzilmalariga
va qadimgi turklarning davlat tomonidan tashkil etilgan hamda nazorat qilinadigan
xo‘jalik faoliyatiga tayanar edi. Tarixiy adabiyotlarda berilishicha, bu faoliyatning
asosini ko‘chmanchi chorvachilik tashkil etgan. Chorvador turklarda urug‘-
qabilachilik an’analari nihoyatda kuchli bo‘lib, qabila va urug jamoalarining asosi
katta oilalardan iborat bo‘lgan. Ko‘chmanchi chorvadorlar xalq ommasini turklar
“budun” yoki “qora budun” deb atashgan.
Turklardagi qabila va urug jamoalarining katta oilalarida uy qullari ham
mavjud bo‘lar edi. Qullarning ko‘payishi bilan sinfiy munosabatlar tarkib topa
boshlagan. Lekin qulchilik ijtimoiy hayotga keng kirib kelmagan. Shu bois bo‘lsa
kerakki, manbalar xoqonlikda qullar mexnatidan keng foydalanish haqida amalda
hech qanday ma’lumot bermaydi. Ayrim tadqiqotchilarning fikricha, ko‘proq
ayollar mexnatidan foydalanilgan va qullar asosan uy ishlari bilan
shug‘ullanishgan. Ko‘pincha jamoada ayollar qul qilib olib ketilar edi. Lekin, qul
ayollardan ham og‘ir ishlarda foydalanilmay, balki uy-ro‘zgor ishlarida ishlatilinar
edi. Qul erkakmi, ayolmi baribir qochib ketavergan. Qochgan qul ta’qib
qilinmagan va uning uchun hech kim tovon to‘lamagan. Turk xoqonligining
markaziy boshqaruv tizimi asosan yirik siyosiy davlat tadbirlari
(davlat osoyishtaligini saqlash, davlat sarhadlarini kengaytirish, soliq tizimi, ichki
va tashqi savdo, diplomatik munosabatlar va bosh.) bilan mashg‘ul bo‘lib o‘zlari

zabt etgan hududlardagi boshqaruv tizimiga ma’lum darajada erkinlik berilgan.
Shuning uchun ham Farg‘ona, Sug‘d, Shosh, Toxariston, Xorazm va boshqa
mulklardagi boshqaruv tartibi asosan mahalliy sulolalar qo‘lida bo‘lgan. Misol
uchun, Sug‘d va Farg‘onada oliy hukmdor -“ixshid”, Toxaristonda - “malikshoh”,
Xorazmda - “xorazmshoh”, Keshda - “ixrid”, Buxoroda - “xudot”, Ustrushonada -
“afshin'”, Choch va Iloqda -“budun” deb atalgan.
Turk xoqonligi davrida Sug‘d hududlariga hozirgi Panjikentdan
Karmanagacha bo‘lgan yerlar kirgan. Buxoro esa, VII asrdan boshlab mustaqil
mulklar ittifoqidan iborat bo‘lgan. Sug‘dning mahalliy hokimlari ayrim vaqtlarda
Choch va Xorazmning mustaqil hukmdorlari birlashar edilar. Bunday yirik siyosiy
birlashmalar ma’lum muddatlarda yirik shaharlarda o‘z qurultoylarini o‘tkazib
turganlar.
Farg‘ona Sug‘d siyosiy ittifoqiga kirmagan bo‘lib, u alohida mustaqil davlat
edi. Uni afshin boshqargan bo‘lib, Farg‘onaliklar Tyanshan xalqlari bilan o‘zaro
aloqada bo‘lganlar. Xorazm boshqa mulklarga nisbatan ancha mustaqil edi.
Mamlakatni Afrig‘iylar sulolasiga mansub podsholar boshqarib turgan.
Ta’kidlash lozimki, Turk xoqonligi ma’lum darajada to‘liq ishlab chiqilgan
jinoiy qonunchilikka ega bo‘lgan. Sodir etilgan jinoyat uchun jazoning asosiy
turlari - qatl etish, odam a’zolarini kesib tashlash, zararni to‘lash, mol-mulk tarzida
tovon to‘lashdan iborat edi. Misol uchun, manbalarning ma’lumot berishicha,
o‘lim jazosi davlatga qarshi jinoyatlar uchun (isyon ko‘tarish, sotqinlik) hamda
nohaq yoki qasddan odam o‘ldirganlik uchun berilgan. O‘g‘irlik qilgan yoki
buzuqlik qilgan shaxsning qo‘li yoki oyog‘i kesilgan. Shaxsga qarshi qaratilgan
boshqa jinoyatlar yetkazilgan zararni o‘n barobar qilib to‘lash, jarohat yetkazgani
yoxud mayib qilgani uchun mol-mulk tarzida tovon to‘lash, qizi, xotinini qullikka
berish , suyagini sindirganlik uchun esa ot berish yo‘li bilan jazolanardi.
O‘rta Osiyoni ma’lum hududini o‘z ichiga olgan G’arbiy Turk xoqonligi ilk
feodal monarxiyasi shaklida idora etiluvchi davlat sifatida tashkil topgan. Bu

davlat nisbatan yagona hisoblangan, lekin uning hududi bir necha podsholiklarga
bo‘linib ketgan, ularning orasidagi aloqalar unchalik mustahkam bo‘lmagan. Shu
sababli G’arbiy Turk hoqonligini qat’iy markazlashgan davlat deya olmaymiz.
G’arbiy Turk xoqonligini monarxiya shaklidagi davlat bo‘lib, uning tepasida
xoqon turgan. Xoqonga oliy qonun chiqarish hokimiyati tegishli bo‘lgan. Mahalliy
mayda hukmdorlar xoqonga bo‘ysunib, unga soliqlar to‘lab turar va hadyalar
yuborar edilar. Bunday soliqlarning, bojlarning miqdori va boshqalar haqida
xoqonning amr-farmonlari bo‘lganligi tabiiy. Lekin bular bizgacha yetib kelgan
emas. Ijro etuvchi hokimiyat ham xoqon qo‘lida bo‘lgan. Uning o‘zi ma’muriyat
boshlig‘i edi. Xoqon harbiy kuchlarining tepasida turib, urushlarda u shaxsan o‘zi
qo‘shinlarni boshqarib turgan.
Xoqon monarx hisoblansa ham davlat ishlarini o‘ziga yaqin maslahatsiz
yakka o‘zi hal qila olmagan. Uning atrofini qarindosh-urug‘lardan iborat bir guruh
oqsuyaklar o‘rab turgan va unga maslahatlar berib turgan. Bu o‘ziga xos kengash
bo‘lib, u hech qanday huquqiy hujjat bilan rasmiylashtirilmagan edi. Bundan
tashqari G’arbiy Turk xoqonligida, Sharqiy Turk xoqonligidagi singari xoqon
tomonidan qurultoylar zadogonlar yigilishlari chaqirilib turgan. Ularda eng muhim
davlat masalalari urush va tinchlik, o‘zaro nizo-adovatlarga oid va boshqa shu kabi
masalalar muhokama qilingan. Qurultoylar xoqon faoliyatini yo’naltirib turgan.
Mahalliy joylarda hokimiyat qabila boshliqlari qo‘lida bo‘lgan. G’arbiy Turk
hoqonligida 10 ta qabila yashab, ular 2 ta raqobatchi guruhga bo‘linganlar. Har
birining o‘z qabila oqsoqoli bo‘lgan edi. VI asrda Zarafshon, Qashqadaryo,
Amudaryo havzalarida 9 ta alohida o‘lka mavjud bo’lgan. Bular: Samarqand,
Kesh, (Shaxrisabz, Naxshab, Qarshi yaqinida) Ishtixon, Kushoniya, Buxoro, Amul
va Andxoy edi. Ularning tepasida podsholar turgan. Eng katta podsholik
Samarqand podsholigi hisoblangan. Manbalar shuni ko‘rsatadiki, O‘rta Osiyo
knazliklarining qurultoyi Xorazmda chaqirilib, unda ular o‘rtasida o‘zaro ittifoq
tuzilgan. Bu ittifoqqa faqat Termiz Toxariston va Farg‘ona kirmagan. Ularning o‘z
knazlari bo‘lib, mustaqil davlat bo‘lganlar.

Shunday qilib, Turk xoqonligi tarkibida O‘zbekiston hududida juda ko‘p
katta-kichik davlatlar bo‘lib, ularning mahalliy sulolarning vakillari idora etar
edilar. Turk xonligi qo‘shini otliqlaridan va piyoda askarladan iborat bo‘lib,
otliqlarni oqsuyaklarning vakillari, piyodalari esa oddiy xalq tashkil etgan. Xoqon
va mahalliy boshliqlar o‘zlarining shaxsiy gvardiyasiga ham ega bo‘lganlar. Turk
xoqonligining huquq tizimi haqida bir-bir ma’lumotlar saqlanib qolmagan. Faqat
shuni aytish kerakki, u O‘zbekiston hududida asosan odat huquqi amal qilib
kelgan. Umumdavlat qonunchiligi bo‘lmagan. Chunki Turk xoqonligi
markazlashgan davlat emas edi. U bir necha mayda knazliklarga bo‘linib ketgan va
ular orasidagi aloqalar juda zaif bo‘lgan. (Shu sababli butun xoqonlikda yagona
huquqiy tizim bo‘lishi ham mumkin emas edi).
Xoqon -Turk xoqonligida ushbu unvon oliy unvon hisoblanib bu unvon
ostida oliy hokimiyatni markazdan boshqarganini ko’rishimiz mumkin. Avvalo
“xoqon” unvoni Sharqiy Turk xoqonligida ishlatilgan bo’lsa keyinchalik G’arbiy
Turk xoqonligida ham qo’llanganligini ko’rishimiz mumkin. G’arbiy Turk
xoqonligida “xoqonlikka” o’tish davri uch bosqichda amalga oshiriladi.
I bosqich: “Yabg’ulik” (zpyv) VI asr 60-yillarning boshi va so’ngi choragi davrida
bo’lgan;
II bosqich: “Yabg’u-xoqonlik” (cpyv xy’n) VI asr oxiri VII asr 30-yillari davomida
shakllanganligini ko’rishimiz mumkin.
III bosqich: “Xoqonlik” (x’y’n) VII asrning 30- yillaridan to VIII asrning 2-
choragigacha davom etib kelgan.
Teginlar - “shahzoda” (xoqonlik xonadoniga mansub) kishilarga va “Ashina”
qabilasi va urug’idan bo’lgan shahzodalarga berilgan, ular voha ustidan nazoratni
o’rnatgan.
Tudunlar - “noib” (biror elning yoki vassallar ustidan nazorat qilish va soliq
yig’imlarini amalga oshirishni tashkil etishga mas’ul).
Tarxon -“imtiyozli harbiy amaldor” (xoqonlarning joylardagi mas’ul vakili) Tun
yabg’u-xoqon (618-630) davrida kelgan Xitoy sayyohi Syuan Szyan hayratlangan
voqealardan birida shunday deydi: “Xoqonning atrofida ipak chakmon kiygan va

sochlari o’rilgan 200 ga yaqin “da-gan” (tarxon) deb ataluvchi sarkardalar joy
olishgandi”.
Chabish - “lashkarboshi” (qo’shin noziri) hisoblangan.
Eltabir - “noib” bir elning boshqaruvchisi yoki harbiy unvon.
Barluq - “sud” ishlari va fuqarolarning ustidan qonunning bajarilishi ustidan
nazoratni o’rnatgan.
Damochi -“tamg’achi” Xitoy sayyohi Syuan Szyan Sharqiy Turkistonning
vassal hukmdorlar xatlarini xoqonga bergan paytda xoqon xatlarni diqqat bilan
kuzatgan va ko’zdan kechirib ularni “damochi” (tamg’achi) deb ataluvchi kishiga
saqlash uchun topshirganini yozadi. Bu ma’lumot xoqonlikda konsileriya - devon
xizmati mavjud bo’lganidan darak beradi.

1.2. Turk xoqonligi tashkil topishi
To‘n yabg‘u hukmronligi davrida amalda mustaqil bo‘lgan O‘rta Osiyo
davlatlari ustidan nisbatan qattiq siyosiy nazorat o‘rnatiladi. Chunki bu
davlatlarning vassalligi faqat o‘lpon to‘lash bilan chegaralanar edi. Isfijobdan
Toshkent vohasigacha, shimolda Janubiy Afg‘oniston va shimoli-g‘arbiy
Pokistongacha bo‘lgan hududlarga xoqon To‘n yabg‘uning ishonchli vakillari -
tudunlar yuborilib , ular soliqlar yig‘ish va xoqon qarorgohiga yuboriladigan
o‘lponlarni qattiq nazoratga oldilar. Mahalliy hokimlarga ularni xoqonlik
ma’muriy boshqaruviga qo‘shilganlik ramzi sifatida turk unvonlari berildi. Shu
bilan birgalikda To‘n yabg‘u nisbatan kuchli bo‘lgan mahalliy hukmdorlar bilan
shaxsiy munosabatlarini mustahkamlashga harakat qildi. Manbalarda To‘n
yabg’uning Samarqand hokimiga o‘z qizini xotinlikka berganligi haqida ma’lumot
bor. Xitoy manbasi To‘n yabg‘u haqida ma’lumot berar ekan shunday xabar
beradi: -“G‘arb varvarlari hali hech qachon bunchalik qudratli bo‘lgan emas”102.
O’ta yakkahokimlik xususiyatiga ega bo‘lgan To‘n yabg‘u boshqaruvi talon-
tarojchilik urushlari natijasida boyib ketgan qabila zodagonlari orasida norozilik
harakatlarini kuchaytirib yubordi. Boshlanib ketgan o‘zaro kurashlarni bartaraf
etishga harakat qilgan To‘n yabg‘uning tog‘asi Qo‘l Bahodir jiyanini o‘ldirib
o‘zini Qo‘l Elbilga xoqon deb e’lon qiladi. Ammo, qabila boshliqlarining ayrimlari
boshqa da’vogarni qo‘llab-quvvatlaganlari tufayli yana qabilalararo kurashlar
boshlanib ketadi. 630-634-yillarga kelib xoqonlik o‘zining Sirdaryoning g‘arbidagi
O‘rta Osiyo mulklaridan mahrum bo‘ldi. G‘arbiy turk xoqonligining asosi bo‘lgan
dulu va nushibi qabilalari o‘rtasida o‘zaro kurashlar avj olib ketdi.
634-yilda nushibi qabilasi tomonidan qo‘llab-quvvatlangan Ishbara Elterish
Sher xoqon hokimiyat tepasiga keldi. U harbiy ma’muriy tartib bo‘lgan “o‘n o‘q
eli” boshqaruvini qayta tiklashga harakat qilib, qabila boshliqlarini o‘ziga shaxsan

tobe qilish maqsadida islohotlar o‘tkazdi. Undan tashqari, amaldagi nazoratni
amalga oshirish maqsadida Ishbara har bir mulkka xoqon urug‘i a’zosi - shodni
jo‘natadi. Shodlar qabila zodagonlari bilan hech qanday aloqada bo‘lmay, ularnig
markaziy hokimiyatga intilishini kuzatib borgan. Bu mahalliy hokimlarning
siyosiy tashabbuslarini nihoyatda chegaralab qo‘yar edi. Ammo, Ishbara Elterish
Sher boshchiligidagi xoqonlik hokimiyatining harbiy-siyosiy layoqati qaram
mulklar va qabilalarni ushlab turishga qodir emas edi. 638-yilda dulu qabilasi
o‘zlariga jo‘natilan shodni xoqon deb e’lon qildilar. Shundan so‘ng dulu va nushibi
qabilalari o‘rtasida og‘ir va qonli urushlar bo‘lib o‘tib g‘arbiy xoqonlik ikki
qismga bo‘linib ketdi. Shunday bo‘lsada, xoqonlikdagi qabilalararo va sulolalararo
urushlar 17 yil (640-657) davom etdi103.
Shunday qilib, VII asrning o‘rtalarida G‘arbiy turk xoqonligi zaiflashib bir
necha qismlarga bo‘linib ketdi. Vaziyatdan foydalangan Xitoyning Tan imperiyasi
qo‘shinlari 657-659-yillarda Yettisuvga bostirib kirdilar. Xitoy bosqinchilariga
qarshi kurashlar uzoq yillar davom etdi. Faqatgina VII asrning oxirlariga kelib
xoqonlik o‘z mustaqilligini tiklashga muvaffaq bo‘ldi va xitoyliklar vakili Xusrav
Bo‘rishod mamlakatdan xaydab yuborildi.
O‘z davrida Turk hoqonligidagi madaniy jarayonlar Buyuk ipak yo‘lidagi
keng ko‘lamdagi, xalqaro aloqalar tufayli jamiyatdagi siyosiy-iqtisodiy va ijtimoiy
voqealar bilan o‘zaro bog‘liqlikda rivojlanib bordi. O‘troq dehqonchilik vohalari
aholisi va dasht qabilalari o‘rtasidagi madaniy aloqalar ayniqsa kuchaydi. Bu
davrdagi madaniy hayot moddiy madaniyat buyumlari, me’morchilik va san’at, din
va yozuv kabilarda o‘z ifodasini topdi.
Dehqonlar mavjud suv resurslari hamda lalmikor yerlar imkoniyatlaridan
foydalanib, asosan don ekinlari hamda qovun, tarvuz, beda, uzumchilik,
paxtachilik sohalaridan yuqori hosil yetishtirganlar. Mevali daraxtlardan bog‘-
rog‘lar yetishtirishga alohida ahamiyat berilgan. Shahar aholisi asosan
hunarmandchilik va savdo-sotiq bilan mashg‘ul edi. Dehqonchilik va
konchilikdagi taraqqiyot ko‘lami va sifati o‘zidan keyingi uch tarmoq
hunarmandchilik, qurilish, savdo-sotiq ravnaqi uchun qatta turtki bo‘ladi. Shuning

uchun bu vaqtda metalsozlik, zargarlik, kulolchilik, duradgorlik, shishasozlik keng
rivoj topgan. Hunarmandchilik rivojiga turkiy aholi katta ta’sir ko‘rsatdilar.
Chunki ularda qadimdan ko‘pchilik kasb-hunarlar juda rivojlangan edi. Turkiy
xoqonlik ulkan hudud ichida zarur tinchlikni ta’minlaganligi natijasida “Buyuk
ipak yo‘li” samarali ishlashda davom etdi. O‘lkaning asosiy savdo hamkorlari
Eron, Xitoy, Hindiston va Vizantiya edi. Bu mamlakatlarga to‘qimachilik,
ipakchilik mahsulotlari, qimmatbaho toshlar va ulardan ishlangan buyumlar ,
taqinchoqlar, dorivorlar, nasldor arg‘umoqlar, bir necha xil tuz, sharob,
bog‘dorchilik mahsulotlari, qazilma boylik va hokazolar olib borilgan. Ayniqsa
Sug‘d savdogarlarining mavqei kuchli bo‘lgan. Shu ma’noda xitoylik muallifning
quyidagi guvohligi e’tiborga sazovordir: “(Sug‘diyonalik) erkaklar yigirma yoshga
to‘lishlari bilan qo‘shni mamlakatga oshiqadilar va qayerda qulaylik va manfaat
bo‘lsa u erga ham qadam ranjida etadilar”. O‘rta Osiyoning shu davrdagi Marv,
Poykand, Buxoro, Samarqand, Shosh, Isfijob, Suyob kabi shaharlari savdo-
sotiqning markazlari edi. Xitoy bilan savdo munosabatlari ayniqsa, rivojlanib, 627-
647-yillar mobaynida Xitoyga 9 marotaba savdo elchilari yuborildi. O‘rta Osiyoda
shu paytda 15 taga yaqin mayda davlatlar bo‘lib, Buxoroda buxorxudotlar,
Xorazmda xorazmshohlar, Shosh va Iloqda bo‘dun va dehqonlar, Farg‘onada
ixshidlar hukmronlik qilishgan. Ularning hammasi Turkiy xoqonlikka qaram
bo‘lsa-da, amalda yarim mustaqil edilar. Ta’kidlash joizki, O‘rta Osiyoning turk
xoqonligi tarkibiga kirgan davridagi moddiy madaniyati o‘zida mahalliy o‘troq
xalqlar va ko‘chmanchi turklarning mushtarakligini aks ettiradi. Ularning
umumiyligi qurol-aslaxa, zeb-ziynat buyumlarining o‘xshashligida, qimmatbaho
metallardan ishlangan buyumlar ko‘rinishida o‘z aksini topgan. Tadqiqotchilarning
fikricha, moddiy madaniyatdagi umumiylik, avvalo, O‘rta Osiyo shahar va
qishloqlari hamda turk xoqonlari manfaatlarining umumiyligi bilan bog‘liq edi.
Turkiylarning dini haqida “Vey-shu” va “Suy-shu” Xitoy yilnomalarida
qayd etilgan. Unda turkiylar dini odatlari haqida shunday ma’lumotlar bor:
1-xoqon qarorgohiga Sharq tomonidan kiritilgan, bu bilan kun chiqish tarafga
hurmat ma’nosi ifodalangan, ayni paytda quyoshga sig‘inishni ham bildirgan.

2-har yili xoqon o‘z amaldorlari bilan maxsus , g‘orga borib, ota-bobolari ruhiga
qurbonlik keltirgan.
3-har 5-marotaba oy chiqishida va o‘sha oyning o‘rtasida xoqon yaqinlarini yig‘ib,
daryo bo‘yiga borgan osmon ruhi (tangri) ga qurbonlik keltirganlar104.
Qabilalar o‘rtasida ham turli xudolarga e’tiqod qilish bo‘lgan. Tangri
(osmon ruxi) barcha qabilalar uchun yagona asosiy xudo bo‘lgan. Unga doimiy
qurbonliklar keltirganlar. Ular ruh abadiyligi, narigi dunyo borligiga
ishonganlar105. Biror kishi qazo qilsa yoniga boshqa kishilar, buyumlarni ham
qo‘shib ko‘mganlar. Masalan, 576-yil Istemi-yabg‘a vafot etganida u bilan birga 4
ta harbiy asir o‘ldirilib ko‘milgan. Muqanxon vafot etganida unga oxiratda xizmat
qilish uchun 20.000 kishi o‘ldirilib, birga ko‘milgan. Qiyomat kunini turkiylar
“Qoldirilgan kun” deb ataganlar. Turkiylar qabr toshlari, ya’ni bitigtoshlar yoniga
odamlarining tosh haykalchalarini qo‘yishgan. Ular “Balballar” deyilgan. Bu
balballar o‘lgan odamning ruhiga bag‘ishlangan yodgorlikdir. Shamanizm o‘sha
davrda turkiylarning asosiy dini bo‘lib, keyinchalik ular ichida buddizim,
xristianlik va boshqa dinlar ham tarqalgan. Tosh bitiglarida o‘lgan odamga
madhiyadan tashqari, ko‘plab tarixiy xodisa va voqealar ham bitilgan. Bunday
bitiglar ichida eng ma’lumlari Kul tigin bitigtoshi, Bilga xoqon bitigtoshi,
To‘nyuquq bitigtoshi va boshqalar mashhurdir. Bular birgalikda O‘rxun-Yenisey
yozuvlari deb ataladi. Shuningdek, qog‘ozga yozilib, Xitoydan topilgan 104 satrlik
“Ta’birnoma” asarida ham turkiylar xayotining sahifalari yor.
Ko’k-turklar idorasi ostida yashayotgan turk arvoniy xalqlari orasida ham
budda dini keng yoyilgandi. Buddaviy rohiblar dinlarini turk xoqonlariga va
xalqiga qabul qildirmoq uchun jonlarini jabborga berishar edi. Chunonchi,
Muqonxonning xalafi Topu (topo)xon (572-581) bir rohibning ta’sirida budda
diniga kiradi va bundan keyin hukmdorlik mavqeini o’sishiga ishonadi. Biroq
ushbu hodisa dinning yoyilishiga hech qanday ta’sir o’tkazmaydi. Ko’k-
turklarning xoqoni Tung yabg’u 626-yilda ziyoratga kelgan bir rohibni hurmat

bilan kutib olib, uning sharafiga bazm beradi. Biroq barcha g’ayrat va tashviqotga
qaray, turklar o’z shomoniy dinlariga sodiq qolganlar.
Turk xoqonligi davri O‘rta Osiyoda ko‘plab yirik shaharlar mavjud edi.
Katta va kichik shaharlarda hunarmandchilik, me’morchilik, rassomlik,
haykaltaroshlik kabilar rivojlanadi. Ularning ayrim namunalari o‘sha davrda
bunyod etilgan qasr va saroylarni bezagan devoriy suratlar va ganchkor naqshlar ,
haykallar va haykalchalar, tangalarda zarb etilgan ramzlar sifatida bizning
kunlarimizgacha saqlanib kelgan. Ularda o‘sha davrdagi ijtimoiy-iqtisodiy va
siyosiy hayotdagi o‘zgarishlar o‘z aksini topgan. Surxon vohasidagi Bolaliktepa,
Zarafshon vodiysidagi Panjikent, Varaxsha va Afrosiyob, Farg‘onadagi Quva
xarobalaridan topilgan devoriy suratlar manzaralari shular jumlasidandir.
Bu davrda ulkan hududlarda yashagan turli xalqlarning til va yozuvlari bir-
birlariga ta’sir o‘tkazgan edi. Arab yozuviga qadar turk-runiy, uyg‘ur, moniy,
sug‘d, braxma, kxaroshtiy, xorazmiy va suryoniy yozuvlari mavjud edi. Sug‘d,
Xorazm va Toxariston aholisining alohida-alohida yozuvlari bor edi. Sug‘d va
Xorazm yozuvlari oromiy yozuvi asosida paydo bo‘lgan bo‘lsa, bu yozuvlar
asosida Toxariston yozuvi paydo bo‘ladi. Sug‘d yozuvlari keng hududlarga
tarqalgan bo‘lib, bu jarayon Sug‘diylarning yangi yerlarni o‘zlashtirish faoliyati va
savdogarlarning ipak yo‘lidagi say-xarakatlari bilan bog‘liq edi. Shu bois bo‘lsa
kerakki, Sug‘d tilidagi yozma yodgorliklar O‘rta Osiyo, Qozog‘iston, Sharqiy
Turkiston, Pokiston va Mo’g‘uliston hududlaridan topib tekshirilgan. Sug‘d yozuvi
ish yuritishda, savdo va madaniy aloqalarda katta ahamiyatga ega bo‘lib, qadimgi
uyg‘ur, mo’g‘ul va manjurlar yozuvlari paydo bo‘lishiga asos bo‘ldi.
Bu davrda Xorazmda mahalliy yozuv keng tarqalgan va amalda bo‘lgan.
Tuproqqal’adan shoh arxivlarining topilishi bunga misol bo‘la oladi. Boy bezaklar,
sopol, metall idishlar, devoriy sur’atlar, kiyimlardagi tasvirlar bu yerda tasviriy
san’atning rivojidan dalolat beradi.
Turklar sarrojlik, ruda qazib olish va undan qurol-yarog‘ yasashda
ayniqsa mohir edilar. Turklar yasagan qurol-yarog‘ va zeb-ziynat buyumlari
o‘zining xilmaxilligi va pishiqligi bilan ajralib turgan.

Bu davrda konchilik ishlari ham ancha rivojlangan. Oltin, temir, kumush,
mis, qimmatbaho toshlar, turli ma’danlar Sug‘d, Shosh, Farg‘ona, Qashg‘ar,
Tohariston kabi viloyatlardan qazib olinganligi manbalarda aniq ko‘rsatilgan.
II. bob. Sharqiy va G’arbiy turk xoqonligida davlat boshqaruv tizimi
2.1. Sharqiy turk xoqonligida davlat boshqaruv tizimi
O‘rta Osiyoning Turk xoqonligi tarkibida bo‘lishi o‘sha davr davlatchilik
tarixi, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayot uchun muhim ahamiyatga ega bo‘ldi.
Avvalo, Turk xoqonligi juda katta hududlardagi turkiy qabilalarning birlashuvi va
jipslashuviga keng imkoniyatlar yaratib , O‘rta Osiyodagi ayrim turkiy xalqlar
shakllanishiga asos soldi. Yana bir ahamiyatli tomoni shundaki, avval Turk
xoqonligi, keyin esa G‘arbiy turk xoqonligining qudratli va ko‘chmanchilarga xos
shiddatli harbiy tashkiloti, Sug‘diylarning bevosita aralashuvi tufayli olib borgan
diplomatik siyosati Xitoy, Vizantiya va Eronning O‘rta Osiyo ilk o‘rta asrlar davri
xalqlari va elatlariga nisbatan olib borayotgan tajovuzkorlik siyosati yo‘liga
mustahkam to‘siq qo‘ydi.
Bepoyon dasht va cho’l hududlarida, serhosil va sersuv vohalarda tashkil
topgan ulkan davlat birlashmalari kattagina hududlardagi shaharlar,
hunarmandchilik, madaniyat, savdo-sotiq va o‘zaro aloqalarning rivojlanishi uchun
keng imkoniyatlar ochib berdi. Masalaning yana bir eng muhim tomoni shundaki,
Turk xoqonligi mavjudligi davr - ko‘chmanchilar madaniyati insoniyat
sivilizatsiyasining o‘z yo‘nalishi va jihatlariga ega bo‘lgan o‘ziga xos va betakror
tarmog‘i bo‘lib, o‘troq aholi madaniyati bilan aralashib, uyg‘unlashgan madaniyat
paydo bo‘lishi davri bo‘ldi.
Turkiy elatlarning keng sharqiy hududlarda qadim-qadim davrlardan buyon
yashab, o‘zlaridan munosib madaniy iz qoldirib kelganligini juda ko‘plab tarixiy
manbalar tasdiq etadi. Mo‘’tabar Xitoy manbalari, mashhur «O‘g‘iznoma», Urxon-
enasoy yozuvlari, Kultegin bitiklari bunga ishonchli guvohdir. Oltoy, Tuva hamda
ularga tutash hududlarda turli turkiy qabilalar, chunonchi, Ashin, Arg‘u, O‘g‘iz,

To‘qqiz o‘g‘iz, O‘ttuz tatar, Karluq, Kitan, Tolis, Turk, Uyg‘ur, To‘qri (toharlar),
Quriqan, Duba (tuba-tuva)va boshqalar yashardilar.
VI asr boshlarida Oltoyda siyosiy jarayonlar faollashadi. O‘sha paytda
hozirgi Mo‘g‘uliston va qisman Xitoyning shimoliy hududlari ustidan Jujan
xonligi hukmronlik qilardi. Sharqiy Turkiston, Farg‘ona, Sug‘diyona, Xorazm,
Baqtriya, Shimoliy Hindiston va Sharqiy Eron hududlarida esa eftaliylar
hukmronlik qilardi. Manbalarda ta’kidlanishicha Xitoyning shimoliy qismida
hukmronlik qiluvchi Vey sulolasi (386-558) xonadonlarining kelib chiqishi ham
turkiy tilli xalqlarga borib taqalardi. Shunday qilib, VI asr boshlarida Uzoq
Sharqdan Kaspiy dengizgacha bo‘lgan hududlarda hokimiyat tepasida turkiy
sulolalar turardi.
VI asr boshlarida Oltoydagi turkiy qavmlar orasida Ashin urug‘ining mavqei
ko‘tariladi. Ashin urug‘idan Asan va Tuu 460-545 yillarda boshqa urug‘larni
o‘zlariga bo‘ysundiradilar va Oltoyda turkiy qabilalar ittifoqiga asos soladilar.Tuu
o‘g‘li Bumin Tele qabilasini ham bo‘ysundiradi. Bumin Jujan xonligiga tobelikdan
chiqish uchun kurashadi va 551 yilda Jujan xoni qo‘shinlarini engib, ularni o‘ziga
bo‘ysundiradi. Bumin 551 yilda yangi davlat – Turk hoqonligiga asos soladi.
Uning poytaxti Oltoydagi O‘tukan shahri edi. Xoqonlik tez orada kuchayib, uning
dovrug‘i ortib borgan. U ko‘p bor Xitoyga yurishlar qilib, uning bir qancha
hududlarini bosib olgan. Xitoy podsholigi Turk xoqonligiga har yili o‘lpon
tariqasida yuz bo‘lakdan ipak mato berib turishga majbur bo‘lgan.

2.2. G’arbiy Turk xoqonligida davlat xoqonligida davlat boshqaruv tizimi
563-567 yillar davomida Istami yabg‘u qo‘shinlari eftaliylar davlatiga
ketma-ket zarbalar berib uning hududlarini, ya’ni hozirgi O‘rta Osiyo va Kaspiy
dengizigacha bo‘lgan erlarni egallashga muvaffaq bo‘ladi. Buning oqibatida
Eftaliylar davlati qulaydi. Turk xoqonligi O‘rta Osiyo erlarini ishg‘ol etgach, uning
hududlari bevosita Eron chegarasiga tutashadi. Dastlab xoqonlik Eron bilan yaxshi
qo‘shnichilik, savdo-sotiq aloqalarini o‘rnatishga intiladi. Eron shohi Xusrav 1
Anushirvonga turk malikasi uzatiladi, Eronga elchilar yuboriladi. Biroq Turk
xoqonining Eronga ikki bor yuborgan elchilari faoliyati muvaffiyatsiz chiqqach,
Eronning turklar bilan murosaga bormasligi, uning qat’iy dushmanligi
ro‘yirost ma’lum bo‘ladi. Buning boisi Eron shohining O‘rta Osiyo hududlariga
da’vogarligida edi. Bu esa, shubhasiz, bir necha bor xoqonlikning Eron bilan
urushlar olib borishiga sabab bo‘ladi. Istami qo‘shiqlari Eron shohi Xisrav I ni
engadi, Eron shohlari Turk xoqonligiga 400 ming Vizantiya tillasi hajmida tovon
to‘lash majburiyatini olishga majbur bo‘ladi. Mug‘anxon va uning avlodlari
g‘arbda Qora dengizgacha bo‘lgan hududlarni zabt etib o‘zlariga bo‘ysundiradilar.
Turk xoqonligi 568-569 yillarda o‘sha davrning qudratli davlati-Vizantiya
bilan iqtisodiy va savdo-sotiq aloqalarini o‘rnatishga intilib, so‘g‘d savdogari
Maniax boshchiligidagi elchilarni u erga yuboradi. Elchilar imperator Yustinian II
qabulida bo‘ladi. Shundan so‘ng Vizantiyannig Zemarx boshliq elchilari xoqonlik
davlatiga keladi. Bu esa shu davlatlar o‘rtasida o‘zaro ishonch va savdo-tijorat
munosabatlarini o‘rnatishda muhim ahamiyat kasb etgan deyishga asos beradi.
Turk hoqonligida boshqaruv tartiblari haqida gap borganda shuni ta’kidlash
kerakki, Turk hoqonlari O‘rta Osiyo hududlariga hukmronlik qilsa-da, biroq o‘zlari

bu hududga ko‘chib kelmadilar. Ular Ettisuv va boshqa hududlardagi markaziy
qarorgohlarida qolib, bo‘ysungan hududlarni mahalliy hukmdorlar orqali
boshqarib, ulardan olinadigan soliq-o‘lponlar va to‘lovlar bilan kifoyalanganlar.
Bundan ko‘rinadiki, Turk xoqonligi davrida bu hududdagi mavjud mahalliy davlat
tuzilmalari, ularning boshqaruv tizimlari saqlanib, ichki siyosat bobidagi mustaqil
faoliyatlari davom etgan. Xoqonlik istisno hollardagina o‘lkaning ijtimoiy-siyosiy
hayotiga aralashardi. Bu narsa ko‘proq tashqi siyosat, xalqaro savdo-sotiq
masalalariga daxl etardi. Xitoy manbalarida ta’kidlanganidek, Zarafshon,
Amudaryo va Qashqadaryo vohalarida bu davrda 9 ta mustaqil hokimlik-davlatlar
mavjud bo‘lgan: Samarqand, Ishtixon, Maymurg‘, Kesh, Nahshab, Kushon,
Buxoro, Amul va Andxoy shular jumlasidandir. Ayniqsa Samarqand, Buxoro,
Xorazm va Choch (Toshkent) hokimliklari o‘zlariga ancha mustqil bo‘lganlar.
Buxorxudotlar zarb etgan tanga pullar keng muomalada bo‘lgan. Shu bilan
birlikda bu davlat hokimliklari o‘rtasida o‘zaro adovat, kurash, ichki ziddiyatlar
to‘xtovsiz bo‘lib turgan. Bu esa mahalliy aholi hayoti, turmushini nochor ahvolga
duchor etgan. 585-586 yillarda Buxoroda zodagon dehqon va boy savdogarlarga
qarshi qo‘zg‘olon ko‘tariladi. Unga Obro‘y boshchilik qiladi. Hoqon Qora-cho‘rin
qo‘shinlari qo‘zg‘olonni bostirib, qo‘zg‘olonchilarni qattiq jazolaydi.
VII asr ikkinchi yarmida ancha kuchayib ketgan Xitoy O‘rta Osiyo
hududlarini ham o‘z qo‘l ostiga kiritish payiga tushadi. Biroq 670 yilda tibetliklar
bosh ko‘tarib, sharqiy Turk xoqonligini yangidan tiklaganlaridan so‘ng va bu
davlat Xitoy uchun kutilmagan xavf-xatarni keltirib chiqargach, endilikda Xitoy
O‘rta Osiyoga bo‘lgan o‘z da’vosidan voz kechib, butun diqqatini Tibetga qaratadi.
Bu davrda O‘rta Osiyo hududlarida Turk xoqonligi ta’siri tobora zaiflashib boradi.
Bunga mahaliy hokimliklar o‘rtasidagi ichki ziddiyatlar, er-mulk uchun o‘zaro
kurashlar ham sabab bo‘ladi. Bu esa pirovard oqibatda bu hududlarning arab
istilochilari tomonidan bosib olinishiga sabab bo‘ldi.
Endi xoqonlik davrida Turonzaminda kechgan ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy
hayotga nazar tashlar ekanmiz, shu narsa ayon bo‘ladiki, Turk xoqonligining
sharqiy erlaridan farqli o‘laroq bu hududda aholining ijtimoiyiqtisodiy hayot tarzi,

madaniy darajasi nisbatan yuqori bo‘lgan. Gap shundaki, sharqiy hududlarda
yashagan ko‘pchilik ko‘chmanchi turklarda urug‘-qabilachilik munosbatlari hamon
kuchli saqlangan. Aholining quyi tabaqasi budun yoki qora budunlar deb atalgan.
Urug‘-qabilaning nomdor vakillari «beklar» deb yuritilgan. Jamoani xoqon va
zodaganlar kengashi – «Qurultoy» boshqargan. Katta patriarxal oilalar-
xo‘jaliklarning boshliqlari «Kadxudolar» deb atalgan. O‘rta Osiyo erlarida esa bu
davrda dehqonchilik, bog‘dorchilik va uzumchilik sohalari yuksak darajada
rivojlangan. O‘lkaning Farg‘ona, Xorazm va Zarafshon vohalarida ko‘plab suv
ayirg‘ichlar, kanallar, suv havzalari bunyod etilgan. Farg‘ona va Sug‘dda aholining
bir qismi tog‘-kon ishlari bilan ham mashg‘ul bo‘lgan. Bu erlarda oltin, mis, temir
eritish, ulardan kerakli asbob-anjomlar ishlash yaxshi yo‘lga qo‘yilgan.
Shuningdek Iloqda qo‘rg‘oshin, kumush, Shaxrisabzda esa qizil tuz qazib
olingan.
Xoqonlik davrida shaharlar hayoti xiyla rivoj topgan. Xitoy manbalarida
tilga olingan Xorazm, Farg‘ona, So‘g‘d, Chu vodiysidagi shaharlar; shuningdek
Tuproqqal’a, Buxoro, Samarqand, Ishtixon, Toshkent, Isfara, Qubo (Quva), Koson
va boshqalar o‘sha davrning hunarmandchilik va savdo-sotiq tarmoqlari gurkirab
rivojlangan shaharlari bo‘lgan. Buyuk ipak yo‘li bu shaharlarning xalqaro savdoda
faol ishtirok etishini ta’minlagan. O‘rta Osiyolik qo‘li gul hunarmandlar,
to‘quvchilar, zargarlar, miskaru temirchilar, ko‘nchiyu qurolsozlar ishlab
chiqargan nafis, xaridorgir buyumlar, asbob-anjomlar dunyoning turli nuqtalariga
yuborilgan. Mahalliy hunarmandlar ishlab chiqargan rangli shishalar, qimmatbaho
qog‘ozlar, zotdor otlarga xalqaro miqyosida talab katta bo‘lgan. Bu davrning
o‘ziga xos muhim o‘zgarishlaridan yana biri-bu O‘rta Osiyo kulolchiligi
hunarining yuksak san’at darajasida rivojlanganligidir.
Bu davrda ham yurtimizda moddiy va ma’naviy madaniyatning yangi-yangi
betimsol namunalari yaratildi. Turli olimlar mutaxassislar baxsiga sabab bo‘lgan
Turk-ruin, Urxon-Enasoy yozuvi, Kultegin bitiklari, Bilga xoqon yodnomasi va
shu singari noyob topilmalar turk yozma madaniyatning qadimiyligi va
rangbarangligiga guvohlik beradi. 1970 yilda Almati yaqinidagi «Issiq» degan

joydan topilgan va fanga «Issiq yozuvi» nomi bilan kirgan turkiy yozuv ham
bizning yozuv tariximizga oid qarashlarimizni yanada boyitadi. Endilikda topilgan
noyob ashyoi dalillar asosida turkiy yozuvning tarixi miloddan avvalgi II-I asrlarga
borib tutashishi ma’lum bo‘ldi.
Turonzaminda turkiy yozuv bilan bir qatorda so‘g‘d va xorazm yozuvlari
ham keng qo‘llanilgan. So‘g‘d yozuvi 22 ta belgidan iborat bo‘lib, chapdan o‘ngga
qarab yozilgan. Shaharlarda so‘g‘d-turk ikki tilliligi rasmiy odat bo‘lganligi haqida
Mahmud Qoshg‘ariyning «Devoni lug‘atit turk» (XI asr) asarida qayd etib o‘tgan.
Bu yozuvlarda ulug‘ ajdodlarimizning katta tarixi, boy madaniyatiga oid mislsiz
ma’lumotlar aks etgan. Yana shu narsa diqqatga sazovorki, o‘sha davrlarda ulug‘
ajdodlarimiz o‘z navqiron nasllari to‘g‘risida ham muttasil qayg‘urganlar. Shu
boisdan o‘smir 5 yoshga to‘lishi bilan uni ilm olishga yo‘llab, dastavval, xatsavdo
va hisob-kitobni o‘rganishga jalb etganlar. Bola o‘smir-balog‘at yoshiga etkach esa
uni dunyo tanish, savdo-tijorat ishlarini o‘rganish uchun xorijiy ellarga
yuborganlar.
Turk xoqonligida yashagan xalqlarning diniy tasavvurlari ham turlicha bo‘lgan,
ko‘p xudolilik xukm surgan. Bu esa ularda turli xil osmoniy va er
jismlarigaquyosh, oy, er-suv, hayvonlar va boshqa narsalarga sig‘inishlikni keltirib
chiqargan. Osmon xudosi Tangri turk qavmlarining eng oliy xudosi hisoblangan.
Hozirda «Tangri» iborasi Alloh nomiga nisbat sifatida qo‘llaniladi.
O‘rta Osiyo xalqlari orasida zardushtiylik dini bilan bir qatorda ko‘pgina
joylarda buddizm, monizm yoki xristianlik dinlariga e’tiqod qilishlik keng
yoyilgan. Bu narsa qadimgi ajdodlarimizning tor, biqiq holda hayot kechirmasdan
balki, boshqa ko‘plab qavmlar, elatlar bilan bog‘lanib, aralashib, ma’naviy jihatdan
yaqinlashib hayot kechirganliklaridan dalolat beradi. O‘rta Osiyo xalqlari orasida
tasviriy san’at o‘ziga xos uslubda rivojlangan. Jumladan, Varaxsha xarobalaridan
topilgan saroy binolari devorlari, peshtoqlariga bitilgan rang-barang, bir-biridan
nafis va jozibador rasm-suratlarni (qurollangan yoxud ov qilayotgan jangchi
askarlar, oq fillar, tuyalar, otlar va boshqa xil hayvonlar, parrandayu darrandalar

v.x.z.) ko‘zdan kechirar ekanmiz, bunda ajdodlarimizning noyob iste’dodi va
aqlzakovatiga tan beramiz va o‘zimizda g‘urur tuyamiz.
1354- yilda turklar zilzila natijasida mudofaa istehkomlari vayron bo ʻ lgan Gelibolu
( tur . Gelibolu ) shahrini osonlik bilan egalladi . 1356 yilda O ʻ rxonning o ʻ g ʻ li
Sulaymon boshchiligidagi qo ʻ shin Dardaneldan o ʻ tdi . Bir qancha shaharlarni,
jumladan, Dzorillos (tur. Chorlu)ni qo‘lga kiritgan Sulaymon qo‘shinlari
Adrianopol (gastrol. Edirne) tomon harakatlana boshladilar, ehtimol bu yurishning
asosiy maqsadi edi. Biroq, taxminan 1357 yilda Sulaymon barcha rejalarini amalga
oshirmasdan vafot etdi.
Ko'p o'tmay, O'rxonning yana bir o'g'li - Murod boshchiligida Turkiyaning
Bolqondagi harbiy operatsiyalari qayta boshlandi. O‘rxon vafotidan so‘ng, Murod
hukmdor bo‘lgach, turklar Adrianopolni olishga muvaffaq bo‘ldilar. Bu, turli
manbalarga ko'ra, 1361-1363 yillar oralig'ida sodir bo'lgan. Bu shaharning qo'lga
olinishi nisbatan oddiy harbiy operatsiya bo'lib chiqdi, blokada va uzoq davom
etgan qamal bilan birga bo'lmagan. Turklar Adrianopolning chekkasida
vizantiyaliklarni mag'lub etishdi va shahar deyarli himoyasiz qoldi. 1365 yilda
Murod qarorgohini Bursadan bir muddat bu yerga ko‘chirdi.
Murod sultonlik unvonini oldi va Murod I nomi bilan tarixga kirdi. Qohirada
bo‘lgan Abbosiy xalifasi hokimiyatiga tayanmoqchi bo‘lgan Murodning vorisi
Boyazid I (1389-1402) unga Rum sultoni unvonini tan olishni so‘rab maktub
yuboradi. Biroz vaqt o'tgach, Sulton Mehmed I (1403-1421) musulmonlar uchun
bu muqaddas shaharda sultonlik unvoniga bo'lgan huquqlarini sheriflar tomonidan
tan olinishini so'rab, Makkaga pul jo'natishni boshladi.
Shunday qilib, bir yuz ellik yildan kamroq vaqt ichida kichik beylik
Erto‘g‘rul keng va ancha kuchli harbiy davlatga aylandi.
Yosh Usmonli davlati o'z taraqqiyotining dastlabki bosqichida qanday edi? Uning
hududi allaqachon Kichik Osiyoning butun shimoli-g'arbiy qismini qamrab olgan
bo'lib, Qora va Marmara dengizlari suvlarigacha cho'zilgan. Ijtimoiy-iqtisodiy
institutlar shakllana boshladi.

Usmon davrida uning beyligida haligacha qabila hayotiga xos bo lganʻ
ijtimoiy munosabatlar hukmron edi, bu vaqtda beylik boshlig ining hokimiyati
ʻ
qabila elitasining yordamiga asoslangan bo lib, uning harbiy tuzilmalari agressiv
ʻ
harakatlarni amalga oshirgan. Usmonli davlat institutlarining shakllanishida
musulmon ruhoniylari muhim rol o‘ynagan. Musulmon ilohiyotshunoslari,
ulamolari ko'plab boshqaruv funktsiyalarini bajardilar, ularning qo'lida adolatni
amalga oshirish edi. Usmon Mavleviylar va Bektoshilar darveshliklari,
shuningdek, Kichik Osiyo shaharlarining hunarmandchilik qatlamlarida katta
ta sirga ega bo lgan ahilar diniy birodarligi bilan mustahkam aloqalar
ʼ ʻ
o rnatgan.
ʻ Ulamoga, darvesh tariqati va ahiylarga tayangan Usmon va uning
vorislari nafaqat o z kuchlarini mustahkamladilar, balki musulmonlarning jihod,
ʻ
“iymon uchun kurash” shiori bilan bosqinchilik yurishlarini asoslab berdilar.
Qabilasi yarim ko'chmanchi turmush tarzini olib borgan Usmon hali ot
podalari va qo'y podalaridan boshqa hech narsaga ega emas edi. Ammo u yangi
hududlarni egallashni boshlaganida, xizmat uchun mukofot sifatida erlarni o'zining
yaqin sheriklariga taqsimlash tizimi paydo bo'ldi. Bu mukofotlar timarlar deb
atalgan. Turk yilnomalarida Usmonning mukofotlar shartlari haqidagi farmonida
shunday deyilgan:
“Birovga berayotgan Timar, sababsiz olib qolmasin. Agar men timar bergan
kishi vafot etsa, o‘g‘liga bersinlar. Agar o'g'il kichkina bo'lsa, unda baribir, urush
paytida uning xizmatkorlari o'zi sog'lom bo'lgunga qadar yurishlariga ruxsat
bering. O‘ziga xos harbiy fief tuzumi bo‘lgan va oxir-oqibat Usmonlilar davlati
ijtimoiy tuzilishining asosiga aylangan timar tuzumining mohiyati shundan iborat.
Timar tizimi o zining yakuniy shaklini yangi davlat mavjudligining birinchi
ʻ
asrida oldi. Timarlarni berishning oliy huquqi sultonning imtiyozi edi, ammo 15-
asrning o'rtalaridan boshlab. Timarlar ham bir qancha oliy kishilarga shikoyat
qildilar. Askar va sarkardalarga yer uchastkalari shartli mulk sifatida
berilgan. Muayyan harbiy vazifalarni bajarish sharti bilan, timar sohiblari,
timoriylar ularni avloddan-avlodga o'tkazishlari mumkin edi. Shunisi e'tiborga

loyiqki, Timariylar, aslida, xazina mulki bo'lgan erlarga emas, balki ulardan
keladigan daromadlarga ega edilar. Ushbu daromadlarga qarab, bunday turdagi
mulklar ikki toifaga bo'lingan - yiliga 20 ming akcegacha bo'lgan timarlar va
zeamets - 20 dan 100 ming akcegacha. Ushbu summalarning haqiqiy qiymatini
quyidagi raqamlar bilan solishtirish mumkin: XV asrning o'rtalarida. Usmonli
davlatining Bolqon viloyatlarida bir shaharlik xonadondan o'rtacha daromad 100
dan 200 akçegacha bo'lgan; 1460 yilda Bursada 1 akce uchun 7 kilogramm un
sotib olish mumkin edi. Timariylar timsolida birinchi turk sultonlari o'z kuchlari
uchun kuchli va ishonchli tayanch - harbiy va ijtimoiy-siyosiy tayanch yaratishga
intilishgan.
Nisbatan qisqa tarixiy davrda yangi davlat hukmdorlari katta moddiy
boyliklar sohibiga aylandilar. Hatto O'rxon davrida ham beylik hukmdorining
navbatdagi yirtqich bosqinini ta'minlashga imkoni yo'q edi. O‘rta asr turkiy
yilnomachisi Husayn, masalan, O‘rxon Vizantiyaning asirlikdagi oliy mansabdor
shaxsini shu yo‘l bilan qo‘lga kiritilgan pullar bilan qo‘shin jihozlash va uni o‘sha
shaharga yuborish uchun Nikomediya arxoniga sotib yuborgani haqidagi voqeani
keltiradi. Ammo Murod I davrida rasm keskin o'zgardi. Sulton qo'shinni saqlashi,
saroylar va masjidlar qurishi, bayramlar va elchilarni qabul qilish uchun ko'p pul
sarflashi mumkin edi. Bu o‘zgarishning sababi oddiy edi – Murod I hukmronligi
davridan boshlab harbiy o‘ljaning beshdan bir qismini, jumladan, asirlarni ham
xazinaga ushlab qolish qonunga aylandi. Bolqondagi harbiy yurishlar Usmoiylar
davlatining birinchi daromad manbaiga aylandi. Bosib olingan xalqlarning o'ljalari
va harbiy o'ljalari uning xazinasini doimiy ravishda to'ldirib bordi va bosib olingan
hududlar aholisining mehnati asta-sekin Usmonli davlatlarining zodagonlari - ulug'
zotlari va lashkarboshilari, ruhoniylari va beklarini boyita boshladi.
Birinchi sultonlar davrida Usmonlilar davlatining boshqaruv tizimi shakllana
boshladi. Agar O‘rxon davrida harbiy ishlar uning yaqin safdoshlari orasidan
harbiy boshliqlar ichida hal qilinsa, ularning munozaralarida uning o‘rinbosarlari
vazirlari – vazirlar ishtirok eta boshladilar. Agar O‘rxon o‘z mulkini eng yaqin

qarindoshlari yoki ulamolari yordamida boshqargan bo‘lsa, Murod I vazirlar
orasidan barcha ishlarni – fuqarolik va harbiy ishlarni boshqarish ishonib
topshirilgan shaxsni ajratib ko‘rsata boshladi. Shu tariqa asrlar davomida
Usmonlilar ma’muriyatining markaziy figurasi bo‘lib qolgan amir vazirlik instituti
paydo bo‘ldi. Oliy maslahat organi sifatida Murod I vorislari davridagi davlatning
umumiy ishlarini amir, harbiy, moliya va sud idoralari boshliqlari, oliy musulmon
ruhoniylari vakillaridan iborat Sulton kengashi boshqargan.
Murod I davrida Usmonli moliya boshqarmasi o zining dastlabkiʻ
rasmiylashtirilishini oldi. Shu bilan birga, xazinaning asrlar davomida saqlanib
qolgan Sultonning shaxsiy xazinasiga va davlat xazinasiga bo linishi vujudga
ʻ
keldi. Ma'muriy bo'linish ham mavjud edi. Usmonlilar davlati sanjakka
bo lingan.
ʻ "Sanjak" so'zi tarjimada "bayroq" ma'nosini bildiradi, go'yo sanjak
hukmdorlari, sanjak-beylar joylarda fuqarolik va harbiy hokimiyatni ifodalaganini
eslatadi. Sud tizimiga kelsak, u butunlay ulamolar tasarrufida edi.
Bosqinchi urushlar natijasida rivojlanib, kengayib borayotgan davlat kuchli
armiya yaratishga alohida e’tibor qaratdi. Allaqachon O‘rxon davrida bu
yo‘nalishdagi dastlabki muhim qadamlar qo‘yildi. Piyoda qo'shin yaratildi -
yay. Yig ilishlarda qatnashgan davrda piyoda askarlar maosh olib, tinch davrda
ʻ
soliqlardan ozod bo lgan holda yerlarini dehqonchilik qilib yashaganlar.
ʻ O'rxon
davrida birinchi muntazam otliq qo'shinlar - midiya yaratildi. Murod I davrida
armiya dehqon piyoda qo shinlari tomonidan mustahkamlandi.
ʻ Militsionerlar,
Azaps, faqat urush davomida ishga olingan va jangovar harakatlar davrida ham
maosh olgan. Usmonlilar davlati rivojlanishining dastlabki bosqichida piyoda
qo'shinlarning asosiy qismini azaplar tashkil etgan. Murod I davrida yangichalar
korpusi ham shakllana boshladi («yeni cheri» - «yangi qo'shin» dan), keyinchalik
turk piyodalarining zarba kuchi va turk sultonlarining o'ziga xos shaxsiy
qo'riqchisiga aylandi. Bu nasroniy oilalardan bo'lgan o'g'il bolalarni majburiy
yollash bilan yakunlandi. Ular islom dinini qabul qilib, maxsus harbiy bilim
yurtida ta’lim oldilar. Yangisariylar sultonning o ziga bo ysunib, xazinadan maosh
ʻ ʻ

olib, boshidanoq turk qo shinining imtiyozli qismiga aylangan;ʻ yangichalar
korpusi qo'mondoni davlatning oliy mansabdor shaxslaridan biri edi. Biroz vaqt
o'tgach, yangichi piyoda qo'shinlari sipohiylarning otliq bo'linmalarini tuzdilar,
ular ham to'g'ridan-to'g'ri Sultonga bo'ysunib, maosh oladilar. Bu harbiy
tuzilmalarning barchasi sultonlar bosqinchilik amaliyotlarini tobora kengaytirib
borayotgan bir paytda turk qo‘shinining barqaror muvaffaqiyatini ta’minladi. Bu
nasroniy oilalardan bo'lgan o'g'il bolalarni majburiy yollash bilan yakunlandi. Ular
islom dinini qabul qilib, maxsus harbiy bilim yurtida ta’lim oldilar. Yangisariylar
sultonning o ziga bo ysunib, xazinadan maosh olib, boshidanoq turk qo shinining
ʻ ʻ ʻ
imtiyozli qismiga aylangan; yangichalar korpusi qo'mondoni davlatning oliy
mansabdor shaxslaridan biri edi.

Xulosa
Turk xoqonligida davlatning oliy hukmdori “ xoqon ” unvoniga ega bo ‘ lgan .
Xitoy manbalari ma ’ lumotlariga ko ‘ ra , turkiylar xonni taxtga o ‘ tqazishda maxsus
marosim o ‘ tkazishgan . Ya ’ ni , amaldorlar bo ‘ lajak xonni kigizga o ‘ tqazib , quyosh
yurishi bo ’ ylab 9 marotaba aylantirganlar , ishtirokchilar esa uni qutlab va ulug ‘ lab
turganlar . So ‘ ngra xonni otga o ‘ tqazib , bo ‘ yniga ipak mato bog ‘ laganlar va undan
“ Siz necha yil xon bo ‘ lmoqchisiz ?” deb so ‘ raganlar . U necha yil xon bo‘lishini
aytgan va shu muddat tugagach taxtdan ketgan.
Qadimgi turkiy afsonalarda berilishicha, turklarning tasavvuriga ko‘ra,
davlatchilikning markazi, davlatni o‘z qo‘lida birlashtiruvchi shaxs xoqon
hisoblangan. Boshqaruvda xoqonlarning hukmron sulolasi asosiy bo‘lib u uchta
kuch - osmon (tangri), yer-suvning kuch va irodasi hamda turk xalqining
yaratuvchanlik faoliyati tufayli yuzaga keltiriladi.
Xoqondan keyingi shaxs, birinchi amaldor “Yabg‘u” (Bahodir) bo‘lib, u
bosh sarkarda hisoblangan. Ammo, yabg‘u taxtga merosxo‘rlik qila olmas edi.
Turk xoqonligi taxtiga vorislik tartibi turk davlatchiligi tuzilishi uchun xos bo‘lgan
uluslarga bo‘linish tizimiga asoslanib belgilanar edi. Ushbu tizimga ko‘ra taxt
aksariyat hollarda otadan o‘g‘ilga emas, akadan ukaga, amakidan jiyanga meros
qolar edi. Taxt merosxo‘ri tegin (shahzoda) deb yuritilgan. Shahzodalar to taxtga
o‘tirgunlariga qadar o‘zlariga berilgan uluslarni boshqarib turganlar. O‘rta
Osiyodagi mahalliy hokimlarning faoliyatini nazorat qiluvchi amaldor, xoqonning
nazoratchisi -“tudun” deb atalgan. Turk hoqonligi konfederativ davlat bo‘lgan.

Turkiylar o‘z yurti va davlatini “el” deb atashgan. Birinchi turk xoqoni Buminxon
elxon unvoniga ega bo‘lganligi bejiz emas.
Xoqonlik tarkibidagi ko‘plab qabila va elatlarni birlashtirish va boshqarib
turish, ulardan ma’lum miqdordagi soliqlar va o‘lponlarni o‘z vaqtida yig‘ib olish
maqsadida xoqonlikda maxsus ma’muriy va harbiy-siyosiy boshqaruv tizimi joriy
etilgan edi.
Davlatni boshqarishda xoqonga uning yaqin qarindoshlari, eng avvalo,
hukmron sulola a’zolari va ular tomonidan barpo etilgan boshqaruv tizimi yordam
berar edi. Qadimgi turkiy bitiklarga ko’ra u 4 ga bo’lingan: qarindoshlar; xoqonga
ittifoqdosh bo’lgan qabila va xalqlar; xoqonning o’ng tomonida o’tiruvchi
amaldorlar va ma’muriy xodimlar, xoqonning chap tomonidan joy olgan
amaldorlar va ma’muriy xodimlar 98
. Xoqonning qarindoshlari- o’g’illari, amakisi,
jiyanlari va og’a-inilariga tegin unvoni berilgan. Xitoy manbalarining
ma’lumot berishicha , qadimgi turk davlatidagi mansablarning asosiy shtati 28 ta
bo’lgan, bunda ularning faqat 5 tasi oliy mansabdor hisoblangan: Exu (yabg’u),
She (shad), Dele (teginlar), Silifa (eltabarlar) va Tutunfa (tudunlar). Qolgan 23
kichik amaldorlardan iborat bo’lgan. Barcha mansablar meros qilib qoldirilar edi.
Turk xoqonligi davlatining asosini yer bilan birga xalq tashkil etar edi. O‘z
davrida O‘rta Osiyoda davlatchilikning mustaqil va an’anaviy shakllarini
rivojlantirgan turkiylar davlati mavjud jamiyatning muayyan ijtimoiy tuzilmalariga
va qadimgi turklarning davlat tomonidan tashkil etilgan hamda nazorat qilinadigan
xo‘jalik faoliyatiga tayanar edi. Tarixiy adabiyotlarda berilishicha, bu faoliyatning
asosini ko‘chmanchi chorvachilik tashkil etgan. Chorvador turklarda urug‘-
qabilachilik an’analari nihoyatda kuchli bo‘lib, qabila va urug jamoalarining asosi
katta oilalardan iborat bo‘lgan. Ko‘chmanchi chorvadorlar xalq ommasini turklar
“budun” yoki “qora budun” deb atashgan.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. O’zbekiston davlatchiligi tarixi ocherklari. Mas’ul muxarrirlar: Alimova
D.A, Rtveladze E.V.- T., “Sharq”, 2018-yil.
2. Eshov B O’zbekiston davlatchiligi va boshqaruv tarixi.- T., “O’zbekiston
Milliy Universitet”, 2019-yil,
3. Muhammadjonov A. O’zbekiston tarixi.- T., “G’afur G’ulom”, 2016-yil.
4. Usmon Turon Turkiy xalqlar mafkurasi.- T., “Cho’lpon”, 2018-yil.
5. Azamat Ziyo. O‘zbek davlatchiligi tarixi.- T., “Sharq”, 2020-yil.
6. Abdurahimova N.A, Isakova M.S, Suleymanova Z.M Davlat muassasalari
tarixi.- T., “Sharq”, 2017-yil.
7. Abulg‘ozi. SHajarayi Turk.- T., “Cho‘lpon”, 2019-yil.
8. Gumilyov L.N. Qadimgi turklar.-T., “Fan”, 2017-yil.
9. Nasimxon Raxmon. Turk xoqonligi.-T., 2018-yil.

Turk xoqonlik va uning ma’muriy tuzulishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish