Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 155.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Turkiston assrda boshqaruv tizmini o‘rganilishida milliy arxiv hujjatlari asosiy manba sifatida

Купить
TURKISTON ASSRDA BOSHQARUV TIZMINI O‘RGANILISHIDA MILLIY ARXIV HUJJATLARI ASOSIY MANBA SIFATIDA MUNDARIJA: KIRISH …………………………………………………………………....... 4 I BOB. MARKAZIY ORGANLAR ARXIV FONDLARI TAHLILI 1.1. Turkiston ASSRning tashkil topishi …………………………… 9 1.2. Turkiston ASSR MIQ, XKS, IK fondlari tavsifi ……………… 1 7 II BOB. HUQUQNI MUXOFAZA QILUVCHI ORGANLAR FAOLIYATIGA OID MANBALAR 2.1. Sud organlari boshqaruv tizimiga oid hujjatlar tahlili ………… ... 2 4 2.2. Ichki Ishlar organlari faoliyatiga doir arxiv materiallari ………... 3 3 III BOB. MARKAZIY IQTISODIY ORGANLAR FONDLARI TAHLILI 3.1. Turkiston Xalq xo‘jaligi va Iqtisodiy Kengashi boshqaruv faoliyatiga oid hujjatlar …………………………………………. 4 4 3.2. Qishloq xo‘jaligi boshqaruv tizimiga oid ma’lumotlar tahlili …... 5 6 XULOSA 6 5 FOYDALA N ILGAN MANBALAR VA ADABIYOTLAR RO‘YXATI 6 7 1 KIRISH Dissertatsiya mavzusining dolzarbligi va zarurati. Jahon miqyosida tarix sohasida olib borilayotgan ilmiy izlanishlar arxiv hujjatlari asosida tadqiq etilmoqda. Mintaqaviy arxivlarda saqlanayotgan hujjatlarni o‘rganish va ularning manbaviy ahamiyatini baholash, arxiv meroslarini saqlash va ulardan foydalanishni rag‘batlantirish maqsadida Frantsiyada Xalqaro arxivlar Kengashi muntazam faoliyat ko‘rsatmoqda. Jahon va milliy darajada ciyosiy boshqaruv tizimini tahlili, rivojlanish tendentsiyalari va istiqbol yo‘nalishlari, ayniqsa, tarixiy davr nuqtai nazaridan siyosiy jarayonlarni t arixshunoslik va manbashunoslik borasidagi ilmiy tadqiqotlarga alohida e’tibor qaratilmoqda. Bu borada arxiv hujjatlari muhim manba sifatida xizmat qilib, sobiq sovet hokimiyatining faoliyati bilan bog‘liq, ayniqsa, ilgari “maxfiylik” tamg‘asi ostida saqlangan arxiv hujjatlarini tadqiq etish orqali sovet tuzumining asl mohiyatini anglab yetish, o‘sha davrdagi ziddiyatli jarayonlarni xolisona baholashga ustuvor tadqiqotlar sifatida qaralmoqda. Mamlakatimizda tarix fanini rivojlantirishda arxivshunoslik, arxiv manbashunosligi, manbashunoslik sohalarini takomillashtirish ishlariga e’tibor kuchaytirilib, bu borada hujjatlarning tarixiy manbaviy ahamiyatini oshirish, tarixiy hujjatlarning raqamli nusxalarini yaratishga alohida e’tibor qaratilmoqda. O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha « 2017–2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida » gi Farmonida belgilangan « ilmiy- tadqiqot va innovatsiya faoliyatini rag‘batlantirish, ilmiy va innovatsiya yutuqlarini 2 amaliyotga joriy etishning samarali mexanizmlarini yaratish » 1 vazifasi arxiv faoliyatiga yangi texnologiyalarni tatbiq etish, O‘zbekiston tarixini o‘rganishda birlamchi arxiv manbalariga alohida e’tibor qaratishni taqozo etmoqda. Mazkur vazifalarning samarali ijrosini ta’minlashda O‘zbekiston Respublikasining «Arxiv ishi to‘g‘risida»gi Qonuni (2010), O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «Arxiv ishi bo‘yicha me’yoriy hujjatlarni tasdiqlash to‘g‘risida»gi (1999 yil 30 oktyabrdagi 482-son), «O‘zbekiston Respublikasida arxiv ishini yanada rivojlantirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi (2008 yil 26 avgustdagi 194-son), «O‘zbekiston Respublikasida arxiv ishini takomillashtirish to‘g‘risida»gi (2012 yil 5 apreldagi 101-son), O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “ O‘zbekiston Respublikasida Arxiv ishi va ish yuritishni takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” (2019 yil 20 sentyabr) Farmon va Qarorlari muhim rol o‘ynamoqda. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Mavzuning arxiv manbashunosligiga oid tadqiqotlari davriy hamda kontseptual-nazariy jihatdan ikki (sovet davri va mustaqillik yillari)ga bo‘linadi. Sovet davrida Turkiston ASSR tarixiga oid rasmiy hujjatlarni arxiv manbashunosligi nuqtai nazaridan tahlil etgan ilk tadqiqot A.A.Umaralievning Afg‘oniston bilan munosabatlar mavzusiga bag‘ishlangan nomzodlik ishi edi 2 . Partiya tarixiga doir kinofotoarxivi F.M.SHamaeva, Ikkinchi Jahon urushi davriga oid audiovizual manbalar V.N.Mandralskaya tomonidan tadqiq etilgan 3 . Rasmiy hujjat turlarining manbaviy ahamiyatini o‘rganishda I.S.Smirnov 4 , M.A.Varshavchik 5 , A.G.SHpinov 6 , M.N.CHernomorskiy 7 , 1 Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги 4947-сон Фармонининг 1 иловасида келтирилган “2017 – 2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси”. http :// strategy . regulation . gov . uz 2 Умаралиев А.А. Материал ы Ц ентрального Государственного архива Узбекской ССР (ЦГА УзССР) как источник по истории Афганистана и русско-афганских отношений (конец Х I Х – начало Х X вв) .: Д исс. .. канд. ист. наук. – Ташкент, 1966. – 166 c . 3 Шамаева Ф.М. Кинофотодокументы как источники истории КПСС (на материалах Узбекистана 1917–1937 г.).: Д ис. .. канд. ист. наук. – Т ашкент : ТашГУ . 1975. – 162 с ; Мандральская Н.В. Аудиовизуальные источники историко-партийной науки и их использование в изучении деятельности партии: на материалах Узбекистана периода Великой Отечественной войны 1941 – 1945 г. : Д исс... канд. ист. наук. – Ташкент: ТашГУ. 1981. – 328 с. 4 Смирнов И.С. Об источниковедении истории КПСС. − М.: Высшая школа , 1956. – 160 с. 5 Варшавчик М.А. Историко-партийное источниковедение: Теория. Методология. Методика. – Киев: Вища школа, 1984. – 319 с. 6 Шпынов А.Г. О предмете источниковедении КПСС . − М.: Высшая школа, 1958. – 210 с. 7 Черноморский М.Н. Источниковедение истории СССР. Советский период. – М.: Высшая школа, 1966. – 286 с. 3 R.S.Minuxina 8 , M.S.Seleznyovlar 9 tadqiqotlari o‘z davrida muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Mustaqillik davrida arxiv ishi tarixi va manbashunosligi muammolarini o‘rganish bo‘yicha ilk tadqiqotlar yuzaga keldi. Xususan, Q.Rajabov O‘zbekistonda XX asrning 20–30-yillaridagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlarni 10 , D.Alimova rahbarligida bajarilgan ilmiy monografiyada arxiv manbalarida ta’lim tizimi tarixini 11 , M.S.Isakova O‘zbekiston Respublikasi Kino-foto-fono hujjatlari Markaziy Davlat arxivining sovet davri tarixini, XIX asr oxiri – XXI asr boshlarida O‘zbekistonda arxiv ishining rivojlanish tarixini 12 , SH.SH. Choriev “O‘zbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxivi fondlari – Turkiston ASSRdagi iqtisodiy jarayonlarni yorituvchi manba sifatida” asarlarida tadqiq etdilar. Ularda arxiv manbashunosligi masalalari kino, suratli va ovozli hujjatlar arxivi hamda arxiv tarixi va arxiv hujjatlarida tarixiy ma’lumotlarning aks etishi misolida tadqiqotlar olib borildi. Ammo O‘zRMAda saqlanayotgan tarixiy hujjatlar hozirgacha manbashunoslik nuqtai nazaridan tadqiq etilgan. Xorijiy tarixchi olimlar asarlarida asosiy urg‘u Turkiston ASSRdagi siyosiy- iqtisodiy ahvolga qaratilib, ular masalaga manbashunoslik nuqtai nazaridan yondashmaganlar 13 . O‘zbekistonda arxiv manbashunosligini rivojlantirish muammolariga bag‘ishlangan respublika ilmiy-amaliy seminarlarida ham e’tirof etilganidek 14 , bu yo‘nalishlar respublikada hanuz oqsamoqda. Shu jumladan, O‘zRMAda saqlanayotgan Turkiston ASSR boshqaruv tizimi tarixiga oid arxiv 8 Минухина Р.С. Источниковедение истории советского об щества . – М., 1964. – 302 с. 9 Селезнёв М.С. Теория и методика советской археографии. – М., 1974. – 206 с. 10 Политические и социальные процессы в Узбекистане в 20 – 30-е годы XX века (На примере архивных документов и других материалов). – Тошкент: Navro ‘ z , 2014. – 292 с . 11 История образования в архивных источниках. (Отв. ред. Д. Алимова). Том I . 1865 – 1917. Ташкент: Yangi nashr , 2015. – 202 с; История образования в архивных источниках. Том II. 1917 – 1991. (Отв. ред . Д. Алимова). Ташкент: Yangi nashr , 2015. – 490 с. 12 Исакова М.С. ХIX аср охири XXI аср бошларида Ўзбекистонда архив ишининг шаклланиши ва ривожланиши. – Т ошкент: Университет, 2017. – 279 б. 13 Alexandr G. Park. Bolshevism in Turkestan 1917 – 1927 / Columbia University Press . – New York, 1957. – 220 p , Pipes Richard. The formation of the Soviet Union: Communizm and Nationalism, 1917 – 1923 / С ambridge, Mass. Harward University Press. 1957. – 392 p ; Geofree Wheeler. The modern history of Soviet Central Asia. − London: Weidenfeld and Nicolson, 1964. – 272 p. 14 Тарихий манбашунослик муаммолари. Республика илмий-амалий анжумани материаллари. – Тошкент, 2008; Тарих фани ва архив иши: интеграция муаммолари Академик Я.Ғ. Ғуломов номидаги “Ўзбек халқи ва унинг давлатчилиги тарихи” Республика илмий семинари материаллари тўплами. – Тошкент: Фан, 2010; Ўзбекистон тарихи манбашунослиги масалалари. – Тошкент: ЎзРФА Тарих институти, 2010. 4 hujjatlari ham hozirgi kunga qadar tarixiy manbashunoslik nuqtai nazardan maxsus va yaxlit ravishda tadqiq etilmagan. Tadqiqotning maqsadi O‘zRMAda saqlanayotgan Turkiston ASSRdagi MIQ, XKS, markaziy iqtisodiy organlar, qishloq xo‘jaligi boshqaruv organlari, Sud organlari va ichki ishlar organlari boshqaruv tizimiga tegishli arxiv fondlarining manbaviy ahamiyatini ochib berishdan iborat. Tadqiqotning asosiy vazifalari: O‘zRMAda saqlanayotgan Turkiston ASSR tarixiga oid fondlarni o‘rganib, ularni mazmuni hamda davriy jihatdan klassifikatsiya qilish; – Turkistondagi boshqaruv siyosati, uning xolati va tuzilishini materiallar asosida har bir bo‘g‘in (markaziy iqtisodiy, qishloq xo‘jaligi, sud organlari va ichki ishlar organlari) misolida yoritib berish; – Davlat organlarini tuzilishi va ulardagi qarorlar, o‘zgarishlar to‘g‘risidagi xujjatlarni aniqlash va tahlili qilib o‘rganish; – O‘lka axolisiga boshqaruv tizimining tasirini va ularni ozgarishlariga va tuzilmasiga oid manbalarini aniqlash va ular asosida ushbu sohalardagi o‘zgarishlar, ularga ta’sir qilgan omillarni aniqlash; Tadqiqotning ob’ekti ni O‘zRMAning Turkiston ASSRning boshqaruv tizimiga oid ma’lumot beruvchi fondlar tashkil etadi. Tadqiqotning predmeti ni O‘zRMAning 1918–1924 yillarga doir fondlaridagi MIQ, XKS, Markaziy boshqaruv organlari, qishloq xo‘jaligi, Sud organlari, ichki ishlar organlari boshqaruv tizimiga doir arxiv fondlari, rasmiy hisobotlar tashkil etadi. Tadqiqotning usullari. Dissertatsiyada manbalarni ichki va tashqi jihatdan tahlil etish, tizimlashtirish, qiyosiy tahlil usullaridan foydalanilgan. Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat: Turkiston ASSR Markaziy Ijro Qo‘mitasi va Xalq Komissarlari Soveti oliy va ijro hokimiyat organlarining kichik funktsional boshqaruv faoliyatiga oid ma’lumotlar ochib berildi; 5 Turkiston ASSRda boshqaruv tizimining o‘rnatilishi (1917–1924-yy.) kabi davrlarning uzviyligi va farqli jihatlari yoritilib, davlatchilik boshqaruv tizimi “Markaz” izmida bo‘lganligi va ushbu tizim sovet hokimiyatining manfaatlari uchun xizmat qilganligi ochib berilgan; O‘lkada Turkiston Iqtisodiy Kengashining tashkil etilishi va u orqali xalq xo‘jaligi tarmoqlarida markazlashgan nazorat tizimini o‘rnatilishi iqtisodiy imkoniyatlardan faqat sovet hokimiyatining manfatlari uchun foydalanilganligi ochib berildi. Tadqiqotning amaliy natijalari quyidagilardan iborat: O‘zRMAda fondlari monitoringi asosida Turkiston ASSRdagi boshqaruv organlarining aniq yo‘nalishlari bo‘yicha vazifalari arxiv fondlari asosida turkumlashtirildi; arxiv fondlarida saqlanayotgan tarixiy hujjatlarning 20 dan ortiq turlari aniqlanib, ularning tashqi va ichki manbaviy xususiyatlari ochib berildi; arxiv fondlari yig‘majildlardagi hujjatlar holatini o‘rganish natijasida ularning ko‘pchilik qismi qayta ta’mirlash ishlariga muhtojligi aniqlandi. Tadqiqot natijalarining ishonchliligi O‘zRMAda saqlanayotgan Turkiston ASSR tarixiga oid 20 ga yaqin arxiv fondlarida saqlanib qolgan arxiv materiallari muhim tarixiy hujjatlar birlamchi manba sifatida xizmat qilganligi, ular boshqa manbalar bilan qiyosiy tahlil etilganligi, dissertatsiya natijalarining amaliyotga joriy etilganligi va vakolatli tuzilmalar tomonidan tasdiqlanganligi bilan izohlanadi. Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati. Tadqiqot natijalarining ilmiy ahamiyati shundaki, vatan tarixshunosligida ilk bor O‘zbekiston tarixining eng murakkab va ziddiyatli davri bo‘lgan Turkiston ASSRdagi boshqaruv organlar tarixiga oid O‘zRMA fondlari arxiv manbashunosligi nuqtai nazaridan yoritib berilganligi bilan belgilanadi. Dissertatsiyaning tuzilishi va hajmi. Dissertatsiya kirish qismi, uchta bob, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Dissertatsiyaning tadqiqot qismi 74 betni tashkil etadi. 6 7 I BOB. MARKAZIY ORGANLAR ARXIV FONDLARI TAHLILI 1.1. Turkiston ASSR Markaziy organlarining tashkil topishi 1917 yil 27 fevralda Petrogradda Rossiya imperatori Nikolay II taxtdan ag‘dari ldi. Bu inqilob Turkiston o‘lkasiga ham o‘z ta’sirini o‘tkazdi. Xususan, Turkiston jadidlari, ziyolilari va islom ulamolarining tashabbuslari bilan 1917 yil martida “SHo‘roi Islomiya”, 1917 yil iyunida “SHo‘roi Ulamo”, 1917 yil iyulida “Turk Adami Markaziyati” (“Turk federalistlari partiyasi”), 1917 yil sentyabrda “Ittifoqi muslimin” kabi siyosiy partiyalar tuzildi. 1917 yil 7 aprelda Petrograddagi Muvaqqat hukumat qarori bilan N.N. Shchepkin raisligida Muvaqqat hukumatning Turkiston komiteti tuzildi. Ammo, 1917 yilning aprel va sentyabr oylarida bo‘lib o‘tgan Butunturkiston musulmonlarining I va II qurultoylari Turkiston Muxtoriyati tashkil etish g‘oyasini ilgari surib, hokimiyatni ishchi, soldat va dehqon deputatlari Sovetlariga berishga qarshi chiqdi. 1917 yil 20 sentyabrida Toshkentda bo‘lib o‘tgan Turkiston va Qozog‘iston musulmonlarining qurultoyidagi asosiy masala Turkiston o‘lkasining siyosiy tuzumini belgilash edi. O‘sha davrdagi manba tili bilan aytganda “Qurultoy... Turkiston Muxtoriyatini tayin etishga jazm qildi”. Qurultoy muxtoriyatga “Turkiston Federativ Respublikasi” degan nomni qo‘yib, parlament respublikasi asosida tuzilajak bo‘lg‘usi davlat tuzumining bosh tamoyili va me’yorlarini belgilab berdi. Afsuski, bu rejalar amalga oshmadi. 1917 yil 25 oktyabrda (yangi sana bilan 7 noyabrda) V.I.Lenin boshchiligidagi bolsheviklar (kommunistlar) Petrogradda Muvaqqat hukumatni ag‘darib tashlab, hokimiyatni zo‘ravonlik bilan egalladilar. Toshkent shahrida 28 oktyabrda boshlangan qurolli to‘qnashuvlar 1 noyabrda Muvaqqat hukumatning Turkiston qo‘mitasini qamoqqa olish bilan yakunlandi. Turkiston bolsheviklari o‘lkadagi butun hokimiyatni qo‘lga olish uchun shafqatsiz kurashga kirishdilar. Demokratik kuchlar esa bu holga qat’iy norozilik bildirdilar. 8 1917 yil 13-17 noyabr kunlari Toshkentda bo‘lib o‘tgan shahar o‘z-o‘zini boshqarish tashkilotlarining Turkiston o‘lka s’ezdi qatnashchilari hokimiyatni to‘laligicha bolsheviklar qo‘liga o‘tishiga keskin qarshilik ko‘rsatishdi. S’ezd hokimiyat masalasiga oid quyidagi rezolyutsiyani qabul qildi: “Turkistonda hokimiyatni ishchi, dehqon va soldat deputatlari qo‘liga o‘tishi bilan hokimiyat masalasidagi munozara shunday xulosaga keldi: 1917 yil 15-22 oktyabr kunlari Toshkent shahrida bo‘lib o‘tgan O‘lka ishchi, soldat va dehqon deputatlari Sovetlarining III s’ezdida 15 kishidan iborat hukumat- Turkiston o‘lkasi Halq Komissarlari Soveti tuzildi. Unda 8 ta o‘rin so‘l eserlarga, 7 ta o‘rin bolsheviklar bilan maksimalistlarga berilib, hukumat tarkibiga tub aholi vakillaridan bitta ham vakil kiritilmadi. XKS raisi lavozimini F.Kolesov egalladi. 1917 yil 15-22 noyabrda 3-ishchi, askarlar va deputatlar Kengashining O‘lka se’zdi bo‘lib o‘tdi. Se’zdning asosiy maslalaridan biri mahalliy va o‘lka hokimiyatini tashkil etish edi. Qabul qilingan rezolyutsiyada davlatning oliy organi ishchi, dehqonlar va askarlar o‘lka Kengashining Turkiston o‘lkasi Xalq Komissarlari Kengashi tashkil etildi. Turkiston o‘lkasi XKS se’zdi tarkibiga kiruvchi ishchi dehqonlar va askarlar o‘lka Kengashi, musulmonlar kengashi, proletar-mehnat tashkilotlari oldida mas’ul edilar. III-o‘lka se’zdida XKSga 15 ta Xalq komissarlari saylandi. Davlatni har xil sohalarini boshqarish maqsadida komissariyatlar tashkil etildi. Oktyabr inqilobidan so‘ng eski davlat tuzimi o‘rniga Yangi davlat apparatini tuzish Sovet hukumatining muhim vazifalaridan biri edi. 1917 yil 15-22 noyabr III Turkiston ishchi askarlar O‘lka se’zdida vaqtinchalik Turkiston boshqaruv qo‘mitasi tomonidan Turkiston Oliy Ijro qounchilik organi –Xalq Komissarlari Kengashi tuzildi. 1918 yil 30 aprelda 5- Turkiston favqulotda se’zdida Turkiston Respublikasining tashkil etilganini se’zd qaroriga binoan Respublika Oliy 9 qonunchilik organi Rossiya Sovet Federatsiyasining Turkiston Respublikasi Markaziy qo‘mitasi deb tashkil etildi. 1918 yil 15 okyabrda 6-umuturkiston fav q ulot d a se’zdi kengashi Turkiston Respublikasining Konstituttsiyasini qabul qildi. Konstitutsiya qabul qilinishi bilan bir qatorda Markaziy qo‘mita qonunchilik organi o‘rniga oliy qonun chiqaruvchi organ ishchi, askar, dehqon va musulmon dehqonlar soveti se’zdi va Markaziy Ijroiya Q o‘mitasi tashkil etildi. 1917 yil 23 noyabrda TASSR XKS o‘zining 1-bo‘yrug‘ida XKS tarkibini e’lon qildi. Ushbu r o‘yxatga ko‘ra Xalq komissarliklari quyidagicha tasdiqlandi: 1. Aloqa yo‘llari ( temir yo‘llar, suv yo‘llari va boshqalar) 2. Xalq maorifi 3. Adliya 4. Oziq-ovqat 5.Suvdan foydalanish 6.Fuqaroviy ma’muriy bo‘lim 7. Moliya bo‘limi 8.Tashqi ishlar 9. Harbiy ishlar 10. Savdo va sanoat 11. Mehnat 12. Dehqonchilik 13. Sog‘liqni saqlash 14. Maxsus topshiriqlar bo‘limi Xalq komissarlari Kengashi Prezidiumi 3 kishidan iborat edi: 1- r ais, 2-rais va kotib. Keyinchalik Toshkent, Namangan, Andijon, Samarqand va boshqa shaharlarda shahar bo‘limlari tashkil etildi 15 . 15 ЎзМА, Р-25-фонд, 1-рўйхат кириш қисми 10 1918 yil oktyabr inqilobi va fuqarolar urushi qatnashchisi I.A.Kobozev sovet hokimiyatining siyosat i ni amalga oshirishda a maliy yordam ko‘rsatish maqsadida favqulotda Komissar etib tayinlandi. 1918 yil 10 aprelda RSFSR ning favqulotda Komissari Turkiston hokimiyatining yangi tarkibi to‘g‘risida №85 buyruq chiqardi. Unga ko‘ra: 1. XKS raisi 2. XKS kengashi 3. Harbiy shtab 4. Fuqaroviy-ma’muriy qism 5.Moliya bo‘limi 6. Xalq ta’limi va sog‘liqni saqlash 7. Milliy ishlar 8. Adliya 9.Xalq xo‘jaligi tarkibiga dexqonchilik, mehnat, oziq-ovqat, baliqchilik, tog‘-kon sanoati, mehnat birjasi, XKS matbuoti bo‘limlari qo‘shimcha sifatida kiritildi. Turkiston Respublikasi Avtonom Respublika deb e’lon qilingandan so‘ng XKS tarkibiga davlatning ko‘pgina ijro va boshqaruv organlari biriktirildi. TASSR XKS tarkibiga qo‘yidagi k o missariyatlar kiritildi: 1. Adliya 2. Oziq-ovqat 3. Xalq ta’limi 4. Sog‘liqni saqlash 5. Milliy ishlar bo‘yicha 6. Harbiy ishlar bo‘yicha 7. Tashqi ishlar bo‘yicha 8. Sanoat 9. A loq a yo‘llari 10. P ochta va telegraf 11. I chki ishlar bo‘yicha 11 12. M ehnat va moliya 13. D exqonchilik TASSR e’lon qilingandan so‘ng 1918 yil 15-14 oktyabrda favqulotda VI- TASSR Kengashi se’zdida TASSR K onstituttsiyasi qabul qilindi. Konstituttsiyaning 4-bo‘limiga ko‘ra TASSR umumiy boshqaruvi uchun Komissarlar Kengashi va boshqarmalarini, bo‘limlari(komissariyatlari)ni tashkil etish Turkiston MI Q vazifasiga kirar edi. Komissarlar Kengashi a’zolari 15 tani tashkil etib, ularga alohida komissariyatlar tashkil etildi. 1.Tashqi ishlar bo‘yicha 2. Harbiy ishlar bo‘yicha 3. Ichki ishlar bo‘ycha 4. Adliya 5. Mehnat va ijtimoiy ta’minot 6. Maorif 7. pochta va telegraf 8. Moliya ishlari 9. Aloqa yo‘l l ari 10. Dehqonchilik 11. Oziq-ovqat 12. Davlat nazorati 13.Milliy ishlar bo‘yicha 14.Sog‘liqni saqlash 15. Xalq xo‘jaligi Markaziy Kengashi Komissarlar Kengashi Turkiston se’zdi Kengashi va Turkiston MIQ oldida hisobot beruvchi qilib qo‘ydi. (XKS nomi Komissarlar Kengashi nomi bilan ataldi 1920 yilgacha) Komissarlar Soveti o‘zining barcha hatti harakatlaridan, faoliyati va qarorlaridan Turkiston MI Q ni xabardor qilib turishi kerak edi 16 . 16 ЎзМА, Р-25-фонд, 1-рўйхат 3-8 варақ 12 1919 yil 7-31 martda bo‘lib o‘tgan VII favqulotda se’zdida Turkiston Respublikasini se’zdlar Kengashini boshqarilishi haqida qaror qabul qilindi. Shundan so‘ng Turkiston MI Q va Komissarlar Kengashi Turkiston Respublikasi 1- se’zdi Kengashida Turkiston MI Q Komi s sarlar Kengashini sayla y di va butun ittifoq MIQ tomonidan 18 ta komissar va komissariyat ni tasdiqla y di: 1.Komissarlar Kengashi raisi 2.Ish boshqaruvchi 3.Ichki ishlar 4. Tashqi ishlar 5.Harbiy ishlar 6. Adliya 7. Mehnat 8. Ijtimoiy ta’minot 9. Maorif 10.Pochta va telegraf 11.Moliya 12. Aloqa yo‘lllari 13. Dexqonchilik 14. Oziq-ovqat 15. Davlat nazorati 16. Milliy ishlar bo‘yicha 17. Sog‘liqni saqlash 18. Xalq xo‘jaligi Kengashi raisi 17 TASSRni boshqarishda Komissarlar kengashi dekretlar, farmoyishlar, ko‘rsatmalar, davlatga oid zaruriy va to‘g‘ri chora tadbirlarni ko‘rib chiqar edi. SHu yilning 6 sentyabr 4 oktyabrda VIII TASSR se’zdida Komissarlar ̶̶ Kengashi Mustaqil qaror qabul qilmaydi balki komissariyatlar taqdimotini ko‘rib chiqib, o‘z xulosasini Turkiston MIQ ga ko‘rib chiqish uchun topshiradi deya o‘zgartirildi. 17 ЎзМА, Р-25-фонд, 1-рўйхат, 5-йиғмажилд, 20-30 варақ; 13 Turkiston MIQ va TASSR XKS ikkovi ham bitta TASSR MIQga birlashtirildi va o‘zining tarkibida qonunchilik va ijro hokimiyatini tashkil etdi. Komissarlar Kengashi o‘rnida 3ta Kengash tashkil etildi: 1. Mudofaa Kengashi 2. Madaniyat Kengashi 3. Xalq xo‘jaligi Kengashi 1920 yilda 12 martda Turkiston MIQ Kengashining №253 qaroriga binoan TASSR Komissarlar Kengashi qayta tashkil etildi, tashkil etilgan 3 ta Kengash tugatildi. Komissarlar kengashi ma’muriy–tashkiliy, davlat byudjetiga bog‘liq, konstituttsion va umumiy x arakterga ega bo‘lgan qonun loyihalarini va aktlarni ko‘rib chiqish, turli komi s sariyatlar o‘rtasida aloqa va kelishuvlarni olib boradi va o‘z faoliyati davomida TurMIQ Prezidiumiga bo‘ysunar edi, sessiya paytida TASSR MIQ plenumiga bo‘ysunar edi. 1.Komissarlar Kengashi raisi 2. Ichki ishlar 3. Adliya 4.Mehnat va Ijtimoiy ta’minot 5. Maorif 6. Moliya 7.Dexqonchilik 8. Oziq-ovqat 9. Sog‘liqni saqlash 10. Davlat nazorati 11. Aloqa yo‘lllari 12. Pochta va telegraf 13. Xalq xo‘jaligi Kengashi raisi va Kengash majlisi ovozi huquqida 1.Harbiy ishlar 2. Tashqi ishlar bo‘yicha 3. Savdo va sanoat bo‘yicha 14 4. Kasaba uyushmalari Kengashi raisi 1920 yil Komissarlar Kengashi tarkibida paxtachilik qo‘mitasi va huquqiy bo‘lim tashkil etildi. 1920 yil 24 sentyabrda Toshkentda TASSR IX se’zd Kengashida TASSR K onstitu t tsiyasi qabul qilindi. Konstitu t tsiyaning 4 – bo‘limi Markaziy hokimiyatni tashkil etish bo‘yicha edi. Unda TASSR oliy organi Turkiston Se’zdi Kengashi deb e’lon qilindi. TASSR Oliy qonunchilik, tartibga soluvchi, nazorat qiluvchi organ- TASSR MIQ Kengashi belgilandi . XKSning vazifasi TASSR ishlarida umumiy boshqaruvdan iborat bo‘lib qoldi. 1920 yil Konstitutsiyaga muvofiq qo‘yidagi Komissariyatlar tashkil etildi: 1.Ichki ishlar 2.Adliya 3.Mehnat 4. Ijtimoiy ta’minot 5. Maorif 6. Pochta va Telegraf 7. Moliya 8. Dexqonchilik 9. Ishchi –dehqon inspektsiyasi 10. Sog‘liqni saqlash 11. Xalq xo‘jaligi Markaziy kengashi 12.Aloqa yo‘llari 13.Markziy statistika boshqarmasi 14.Oziq-ovqat O‘z faoliyatida XKS Turkiston Kengashi oldida va TASSR MIQ Kengashi oldida ma’sul edi. XKS katta va kichik guruhlarda ish olib bordi. 15 Katta guruh dekretlar, farmoyishlar, iqtisodiy-siyosiy vaziyatga tegishli umumiy me’yorlarni o‘rnatish loyihalarini ko‘rib chiqadi va tasdiqlatish uchun TASSR prezidiumiga yuboradi. Kichik guruh 1920 yil da Ka t ta guruh tarkibida tuzilgan bo‘lib, qo‘yi dagi vazifalarni bajargan: – hokimiyat organlari faoliyatini birlashtirib turish; – XKS majlisi uchun turli masalalarni taqdim etish; – Xalq Komissariyatlari dokladlarini tayyorlash; – kichik guruh to‘laligicha kata guruhga bo‘ysunadi. 1921 y 14 martda TASSR MIQ Kengashi №33 dekreti Bilan TASSR XKS qoshida Iqtisodiy Kengash tuzildi. 1924 y TASSR XKS qoshida XKS kichik guruhi va iqtisodiy kengash tarkibida Moliya qo‘mitasi tuzildi. 1924 yil TASSRda Milliy chegaralanish ishlari amalga oshiril ishi natijasida tashkilot faoliyati tugatildi . 1.2.Turkiston ASSR davlat organlarining arxiv fondlari tavsifi 1917 yil Oktyabr to‘ntarishi voqealaridan so‘ng Turkistonda bolsheviklar hokimiyatining o‘rnatilishi natijasida o‘lkada mustamlakachilikning yangi usuli o‘rnatildi. 1918 yil 30 aprelda Turkiston Sovet Federativ Respublikasi to‘g‘risida nizom qabul qilindi. Bu nizomga ko‘ra Turkiston o‘lkasining hududi Rossiya Sovet Federatsiyasi tarkibidagi Turkiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi deb e’lon qilindi 18 . Oqibatda, Turkistonning markazga qaramligi yanada oshdi. Bu qaramlik nafaqat siyosiy-ma’muriy, hududiy boshqaruvda, balki iqtisodiy sohada ham ochiq namoyon bo‘la boshladi. Sovet hokimiyatining dastlabki yillaridayoq o‘lka sanoatining yetakchi tarmoqlaridagi korxonalar, paxta tozalash, yog‘-moy zavodlari, paxtaning mavjud barcha zaxiralari, shuningdek, bosmaxonalar, bank 18 Ўзбекистоннинг янги тарихи Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида //Тузувчилар М.Жўраев, Р.Нуруллин, С. Камолов ва б. – Тошкент: Шарқ, 2000. – Б. 74. 16 temir yo‘llari, ko‘mir, neft konlarining bir qismi, umuman 330 dan ortiq sanoat korxonalari davlat mulki deb e’lon qilindi va o‘z egalaridan tortib olindi. Bunday tadbirlarning avj olishi va mahalliy aholi siyosiy huquqlarining tan olinmasligi natijasida sovet hokimiyatiga qarshi kurashlar avj oldi. Mamlakat iqtisodi izdan chiqishi munosabati bilan Sovet hukumati favqulodda iqtisodiy chora-tadbirlar belgilab, “Harbiy kommunizm” siyosati islohotlarini olib bordi. Bu siyosat aslida shahar bilan qishloq o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri mahsulot ayirboshlash ishlarini yo‘lga qo‘yib, uni iqtisodiy va harbiy tarzda zo‘ravonlik bilan amalga oshirishga qaratilgan edi. Hozirda O‘zbekiston Respublikasi Milliy Arxiv Fondi 8 milliondan ortiq saqlov birligiga ega bo‘lsa, shundan 1,7 milliondan ortiq hujjatlar O‘zR Milliy Arxivida saqlanadi 19 . O‘rta Osiyodagi mazkur eng katta va boy arxivda Turkistonning sovet davri tarixini yorituvchi hujjatlar katta hajmda o‘nlab fondlarda jamlangan. 1918 yil RSFSRning “Arxiv ishini qayta qurish va markazlashtirish to‘g‘risida”gi Dekretiga asosan Turkiston hukumati 1919 yil 30 oktyabrda Turkiston ASSR MIQ Respublika Markaziy Davlat arxiv boshqarmasini tashkil etish to‘g‘risida qaror qabul qildi 20 (1920 yilda Markaziy arxiv ishi boshqarmasi nomi bilan almashtirildi.). 1921 yilda viloyat arxiv fondlarini tashkil etish haqida qaror qabul qilindi. Ammo 1918–1924 yillardagi siyosiy boshboshdoqlik, harbiy va g‘oyaviy kurashlar sharoitida ko‘plab hujjatlar yo‘q bo‘lib ketdi yoki chet davlatlarga olib chiqib ketildi 21 . 1924 yilga kelib, davlat saqlovidagi arxiv materiallarining uchdan bir qismi tartibga solingan edi xolos 22 . O‘zR Milliy Arxivi fondlarida Turkistonning 1917–1924 yillardagi boshqaruv va siyosiy jarayonlariga oid muhim ma’lumotlar jamlangan bo‘lib, ularni davriy jihatdan uch guruhga turkumlash mumkin: 19 Ўзбекистон Республикаси “Ўзархив агентлиги” 2008 йил I ярим йиллик ҳисоботи. 20 Бу ҳақда тўлиқ қаранг: Тилеукулов Г.С. Архив ное дело в Узбекистане : опыт и проблемы (1918–1980 г.) . // к анд. ди с с. на соиск. ист. наук. – Т ашкент, 1995. – С. 29 ; Максакова В. Архивн ое дело в первые годы Советской власти . – М ., 195 1 . – С. 21. 21 Тилеукулов Г.С. Архивное дело в Узбекистане : опыт и проблемы (1918–1980 г.) . // ди с с... ист. наук. – Т ашкент, 1995. – С.52. 22 Ўша манба . – Б. 31–39. 17 1) 1917 yil fevral – oktyabr oralig‘ida faoliyat yuritgan Turkiston Muvaqqat hukumatining boshqaruv organlari fondlari. 2) 1917 yil oktyabr oyidan 1924 yilgacha bo‘lgan boshqaruv organlari fondlari. 3) 1924 yilda milliy hududiy chegaralanish siyosatidan keyin o‘z faoliyatlarini davom ettirgan boshqaruv organlari. Birinchi guruhga kiruvchi hujjatlar asosan Muvaqqat hukumatning Turkiston qo‘mitasi (I-1044-fondi) va Turkiston o‘lka ishchi, askar va deputatlar kengashi (I- 1613) fondida jamlangan. Ikkinchi guruhga Turkiston ASSR MIQ (R-17-fondi), Xalq Komissarlari Soveti (R-25-fond), Turkiston ASSRning Moskva shahridagi Umumittifoq MIQ qoshidagi vakolatxonasi (R-13-fond), Turkiston Iqtisodiy Kengashi (TIK R-18-fond), Turkiston Davlat Reja komissiyasi (R-20-fond) organlari hamda Turkiston ASSRdagi barcha komissarliklar va ular qoshidagi boshqarmalar fondlari to‘plangan. Uchinchi guruh fondlariga esa O‘rta Osiyodagi vakolatxonasi (R-8-fondi) va boshqalarni kiritish mumkin. Mazkur manbalarning tarkibiy tahlili shuni ko‘rsatadiki, 1917-yil aprel- noyabr oylarida faoliyat yuritgan “Turkiston qo‘mitasi” deb nomlangan I-1044- fond tarkibida 46 ta yig‘majild, Turkiston o‘lkasi ishchi, askar va deputatlar I-1613 fondi tarkibida 6 ta yig‘majild mavjud 23 . 1917 yil oktyabr – 1924 yillarga mansub davlat boshqaruv tizimiga oid fondlarni quyidagi turkumlarga bo‘lish mumkin: 1.Markaziy organlar fondlari 2. Huquqni muhofaza qiluvchi organlar fondlari 3.Markaziy Osiyo hududi bo‘yicha iqtisodiy-siyosiy boshqaruv organlari fondlari 1917 yil oktyabr – 1924 yillarni qamrab olgan fondlar orasida Turkiston ASSR MIQ R-17-fond hujjatlari muhim ahamiyatga ega. Zero, 1918 yil 20 aprelda 23 И-1044, И-1613-жамғармалар ҳозирда тарихий давр ҳужжатлари таркибига киритилган. Бу ҳақда қаранг: П утеводитель по отделу фондов октябрьской революции и социалистического строительства . Ланда Л.М. Центр ал ь ный Государственный архив Узбекской ССР . – Т ашкент, 1960. – С. 3. 18 o‘lkada tashkil topgan Turkiston Markaziy Ijroiya Qo‘mitasi (MIQ), o‘lkada hokimiyat vazifalarini bajaruvchi oliy qonunchilik organi edi 24 . R-17-fond hujjatlari 25 50 ta ro‘yxat, 1886 ta yig‘majilddan iborat bo‘lib, ular davlat saqloviga 1925 yilda topshirilgan 26 . Fond 1918–1924 yillarga oid hujjatlarni qamrab olgan bo‘lib, hozirda 2 ta ro‘yxatdan iborat. Birinchi ro‘yxatda 1233 ta, ikkinchi ro‘yxatda 1725 ta yig‘majild, jami 2958 ta yig‘majild jamlangan 27 . Turkiston MIQ fondi tarkibida sovet hokimiyatining Turkiston ASSRda olib borgan iqtisodiy siyosatini aks ettiruvchi hujjatlar ham mavjud. Iqtisodiy turkumdagi yana bir yirik fond, 1948 yilda davlat saqloviga qabul qilingan. Turkiston O‘lkasi Xalq Komissarlari Sovetining R-25-fondi hisoblanadi 28 . O‘lkani boshqarish va ijro funktsiyasi vazifasi yuklatilgan ushbu tashkilot fondi 3 ta ro‘yxatdan iborat bo‘lib, jami 2154 ta yig‘majildda jamlangan. Komissarlar kengashi ma’muriy-tashkiliy, davlat byudjetiga bog‘liq, konstitutsion va umumiy xarakterga ega bo‘lgan qonun loyihalari va aktlarni ko‘rib chiqish, turli komissariatlar o‘rtasida aloqa va kelishuvlarni olib borish kabi ishlar bilan shug‘ullangan. XKS tarkibi vaziyat taqozosi bilan tez-tez o‘zgarib turgan 29 . Turkiston XKS tarkibida 2 ta katta va kichik guruhlar ish yuritgan. Turkiston MIQ arxivi o‘sha paytda Toshkent shahridagi Xiva va Qo‘yliq ko‘chalarining burchagidagi 17-uyda joylashgan bo‘lgan. Katta guruh dekretlar, farmoyishlar, iqtisodiy-siyosiy vaziyatga tegishli loyihalarni tayyorlab, tasdiqlatish uchun TASSR hay’atiga yuborgan 30 . Kichik guruh 1920 yil katta guruh tarkibida tuzilgan bo‘lib, quyi hokimiyat organlari faoliyatini birlashtirib turgan, XKS majlisi uchun turli masalalarni taqdim 24 Иноятов Х.Ш. Октябрьская революция в Узбекистане. – М.: Госиздат. 1957. – С. 306; Абдураҳимова Н.А., Исакова М.С., Сулейманова З.М. Давлат муассасалари тарихи. – Ташкент: Шарқ, 2007. – Б. 79. 25 ЎзР Миллий Архиви, 399-жамғарма, 1-рўйхат, 183-йиғмажилд, 177-варақ., 17-жамғарма, 1-рўйхат, 5–6- варақлар. 26 ЎзР Миллий Архиви, Р-17- жамғарма, 1-рўйхат кириш қисми, 6-варақ. 27 ЎзР Миллий Архиви, Р-17-жамғарма, 1, 2-рўйхати сўнгидаги маълумот. 28 III Ўлка съездида ХКСга 15 та халқ комиссари сайланди. Давлатни турли соҳаларда бошқариш мақсадида комиссариатлар ташкил этилган. Туркистон ХКС биринчи раиси этиб Колесов сайланди. Кейинчалик Тошкент, Наманган, Андижон, Самарқанд ва бошқа шаҳарларда шаҳар бўлимлари ташкил этилди. 29 Иноятов Х.Ш. Октябрьская революция в Узбекистане. – М.: Госиздат. 1957. – С. 306; Абдураҳимова Н.А., Исакова М.С., Сулейманова З.М. Давлат муассасалари тарихи. – Ташкент.: Шарқ. 2007. – Б.79. 30 ТАССР ҳайъати (президиуми) 3 кишидан иборат (1-раис, 2-раис ва котиб) бўлган . 19 etib, Xalq Komissariatlari ma’ruzalarini tayyorlagan, kichik guruh to‘laligicha katta guruhga bo‘ysungan. R-25-fondida Xalq komissarlarining hisobotlari, o‘zaro yozishmalar majlis bayonnomalari, Turkiston o‘lkasidagi harbiy siyosiy, iqtisodiy vaziyat haqida RSFSR XKS bilan yozishmalar (1918-yil), Xalq xo‘jaligining turli sohalarini rivojlantirish haqidagi ma’ruzalar, farmoyishlar kiritilgan. Shuningdek, bu fondda 1917-yil Turkistonda sovet hokimiyatiga qarshi kurashlar, RSFSRning ichki va xalqaro vaziyat haqidagi telegrammalari, O‘rta Osiyodagi milliy-hududiy chegaralanish masalalari haqidagi muhim ma’lumotlar saqlangan. TASSR vakolatxonasi deb nomlangan R-13-fondida 184 ta yig‘majild 31 bo‘lib, unda respublikaning Moskvadagi vakolatli vakilini tayinlash haqidagi nizom (1923 yil, mart); o‘lkadagi mehnat bozorining ahvoli haqida, shuningdek, Turkiston iqtisodiy faoliyatiga oid qimmatli hujjatlar joy olgan. Ularning tahlili shuni ko‘rsatadiki, 1918 yil RSFSR Milliy ishlar bo‘yicha xalq komissarlari huzurida o‘lka vakolatxonasi tashkil etildi va uning faoliyati to‘xtatilgan. 1922 yil 1 dekabrda uning nomi Umumrossiya MIQ qoshidagi TASSR vakolatxonasi sifatida qayta tashkil etilgan. Ma’muriy, madaniy-ma’rifiy, xo‘jalik ishlari bo‘yicha tashkilotlar o‘rtasida doimiy aloqalarni olib borish maqsadida Vakolatxonaning qayta tashkil etilishi natijasida RSFSR va TASSR Iqtisodiy Kengashi (IK) tuzilgan. Vakolatxona siyosiy, madaniy, maishiy, millatlarning diniy xususiyatlari masalalari bilan bog‘liq tadbirlarni RSFSR oliy organlari nazoratida amalga oshirgan. Shuningdek, Umumrossiya MIQ XKS va boshqa idoralar bilan mustahkam aloqa o‘rnatib, TASSRga tegishli bo‘lgan ma’muriy, huquqiy, va iqtisodiy tadbirlarni yoki muammoli vaziyatlarni hal etishda qatnashish va o‘lka ma’muriy organlarida muhokama qilish vazifalarini bajargan. Vakolatxona o‘z vazifalarini davlat muassasalari, jamoat va kooperativ tashkilotlari, ayrim xususiy shaxslar bilan majburiyatlarni va shartnomalarni TASSR nomidan yoki uning alohida davlat muassasasi nomidan amalga oshirgan 31 ЎзР Миллий Архиви, Р-13-жамғарма, 1-рўйхати сўнгидаги архив маълумоти. 20 hamda barcha kelishuvlar bo‘yicha xulosalar chiqargan va tasdiqlagan. Shu bilan birga uning vakolatiga: – barcha bank operatsiyalarini rasmiylashtirish va bitim tuzish, qarz berish va qarz olish, davlat va kooperativ tashkilotlariga pul ajratish; – XKSga barcha xujjatlarni taqdim etib, ularning hal qiluvchi qarorlaridan so‘ng davlat va xususiy muassasalar, tashkilotlar va ayrim shaxslarga tashkilotlar, sanoat korxonalariga suv chiqarish va sug‘orish inshoatlari, yerosti va tabiiy boyliklardan foydalanishda ijaraga yoki ma’lum shartlar bilan ayrim shaxslarga yoki boshqa bir davlatga ijaraga berish borasida kelishuvlar olib borish; – vaqtinchalik ishlatilmay turgan pul mablag‘lari asosida savdo-dallolchilik va tovarni saqlash ishlarini olib borish, TASSRning barcha xo‘jalik organlari savdo-sotiq ishlarini va Markaziy Qishloq Xo‘jalik Kengashi bosh savdo korxonalari faoliyatini kuzatib borish va nazorat qilish huquqlari berilgan. Vakolatli vakil va uning o‘rinbosari nomzodi Turkiston MIQ Prezidiumi tomonidan tayinlangan va Butunittifoq MIQ Prezidiumida tasdiqlangan. 1924 yil 28 noyabrda TASSRning Butunrossiya MIQ Prezidiumi qoshidagi vakolatxonasi O‘rta Osiyoda milliy davlat chegaralanishi islohotlari o‘tkazilishi munosabati bilan o‘z faoliyatini tugatgan. Mamlakat iqtisodini nazorat qilish va xo‘jalik qurilish idoralari faoliyatini markaz ko‘rsatmalari asosida boshqarish maqsadida, Turkistonda 1919 yil 8 oktyabrda tashkil etilgan Iqtisodiy Kengash sovet hokimiyatining iqtisodiy islohotlarini amalga oshirishda alohida o‘rin tutgan 32 . Turkiston Iqtisodiy Kengashi (TIK) TASSR hududida RSFSR Mehnat va Mudofaa kengashining to‘g‘ridan-to‘g‘ri vakolatli oliy xo‘jalik organi hisoblanib, iqtisodiy idoralar olib borayotgan siyosatga doir muammolarni tahlil etib borar edi. TIK o‘z faoliyati davomida Turkiston MIQ va XKSga bo‘ysunib, XKSning doimiy nazoratchisi sifatida ham faoliyat olib borgan. O‘z vaqtida TIK RSFSR Mudofaa va Mehnat Kengashiga ham bo‘ysungan. 1924 yil O‘rta Osiyoda milliy davlat chegaralanish islohotlari natijasida TIK faoliyati ham to‘xtatilgan. 32 Ҳайдаров И. Туркистон Иқтисодий кенгаши // Жамият ва бошқарув. 2005. №1. – Б. 69–70. 21 Mazkur tashkilotning R-18-fondida 2 ta ro‘yxat bo‘lib, ulardagi jami 267 ta yig‘majildda RSFSR Mudofaa va Mehnat XKSning farmoyish va buyruqlari, Turkiston Iqtisodiy Kengashi majlislari bayonnomalari, farmoyishlari, TASSR, BXSR va XXSR iqtisodiy birlashuvi (1922), O‘rta Osiyo tashqi savdo masalalari (1922), Turkiston tog‘ korxonalarining sharoiti, Nijegorodsk yarmarkasidagi ishtiroki (1922) bo‘yicha ma’lumotlar o‘z aksini topgan 33 . O‘zR Milliy Arxivining yana muhim fondlaridan biri 1921 yilda Turkiston Iqtisodiy Kengashi qoshida tashkil etilgan Turkiston Davlat reja komissiyasi hujjatlaridir 34 . Ular arxivning R-20-fond, 577 ta yig‘majildida saqlanadi 35 . Fond tarkibida O‘rta Osiyoni hududlarga bo‘lish haqidagi ma’ruzalar, Turkiston davlat rejasi komissiyasining ish faoliyati haqidagi hisobotlar, respublika xalq xo‘jaligining umumiy ahvoli, kelgusi rejalari kabi hujjatlar o‘rin olgan. Dehqonchilik Xalq komissarligining arxiv hujjatlari saqlanayotgan R-29- fondda Turkiston ASSRda oktyabr to‘ntarishidan so‘ng amalga oshirilgan natsionalizatsiya, ya’ni xususiy mulkni davlat tasarrufiga olish tadbirlari, mol- mulklarni musodara qilish siyosati, Dehqonchilik Xalq Komissarligi faoliyati, ish yuritishi, shaxsiy tarkibi, fuqarolarning yer-suv munosabatlari bo‘yicha shikoyat arizalarining asl nusxalari, TASSR hukumatining qishloq xo‘jaligi, moliyaviy, iqtisodiy vaziyat keng aks ettirilgan hujjatlar va ma’lumotlar o‘rin olgan. 33 ЎзР Миллий Архиви, Р-18–жамғарма, 1, 2-рўйхат сўнгидаги маълумот. 34 ЎзР Миллий Архиви, 25-жамғарма, 1-рўйхат, 312-йиғмажилд, 244-варақ. 35 ЎзР Миллий Архиви, 25-жамғарма, 1-рўйхат, 3-бет ва архив ходимларининг қайдлар варақасидаги маълумот. 22 II BOB. HUQUQNI MUXOFAZA QILUVCHI ORGANLAR FAOLIYATIGA OID MANBALAR 2.1. Sud organlari boshqaruv tizimiga oid hujjatlar tahlili O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, tarixchi mutaxassislar zimmasiga Tarixni haqqoniy va xolisona yoritish moddiy va ma’naviy madaniyat, ijtimoiy-iqtisodiy, g‘oyaviy va etnik masalalarni o‘zida mujassam etgan boy o‘tmishni birlamchi manbalar va yondashuvlar asosida o‘rganish vazifasi yuklandi. Xususan, XX asr boshlarida Turkiston xalqlari Rossiya imperiyasi mustamlakasidan ozod bo‘lgach, o‘lkada sovet hokimiyati o‘rnatildi. Aynan, o‘sha davr tarixini aks ettiruvchi hujjatlar ilgari soxtalashtirilib kelingan. Bugungi kunda ularning haqiqatni tiklashdagi ahamiyati nihoyatda kuchaydi. Aynan O‘zbekiston tarixida muhim o‘rin tutgan Turkiston ASSR sud tizimi tarixiga oid asosiy manba hisoblangan arxiv hujjatlari bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasi arxivlarida saqlanib kelmoqda. Ayniqsa, respublika arxivlarida saqlanayotgan hujjatlarning tarixni o‘rganishdagi ahamiyati, qolaversa arxiv hujjatlarini saqlash, butlash va ulardan foydalanishni takomillashtirish masalalari dolzarb tus oldi 36 . O‘zbekiston Respublikasida 3 ta Milliy Arxivi (keyingi o‘rinlarda O‘zMA deb ko‘rsatiladi), 130 dan ortiq davlat va nodavlat arxivlar hamda 7600 ga yaqin idoraviy arxivlar mavjud bo‘lib, ularda Milliy arxiv fondiga kiritilgan 8 milliondan ortiq saqlov birligida 37 , 100 milliondan ko‘proq arxiv hujjatlari saqlanmoqda. Bular orasida O‘zbekiston Respublikasi Milliy Arxividagi Turkiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi tarixiga oid hujjatlar alohida ahamiyatga egadir. Ushbu hujjatlar O‘zbekistonda sovet hokimiyatini zo‘rlik bilan o‘rnatilishi, sovet tuzumini qaror toptirilishi, boshqaruv tizimi tarixini haqqoniy yoritishda birlamchi manba bo‘lib xizmat qiladi. O‘zMAdagi Turkiston ASSR 36 2004 йил 3 февралда республикада «Архив ишини янада такомиллаштириш ва ривожлантириш тўғрисида»ги Вазирлар Маҳкамасининг қарори, 2003 йил 11 декабрда “Ахборотлаштириш тўғрисида” ва “ Электрон рақамли имзо тўғрисида” ҳамда 2004 йил 29 апрелда “Электрон ҳужжат алмашинуви тўғрисида” ги, Ўзбекистон Республикасининг “Архив иши тўғрисида”ги қонуни 2010 йил 15 июнь . 37 “Ўзархив” агентлигининг 2012 йил апрел ойидаги матбуот анжумани А.Ҳ.Абдуллаев маърузаси. 23 davriga oid 10 dan ortiq fondlar 38 o‘lkaning sud tizimi tarixini yoritishda muhim manba hisoblanadi. Juda katta hajmdagi mazkur hujjatlar hozirga qadar manbashunoslik nuqtai nazaridan tahlil etilmagan. Vaholanki, ular tarixning eng soxtalashtirgan sahifalarini tiklashda, xolisona baholashda katta ahamiyat kasb etadi. 1917 yil Oktyabr to‘ntarilishidan so‘ng Turkistonda bolsheviklar hokimiyatining o‘rnatilishi natijasida mustamlakachilikning yangi usuli o‘rnatildi. 1918 yil 30 aprelda Turkiston Sovet Federativ Respublikasi to‘g‘risida nizom qabul qilindi. Bu nizomga ko‘ra Turkiston o‘lkasining hududi Rossiya Sovet Federatsiyasi tarkibidagi Turkiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi deb e’lon qilindi 39 . Natijada Turkistonning markazga qaramligi yanada oshdi. Bu qaramlik nafaqat siyosiy ma’muriy, hududiy boshqaruvda, balki adliya tizimida ham ochiq namoyon bo‘la boshladi. 1917 yil 15-22 noyabrda III ishchi, askarlar va deputatlar Kengashining O‘lka se’zdi bo‘lib o‘tdi. Se’zdda mahalliy va o‘lka hokimiyatini tashkil etish asosiy masalalardan biri edi. Se’zdda qabul qilingan rezolyutsiyada davlatning oliy organi ishchi, dehqonlar va askarlar o‘lka Kengashining Turkiston o‘lkasi Xalq Komissarlari Kengashi tashkil etilib, III o‘lka se’zdida respublikadagi har xil sohalarini boshqarish maqsadida XKS tarkibida 15 ta Xalq komissarlari saylandi. 1917 yil 23 noyabrda TASSR XKSsi o‘zining 1-bo‘yrug‘ida XKS tarkibini e’lon qildi. Ushbu ro‘yxatga ko‘ra Xalq komisarliklari tarkibida Adliya komissarligi ham tashkil etilgan edi: 1. Aloqa yo‘llari ( temir yo‘llar, suv yo‘llari va boshqalar) 2. Xalq maorifi 3. Adliya 4. Oziq -ovqat 38 Путеводитель по отделу фондов Октябрьской революции и социалистического строительства. //П од ред. Л.М. Ланда −Т., 1960. 39 Ўзбекистонннинг янги тарихи Ўзбекистон совет мустамлакачилик даврида //Тузувчилар М.Жўраев, Р.Нуруллин, С. Камолов ва бошқалар. /Таҳрир ҳайъати: А.Азизхўжаев (раис) ва бошқалар//.– Т.: Шарқ, 2000 –74 б. 24 5.Suvdan foydalanish 6.Fuqaroviy ma’muriy bo‘lim 7. Moliya bo‘limi 8.Tashqi ishlar 9. Harbiy ishlar 10. Savdo va sanoat 11. Mehnat 12. Dehqonchilik 13. Sog‘liqni saqlash 14. Maxsus topshiriqlar bo‘limi Turkiston ASSR Xalq Komissarlari Soveti tarkibi bir yil ichida bir necha marta o‘z tarkibiga o‘zgartirishlar kiritadi. Jumladan, 1918-yil 10-aprelda RSFSR ning favqulotda Komissari Turkiston hokimiyatining yangi tarkibida 9ta 40 , Turkiston Respublikasi Avtonom deb e’lon qilingandan so‘ng (1918-yil 20-30- aprel) 13 ta 41 , oktyabr oyida esa 15 ta Xalq komissarliklari tashkil eilgan bo‘lsa-da, ular ichda Adliya komssarligi o‘z faoliyatini doimiy olib borgan komissarliklardan biri edi. 1924-yil 24-noyabrda O‘rta Osiyoda Milliy chegaralanish islohotlaridan so‘ng Turkiston ASSR Halq komissarligi faoliyati tugatildi. Bugungi kunda komissarlikning faoliyatiga oid tarixiy arxiv hujjatlari TASSR XA komissarligi hujjatlari R-38 fondida saqlanmoqda. Fond hujjatlarinining xronolgik davri 1917-1924-yillarni o‘z ichiga qamrab oladi. Fond tarkibi 5 ta yig‘majildlar ro‘yxatidan(keyingi o‘rinlarda ro‘yxat deb ko‘rsatiladi) iborat bo‘lib, ulardan faqatgina 2-4 ro‘yxatlarlar mavjud bo‘lib, 1, 3, 5 opislar hujjatlarini arxivga topshirish jarayonida ular topshirilmagan 42 . 1960 yil L.M.Landa tomonidan tuzilgan yo‘l ko‘rsatgichda jami 1169 yig‘majild mavjudligi ko‘rsatilgan bo‘lsa, 1969 yildagi fondning 1-ro‘yxat kirish qismida 2 ro‘yxatda 265 yig‘majild, 4 ro‘yxatda 41 ta yig‘majild mavjudligi 40 1918 йил 10 апрельда РСФСР нинг фавқулотда Комиссари Туркистон ҳокимиятининг янги таркиби тўғрисида №85 буйруғи 41 ТАССР эълон қилингандан сўнг 1918 йил 15-14 октябрда фавқулотда VI- ТАССР Кенгаши сеъздида ТАССР конститутцияси қабул қилинди. Конституцияга асосан Туркистон АССР МИҚ Халқ комиссарлари таркибини тасдиқлайди. 42 ЎзМА, Р-38-фонд йиғмажилдлар рўйхатлари таҳлили 25 ko‘rsatilgan. Ammo 2 ro‘yxatning so‘nggi varaqlarida 13.08.1990-yil arxivshunos mutaxassis I.Yakolko tomonidan olib borilgan ilmiy texnik tekshirish natijasida ham yig‘majildlar soni 465 ta ko‘rsatilgan. 4 ro‘yxatda 1990 yilgi ilmiy texnik tekshirish natijasidagi ma’lumotga ko‘ra 42 ta yig‘majild ko‘rsatilgan. Turkiston ASSR Adliya komissarligi tarkibida Turkiston ASSR davrida ishlab chiqilgan qonunchilik va boshqa turdagi qimmatli hujjatlar saqlangan. Jumladan: XAK ishlari bo‘yicha TASSR XKS va MIQ farmoyishlari va qarorlari; XAK va bo‘limlarining TASSR oliy revolyutsion Tribunali va viloyat tribunallari, viloyat adliya bo‘limlari, musulmon xalq sudlari va sud ishchilarining Markaziy kurslari haqidagi ma’lumotlar, TASSR XAK va bo‘limlarining majlis bayonnomalari; TASSR XAK sudlarini tashkil etish va sud nazorati, amnistiyalarni qo‘llash tartiblari, mol-mulkni musodara qilish, oldi-sotdi shartnomalari, qalinlarni (kuyov tomonidan kelinga beriladigan pul) bekor qilish, sudlarni tashkil etish bo‘yicha reformalari haqidagi qarorlari va qo‘llanmalari, ko‘rsatmalari (1922 yil)berilgan. TASSR sudlangan ishchilar se’zdi (29 sentyabr -2 oktyabr 1920 y), o‘zbek, qirg‘iz, turkman xalqlari adliya ishchilar se’zdi (1922 yil) bo‘lib o‘tdi. Xalq Adliya komissarligi faoliyati va uning tashkil etilishi bo‘yicha Xalq Adliya komissarligi bo‘limlari va mahalliy sud organlari, shariatga asoslangan qozilik va biylik sudlarining vaqtinchalik faoliyati (1921-1922 yy.), prokuratura ishlari (1923 y), sud reformasini o‘tkazish bo‘yicha XA komissarligiining maxsus komissiyasi faoliyati (1922 y) ga oid dokladlar, hisobotlar, yozishmalar mavjud. TASSR MIQ va XKS va xalq komissarligilari qarorlari va farmoyishlar loyihalari va qonunchilik muhokamasi bo‘limining ushbu loyihalar bo‘yicha xulosalari; sudlarda, revolyutsion tribunallarda va tergov komissiyasida ishlarning borishi haqida ma’lumotlar va yozishmalar kabi hujjatlar ham saqlangan 43 . Arxiv hujjatlarida ma’lumot berilishicha, 1918 yil 2-yarmida CHor Rossiya Adliyasi: Turkiston harbiy okrug sudi va uning qoshidagi harbiy prokurorlik nazorat organlari tugatilgan. 43 Путеводитель по отделу фондов Октябрьской революции и социалистического строительства. //П од ред. Л.М. Ланда −Т., 1960. –С. 26 RSFSR hukumatining 12 dekabr 1917 yilgi birinchi farmoniga asosan Turkiston XKSsining sobiq imperator sudlarini tugatish va 1918 yil 1 yanvaridan respublika sudlarini tashkil qilish to‘g‘risida buyruq chiqardi 44 . Ammo ushbu qisqa muddat ichida ushbu amaliyotlarni qisqa vaqt ichida amalga oshirish qiyinchiliklarini nazarga olgan holda, 1917 yilning 31 dekabrida yangi dekret qabul qilindi. Natijada oldingi qabul qilingan buyruqning amalga oshirilishi to‘xtatilib, yana imperator sudlarining faoliyat yuritilishiga vaqtinchalik ruxsat berilgan. Turkiston ASSR Xalq Adliya Komissarligining asosiy vazifalaridan biri respublikada sud, prokuratura, huquq va qamoqxonalar faoliyatini nazorat qilishdan iborat bo‘lgan. 1919 yil 17 iyundagi buyrug‘iga asosan qozilik va biylik sudlari tugatilib, yagona Turkiton xalq sudlari tashkil etilgan bo‘lsa, 1923 yil TASSRda sud organlarini qayta tashkil etish bo‘yicha qaror qabul qilingan. TASSRda sud organlarini qayta tashkil etish nizomiga asosan Turkistonda sud tizimini isloh qilish bo‘yicha Turkiston xalq sudidan tashkil topgan viloyat sudlari va RSFSR sudining Turkistondagi bo‘limi tashkil etilgan. RSFSR sudi Turkiston bo‘limi vazifasiga viloyat sudlari ko‘rgan jinoiy ishlar bo‘yicha shikoyat va arizalarni muhokama qilish va ko‘rib chiqish, respublikadagi barcha sud organlari ustidan nazorat olib borish. Hujjatlardagi ma’lumotlarga ko‘ra, 1918-1919 yillarda TASSR Xalq Adliya Komissarligining tuzilishi quyidagi tarkibdan iborat bo‘lgan: 1. Rus millatiga mansub aholi sud bo‘limi 2. Mahalliy aholi ishlari bo‘yicha sud bo‘limi 3. Q amoqxona boshqarmasi bo‘limi 4. Ke n gash hay’ati 5. Devonxona 1920 yilda TASSR XAK tarkibiy boshqaruv tizimiga bir qator o‘zgartirishlar kiritilib, unga ko‘ra uning tarkibi qo‘yidagicha tashkil etilgan: 1. Sudlarni tashkil etish va sud nazorati 44 Комолиддинов Д.П. История судебной систем ы в Туркестанской АССР(1917-1924г.)/Атореферат дисс.канд.ист. наук. Т,2008. –С. 14; Яна қаранг: ЎзМА, Р- 25-фонд, 1-рўйхат, 90-йиғмажилд, 2-варақ. 27 2. Qonunlarni nashr etish bo‘limi 3. Hisob-harajatlar smetasi bo‘limi 4. Jazo ni ijro etish bo‘lim i 1921 yil 25 mayda TASSR MIq va XKSning №59 sonli qaroriga binoan sudlarni tashkil etish va sud nazorati bo‘limlari alohida bo‘lim sifatida tashkil etildi 45 . Ishlar boshqarmasi: 1. Cudlarni tashkil etish bo‘limi 2. Sud nazorat bo‘limi 3. qonunchilik muhokamasi bo‘limi 4. Umumiy kengash bo‘limi 5. Jazolovchi bo‘lim 6. Hisob va smeta bo‘limi 7. U mumiy devonxona 1922 yil Turkiston X alq A dliya K omissarligi tizimida o‘zgarishlar yuz berdi: sudlarni tashkil etish va nazorat sudlari bo‘limlari yana bit t a bo‘limga birlashtirildi. Sh u yilning aprel oyida Turkiston ASSR MIQ qaroriga asosan Xalq Adliya komissarligida davlat prokuratura bo‘limi, Turkiston ASSR viloyat va shaharlarida xalq sudlari qoshida viloyat davlat prokurori lavozimi, dekabr oyida esa Xalq Adliya komissarligii ishlar boshqarmasida ma’muriy-moliyaviy bo‘lim tashkil etildi. Adliya komssarligi tassarufida quyidagi bo‘limlar faoliyat olib bora boshladi. 1. Sud ishlarini tashkil etish va sud nazorati bo‘limi 2. Ahloq tuzatish bo‘limi 3. Umumiy kengash bo‘limi 4. Xalq Adliya Ma’muriy-moliyaviy bo‘lim 5. Davlat prokuratura bo‘limi 6. Xalq Adliya komissarligi hay’ati bo‘limi 45 ЎзМА, Р-38-фонд,1-рўйхат таҳлили 28 1923-24 yillarda ham komisssarlik boshqaruv tizimida bir qator o‘zgartirishlar kiritilgan bo‘lib, unga ko‘ra markaziy boshqarma: 1. Ma’muriy-moliyaviy bo‘lim 2. Sudlarni tashkil etish va nazorat bo‘limi 3. Q onunchilik muhokamasi 4. Davlat prokuratura bo‘lim laridan iborat bo‘lgan. 1918-yilning 18-iyulida Xalq Adliya Komissariati huzurida qonun ishlab chiqaruvchi maxsus Hay’at tashkil qilingan 46 . Uning tarkibiga 5 nafar rossiyalik huquqshunos va 3 nafar musulmon qonunchi kiritilish kerak edi. Ammo adliya komissarligi tomonidan mahaliy qonunchilarni jalb qilish uchun hech kanday amaliy chora ko‘rilmagan. Keyinchalik ushbu fakt normativ hujjatlarni ishlab chiqishda musulmon aholining hak huquqlarini poymol qilinishiga, ularning turmush tarzini, odatlarini inobatga olmaslikga sabab bo‘lgan. SHunday kilib, 1918 yil 16 noyabrida kollegiya, Turkiston ASSR Markaziy Ijro Kumitasi tomonidan tasdiqlangan “Turkiston Xalq sudiga saylovlar” haqidagi loyiha yuriqnomasini ishlab chiqqan. Ushbu dekretga asosan 1919 yilning 25 yanvaridan boshlab barcha imperatorlik sudlar bekor qilinib, o‘rniga 1) ma h alliy sud 2) ma h alliy sudlarning viloyat kengashi 3) okrug xal q sudi 4) Turkiston kassatsiya sudi tashkil etildi. Aytish kerakki, yangi sud muassasalarning funktsional vazifalari oldingi imperator sud l aridan fark kilmasdi. Birinchidan, faqat sudlarning nomlari o‘zgartirilgan xolos. Xususan, Kichik ishlarni ko‘ruvchi sud (mirovoy sud), “xalq sudi”, “okrug sudi” esa “okrug xalq sudi" deb nomlangan. Ikkinchidan. sudyalarning ko‘pchiligi oldingi imperator amaldorlar ichidan saylangan. Masalan, Sirdaryo viloyati sudyasi lavozimiga saylovda ishtirok etgan 72 nomzodlarning hammasi ilgari ushbu sohaning vakillari bo‘lgan. Uchinchidan, yangi huquqiy 46 ЎзМА,Р-38-фонд, 2-рўйхат, 3-йиғмажилд, 6-варақ 29 standartlar ishlab chiqilmagani sababli. TASSR sudlari oldingi imperatorlik qonunlar asosida ishlab kelgan. 1919-yilning 6-mayida TASSR Xalq Komissarlari Sovetining oldingi adliya muassasalarning yo‘q qilinishi va yangi xalq sudlarini tashkil qilinishi haqida dekret qabul qildi. Xalq sudlarining ishlarini taftish qilish va kassatsion arizalarni ko‘rib chiqish uchun xalq sudyalarining viloyat kengashi tashkil qilindi. Xalq sudlarining moliyaviy va texnik jixozlanishi talabga javob bermasdi, ishlar ko‘rib chikilishi uchun mos sharoit yo‘q edi. Viloyat xalq sudyalarining Sirdaryo viloyat Revolyutsion kengashiga murojaatida.maxsus sud binosi yukligi sabab, bir yil ichida 5-6 marta ko‘chishga majbur bo‘lganligi ko‘rsatilgan. Samarqand shahrida esa viloyat sudi kengashi fuqarolarning turar-joylarida ish yuritishgan 47 . SHu bilan birgalikda sud organlarining ishlariga muntazam partiyaviy- ma’muriy va harbiy shaxslarning aralashuvi salbiy ta’sir qkilgan.Sudyalar favqulodda tergov komissiyalar tomonidan ochiqdan-ochiq ta’qib qilingani ma’lum bo‘lgan. Xalq sudlari tizimida kadrlar masalasi ham juda jiddiy masala bo‘lib, masalan, Marv shahrida bittagina sudya bo‘lib, u 1919-yil oktyabridan 1920- yilning sentyabr oyigacha 200 ta jinoiy ishlardan faqat 11 tasini ko‘rib chiqqan. Ashxobodda uch tergovchi va uchta himoyachilar ish olib borgan, Krasnovodsk va Tajan shaharlarida 1921-yilga qadar tergovchi va himoyachidan tashqari hatto xalq sudlari ham bo‘lmagan. Mutaxassis kadrlar bulmagani sababli sudya lavozimiga nomutaxassis bo‘lgan kadrlar, hatto savodsizlar ham tayinlangan. Masalan, Sirdaryo viloyati Perov uezdi sudyasi Xoxlov ilmsiz bo‘lib, fakat kul kuyishni bilgan. Yettisuv viloyatida 1919 yilda 43ta sudyalardan fakat 8 tasi huquqshunos bo‘lib, qolganlari dehqon va hunarmandlardan kelib chiqqan. Kadrlar masalasi yangi i q tisodiy vaziyatda yana ham kuchaydi. Masalan Yettisuv viloyatida sudyalar o‘ z vakolatidan voz kechishgan bo‘lsa, ayrimlari 47 Ўша манба 30 uzining ilgarigi kabi h unarmandchiligi yoki de hq onchilik bilan shu g‘ ullanishni birgalikda olib bo r ishgan. SHunday q ilib tarixiy h ujjatlar guvo h pik berishicha , ba’zi xizmatchilar o‘ z mansablarini suiste’mol q ilib, daromad manbayiga aylantirgan, buning natijasida korruptsiya va porax o‘ rlik sovet sudlari faoliyatining birinchi yillaridayo q ildiz otgan edi . Kadrlar masalasini yechish uchun Turkiston Davlat universitetining ijtimoiy- i qtisodiy fakulteti huquq b o‘ limida mutaxassi s -huquqshunoslar tayyorlash boshlanadi. Sh uni ta’kidlash kerakki, bunday imtiyozdan faqat rusiyzabon aholi foydalangan. 1919 yilda Turkiston DU ijtimoiy- iqtisodiy fakultetining huquq bo‘limida tahsil olgan 17 talabadan 11 tasi rus, 5 tasi yahudiy, 1 tasi polyak bo‘lgan. 1920-yil statistik ma’lumotlarga Qaraganda Turkiston DU talabalari soni 2671 ta bo‘lib, shundan faqat 7 tasi o‘zbek bo‘lgan. Kadrlar masalasini tezkor yechimini ta’minlash uchun qiska muddatli kurslar tashkil kilingan. Ashxobodda, Verniyda, Samarkandda sud xizmatchilarini o‘qitish tashkil qilingan. Ammo yetarli moliyalashtirilmaganligi sababli, ushbu kurslar tezda tugatilgan. Bunday sharoitda TASSR sudyalarining ko‘pchiligi huquqiy bilimsiz edi. Masalan, 1923-yili TASSRda 170 ta xalq sudyalaridan 12% oliy, 38% o‘rta, 50% boshlang‘ich bilimga ega edi. 1917-yilda SHo‘rolar hokimiyati zo‘rlik bilan o‘rnatilgandan so‘ng, Turkistonda yangi davlat boshqaruv sistemasi shakllantirishga va huquqiy sistemani tubdan o‘zgartirishga kirishildi: Davlat boshqaruvining ajralmas qismi hisoblangan sud organlarining ish faoliyatiga ham o‘zgarishlar kiritildi. Boshlanishida, bunday choralar ananaviy shariat va imperatorlik sudlarini yo‘q qilishga, dunyoviylik va tengxuquqligiga asoslangan yangi, huquqiy sistema yaratishga qaratilgan edi. Shunga qaramay, sovet qonunchiligi va shunga yarasha mutaxassislar yo‘qligi sababli, eski qonunlar va mutaxassislardan foydalanishgan. Lekin, qisqa vaqt ichida ular bekor qilingan, chunki ular bolsheviklarning siyosiy talablari va manfaatlariga javob bermagan. Yangi xalq sudlarini tashkil qilish 31 jarayonida moliyaviy yetishmovchiliklar, og‘ir ish sharoitlari, kadlar masalasi, qonunchilikning shakllanmaganligi, sudyalarning ish faoliyati cheklanganligini ko‘rsatadi. 2. 2 . Ichki ishlar organlari faoliyatiga doir arxiv materiallari tassr ichki ishlar xal q komissarligi (38-fond) 1917- yil 27- fevralda Petrogradda boshlangan in q ilob Turkiston o‘ lkasiga h am o‘ z ta’sirini o‘ tkaza boshladi. Natijada Turkistonda h am ishchi va soldat deputatlari Sovetlari tuzila boshladi. Turkistonda Muvaqqat hukumat faoliyat ko‘rsatgan davr (1917-yil mart— oktyabr)da dastlabki militsiya organlari tuzildi. 1917-yil 28-oktyabrda, ya’ni Oktyabr to‘ntarishi voqealardan 3 kun o‘tgach, RSFSR Ichki ishlar xalq komissarligi qabul qilgan «Ishchi militsiyasi to‘g‘risida»gi qaror yangi turdagi militsiya tashkil etilganligi haqidagi birinchi ko‘rsatma edi 48 . Qarorda barcha ishchi va soldat deputatlari sovetlariga inqilobiy intizom o‘rnatish va tartibni saqlash uchun ishchi militsiyalari ta’sis etish to‘g‘risida ko‘rsatma berilib, ushbu organ faqat sovetlar ixtiyorida bo‘lishi ta’kidlangan edi. Qarorga mazmun mohiyatiga ko‘ra, RSFSR IIXK butun mamlakatda Sovetlar hukmronligining ta’minlash va proletariat diktaturasini mustahkamlashga qaratilgan edi 49 . 1917-yil oktyabr oyida Toshkent Soveti soldatlarni o‘z tomoniga og‘dira boshladi, asli rossiyalik bo‘lgan ishchilar ham unga ergashdi Toshkentdagi Oktyabr tuntarishi qatnashchilari 1 noyabrda Koronichenko va Muvaqqat xukumatning Turkiston Komitetini qamoqqa oldilar. Shu kuni Toshkent Soveti Turkistonda sovet xokimiyati o‘rnatilganligini e’lon qildi. 1917 yil 1-noyabrda sovetlar Yangi Termiz va Katgaqo‘rg‘onda, 25 noyabrda Yangi Buxoro (Kogon)da, 28 noyabrda Samarqandda, 7 dekabrda Namanganda xokimiyatni o‘z 48 Джалилоа Т. Яерныс отчизне (1917-1924 г.). - Т.: Узбекистан. 1968. - С. 19 49 Ў З РМДА, 25-фонд, 1-руйхвт, 6-ига, 65-нарак 32 qo‘ liga oldi 50 . Sovet Rossiyasi sha h arlari kabi Turkistonda h am ishchi-dehqon militsiyasi tashkil etila boshlandi . Turkiston o‘lkasi Xal q Komissarlari Sovetining 1917 yil 18 noyabrdagi q arorida barcha ishchi va soldat deputatlari Sovetlariga q izil gvardiyachilar otryadlarini tuzishga kirishish ta’kidlandi. Q izil gvardiya otryadlariga fu q arolarning shaxsi va mol- mulkini muxofaza q ilish vazifasi h am topshirilgan edi. 1917 y 23 noyabrda TASSR XKS tarkibiga fuqaroviya-mamuriy qism komissari kiritildi. 1918 yil may oyida fuqaroviy ma’muriy qism komissariyati nomi Ichki Ishlar Xalq komissariyati nomi bilan almashtirildi. 1918 yil 12 noyabrda Ichki va Tashqi ishlar koomissar ligi deb nomlan gan bo‘lsa, 1919 yil 6 noyabrdan eski nomi bilan I chki I shlar X alq K omissarligi deb atala boshlandi. TASSR IIXK Turkistonda davlat qurilish masalalari bo‘yicha markaziy organ hisoblanar edi, mahalliy kengash ishlarini va joylardagi ma’muriy organlar faoliyatini nazorat qilishdan iborat edi. 1924 yil O‘rta Osiyoda milliy chegaralanish va milliy taqsimlanish natijasida komissariyat faoliyati to‘xtatildi. 38-fondga oid 3 ta opis mavjud bo‘lib, 1-opisda 940 ta jilddan 678 tasi mavjud (1992-yilgi ma’lumotga ko‘ra). 2-opisda 10.10.1992-yilgi ma’lumotga asosan 1100 ta jilddan 613 tasi mavjud. 3- opisda 34ta jilddan 19 ta jild saqlanib qolingan. 1960 yil L.M. Landa tahriri ostidagi fondda 2119 ta jild mavjudligi ko‘rsatilgan, yig‘ma jild (opis)lardagi so‘nggi ma’lumotlarga ko‘ra fondda 1310 ta jild mavjud bo‘lib, 809 ta jild hujjatlar yo‘q qilingan. Fondda quyidagi hujjatlar mavjud: 50 Иноятоя X Ш. Победа Советской власти в Узбекистане - Т., 1967. 33 - TASSR MIq va XKS ning davlat boshqaruvi va ma’muriy appparatinni tashkil etish masalalari bo‘yicha farmoyishlar, buyruqlar, dekretlar (1917-1924 yil), RFSSR va TASSR IIXK ko‘rsatmalari va farmoyishlari; - Joylarda esa sovet hokimiyatini o‘rnatish komissiyasi majlis bayonnomalari va buyruqlari; - TASSR IIXK ning va viloyatlardagi muasasalar ishlarini tekshirish faoliyati; viloyatlar ijroiya qo‘mitalari, viloyat va u’ezd inqilobiy qo‘mitalari sovet tuzimini o‘rnatish ishlari va joylardagi vaziyat haqida (1918-1923 yil), kommunal xo‘jalik va kommunal bo‘limi boshqarmasining faoliyati haqidagi dokladlar; - Viloyatlar va rayonlardagi siyosiy vaziyat haqidagi dokladlar va axborot ma’lumotlari. - Joylarni tekshirib chiqish, Turkistonni ma’muriy rayonlashtirish va shaharlarni obodonlashtirish bo‘yicha statistik ma’lumotlar kabi hujjatlar. Yangi militsiyani tashkil etish va kadrlar tayyorlash ishiga rahbarlik qilish uchun 1918-yil 30-yanvarda «Turkiston o‘lkasi shahar va tumanlari militsiya inspektori boshqarmasining bo‘limi» tashkil etildi 51 . Militsiya inspektori vazifasini vaqtincha bajaruvchi qilib A.Baranovskiy tayinlandi. Boshqarmaning ish yuritish 6o‘limi (kantselyariya)ni tashkil etish va qisqa muddatda militsiyaning oddiy hodimlari va komandirlarini tayyorlaydigan kurslar ochish ham unga topshirildi. Inspektor o‘lka hududi doirasida militsiyaga umumiy rahbarlikni amalga oshirar, militsiya muassasalarini tekshirar va taftish qilar, militsiya xodimlarining bir viloyatdan ikkinchisiga o‘tishlarini boshqarar edi 52 . 1917- yilning fevral oyida barcha uezd, sha h ar xamda volostlarda militsiya idoralari tashkil etila boshlandi . Butun mamlakatdagi kabi Turkistonda xam sovet militsiyasi yangicha h u q u q tartibotni h imoya q ilishga da’vat etilgan ishchi va dehqonlarning sinfiy tashkiloti sifatida bunyod etildi . Eski mutaxassislardan foydalanishga y ul q o‘yilgan h arbi y , moliyaviy va 51 Ў зРМДА. 39-фонд. 1-р^йх.ат, 72-иш, 1-варац. 52 ЎзРМДА, 25-фонд, 1-руйхат, 35-нш, 66-варак ’ «Пгстннк НКВД», 19)8, №20. - С. 11. 34 bosh q a idoralardan far qli o‘l aro q , militsiya shaxsiy tarkibiga avval boshidano q yakka tartibda ishga q abul qilish usuli joriy q ili n gan edi . Sovet militsiyasining tuzilishida RSFSR Guberniya ijroiya komitetlarining Moskvada bo‘lib o‘tgan I sessiyasi (1918-yil 30 iyun-—1 avgust) katta rol o‘ynadi. Sessiyada sovet davlat apparati qurilishi yuzasidan qabul qilingan qarorlar ichida «sovet davlatiniig barcha xududlarida sinfiy kurash avj olayotgan hozirgi sharoitda hamda shahar, qishloq va chekka o‘lkalarda inqilobiy diktaturani mustahkamlash uchun ishchi-dehqon militsiyasini tuzish bilan bog‘lik masalalarni tezda tugatish zarurligi» alohida ko‘rsatildi. 1917 yil 13 dekabrda «Rossiya Sovet Federattsiyasining Turkiston Respublikasi Ishchi-dehqon sovet militsiyasi to‘g‘risidagi Nizomi» ishlab chiqildi hamda Turkiston ASSR MIK tomonidan tasdiqlandi. Turkiston ASSR Ichki ishlar va Tashqi ishlar xalq komissarliklari hamda uning qoshidagi hay’at Respublika militsiyasiga umumiy raxbarlik qilardi Respublika militsiyasining bosh instruktori militsiya ishlari bilan bevosita shug‘ullanardi. U o‘z mahkamasi bilan Ichki ishlar va Tashqi ishlar xalq komissarligi tarkibiga kiritilgan edi. Joylarda tashkil qilingan militsiyaga shahar va uezdlar muhofazasi boshliqlari raxbarlik qilishardi. Ular va yordamchilarini Tashqi ishlar xalq komissarining roziligi bilan Sovetlar tayinlardi. Shaharlar va uezdlar rayon militsiyasini tuzishardi. Rayon militsiyasi tarkibini Sovetlarning roziligi bilan shahar yoki uezd muhofazasi boshlig‘i tayinlardi. Turkiston ASSRda militsiya organlarini tashkil etish RSFSRdagiga nisbatan ma’lum darajada farq qilardi. Turkistonda sovet militsiyasini tashkil qilishda amalda sinovdan o‘tgan Rossiya militsiyasining tashkiliy jihatlari asos qilib olindi, shuningdek, o‘lkadagi siyosiy vaziyat hisobga olinib, militsiya organlariga sovet tuzumiga qarshi ko‘tarilgan qurolli harakat va norozilik chiqishlarini bostiriщda qatnashish vazifasi ham yuklatildi. 1919-yil 26-aprelda (boshqa bir hujjatda yozilishicha, 1919-yil iyulda) 35 Turkiston ASSR Ichki ishlar xalq komissarligi tarkibida respublika militsiyasi ishiga raxbarlik qiladigan Ishchi-dehqon militsiyasi Bosh boshqarmasi ta’sis etildi va 1920-yil 21-yanvarda unga bolshevik Ya.TSirul boshliq etib tayinlandi. Bu haqda Turkiston ASSR Sovetlarining IX s’ezdi (1920 yil 19—24 sentyabr)da Ishchi-dehqon militsiyasi Bosh boshqarmasi faoliyati to‘g‘risida qilingan ma’ruzada so‘z boradi. 1917- yil 26-iyunda Turkiston ASSR IIXK «Rossiya Sovet Federattsiyasining Turkiston Respublikasi Ishchi-dehqon sovet militsiyasi to‘g‘risidagi Nizom»ni qabul qildi 53 . «Nizom» shahar, uezd, shuningdek, jinoyat-qidiruv va temir yo‘l militsiyasini Militsiya Bosh boshqarmasiga bo‘ysundirib, uning rolini mustahkamlagan edi. «Nizom» sovet militsiyasining burchi va asosiy nazifasi ishchilar sinfi va kambag‘al mexnatkash xalq manfaatlari xamda inqilobiy tartib, yangi tuzumni muhofaza qilishdan iborat deb belgiladi 54 . Arxiv hujjatlarida ma’lumot berilishcha, RSFSR IIXK kollegiyasi tomonidan «Militsiya tarkibida jinoyat-qidiruv bo‘limlarini tashkil etish» haqidagi qaror tasdiqlangandan so‘ng (1918-yil 5-oktyabr), Turkiston ASSRda ham jinoyat-qidiruv bulimlari militsiya tarkibiga o‘tkazila boshlandi Jinoyat-qidiruv bo‘limlari hamma guberniyalarda va axolisi 40 ming kishidan ortiq bo‘lgan shahar hududlarida faoliyat ko‘rsatishi yo‘lga quyildi Dastlab jinoyat-qidiruv bo‘limlari Turkiston ASSR Adliya xalq komissarligi tasarrufida bo‘lib, uning bo‘limlari mahalliy Sovetlar tomonidan boshqarilgan 55 . O‘lkada «Respublika Militsiyasi Bosh boshqarmasi qoshida jinoyat- qidiruvni tashkil etish to‘g‘risidagi Nizom» avval Turkiston ASSR XKSning yigilishida ko‘rib chiqildi (1919 y 7 iyul), so‘ng Turkiston ASSR MIK tomonidan tasdiqlandi (1919 y 16 iyul) 56 . Xullas, militsiyaning Sovetlar bilan 53 ЎзМА, Р-39-фонд, 1-рўйҳат, 103-йиғмажилд, 1-варақ 54 Эрметов А. Туркистонда назорат органлари фаолияти (Ишчи-дехўон милиқияси ва Ишчи-дехқон инспекцияси 1917-1924 йилларда). Тошкент: “ABU MATBIJOT- KONSALT” МЧЖ, 2007. – Б.36--40. 55 Ў зМА, Р- 39-фонд, 1-рўйҳат, 229- йиғмажилд, 14-вара қ 56 Ў зРМДА, 17-фонд, 1-рўйҳат,106-иш 78-вярақ 36 aloqasi yanada mustaxkamlandi. Shahar va tumanlar muxofazasi boshpiqlari endi militsiya boshliqlari deb ataladigan bo‘ldi. Ularning hammasi IIXK tasdig‘i bilan Sovetlarning ijroqo‘mlari tomonidan ishga tayinlanar va ishdan bo‘shatilardi. Militsiyani kadrlar bilan to‘ldirish sinfiy negizda, mexnatkashlar orasida RSFSR IIXK tomonidan 1918 yil 12 oktyabrda qabul qilingan «Sovet Ishchi-dehqon militsiyasini tashkil etish to‘g‘risida»gi ko‘rsatmalarida bayon etilgan asoslarda amalga oshirilardi. SHu o‘rinda Sovet Rossiyasi (RSFSR)da militsiya qanaqa axvolda ekanligi haqida muloxaza yuritadigan bo‘lsak, bu paytda Rossiyaning o‘zida xam militsiya tarqoq xolda bo‘lganligining guvoxi bo‘lamiz. Buning dalili sifatida IIXK tomonidan 1918 yil oktyabrda chiqarilgan «Militsiyani qayta tashkil qilish haqida»gi qarorni kurishimiz mumkin 57 . Bunday qarorning chiqarilishiga asosiy sabab shu ediki, xukumat militsiya safidagi milittsionerlarni siyosiy jixatdan yetuk emas, deb bilib, ularga ishonchsizlik bilan qarardi. Yuqorida ta’kidlab o‘tilgan «Sovet Ishchi-dehqon militsiyasini tashkil qilish tug‘risida»gi qarordan so‘ng ularning soni tez sur’atlar bilan osha boshladi. 1919-yilning oxirlarida milittsionerlarning soni 87800 kishiga yetgan bo‘lsa, 1920-yilning oxiriga kelib, 300000 kishidan oshib ketdi, bu oldingi polittsiya departamentida xizmat qilgan polittsiyachilar mikdoridan 12-15 marotaba ko‘p bo‘lgan. SHu tariqa Rossiya va uning chekka o‘lkalarida yangi sovet xokimiyatini mustaxkamlash va tartib, nazoratini kuchaytirish maqsadida milittsionerlar safi ko‘paytirib borildi. Bu soxadagi ma’lumotlar bo‘yicha Turkiston ASSRga nazar tashlaydigan bo‘lsak, 1921-yil dekabrda 6 ta viloyat: Turkman, Samarqand, Farg‘ona, Amudaryo, Yettisuv, Sirdaryo va Turkiston ASSR Ichki ishlar xalq komissarligidagi boshqarma safida 10317 nafar milittsionerlar xizmat qilgan 57 УзРМДА, 339-фонд, 1-рўйхат, 229-йиғмажилд, 1-5-варақлар. 37 edi. RSFSR XKSning 1919 yil 3 aprelidagi dekretiga muvofiq Turkiston IIXKning o‘sha yilning 8 oktyabrida bo‘lib o‘tgan yig‘ilishida Turkiston militsiyasining xuquqiy maqomi qizil armiya bilan tenglashtirildi 58 SHuningdek, yig‘iliщda Militsiya Bosh boshqarmasining strukturasi qayta ko‘rib chiqilib, boshq arma 3 ta bo‘lim: xo‘jalik, instruktorlik-axborot va jinoyat-qidiruv bo‘limlaridan iborat qilib belgilandi 59 va bu struktura Turkiston ASSR MIK tomonidan (1919 Y. 18 noyabr) tasdiklandi 60 . Arxivdagi R-39-fondda Ichki Ishlar komissarligining 1919 yildagi faoliyatiga oid ko‘pgina ma’lumotlar saqlangan. Arxiv manbalarida qayd etilishicha, 1919-yil 16-dekabrda Militsiya Bosh boshqarmasi boshlig‘i Ya.TSiryulning militsiya tuzilishi va faoliyatiga tegishli qarori elon qilingan. Ushbu qaror nushasi R-39-fondda saqlangan bo‘lib, unga ko‘ra, «Turkiston ASSRning poytaxti Toshkent shaxri axolisining ko‘pligi sababli yuzaga kelayotgan muammolarni bartaraf etish uchun militsiya faoliyati bilan bog‘liq bo‘lgan ayrim masalalarga qo‘shimchalar kiritilishi lozimligi, ya’ni fuqaro aktlarini ruyxatdan o‘tkazish, huquqiy yong‘in xavfsizligi va manzillar idorasini 61 tashkil etish buyicha maxsus bo‘limlarni tuzish zarurligi» 62 alohida ta’kidlangan. Bu paytda militsiyani tashkil etish borasida katta tashkiliy ishlar amalga oshirilganligi, ammo uning faoliyati ancha past ekanligi haqidagi ma’lumotlar arxiv xujjatlari va ko‘plab vaqtli matbuot saxifalarida o‘z aksini topgan. Shunday bo‘lgani xolda, bu masala yuzasidan Turkiston Ichki ishlar xalq komissarining Turkiston ASSR MIK Prezidiumiga topshirgan xizmat varaqasidagi xisobotga nazar tashlaydigan bo‘lsak (1920-yil 23- fevral), unda quyidagi fikrlar yozilgan edi: «Turkistonda militsiyaning tashkil etilishi borasida qisqacha fikr bildiradigan bo‘lsak — tartib yuq, ish yuritishda reja 58 ЎзРМДА, 25-фонд, 1-рўйхат, 785-йиғмажилд, 27-варақ 59 ЎзРМДА, 39-фонд, 1-рўйхат, 11 -иш, 25-варак 60 Ў зРМДА, 39-фонд. 1-р ўй хат, ба-иш, Н4-12 61 ЎзМА, 39-фонд, Ьр^йхат, 135- йиғмажилд, 14-варак 62 ЎзМА, 39-фоил, 1-рўйхат, 179-йиғмажилд, 16-варақ 38 yo‘q va umuman militsiya faoliyati uchun yagona sistema ishlab chiqilmagan» Xaqiqatan xam, militsiya xodimlarining o‘z vazi falarini yaxshi bilmasdan faoliyat yuritishlari oqibatida Turkistonda o‘sha davrdagi mavjud ijtimoiy- iqtisodiy va siyosiy tanglik holatida xalqning qiyin axvoli yanada murakkablashib ketdi. 1920- yil 22-aprelda Turkiston ASSR XKS tomonidan «Sovet Ishchi- dehqon militsiyasi to‘g‘risida Nizom» qabul qilindi 63 Navbatdagi nizomda Respublika militsiyasi tarkibi IIXK qoshidagi Bosh boshqarma, viloyat inqilobiy qo‘mitalari (revkomlari) va ijroiya qo‘mitalari (ispolkomlari)ning boshqaruv bo‘limlari qoshidagi viloyat boshqarmalari va shahar boshqarmalaridan tashkil topdi xamda Bosh boshqarma zimmasiga quyidagi majburiyatlar yuklatildi: a) militsiya ustidan umumiy bosh q aruvni o‘ rnatish; b) militsiya shaxsiy tarkibini to‘ldirish va ta q simlash; v) militsiyada tartib-intizom o‘ rnatish va uni musta h kamlash; g) ma h alliy militsiya organlarini tashkil etish ishlarini takomillashtirish; d) militsiya xodimlarini ozi q- ov q at, kiyim-kechak va q urol-yaro g‘ bilan ta’minlash; ye) militsiya bo‘limlarini nazorat q ilish va ularga tegishli kursatmalar berish; j) militsiya xodimlari uchun maxsus kurslar uyushtirish; z) jinoyat- q idiruv b o‘ limlari faoliyatini nazorat q ilish; i) respublika militsiyasi shtatini ishlab chi q ish; k) militsiya buyicha h isobot va umumiy modd i y smetalar tuzish SHuningdek, nizomda Turkiston Ishchi-dehqon militsiyasining vazifalari bir tizim sifatida aks ettirilgan bo‘lib, ular q uyidagilardan iborat, deb belgilandi: a) tartib-intizom borasida IIXKga yuklatilgan vazifalarni bajarish 63 Ў З РМДА. 17-фоид, 1-руйх«т, 255-иш, 71-варац 37 39 h amda chi q arilgan q aror, dekret va buyru q larning h a yo tga tatbi q etilishini ta’minlash; b) umumdavlat mulki bo‘lgan tashkilot va binolarning xavfsizligini ta’minlash (telegraf, telefon tarm oq lari idoralari, pochta va xokazo); v) zavod, fabrika, konlar va boshka ishlab chi q arish bilan bo g‘ liq bo‘lgan tashkilot va muassasalarni ko‘ri q lash; g) o‘ rmon, ekinzor, davlat kuri q xonalarini muxofaza qilish h amda yo q il g‘ i omborxonalari, xom ashyo va q ishlo q xo‘jaligi maxsulotlarini mu h ofaza q ilish, d) q amo q xonalar va maxbuslar va q tincha sa q lanadigan lagerlarni q o‘ riklash; ye) mavjud h amma bosh q aruv organlariga ularga topshirilgan vazifalarni bajarishda ko‘maklashish 64 . Turkiston ASSR xududida 1920 yilning oxiriga kelib 34 ta shahar, 26 t a uezd va 92 ta rayon militsiya bo‘limlari mavjud edi 65 1921 yil 17 sentyabrda Turkiston ASSR IIXKning ko‘rsatmasiga muvofi q , militsiyaning strukturasi va shtatlarining tuzilishiga bir q adar o‘zgartirishlar kiritildi, h amda u q uyidagi ko‘rinishni o‘zida ifoda etdi: 6 ta viloyat bosh q armasi, viloyatlardagi shaharlarda 7 ta bosh q arma, 30 ta uezd bosh q armasi, 95 ta rayon bosh q armasi, 54 ta shahar militsiya bo‘limlari va 36 ta militsiya qo‘ shin bo‘limlari tashkil etilgan 66 . O‘z navbatida shuni ta’kidlash lozimki, Turkiston Xalq Komissarlari Soveti 25 fondida ham o‘lka Ichki ishlar Komissarligi faoliyatiga ko‘pgina muhim ma’lumotlar saqlangan. 25-fond materiallariga ko‘ra, 1922-yil 12- fevralda Turkiston ASSR XKS mavjud siyosiy holatni xisobga olib, maxsus qaror qabul qildi. Unda, «Turkiston ASSRning mamuriy markazlaridan uzoq joylashgan joylarda keyingi paytlarda bosqinchilik, qotillik va qaroqchilikning boshqa ko‘rinishlari ro‘y berib, ularning ko‘lami tobora 64 Ў эРМДА, 41-фонд, 1-руйиат, 1336 -иш, 2-нарак ва унинг оркасн 65 Советская милиция: история и современность (1917-1987). - М : Юрид лит , 19Я7. - С. 64; 1/зРМДА. 339- фонд, 1-руйхат, 344-иш, 11-варак 66 Ў зРМДА, Р- 339-фонд, 1-руйхат, 239-нш. 45-варак, 40 kengayib bormoqda va aholining turmush sharoitini chidamsiz ahvolga keltirmoqda» deyilgan 67 . Hujjatlarda qayd etilishicha, Turkiston ASSR XKS ko‘ngilli militsiya otryadlarini tuzish huquqini mahalliy ijroqo‘mlarga berdi, shuningdek, «bosqinchilik bilan muvaffaqiyatli kurashish hamda jamoat tartibini o‘rnatish uchun» ushbu otryadlardagi xodimlar sonini xar bir rayon uchun zarur bo‘lgan miqdorgacha yetkazish xaqida kursatma berilgan 68 . Ko‘ngilli militsiya maxalliy ijroqo‘mlarga buysunardi 1922-yil 25-martida Turkiston ASSR Ichki ishlar xalq komissari respublika xukumati — XKSga «zarur bo‘lgan rayonlarda axolining o‘zi o‘z hisobiga militsiyaning kungilli otryadlarini tuzayotganligi va buning uchun mas’uliyat tula to‘kis viloyat va tuman ijroqo‘mlariga yuklatilganligini» 69 ma’lum qildi. Turkiston Ichki ishlar komissarligi arxiv hujjatlarida ma’lumotlarga ko‘ra, Turkiston ASSR Xalq Komissarlari Soveti tomonidan ko‘ngilli militsiya tashkil etilishi tug‘risida 12 fevralda qabul qilingan qaror o‘sha kuni tasdiqlandi. Unda shunday deb yozilgan edi: «Bosqinchilikka qarshi kurashni kuchaytirish maqsadida axoli orasidan ko‘ngilli otryadlar tuzishga ruxsat berilsin va ko‘ngilli militsiya otryadlarini tuzish tartibi va shartlari tug‘risida IIXK loyixasi tasdiqlanib, e’lon qilinsin 70 ». Oradan kup o‘tmay «Ko‘ngilli militsiyani tashkil qilish to‘g‘risida Nizom» qabul qilindi. Unda ko‘ngilli militsiya tuzilishi bilan bog‘lik xarajatlarni qoplashni o‘z zimmasiga olgan aholiga «og‘ir bo‘lmasligi uchun» ko‘ngilli militsiya tuzilayotgan otryadlarning tarkibiy miqdorini kat’iy cheklab qo‘yish lozimligi alohida ta’kidlandi. Turkiston ASSR Respublika militsiyasi boshlig‘ining militsiya faoliyati xususida IIXKga topshirgan xisobotida (1922-yil 24-may) ko‘rsatilishicha, «Ko‘ngilli militsiya xodimlarining soni Farg‘ona viloyatida 1995 ta, Sirdaryo 67 Ўз РМДА, 25-фонд, 1-р^йхат, 92]-и ш. 96-варак 68 Эрметов А. Туркистонда назорат органлари фаолияти (Ишчи-дехўон милиқияси ва Ишчи-дехқон инспекцияси 1917-1924 йилларда). Тошкент: “ABU MATBIJOT- KONSALT” МЧЖ, 2007. – Б.45- 47 . 69 Ў з МА, 25-фонд. 1-рўй х ат, 921-иш. 90-варак 70 ЎзМА, 39-фонд, 1-рўйхат, 72-иш, 62-варак 41 viloyatida 3100 tani tash kil etadi» 71 . Shu yilning yoziga kelib, Andijon uezdida o‘z-o‘zini qo‘riqlash drujinalarida 500 ta xodim xizmatga jalb qilingan bo‘lsa, Skobelev uezd-shahar partiya qo‘mitasi va harbiy tashkilot vakillari kungilli miliqionerlar sonini 800 tagacha yetkazish zarurligi haqida maxsus qaror chiqardi 72 . Bunday qaror chiqarilishiga turtki bulgan omil tobora avj olib boraetgan va nisbatan katta yutuqlarga erishayotgan Turkistonda sovet rejimiga (qarshi qurolli harakatning mavjudligi bo‘lib, sovet hukumati ko‘ngilli militsiyaning yordamiga tayanib, «o‘z dushman»larini yo‘q qilishni ko‘zda tutgan edi. Shuning uchun 1922 yil 15 noyabrda o‘lkada ko‘ngilli miliqionerlarning soni 6117 taga yetkazildi 73 . Turkiston Kompartiyasi VII s’ezdi 1923 yil martida «shaxsiy tarkibni tanlash, tekshirish va unda siyosiy mafkurani kuchaytirish yo‘li bilan kungilli militsiyani mustaxkamlash» 74 zarurligini yana bir bor ta’kidlaydi. Xullas, yuqorida keltirilgan ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, ko‘ngilli militsiya otryadlarining tuzilishiga asosiy sabab maxalliy xalq orasida sovet tuzumiga xayrixox siyosiy kuchlarni ko‘paytirish, ya’ni, sovet xukumati siyosati va faoliyatini mustahkamlash xamda mahalliy axoli orasidan odamlarni ko‘proq o‘ziga jalb etib, ularning qo‘li bilan Turkistondagi sovet rejimiga qarshi qurolli harakatni bostirish niyati mavjudligida edi. Keyinchalik ko‘ngilli militsiya otryadlarining miqdori ancha kamaytiriladi. Turkiston Kompartiyasi Markaziy Komitetining (1922-yil 10- noyabr) qaroriga muvofik, «kungilli militsiya xodimlarining sonini 50% gacha qisqartirish ishlari jadallashtirildi» 75 , natijada 1923-yil 1-dekabrda ularning miqdori 2103 kishiga yetkazilgan bo‘lsa, 1924-yil 1-sentyabrda 1211 kishigacha qisqartirildi 76 . 1924-yil 19-mayda Turkiston ASSR Xalq Komissarlari Sovetiniig joriy 71 УэРМДА, 339-фпнд, 1-руйхат, 402 игн, 2-варац. 72 Келдыеь Т. Разгром контрреволюции ч Ферганской и Самаркандской областях Туркестанской АССР. - Т Госиздат УзССР, 1959. - С. 113. 73 УзРМДА, 339-фонд, 1-руйхат. 606-иш, 1-варак 74 Джалилов Т. Верные Отчизне (1917-1924). - Т.: Узбекистан,1968 - С. 99. 75 УзРМДА, 339-фонд, 1-р5?йхйТ 3 402-и Л1, 6 1-варак 76 Ў зМА, Р- 339-фонд, 1-руйхат. 627- йиғмажилд , 122-вара қ 42 yil 1-oktyabrgacha butun respublikada ko‘ngilli militsiya bo‘linmalarini tugatish haqidagi qarori qabul qilindi. Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, Turkiston ASSR Ichki ishlar tizimi boshqaruv tizimi tarixiga oid ma’lumotlarni o‘rganishda O‘zbekiston Milliy Arxivining R-39-fondi asosiy arxiv manbalaridan hisoblanadi. Shu qatorda, ushbu komissarlik faoliyatiga oid qo‘shimcha ma’lumotlarni arxivning Turkiston MIQ (R-25), Xalq Komissarlari Soveti (R-25) kabi arxiv fondlarida ham uchratish mumkin. Turkiston Ichki ishlar komissarligi esa o‘z navbatida Turkistonda sovet hokimiyati tizimini mustahkamlashda asosiy rol o‘ynagan. 43 III BOB. MARKAZIY IQTISODIY SOHADA FAOLIYaT OLIB BORGAN ORGANLAR FONDLARI TAHLILI 3.1.Turkiston Xalq xo‘jaligi va Iqtisodiy Kengashi boshqaruv faoliyatiga oid hujjatlar Turkiston ASSR da 1917-yillardan ko‘pgina iqtisodiy organlar faoliyat olib borgan bo‘lib, ular o‘lka iqtisodiy hayotida o‘ziga xos ahamiyat kasb etgan. O‘lkada faoliyat olib borgan iqtisodiy organlarning arxiv fondlari bugungi kunda O‘zbekiston Milliy arxivida saqlanib kelmoqda. O‘zbekiston Milliy Arxivida saqlanayotgan iqtisodiy organlar fondlari: Turkiston Iqtisodiy Kengashi (R-18), Turkiston Xalq Xo‘jaligi Markaziy Kengashi (XXMK (R-27), fondlari muhim o‘rin tutadi. 1918 yil O‘lka Xalq Xo‘jaligi Kengashi tashkil etilib, shu yilda Turkiston ASSR XKS Xalq Xo‘jaligi Markaziy Kengashini (XXMK) tashkil etish to‘g‘risida farmoyish qabul qildi. Turkiston XXMK tarkibida: 1. Davlat qurilish boshqarmasi, 2. Turkiston Manufakturasi, 3. Tamaki sanoati, 4. Birlashgan Davlat metallni qayta ishlash, 5. Tekstil sanoati, 6. Davlat sanoat va savdo tashkilotlari bosh boshqarmasi, 7. Tegirmonchilik, 8. Tog‘ yoqilg‘i va Toshko‘mir va neft trestlari tashkil etilgan. O‘zR MDAning 27-fondida TASSR Xalq xo‘jaligi Markaziy kengashi faoliyatiga oid hujjatlar yig‘ilgan bo‘lib, 1, 2, 3, 5, 6 ro‘yxatlar dan tashkil topgan. Fondda shaxsiy korxonalarni natsionalizatsiya qilish, sa’noat sohalariga oid hisobot, ma’ruzalar, iqtisodiy sharhlari, kimyo, paxta, qog‘oz zavodlarining loyiha va chizmalari, korxonalar bo‘yicha chizma hujjatlar mavjud. Undan tashqari 2 ta maxfiyliq tamg‘asi olingan ro‘yxat mavjud. Ularda jami 21 ta yig‘majild bo‘lib, 44 unda maxfiy yozishmalar, buyruqlar, yopiq kengash qarorlari, trestlar bosh hisobchilari yig‘ilishlari haqida arxiv manbalari mavjud. Turkiston ASSR XKS Xalq Xo‘jaligi Markaziy Kengashini tarkibida faoliyat olib borgan Turkmanufaktura (R-130), Xalq Xo‘jaligi Markaziy Kengashi qoshidagi birlashgan davlat metallni qayta ishlash boshqarmasi (R-125), Neft va toshko‘mir korxonalari tresti (R-101), Turkiston davlat tog‘ yoqilg‘i tresti (R-663), To‘qimachilik sanoati bosh boshqarmasi (R-128), Davlat tegirmonchilik tresti (R- 142), Tamaki sanoati bosh boshqarmasi (R-163) fondlarida ham Turkistonda sanoat ishlab chiqarish boshqaruv tizimi, sanoat ishlab chiqarish hajmi masalalariga oid muhim ma’lumotlar saqlangan. Statistika boshqarmasining ma’lumotlariga ko‘ra, 1920 yilgacha Turkistonda sanoat muassasalarini umumiy ro‘yxatga olish ishlari olib borilmagan. 1920 yilgi ro‘yxatga olish ishlari natijasida respublikada Samarqand, Sirdaryo, Yettisuv, Farg‘ona, Turkman viloyatlarida faoliyat olib boradigan shaxsiy korxona va zavodlar 13 181 ta, faoliyat olib bormaydigan korxona va zavodlar 869 ta bo‘lganligi aniqlangan 77 . Amudaryo viloyatida ro‘yxatga olish ishlari 1921 yilda tugallanib, unda 533 ta korxonalar borligi ma’lum bo‘lgan. 1920 yilda 1 077 ta davlat korxonalaridan 956 tasi ishlab turgan 78 . Turkistonda respublika iqtisodiyotiga rahbarlik qilish uchun 1921-yilning fevral oyida Toshkentda Turkiston Iqtisodiy Kengashi (TIK), viloyatlarda esa viloyat iqtisodiy kengashlari tuzila boshladi 79 . Arxiv hujjatlaridagi ma’lumotlarga ko‘ra, 1921-yil 14-martda Turkiston ASSR MIQning Markaziy va mahalliy iqtisodiy organlarni birlashtirish to‘g‘risidagi karori chiqadi. Unda shunday deyilgan edi: «sovet hukumati butun apparatini xo‘jalik faoliyatini muvofiqlashtirish va mustaxkamlash hamda uni mahalliy va umumdavlat vazifalarini bajarishga jalb qilish maqsadida Turkiston Sovetlari Markaziy Ijroiya Qo‘mitasi quyidagicha qaror qiladi: 77 Отчет о деятельности Туркестанского экономического совета за февраль – октябрь месяц ы 1921 года. – Ташкент: ТЭС , 1921. – С. 61–70. 78 Нуруллин. Р.А. Советы Туркестанской АССР в период иностранной военной интервенции и граждан ской войны . – Т ашкент : Наука, 1965. – С. 171. 79 Ўзбекистон ССР тарихи. –т., 1971. –Б. 345. 45 Turkistonda Turkiston Respublikasi Xalq Komissarlari Soveti qoshida komissiya huquqiga ega bo‘lgan «Iqtisodiy Kengash» tashkil etilgan. Turkiston Iqtisodiy Kengashi (TIK) TASSR xududida RSFSR Mexnat va Mudofaa kengashining to‘g‘ridan to‘g‘ri vakolatli oliy xo‘jalik organi xisoblanib, iqtisodiy idoralar olib borayotgan siyosatga oid muammolarni tahlil etib borar edi. TIK o‘z faoliyati davomida Turkiston MIQ va XKS ga bo‘ysunib, XKSning doimiy nazoratchisi sifatida ham faoliyat olib borgan. O‘z vaqtida TIK RSFSR Mudofaa va Mehnat Kengashiga ham bo‘ysungan. 1924-yil O‘rta Osiyoda milliy davlat chegaralanish islohotlari natijasida TIK o‘z faoliyatini to‘xtatdi. R-18 raqamdagi mazkur tashkilotning fondida 2 ta ro‘yxat bo‘lib, ulardagi jami 267 ta yig‘majildda RSFSR Mudofaa va Mehnat XKSining farmoyish va buyruqlari; Turkiston Iqtisodiy Kengashi majlislari bayonnomalari, farmoyishlari. TASSR, BXSR va XXSR iqtisodiy birlashuvi (1922-yil), O‘rta Osiyo tashqi savdo masalalari (1922-yil), Turkiston tog‘ korxonalarining sharoiti, Nijegorodsk yarmarkasidagi ishtirokga oid (1922-yil) oid ma’lumotlar o‘z aksini topgan 80 . Iqtisodiy Kengash tarkibiga Turkiston Respublikasi Xalq Komissarlari kichik kengashi va quyidagi xalk komissarlari kiradi: Mexnat va Yer ishlari, Aloqa yo‘llari okrugi, kasaba uyushmalari kengashi raisi, Turkfront inqilobiy harbiy kengashi statistika boshqarmasi boshqaruvchisi. Iqtisodiy Kengashga xo‘jalik qurilish sohasidagi idoralarni boshqarish va muvofiqlashtirish hamda ular faoliyatini kuchaytirish topshirilsin» 81 . Turkistonda yangi iqtisodiy siyosat olib borilayotgan sharoitda Turkiston Iqtisodiy Kengashi (TIK) 82 Turkiston ASSR xududidagi oliy boshqaruv organi sifatida o‘ziga xos ma’muriy tizimdan iborat bo‘lib, markaziy, viloyat va uezd iqtisodiy kengashlaridan tashkil topgan edi. Arxiv hujjatlarida Iqtisodiy Kengashning faoliyatga oid muhim ma’lumotlar ham saqlangan bo‘lib, ularda ma’lumot berilishicha, TIK markaziy organ sifatida quyidagi tarkibiy qismlardan iborat edi: 80 ЎзМА, Р-18–жамғарма, 1, 2–рўйхати сўнгидаги маълумот. 81 ЎзМА. Р-25-фонд, 1-рўйхат, 444-иш, 1-варақ. 82 Тадқиқот давомида ТИК атамаси қўлланилади. 46 1. K otibiyat 2. Turkiston reja qo‘ mitasi 3. Taqsimot komissariati 4. Ilmiy institut 5. Nashriyot bo‘limlaridan iborat edi 83 . Arxiv hujjatlarida qayd etilishicha, viloyat va uezdlardagi kengashlar tarkibi ham deyarli shu tarzda tuzilgan edi. Chunki «Markaziy va mahalliy iqtisodiy organlarni birlashtirish» to‘g‘risidagi 1921 yil 14 mart qarorida viloyat ijroiya qumitalari qoshidagi kengashlar zimmasiga mahalliy iqtisodiy organlar faoliyatini muvofiqashtirish yuklatilgan edi. Unga ko‘ra viloyat iqtisodiy kengashlari tarkibiga quyidagilar kiritildi: viloyat xalq xo‘jaligi ta’minoti raisi, viloyat ozik- ovqat komissarliklari, viloyat mehnat ishlari mudiri, viloyat yer bo‘limi mudiri, viloyat kasaba uyushmasi kengashi raisi, moliya bo‘limi mudiri. Majlis yigilishi xar oyda kamida 2 marotaba o‘tkazilib, uning raisligini viloyatlar ijroqo‘mlari bajarishlari kerak edi. Markaz va boshqarmalar boshqaruv idoralariga aylantirilib, topshiriq beruvchi, muvofiqlashtiruvchi, nazorat qiluvchi bo‘lib, tashkilotlarni bevosita boshqarish viloyat xalq xo‘jaligi kengashiga tegishli bilimlar bo‘yicha berilishi kerak edi 84 . Shuning uchun iqtisodiy kengashning quyi tarmoqlari ham yuqorida ta’kidlanganidek tuzildi: 1. Viloyat va uezd ijroiya qo‘mitalari: 2. Viloyat va uezd davlat reja qo‘mitalari; 3. Ta’minot komissariatlari, 4. Ilmiy institutlar. SHuningdek, TIK va uning joylardagi quyi tarmoqlarida Butun Rossiya Kasaba Uyushmalari Markaziy Ittifoki (VTSSPS) va uezd VTSSPS byurosi faoliyat kursatar edi. Shu bilan birga, TIK tarkibida viloyat va uezd iqtisodiy kengashlaridan tashqari turli sohalarda ish olib boruvchi 19 ta komissariat mavjud bo‘lib, shulardan 10 tasi moddiy ishlab chiqarish va iqtisodiy sohaga, 9 tasi nomoddiy coxara tegishli bo‘lib, jumladan, pochta va telegraf, statistika, sogliqni saqlash komissarliklari va boshqalar faoliyat kursatgan. 19 ta komissarlikning xar biri viloyat va uezdlarda o‘z bilimlariga ega bo‘lgan. Bir qator komissarliklar (asosai moddiy ishlab chikarish va iqtisodii sohada;) va uezdlardagi bo‘limlarida 83 ЎзМА. Р-18-фонд, 1-рўйхат кириш қисми 84 ЎзР МДА, Р-25-фонд, 1-рўйхат, 444-иш, 1-2-варақлар. 47 Davlat reja qo‘mitasi mavjud bo‘lgan Komissarliklar va ularning viloyat va uezdlardagi bo‘limlari uch xalqa tizimnda bo‘lib, markaziy komissarliklar TIKga, komissarliklarning viloyat va uezd bo‘limlari esa viloyat, uezd iqtisodiy kengashlariga biriktirilgan edi. TIKning buyruk va karorlari Turkiston respublikasining barcha komissarliklari va muassasalari uchun bo‘lib, ularni to‘xtatish va bekor qilish XKS va MIQ tashabbusi yoki ishga aloqador komissarliklar tomonidan shikoyat arizasi berish orqali amalga oshirilishi kerak edi. Chunki TIKning barcha buyruq va qarorlari unga berilgan huquqqa binoan XKSning buy ruq va qarorlari kuchiga ega bo‘lib, qachonki XKS tomonidan to‘xtatilmagan taqdirda amalga oshirilishi lozim edi 8 5 . SHular bilan birga. TIK zimmasiga kuyidagi'vazifalar yuklatilgan edi: a) barcha iqtisodiy xalq komissarliklari faoliyatini bosh q arish; b) RSFSR Me h nat va Mudofa Kengashi direktiva va to p shiri q larining TASSR xalq komissarliklari va RSFSR xalq komissar lik lari vakilliklari tomonidan bajarilishini kuzatish; v) x al q xo‘jaligi q urilishi ishida sovet xukumatining barcha i do ra l ari ishini muvofi q lashtirish, ularni boshqarish, shuning dek . g) RSFSRning yagona xalq xo‘jaligi rejasi asosida Turkiston ASSRning umumiy xo‘jalik rejasini ishlab chiqish bilan birgalikda TIK va RSFSR tegishli idoralari tomonidan berilgan topshiriq asosida alohida xo‘jalik idoralari tomonidan ishlab chiqilgan dastur va rejalarni muvofiqlashtirish va Turkiston XKS, MIQ hamda RSFSR MIQ tomonidan tasdiklangan «birlashtirilgan xo‘jalik rejasini > > bir butun yoki aloxida qismlar bilan topshirish; d) Turkiston ASSR idoralari xamda RSFSRning mehnat xalq komissariati idoralari va muassasalari tomonidan tasdiqlangan xo‘jalik rejasining bajarilishini muntazam kuzatib borish va nao rat kilish, ularning faoliyatini muvofiqlashtirish, boshqarib va nazorat qilish shuningdek, 85 Ҳайдаров И. Туркистонда Иқтисодий Кенгашлар фаолияти. Турониқбол. 2013. Турониқбол. –Б.23-26. 48 barcha moddiy resurslarning to‘g‘ri va maqsadga muvofik tarzda ishlatilishini kuzatib borishdan iborat bulgan. TIKga yuklangan vazifalarga muvofiq u quyidagi huquqlarga ega edi: a) Turkiston ASSR ning yagona xo‘jalik rejasini ishlab chiqish uchun dastlabki topshiriqlarni belgilash, XKS va TMIQ tomonidan butkul tasdiklanguniga kadar, ularni aloxida qismlash, tasdiklash; b) sovet xukumatining markaziy va mahalliy idoralariga rahbarlari shaxsiy javobgarligi ostida, xo‘jalik qurilishi bo‘yicha majburiyatlarni belgilash; v) yagona xalq xo‘jaligi rejasi asosida respublikaning yuqori xo‘jalik idoralariga tegishli ko‘rsatmalar berish hamda xalq komissarliklari bergan ta’minot va moddiy mablag‘ ajratiщ rejalarini tasdiqlash; g) Turkiston ASSR xo‘jalik qurilishi bo‘yicha yagona rejaga zarurat tug‘ilmaganda tegishli tarzda o‘zgarishlar kiritish, unga asosan moddiy resurslarni, ishchi kuchi va pul mablag‘larini qayta taqsimlashni amalga oshirish; d) xo‘jalik faoliyati sohasida majburiy qarorlar va ko‘rsatmalar chiqarish, ularning bajarilishini ta’minlamaganlarni javobgarlikka tortish; ye) O‘z ixtiyoriga ko‘ra taftishlar va nazorat ishlarini o‘tkazish (ishchi-dehkon inspektsiyasi va favqulodda holat idoralarini jalb kilgan holda); j) mulkni xatlash, musodara qilish, zavod, fabrika, boshka sanoat va mol ayirboshlash muassasalarini natsionalizatsiya kilish, shuningdek, birinchi toifali muassasalarni ijaraga berish masalalarini ko‘rib chiqish; z) RSFSR va Turkiston ASSR mulkiy xo‘jalik rejasiga muvofiq kontsentratsiya, trestlashtirish va boshqlarni amalga oshirish 8 6 . Hujjatlarda qayd etilishicha, TIK tarkibiga a’zolik huquqi buyicha egallab turgan lavozimiga ko‘ra halq komissarlari yoki ularning o‘rinbosarlari kirardi. Ular: mehnat komissarligi, ozik-ovkat komissarligi Yer ishlari komissarligi, 86 Ҳайдаров И. Туркистонда Иқтисодий Кенгашлар фаолияти. Турониқбол. 2013. Турониқбол. –Б.23-26 49 Xalq xo‘jaligi markaziy kengashi raisi, maorif komissarligi kengashi vakili, VTSSPS Turkiston byurosining bitta vakili, moliya komissarligi hamda TIK raisi o‘rinbosarlari etib Turkiston Markaziy Ijroiya Kumitasi tomonidan saylangan ikki nafar azolari edi. Qolgan komissarliklar va muassasalar vakillari ularga tegishli masalalar buyicha maslahat ovoziga ega edilar. TIK raisi Turkiston Markaziy Ijroiya Qo‘mitasi tomonidan tasdiqlanib, Xalk Komissarlari Soveti raisinigg birinchi o‘rinbosari xisoblanar edi. TIKning birinchi raisligiga N.A.Paskutskiy, unga o‘rinbosar qilib esa A.Asatkin va SHerg‘ozievlar tayinlangan. TIK turli xujalik tadbirlari, ma’muriy nazorat vazifalarini bajarishda, barcha iqtisodiy komissarliklar idoralari bilan bir qatorda zarurat yuzasidan Turkiston ASSR markaziy va mahalliy muassasalari idoralaridan foydalanardi. Bundan tashkari, hisob-reja vazifalarini bajarishda o‘zining huzurida umumreja va u orqali o‘ziga tobe bo‘lgan reja komissiyalari va alohida xalq komissarliklari huzurida byurolar (yoki RSFSRga tegishli xalq komissarliklari vakillari huzurida) tashkil etishni mo‘ljallagandi. TIKning joylardagi bevosita ijrochilari uning oldida bajarilgan ishlar buyicha javobgar tariqasida, u tomonidan tasdiqlangan nizom asosida faoliyat yurituvchi iqtisodiy kengashlar xisoblanardi. Shtatlar va tashkiliy reja TIK tomo nidan tasdiqlanishi zarur bo‘lgan, moddiy mablag‘ esa belgilangan tartibda alohida smeta buyicha uzatilardi 8 7 . TIK o‘ziga berilgan vakolatlar va huquqlar doirasida o‘lka xayotining barcha jabhalarini o‘z nazoratiga oldi. Umuman olganda, joylardagi iqtisodiy kengashlar 1921-yilning fevral oyidan boshlab tashkil etilgan bo‘lsada, biroq ular amalda o‘z faoliyatini mart oyidan, ayrim iqtisodiy kengashlar esa sentyabr va oktyabr oylaridan boshladi. Bu kengashlar TIKning quyi tarmog‘i hisoblangan viloyat va uezd iqtisodiy kengashlari edi. 87 Юқоридаги манба. 50 Iqtisodiy kengashlarning joylardagi quyi tarmoqlarini tashkil etish RSFSR Mexnat va Mudofaa Kengashi raisi V.Leninning qatiy kursatmalari asosida belgilab berilgan edi. Jumladan, 1921-yil 2- mayda Mehnat va Mudafaa kengashidan mahalliy sovet muassasalariga yo‘llangan ko‘rsatmasida mahalliy iqtisodiy kengashlar Mexnat va Mudofaa Kengashi Xalq Komissarlari Sovetiga nisbatan qanday munosabatda bo‘lsa, mahalliy iqtisodiy kengashlar ham mahalliy ijroiya qo‘mitalariga huddi shunday munosabatda bo‘lishi “uqtirilgan” edi 8 8 . Bunday ko‘rsatma Mehnat va Mudofaa Kengashining mahalliy iqtisodiy kengashlar to‘g‘risidagi, hisob berish tug‘risidagi xamda «oliy» organ (Mehnat va Mudofaa Kengashi) ko‘rsatmasiga amal qilish tug‘risidagi qarorining loyihasi (1921-yil 19-20- may)da ham bandma- band ko‘rsatib o‘tilgandi 8 9 . Unda barcha iqtisodiy kengashlar Mehnat va Mudofaa Kengashiga majburiy yozma hisob berib turishi belgilangan bo‘lib, hisobot berish ikki oyda (yoki 3-4 oyda) bir marta, eng kuyi organlarning hisobotlari esa yozma ravishda bir oyda kamida 2 marta berilishi belgilangan edi. Mehnat va Mudofaa Kengashi barcha iqtisodiy kengashlarning hisobotlari, statistik ma’lumotlari, majlis bayonnomalari va xat- xabarlarini qattiq tekshirib borgan. Bu vazifani amalga oshirish Halk Komissarlari Soveti hamda Mexnat va Mudofaa Kengashi ishlari yordamchisi bolshevik Smolyaninovga topshirilgan edi. Bundan ko‘rinadiki, joylardagi mahalliy va markaziy iqtisodiy kengashlar ishi to‘la Markaz ixtiyori va muntazam kuzatuvida bulgan va uning faoliyatiga katta axamiyat berilgan. SHunday qilib, TIK tarkibiy tuzilmasini Turkiston ASSR tarkibidagi viloyatlar: Farg‘ona, Samarqand, Sirdaryo, Turkman (Turkmaniston), Yettisuv va Amudaryo viloyati iqtisodiy kengashlari tashkil qilgan edi. Ular esa, o‘z navbatida. uezd iqtisodiy kengashlariga bo‘linardi. 88 Отчет 1-го сьезд экономичесских совишаний Туркреспублики. –Т.: ТЭС, 1922. –С. 170. 89 Ленин В.И. Тўла асарлар тўплами. Т. 43. –Т., 1970. –Б . 298. 51 Viloyat iqtisodiy kengashlari bir vaqtda tashkil etilmagan bo‘lib, dastlabki davrda ularning faoliyati talabga javob bermas edi. Masalan Samarkand Iqtisodiy Kengashi 1921-yil 13-apreldan, Farg‘ona viloyati Iqtisodiy Kengashi 1922-yil 15-martdan, Sirdare viloyati Iqtisodiy Kengashi 1921-yil oktabr oyidan, Turkman viloyati Iqtisodiy Kengashi 1921-yil sentyabr oyidan 9 0 , Amudaryo viloyati Iqtisodiy Kengashi 1922-yil 1- sentyabrdan 9 1 o‘z faoliyatini amalga oshira boshlagan edi. Uezd va volost iqtisodiy kengashlari xam, mehnat va Mudofaa Kengashining Mahalliy sovet muassasalariga yo‘llagan ko‘rsatmasi loyixasida belgilanganidek, viloyat iqtisodiy kengashlari shaklida tuzilishi kerak edi. Xullas, ijroiya komitetlari Iqtisodiy Kengashlarining vazifa va majburiyatlarini o‘z zimmalariga olishi va o‘zlarining boshqaruvchi yoki iqtisodiy majlislarini Iqtisodiy kengashlarga tenglashtirishlari mumkin edi. Bundan tashkari, ularga iqtisodiy kengashlarning xamma yoki ba’zi vazifalarini bajarish uchun maxsus komissiyalar, hatto maxsus tayinlangan alohida kishilar (masalan, volostlarda, ba’zan uezdlarda ham) ajratish imkoni berilgan edi. Aynan arxiv hujjatlarida iqtisodiy jarayonlarga oid tarixiy ma’lumotlar ham saqlangan. Hujjatlarda ma’lumot berilishicha, 1921 yilda sanoatga rahbarlik qilishni qayta tashkil etish ishlari amalga oshirilgan. Uning asosiy mohiyati yirik va muhim korxonalarda ishlab chiqarishni markazlashtirishdan iborat edi. Bir xil mahsulot ishlab chiqaruvchi korxonalar birlashtirildi, foyda keltirmayotgan korxonalar yopilgan. Yangi iqtisodiy siyosat sharoitida ishlab chiqarish birlashmalarining markazlashtirilgan trestlari tashkil etilgan. Turkistonda xo‘jalik hisobiga o‘tkazilgan 99 ta yirik korxonadan iborat 10 ta trest faoliyat olib borgan 92 . 1922-yilda trestlarga birlashtirilgan korxonalar soni 144 bo‘lgan, ularning pul aylanmasi 22 mln. tilla rublini tashkil etgan 93 . 90 Отчет 1-го сьезд экономичесских совешаний Туркреспублики. –Т.: ТЭС, 1922. –С. 9, 11, 14, 15. 91 Отчет 1-го сьезд экономичесских совешаний Туркреспублики. –Т.: ТЭС, 1922. –С. 92 Ўзбекистоннинг янги тарихи Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида // Тузувчилар М.Жўраев, Р.Нуруллин, С. Камолов ва б. – Тошкент: Шарқ, 2000. – Б. 189. 93 История Узбекской ССР. Том III. –Ташкент: Фан. 1967. – С. 346. 52 Manbalarda ma’lumot berilishicha, aynan korxonalarda qurilmalarning eskiligi, texnik qurilmalarning mukammallashmagani zaruriy ta’mirlash materiallarining yetishmasligi oqibatida xo‘jalik sharoiti yomonlashib, ishlab chiqarish qisqargan. Bu ahvol 1920–1922-yilgacha davom etib, 1922–1923 yillardan mahalliy ahamiyatga ega bo‘lgan sanoat korxonalari turli xildagi xo‘jalik idoralari ixtiyoriga berilgan. Bular orasida hunarmandchilik sanoati (artellar va xonadonlarning gruppa bo‘lib birlashuvi) ham muhim ahamiyat kasb etgan. Hujjatlardagi ma’lumotlarga ko‘ra, Turkistonda 418 ta mahalliy sanoat korxonalari mavjud bo‘lgan. Ular teri, pivo, tamaki, g‘isht, un, tipografiyalar, qog‘oz, konserva, muz tayyorlovchi, o‘rmon kesish va boshqa korxona va zavodlardan iborat bo‘lgan. Ba’zi korxonalar ijaraga berish orqali faoliyat olib borgan 94 . 1903 yilda tashkil etilib, 1911-yilda faoliyati to‘xtab qolgan Qovunchidagi shakar zavodi 1922-yilda qayta ta’mirlanib ishga tushirilgan. O‘lkaning Yettisuv viloyati asosan lavlagi yetishtirishga ixtisoslashtirilgan 95 . Qurilish materiallari sanoatida Xilkovo tsement zavodi, 5 ta g‘isht zavodi (3 tasi ishlamagan), 2 ta cherepitsa zavodi (1 tasi ishlagan), 1 ta ganch zavodi, 1 ta ohak zavodi, o‘rmon kesish korxonalari mavjud bo‘lganligi ma’lum 96 . Tamaki sanoati haqida ham arxiv manbalarida ma’lumotlar berilgan. Jumladan, Farg‘ona, Samarqand, Sirdaryo viloyatlarida azaldan tamaki mahsulotlari yetishtirilgan va ishlab chiqarilishi aytilgan. 1870-yillargacha Yettisuv hududlarida tamaki yetishtirish bilan shug‘ullanmagan. Undan keyingi davrda tamaki yetishtirilib, uning mahsulotlari nos, chilim, maxorka va boshqalar “Turktabak” tomonidan ishlab chiqarilgan. Hunarmandchilik sanoati haqida gap ketganda, 1922-yilga kelib 30838 ta temirchi, to‘quvchi, terifurush, oziq-ovqat mahsulotlarini yetishtiruvchi, tikuvchi, yog‘och ustalar va boshqalar ro‘yxatga olinganligi haqida ma’lumotlar bor 97 . 94 ЎзР Миллий Архиви, Р-25-жамғарма, 1-рўйхат, 1679-йиғмажилд, 208–210-варақлар. 95 Ўша манба, 106-варақ. 96 Ўша манба, 107-варақ. 97 Ўша манба, 110-варақ. 53 Turkistonda baliqchilik sanoati mamlakat iqtisodiyotida o‘ziga xos ahamiyatga ega hisoblangan. Xususan, “Turkiston baliqchilik boshqarmasi” tasarrufida 27 ta sanoat korxonalari mavjud bo‘lgan, ulardan 16 tasi 1924-yilgacha natural to‘lov sharti bilan ijaraga berilgan. Krasnovodsk tumanida 38 ta sanoat korxonasi bo‘lib, ulardan 23 tasida ishlab chiqarilgan mahsulotning 10%ni boshqarma hisobiga o‘tkazish sharti bilan ijaraga berilgan 98 . Arxiv fondlarida Turkistondagi Ipakchilik sanoatiga oid muhim ma’lumotlar orasida Turkiston ipakchilik boshqarmasi (TIB) boshlig‘ining o‘rinbosari L.Bendyukovning ipak yetishtirish borasidagi 1923-yilga oid hisoboti e’tiborga loyiq. Hujjatda ipakchilik boshqarmasining Turkistonda ipak yetishtirishda davlat monopoliyasini bekor qilish zarurligi qayd etilgan. Turkistonda chegaralar yopiq holda bo‘lganda ipak yetishtirish, aholini ipak qurti urug‘i bilan ta’minlash ishlari ancha og‘irlashgan. Boshqarma bu borada bir qator ishlar olib borib, respublika hududida pilla fabrikalari qurish, pilla qurti yetishtirish binolarini kengaytirish, Turkiston paxtachilik qo‘mitasi bilan hamkorlikda qo‘lda yetishtirilgan ipakni Xuroson (Eron) paxtasiga almashtirish kabi ishlarni olib borgan. Bu ishlar natijasida 1919-yilda respublikada ipakchilik, Birinchi jahon urushi davri natijalariga ko‘ra, 6 % ga, 1923-yilda esa 42 % o‘sgan. 1922-yilda 50 ming, 1923- yilda 80 ming quti ipak qurti urug‘i joylashtirilgan 99 . Arxivda Turkistondagi og‘ir sanoat masalalariga oid ma’lumotlari jamlangan hujjatlar ham saqlangan. Xususan, Turkiston Xalq komissarlari soveti fondining 1261-yig‘majildida saqlanayotgan “Turkiston toshko‘mir konlari” nomli hujjatda toshko‘mir qazib olish sanoatining 10 yillik tarixi haqida ma’lumot bor. Ushbu hujjatning yana bir nusxasini shu fondning 809-yig‘majildida ham ko‘rish mumkin 100 . Turkistonda Qizilqiya, Sulukta, Ko‘kyong‘oq, Langar konlari eng boy va asosiy konlar bo‘lib 101 , 1922-yilda TASSR yoqilg‘i sanoati tresti tarkibida 98 Ўша жойда. 99 ЎзМА, Р-25-жамғарма, 1-рўйхат, 1262-йиғмажилд, 133–134-варақлар. 100 ЎзМА, Р-25-жамғарма, 1-рўйхат, 809-йиғмажилд, 15–27-варақлар. 101 ЎзМА, Р-111-жамғарма, 1-рўйхат, 829-йиғмажилд, 11-варақ. 54 Qizilqiya, Sulukta, Ko‘kyong‘oq, Langar, SHo‘rob, Kalta Mashat, Vorulda, Yag‘mon konlari faoliyat olib borganligi ma’lum 102 . Neft qazib olishda Turkistonda Santa va CHimyon korxonalari faoliyat olib borgan. Quyidagi jadval orqali Turkistonda 1922 yilgacha qazib olingan neft haqidagi ma’lumotlarni ko‘rish mumkin. 1917-yilgacha ko‘mir qazib olish ishlari eng yuqori natijaga erishgan. Keyin esa ko‘rsatkichlar juda pastga tushib ketgan. Buning sabablari Oktyabr to‘ntarishi voqealaridan keyin saksovulning ham yoqilg‘i sanoatida ahamiyat oshgan va yog‘och ham yoqilg‘i sanoati balanslarida paydo bo‘lgan. Aynan, o‘lkada harbiy vaziyat hukm surgan bir vaziyatda saksavul asosiy yoqilg‘i sifatida muhim rol o‘ynaganligini ko‘rish mumkin. Hujjatlarda konchilik boshqaruv tizimidagi muammolar ham o‘z aksini topgan. Ma’lumotlarga ko‘ra, 1922-yildan kon ishga tushirilib, eski qurilmalar asosida 90 000 pud neft qazib olingan. Ammo ko‘p vaqt ishlatilmaganligi sababli konning aksariyat qismini suv bosib ketgan, uni to‘la qayta ishga tushirish iqtisodiy jihatdan xarajatlarni qoplay olmagan 103 . Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, TASSR sanoat masalalarini yoritishda Turkiston markaziy organlari fondlaridan tashqari qo‘shimcha ravishda Turkiston Xalq Xo‘jaligi Markaziy Kengashi (XXMK (R-27), Turkmanufaktura (R-130), XXMK qoshidagi birlashgan davlat metallni qayta ishlash boshqarmasi (R-125), Neft va toshko‘mir korxonalari tresti (101), Turkiston davlat tog‘-yoqilg‘i tresti (R-663), To‘qimachilik sanoati bosh boshqarmasi (R-128), Davlat tegirmonchilik tresti (R-142), Tamaki sanoati bosh boshqarmasi (R-163) fondlari ham muhim ahamiyatga ega. Manbalardagi ma’lumotlarga ko‘ra, “natsionalizatsiya” siyosatining sanoat sohasida ham qo‘llanilishi respublika iqtisodiy sohasining asosi bo‘lmish sanoat sohasining rivojlanishiga to‘sqinlik qilgan. Tortib olingan sanoat korxonalarini davlat to‘laligicha boshqara olmagan va ularni keyinchalik ijaraga berish orqali muammolar hal etilgan. Bu haqdagi ma’lumotlar xalq komissarlarining hisobot 102 ЎзМА, Р-25-жамғарма, 1-рўйхат, 809-йиғмажилд, 15-варақ. 103 ЎзМА, Р-25-жамғарма, 1-рўйхат, 1263-йиғмажилд, 166-варақ. 55 ma’ruzalarida ham aks etgan. Bu esa davlatning “natsionalizatsiya” siyosati o‘zini oqlamaganidan dalolat beradi. Fondlar ichidagi hujjatlar orasida sanoat sohasiga oid ma’lumotlar ko‘p miqdorni tashkil etadi. Ayniqsa, Yangi iqtisodiy siyosat davrida 5, 10, 20 yillik tahliliy, statistik, jadval, diagramma hujjatlari alohida ahamiyatga ega. Arxiv hujjatlari tahliliga ko‘ra, yoqilg‘i sanoati mahsulotlaridan, eng avvalo, harbiy maqsadlarda foydalanilganligini aytish lozim. SHuningdek, Birinchi jahon urushi oqibatida qoramollarning kamayib ketishi natijasida nafaqat Turkistonda balki Yevropa mamlakatlarida ham baliq va baliqchilik mahsulotlariga talab oshgan va ular Rossiyaning o‘ndan ortiq katta shaharlariga va, hatto, Ruminiyagacha eksport qilingan edi. Xulosa qilib aytganda, Turkiston ASSR da 1917-yillardan ko‘pgina iqtisodiy organlar faoliyat olib borgan bo‘lib, sovet hokimiyatining o‘lkadagi iqtisodiy siyosatini olib borishda Turkiston Iqtisodiy Kengashi va Xalq Xo‘jaligi Markaziy Kengashlari o‘ziga xos ahamiyat kasb etgan. Sovet hokimiyatining manfaatlarini amalga oshirishda ushbu ikki organ ijrochi organ funktsiyasini bajargan. Ularning arxiv fondlari bugungi kunda O‘zbekiston Milliy arxivida R-18 (Turkiston Iqtisodiy Kengashi), R-27 (Turkiston Xalq Xo‘jaligi Markaziy Kengashi (XXMK) raqamlari ostida saqlanib kelmoqda. O‘z navbatida XXMK qoshida faoliyat olib borgan 10 ga yaqin korxona va trestlar fondlari alohida saqlanib, ularda ko‘proq hisobot va korxona muassasalarning faoliyatiga oid rasmiy hujjatlar saqlangan. 3.2.Qishloq xo‘jaligi boshqaruv tizimiga oid ma’lumotlar tahlili O‘tmishdan qishloq xo‘jaligi sohasi, xalq xo‘jaligi ham davlat iqtisodiyotining asosi bo‘lib kelgan. O‘zR Milliy Arxivida Turkiston ASSR davriga oid manbalar orasida qishloq xo‘jaligi organlari fondlari o‘lkadagi soha boshqaruv tizimiga oid masalalarini yoritishda muhim ahamiyat kasb etadi. Xususan, O‘zR Milliy Arxivining Turkiston ASSR Xalq Dehqonchilik Komissarligi va uning qoshida faoliyat olib borgan yilqichilik, suv xo‘jaligi, 56 o‘rmonchilik bo‘limlarining fondlarida bu masalaga doir qimmatli arxiv hujjatlari jamlangan. Turkiston ASSR Xalq Komissarlari Soveti farmoyishiga binoan 1917-yil TASSR Dehqonchilik komissarligi tashkil etilib, uning vazifasi Sovet hokimiyatining Turkiston o‘lkasida agrar siyosatini olib borishdan iborat bo‘lgan. 1922-yil Dehqonchilik Xalq komissarligi qaroriga binoan bo‘limlar boshqarmaga, bo‘limlar qoshidagi kichik tarmoqlar bo‘limlarga sifatida tashkil etilgan. TASSR Dehqonchilik Komissarligi 16 ta (Ish boshqarmasi bo‘limi, Hay’at, Suv xo‘jaligi boshqarmasi, O‘rmonchilik, Agronomlik, CHorvachilik, Qishloq xo‘jaligi statistikasi, Qishloqlarni qurish, Texnik yer o‘lchash, Qishloq xo‘jaligi korxonalari, Qishloq xo‘jaligi, Veterenariya, Yer tuzish (yerdan foydalanish ishlarini tartibga solish tadbirlari tizimi), Ta’minot, Moliya, Yer islohoti) bo‘limlardan iborat bo‘lgan. 1924 yil 24 dekabrda O‘rta Osiyo mamlakatlarining milliy hududiy chegaralanish siyosati natijasida Dehqonchilik Xalq komissarligi faoliyati tugatildi. Fondda 1-, 2-, 3-, 6-ro‘yxatlar jami 2 933 ta yig‘majild to‘plangan, uning 1-ro‘yxatidagi jami 81 ta yig‘majild mikrofilmlashtirilgan 104 . Dehqonchilik Xalq Komissarligi R-29-fondida Turkiston ASSR Dehqonchilik Xalq Komissarligi buyruqlari ko‘rsatmalari va hay’at majlisi bayonnomalari, komissarlikning bo‘limlari, mahalliy dehqonchilik organlari nizomlari, viloyat, uezd yer-suv bo‘limlari rejalari va hisobotlari yig‘ilgan. Bundan tashqari Turkistonda yer islohoti o‘tkazish bo‘yicha ma’ruza, farmoyishlar (1918– 1921), O‘lka yer qo‘mitasi majlislari bayonnomalari, yer islohoti o‘tkazish bo‘limlarining farmoyishlari (1918), TASSR Kengashi X s’ezdida yerlarni o‘zlashtirish ishlari haqidagi ma’ruzalar (1921) jamlangan. Shuningdek, komissarlikning qishloq xo‘jaligini moliyalashtirish to‘g‘risidagi ko‘rsatmalari va ma’ruzalari, sug‘orish ishlarini yo‘lga qo‘yish smetalari, Turkiston ASSR bug‘doy ekin maydonlari haqidagi statistik ma’lumotlar, Turkiston viloyatlarida zarur mahsulotlarga qo‘yilgan narxlar haqidagi hujjatlar ham saqlangan. 104 ЎзР Миллий Архиви, Р-29-жамғарма, 1-рўйхат кириш қисмидаги маълумотлар. 57 Bundan tashqari o‘rmonchilik boshqarmasi tarkibidagi xo‘jaliklarning ish rejalari, hisobotlari, yangi o‘rmonchilik xo‘jaliklarini tashkil etish, o‘tin yoqilg‘ilarini g‘amlash haqida (182-fond), Turkistondagi suv xo‘jaligi islohotlari, qabul qilingan qonun va qarorlar, sug‘orish tizimlarini kengaytirish, suvdan foydalanish huquqlari, Turkiston Suv xo‘jaligi boshqarmasining viloyat va okruglardagi bo‘limlari faoliyati haqidagi hisobotlar (R-215-fond) o‘rin olgan. Davlat yilqichilik boshqarmasi R-184-fondida esa boshqarma faoliyatiga doir hisobot, ma’ruzalar, ularning ish rejalari, o‘lkadagi yilqichilik tizimi, ahvoli haqidagi hujjatlar jamlangan. Turkiston Paxtachilik qo‘mitasi (R-111) fondi Turkistonda paxta yetishtirish haqidagi muhim va qimmatli ma’lumotlarni jamlaganligi bilan ajralib turadi 105 . Arxiv yer munosabatlariga oid tarixiy hujjatlarga ham boy hisoblandi. 1917 yil Fevral voqealaridan so‘ng Turkistonda muvaqqat hukumat o‘rnatilib, katta yer egalarining mavqelari qaysidir ma’noda saqlanib qolgan edi. Muvaqqat hukumat an’anaviy agrar munosabatlarni kekin o‘zgartirmasa-da, 1917 yil 11–21 aprelda “Ekinlarni himoya qilish” va “Yer qo‘mitalari” haqidagi qarorlarini qabul qilib, ularga ko‘ra, yer egalariga o‘z bo‘sh yerlarini dehqonlarga ijaraga berishlari majburiy qilib qo‘yildi. Ammo 1917 yil Oktyabr to‘ntarishi voqealaridan so‘ng boshlangan yer islohotlari mutlaqo boshqa yo‘nalishda bordi. Umumittifoq II s’ezdida yer to‘g‘risida dekret qabul qilindi. Unda yerlar davlat mulki deb e’lon qilindi va shaxsiy yer egaligi tugatildi. Turkiston XKS 1917 yil 6 dekabrda Umumittifoq dekretiga asosan “davlat ahamiyatiga ega bo‘lgan yerlardan tashqari barcha yerlarni viloyat va uezd yer qo‘mitalari ro‘yxatidan o‘tkazish, joylarda yer qo‘mitalari bo‘lmasa, viloyat va uezd ishchi-dehqon va musulmonlar deputatlari kengashidan ro‘yxatdan o‘tkazilishi” haqidagi qarorni qabul qildi 106 . 105 П утеводитель по отделу фондов октябрьской революции и социалистического строительство . П од редакци ей Л.М. Ланда. Центр алный Государственный архив Узбекской ССР . – Т ашкент, 1960. – С. 2 3. 106 ЎзР Миллий Архиви, Р-29-жамғарма, 3-рўйхат, 928-йиғмжилд, 33-в арақ . 58 1918 yil “Yerlarni natsionalizatsiya qilish” haqidagi dekretga asosan katta yer egalari yerlarini va mol-mulklarini ro‘yxatga olish ishlari boshlab yuborildi. Manbalarda qayd etilishicha, shu yili ko‘pgina katta xo‘jaliklar natsionalizatsiya qilindi, ya’ni davlat ixtiyoriga olindi. 1918 yil 26 martda Turkiston XKS bog‘larni natsionalizatsiya qilish haqida buyruq berdi. Turkiston o‘lkasining yer-suv qo‘mitalari nizomiga ko‘ra, katta yer egalarining xo‘jaliklari va sanoatlashgan mulklari davlat mulki deb e’lon qilinadi 107 . Sovet hokimiyatining natsionalizatsiya siyosatini aynan Dexqonchilik komissarligi olib borgan. 1918-yil aprel oyida Dehqonchilik komissarining “Bog‘lar va uzumzorlarni musodara qilish haqida”gi ma’ruzasida ma’lumot berilishicha, Toshkent uezdidagi jami 2. 274 desyatina bo‘lgan 33 ta shaxsiy bog‘ va uzumzor musodara qilingan. R-29-fondda saqlanayotgan 1919-yil aprel oyida Xalq Xo‘jaligi Markaziy Kengashiga qilingan hisobotda respublikaning 4 ta viloyatidan (Yettisuv viloyatidan tashqari) umumiy maydoni 26 000 desyatina bog‘lar musodara qilinganligi aytiladi 108 . Turkiston ASSRda o‘rmonchilik Birinchi jahon urushi yillarida o‘rmon xo‘jaliklarida 950 kishi ishlab, yillik daromad 800000 tilla rublni tashkil etgan bo‘lsa, 1917 yil Oktyabr to‘ntarishi davrida 7000 tilla rublni tashkil qilgan. 1921 yilda o‘rmonchilik ishlari davlatga 680493479 rubl foyda keltirgan bo‘lsa, xarajatlar 847738140 rublni tashkil etgan, natijada 167244661 rubl (hujjatda 167234361 deb ko‘rsatilgan) zarar ko‘rilgan. Buning sababi, viloyatlarda, ayniqsa, Samarqand, Sirdaryo viloyatlarida ishlarning yomon olib borilganligi bilan izohlangan 109 . Arxiv manbalar orasida qishloq xo‘jaligida muhim o‘rin tutgan yilqichilik haqida ham ma’lumotlar bor. Otboqarchilik va yilqichilik boshqarmasi 1921- yildan Turkfront shtabiga qarashli bo‘lib, otlar umumrespublika ishlariga jalb etilmasdan, asosan kavaleriya (otliq askarlar) otryadlariga, harbiy idoralar binolarini ta’mirlash ishlariga jalb qilingan. 1917-yilda Turkiston ASSRda 107 Ўша манба , 1066-йиғмажилд, 56-в арақ . 108 ЎзР Миллий Архиви, Р-29-жамғарма, 3-рўйхат, 1168-йиғмажилд, 115-варақ . 109 ЎзР Миллий Архиви, Р-29-жамғарма, 3-рўйхат, 2355-йиғмажилд, 22–25-варақлар. 59 1624143 bosh ot bo‘lgan bo‘lsa, 1920-yilga kelib 586461 bosh ot qolgan, ya’ni 1087681 taga (64 % ga) kamaygan. Otlarning bunday keskin kamayib ketishiga Oktyabr to‘ntarishi voqealari va harbiy harakatlar voqealari sabab qilib ko‘rsatilgan 110 . O‘zbekiston iqtisodi qadimdan agrar sohaga ixtisoslashgan bo‘lib, uning rivojida suv xo‘jaligi va yerlarning meliorativ holatiga alohida e’tibor berilgan. Suv xo‘jaligi masalasi turli tarixiy davrlarda, xususan, mustamlakachilik davrida ham davlat e’tiboridagi asosiy muammolardan biri bo‘lgan. Sovet hokimiyati ham Turkistonda paxta xomashyosi yetishtirishda suv xo‘jaligi muhim ahamiyat kasb etishini anglab, bu masalaga jiddiy e’tibor qaratadi. 1918 yil o‘lkada Suv xo‘jaligi bosh boshqarmasi tashkil etildi. Boshqarmaga respublikada suvdan foydalanish tartiblarini ishlab chiqish, o‘rnatish, suv islohotlarini olib borish va rivojlantirish vazifalari yuklatildi 111 . Xususan, O‘zR Milliy Arxividagi Turkiston ASSR Xalq Dehqonchilik komissarligi (R-29-fondi), Turkiston ASSR Dehqonchilik komissarligi qoshidagi Suv xo‘jaligi bosh boshqarmasi (R-215-fondi) fondlarida mazkur muammolarga oid faktlar, diagrammalar, xaritalar, geografik ma’lumotlar, TASSR sug‘orish tizimi islohotlari tarixiga tegishli muhim hujjatlar jamlangan. Ushbu ma’lumotlar tegishli tashkilotlarning yillik hisobotlarida, amaliyotga oid buyruqlar, farmoyishlar, ko‘rsatmalar, kengashlar va majlislar qarorlari va boshqalarda keng aks etgan. Jumladan, Turkiston ASSR Dehqonchilik Xalq Komissarligi (R-29) fondida 2933 ta yig‘majild mavjud. Uning qoshidagi Suv xo‘jaligi boshqarmasi (R-215- fond) 1918-yil 17-iyunda TASSR XKS buyrug‘iga asosan tashkil etilib, 1924-yil 22-noyabrda Turkiston Suv xo‘jaligi bosh boshqarmasi buyrug‘i bilan faoliyati tugatilgan. Fond 2 ta ro‘yxatdan iborat bo‘lib, 1-ro‘yxatda 574 ta yig‘majild, 2- ro‘yxatda 336 ta yig‘majild, jami 947 ta yig‘majild mavjud. Ularning davriy chegarasi 1917–1924-yillarni yillarni qamrab oladi. 110 ЎзР Миллий Архиви, Р-29-жамғарма, 3-рўйхат, 2355-йиғмажилд, 42-варақ. 111 ЎзР Миллий Архиви, Р-215-жамғарма, 1-рўйхат, 49-йиғмажилд, 29-варақ. 60 Hujjatlarda qayd etilishicha, O‘rta Osiyo Rossiya tomonidan bosib olingan davrda imperiyaning o‘lkadagi ma’muriyati Turkistonni paxta xomashyosi manbaiga aylantirish maqsadida agrar sohaga katta e’tibor qaratsa-da, 50 yil ichida ko‘zga ko‘rinarli o‘zgarishlar yuz bermagan. 1877-yilda suvdan vaqtinchalik foydalanish qoidalari ishlab chiqilgan. 1886-yilda qabul qilingan “Turkiston o‘lkasini boshqarish” to‘g‘risidagi nizomda bu masalada alohida moddalar ham kiritilgan 112 . Manbada ko‘rsatilishicha, 1888-yilda mustamlaka davrida kuchda bo‘lgan «uezd boshliqlari, ariq-oqsoqol, mirob va suv xo‘jaligi xodimlarining huquq va majburiyatlari haqida» ko‘rsatmalar qabul qilingan. Shu qatorda, 1888-yildan 1907-yilgacha suv xo‘jaligi ishlariga o‘rtacha bir yilda 30000 rubl ajratilgan. 1907- yildan 1916-yilgacha esa ba’zida 150000 rublgacha pul ajratilgan 113 . Ma’lumotlarga ko‘ra, 1917-yil oktyabr to‘ntarishidan so‘ng Turkistonda suv xo‘jaligi tizimi og‘ir ahvolga kelib qolgan, suv xo‘jaligi inshoatlarini tiklash katta ishchi kuchini talab qilgan. O‘lkada suv xo‘jaligi holatini og‘ir ahvolga tushib qolishiga sabab bo‘lgan omil sifatida yagona irrigatsiya boshqaruv tizimining mavjud bo‘lmaganligi, suvdan noto‘g‘ri foydalanish, buyruqbozlik, rasmiyatchilikning kuchayish holatlari qayd etilgan. 1914-yildan 1920-yilgacha, ya’ni, 5-6 yil ichida, sug‘oriladigan yerlarning 54,4 % ga kamayishi juda katta yo‘qotish edi. Bunday ahvolga kelishining muhim sabablardan biri – Turkistondagi harbiy harakatlar davrida suv xo‘jaligi inshootlarining ko‘plab zarar ko‘rganligida edi. Masalan, Farg‘onada barcha ariq va kanallar to‘g‘onlarining buzilishi natijasida Zarafshon, CHirchiq va boshqa daryolarda irrigatsiya tizimi ishdan chiqqan. Turkistonning asosiy uchta viloyatlari (Farg‘ona, Samarqand va Sirdaryo)da umumiy ekin maydoni 2 baravarga kamaygan. 1915-yilda bu ko‘rsatkich 2636920 desyatina (2877934,4 ga)ga, 1920- 112 Унинг 256-моддасида «асосий ариқлар, анҳор, кўллар, дарёлар сувларидан фойдаланиш қоидалари аҳолига тақдим этилади», 316-, 317-моддасида суғориш иншоотларини, гидротехник ишларини амалга оширишда аҳолидан олинадиган натурал ва пул солиқларини тартибга солиниши назарда тутилган. Ирригация ишларини тартибга солиш ҳақидаги фармойишнинг 107-моддасида асосий ариқларни бошқариш ишларини ариқ-оқсоқол, иккинчи даражали ариқларни эса қишлоқ аҳолиси томонидан тайинланган мироблар назорат қилиш айтиб ўтилган. Қаранг: ЎзР Миллий Архиви, Р-29-жамғарма, 3-рўйхат, 2448-йиғмажилд, 33-варақ. 113 ЎзР Миллий Архиви, Р-29-жамғарма, 3-рўйхати, 2448-йиғмажилд, 33-варақ. 61 yilda 1252709 desyatina (1367206,6 ga) ga, sug‘oriladigan ekin maydonlari esa 1960262 desyatina (2139429,9 ga)dan 955888 desyatina (1043256,1)ga tushib qolgan 114 . Mazkur vaziyatni o‘nglash hamda paxta xomashyosiga qisqa fursatda ega bo‘lish maqsadida 1921-yilda Suv boshqarmasi boshqaruv faoliyatiga bir qator o‘zgarishlar kiritildi. Bu tadbirlar yuzasidan boshqarma tarkibida har bir viloyat bo‘yicha ilmiy tadqiqot bo‘limlari, kutubxona va texnik arxivlar tashkil etildi. Boshqarma faoliyati tartibga solinib, ro‘yxatga olish ishlari yo‘lga qo‘yildi. Uezdlar, volostlarda suv xo‘jaligi ishlari nazoratiga viloyat ijroiya qo‘mita raislari mas’ul etib belgilandi. 1921–1923-yillar mobaynida RSFSR Xalq Komissarlari Soveti Turkistonga suv xo‘jaligi ehtiyojlari uchun 9000000 tilla rubl ajratgan. Suv xo‘jaligi sohasi ikki asosiy yo‘nalishda olib borildi. Bir tomondan harbiy harakatlar davrida ishdan chiqqan suv xo‘jaligi inshootlarini tiklash ishlari bo‘lsa, ikkinchi tomondan yangi sug‘orish tizimlarini barpo qilish uchun zarur bo‘lgan ilmiy tekshirish ishlari olib borilgan 115 . Respublikaning ayrim tumanlaridagi inshootlarning ahvoliga qarab Turkistondagi barcha suv xo‘jaligi shaxobchasi 30 ta okrugga bo‘lingan 116 . Suv xo‘jaligi boshqarmasi raisining 1921-yil 28-yanvardagi yillik hisobotida Turkistonda suv xo‘jaligi sohasi juda og‘ir ahvolda ekanligi haqida bayonot beriladi. Shundan so‘ng 1921-yil 12-fevralda Turkiston MIQning “Turkiston ASSRda suvdan foydalanish to‘g‘risida” 117 , 23-martda “Suv xo‘jaligi tarmoqlarini tozalash va ta’mirlashda natural majburiyatlar” haqidagi qarorlar qabul qilinib, ular asosida ko‘rsatmalar ishlab chiqilgan. Unda Suv xo‘jaligini boshqarish suvdan foydalanishni boshqarish, suv xo‘jaligida gidrotexnik vositalarni qo‘llash, suvdan foydalanish ishlarini nazorat qilish, qo‘riqlash ishlari haqidagi huquq va majburiyatlar belgilab berilgan. 114 Абдуллаев Ш. Ўзбекистон халқларининг ўтмишдаги мавжуд тенгсизлигини тугатиш тарихидан. − Тошкент: ЎзССР Давнашр, 1959. − Б. 65. 115 ЎзР Миллий Архиви, Р-17-жамғарма, 1-рўйхат, 410-йиғмажилд, 19-варақ. 116 Ўша манба, 260-йиғмажилд, 105-варақ. 117 1921 йил 12 феврал «Положения о пользовании водами в Туркестанской Советской Социалистической Республики». 62 O‘z navbatida Suv xo‘jaligi boshqarmasining Gidrometrik bo‘limi ham faoliyat olib borgan. Gidrometrik bo‘limining faoliyatiga oid ma’lumotlar ham saqlangan 118 . Suv xo‘jaligi boshqarmasi boshqaruv tizimida ham ko‘pgina muammolar mavjud bo‘lgan. Shu jumladan, ulardan biri boshqarmaning mustaqil faoliyat olib bora olmasligi edi. Suv xo‘jaligi boshqarmasi ta’mirlash va qurilish ishlarini bajarsa-da, u Xalq Dehqonchilik komissarligining bir bo‘lagi sifatida faoliyat yuritganligi sababli, boshqa idoralar bilan mustaqil aloqa o‘rnata olmagan. Buning natijasida mahalliy tashkilotlar bilan ish olib borishda qiyinchiliklar kelib chiqishi, tartib-qoidalarning buzilishi kabi holatlar yuz bergan. Bu masalaning yechimiga oid mavjud ko‘pgina ma’lumotlarda keltirilishicha, 1921-yil avgust oyidagi Turkiston kommunistlar partiyasi VI s’ezdida va iyul oyida Sovet Ishchi-dehqonlar va deputatlar Kengashi X s’ezdida bu munozaralarga chek qo‘yilgan. Unga ko‘ra, suv xo‘jaligi sohasi Turkistonning iqtisodiy bazasi hisoblanib, ayniqsa paxtachilik sohasini keng rivojlantirish uchun sun’iy sug‘orish maydonlarini ko‘paytirish maqsadida TASSR Ishchi dehqonlar va deputatlar Kengashi X s’ezdi suv xo‘jaligi faoliyatiga oid bir necha qarorlar qabul qilgan. Irrigatsiya ishlarini tezkor harbiy holda tashkil etib, pul bilan ta’minlash e’tiborga olinib, Suv xo‘jaligi muassasa va idoralari suv xo‘jaligi boshqarmasiga bo‘ysundirilib, ularning mustaqil faoliyat va aloqalar olib borishi uchun imtiyozlar berilgan. Bundan tashqari 5 yillik reja tuzilib, unda sug‘oriladigan yerlarni 2400000 desyatina (2619360 gektar)ga yetkazish, birinchi o‘rinda paxtachilik rayonlarida ta’mirlash ishlarini amalga oshirish, kadrlar masalasi, Dehqonchilik komissarligi va Paxtachilik qo‘mitasi bilan birgalikda sug‘orish masalalarini amalga oshirish ishlari belgilab qo‘yilgan 119 . Ilmiy adabiyotlarda ham O‘rta Osiyo, xususan, Turkistonning iqtisodiy o‘sishi va paxta xomashyosi hududiga aylanishi suv xo‘jaligining rivojlanishi bilan 118 Ўша манба, 18-варақ. 119 ЎзМА, Р-25-жамғарма, 1-рўйхат, 541-йиғмажилд, 12-варақ. 63 bog‘liq ekanligi alohida ta’kidlangan 120 . Mazkur fikrlar sovet hukumatining suv xo‘jaligi boshqaruv tizimiga nima uchun bu qadar katta e’tibor qaratganligini isbotlaydi. Hujjatlar tahlili shuni ko‘rsatmoqdaki, suv xo‘jaligini tiklash ishlarini aniq kalendar reja asosida bajarishni qattiq nazorat ostida olib borish, suv xo‘jaligi ishlarini yuritishda boshqarma tarkibidagi tashkilotlarning material va mablag‘laridan foydalanish, iqtisodiy izlanishlar olib borish, suv inshoatlari ahvoli masalalariga alohida e’tibor qaratilgan. Turkiston MIQ va XKSning 1923-yil 28- fevralda bo‘lib o‘tgan yig‘ilish bayonnomasida qayd etilishicha, Suv xo‘jaligi ishlarida natural majburiyatlarni bajarishda qonunchilikni jalb etish masalasi qayta ko‘rib chiqilgan va XKSning 1921-yil-23 martdagi qarori bekor qilinib, suv xo‘jaligi ishlaridagi natural majburiyatga suvdan foydalanuvchilar mehnatini jalb etish, magistral kanallar, suv inshootlari, ariqlarni tozalash, ta’mirlash ishlari haqida qaror qabul qilingan 121 . 120 Мамедов А.М. Ирригация и ирригаторы Узбекистана. – Ташкент: Узбекистан, 1971. – С. 12. 121 ЎзМА, Р-17-жамғарма, 1-рўйхат, 399-йиғмажилд, 74–75-варақлар. 64 XULOSA O‘zbekistonda tarix-arxivshunoslik sohasida olib borilayotgan ilmiy izlanishlar arxiv hujjatlari asosida tadqiq etilmoqda. Mamlakatimizda tarix fanini rivojlantirishda arxivshunoslik, arxiv manbashunosligi, manbashunoslik sohalarini takomillashtirish ishlariga e’tibor kuchaytirilib, bu borada hujjatlarning tarixiy manbaviy ahamiyatini oshirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Hozirda O‘zbekiston Respublikasi Milliy Arxiv Fondi 8 milliondan ortiq saqlov birligiga ega bo‘lsa, shundan 1,7 milliondan ortiq hujjatlar O‘zR Millmy Arxivida saqlanadi. O‘rta Osiyodagi mazkur eng katta va boy arxivda Turkistonning sovet davri tarixini yorituvchi hujjatlar 100 ga yaqin fondlarda jamlangan. 1917-yil fevral–oktyabr oralig‘ida faoliyat yuritgan Turkiston Muvaqqat hukumatining boshqaruv jarayonlariga oid Turkiston qo‘mitasi (I-1044-fondi) va Turkiston o‘lka ishchi, askar va deputatlar kengashi (I-1613) fondlari muhim ahamiyat kasb etadi. 1917-yil oktyabr oyidan 1924-yilgacha faoliyat olib borgan Turkiston ASSR MIQ (R-17), Xalq Komissarlari Soveti (R-25), Turkiston ASSRning Moskva shahridagi Umumittifoq MIQ qoshidagi vakolatxonasi (R-13), Turkiston Iqtisodiy Kengashi (TIK R-18), organlari fondlari Turkiston ASSRdagi Markaziy organlarning boshqaruv tizimi faoliyatini yoritishda barcha komissarliklar va ular qoshidagi boshqarmalar fondlari muhim manba hisoblanadi. Fondlar tahliliga ko‘ra Turkiston ASSR boshqaruv tizimiga oid quyidagi xulosalarni berish mumkin. 1917-yil Oktyabr to‘ntarishi voqealaridan so‘ng Turkistonda bolsheviklar hokimiyatining o‘rnatilishi natijasida o‘lkada mustamlakachilikning yangi usuli o‘rnatilgan. 1918-yil 30-aprelda Turkiston Sovet Federativ Respublikasi to‘g‘risida nizom qabul qilindi, oqibatda, Turkistonning markazga qaramligi yanada oshdi. Bu qaramlik nafaqat siyosiy-ma’muriy, hududiy boshqaruvda, balki iqtisodiy sohada 65 ham ochiq namoyon bo‘la boshladi. Sovet hokimiyatining dastlabki yillaridayoq o‘lka sanoatining yetakchi tarmoqlaridagi korxonalar, paxta tozalash, yog‘-moy zavodlari, paxtaning mavjud barcha zaxiralari, shuningdek, bosmaxonalar, bank temir yo‘llari, ko‘mir, neft konlarining davlat mulki deb e’lon qilinib, o‘z egalaridan tortib olingan. Mahalliy aholi siyosiy huquqlarining tan olinmasligi natijasida sovet hokimiyatiga qarshi kurashlar avj olgan. O‘z navbatida sovet hokimiyatining siyosiy mavqeini mustaxkamlashda huquqni muxofaza qiluv organlar ham muhim ahamiyat kasb etgan. TASSR XA komissarligi R-38 fondi, Turkiston Ichki ishlar komissarligining R-Z9 fondlari o‘lkadagi huquqni muxofaza qilish organlari faoliyatiga oid ma’lumotlar jamlangan. Turkiston MIQ fondi tarkibida sovet hokimiyatining Turkiston ASSRda olib borgan iqtisodiy siyosatini aks ettiruvchi hujjatlar ham mavjud bo‘lib, siyosiy, madaniy, maishiy, millatlarning diniy xususiyatlari masalalari bilan bog‘liq tadbirlarni RSFSR oliy organlari nazoratiga olgan. Arxiv fondlarida Turkiston Markaziy Ijro qo‘mitasi, Xalq komissarligi, Iqtisodiy Kengash, Yer ishlari, Xalq xo‘jaligi Markaziy Kengashi arxiv fondlarida respublikadagi iqtisodiy organlar boshqaruv tizimi faoliyati, hukumatining qishloq xo‘jaligi, moliyaviy, iqtisodiy vaziyat keng aks ettirilgan hujjatlar va ma’lumotlar o‘rin olgan. Magistrlik dissertatsiyasi natijasida quyidagi taklif va tavsiyalar ishlab chiqildi: - Turkiston ASSR davriga oid yangi o‘zbek tilidagi nusxalarini yaratish lozim. - Turkiston ASSR tarixiga oid arxiv hujjatlaridan foydalanishda ilmiy ma’lumotnoma apparatini shakllantirish, ularning elektron nusxalarini yaratish lozim. - Jamg‘armalarda saqlanayotgan qog‘ozli hujjatlarning kelajak avlodga yetkazish va umrini uzaytirish maqsadida ularning elektron nusxalarini yaratish ham muhim hisoblanadi. 66 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR VA MANBALAR RO‘YXATI I. Normativ-huquqiy hujjatlar va umummetodologik qo‘llanmalar 1. Karimov I. A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. Tanlangan asarlar. 9 jildli. VII jild. – T oshkent: O‘zbekiston. 1999. – 410 b. 2. Karimov. I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. – 176 b. 3. Mirziyoev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo‘shma majlisidagi nutq, Toshkent, 2016. – 56 b. 4. Mirziyoev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. Mamlakatimizni 2016 yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning asosiy yakunlari va 2017 yilga mo‘ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo‘nalishlariga bag‘ishlangan Vazirlar Mahkamasining kengaytirilgan majlisidagi ma’ruza, 2017 yil 14 yanvar’ –Toshkent: O‘zbekiston, 2017. – 104 b. 5. Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. – Toshkent, O‘zbekiston, 2017. – 488 b. II. Normativ-huquqiy hujjatlar 6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi 4947-son farmonining 1 ilovasida keltirilgan “2017–2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi”. http://strategy.regulation.gov.uz 7. O‘zbekiston Respublikasining «Arxiv ishi to‘g‘risida»gi Qonuni (2010) . 67 8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2012 yil 21 martdagi 1730-son «Zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini yanada joriy etish va rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi Qarori. 9. 2017 yil 7 fevraldagi 4947-son «O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida»gi Farmoni. 10. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999 yil 30 oktyabrdagi 482-son «Arxiv ishi bo‘yicha me’yoriy hujjatlarni tasdiqlash to‘g‘risida»gi Qarori. 11. 2008 yil 26 avgustdagi 194-son «O‘zbekiston Respublikasida arxiv ishini yanada rivojlantirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi Qarori. 12. 2012 yil 5 apreldagi 101-son «O‘zbekiston Respublikasida arxiv ishini takomillashtirish to‘g‘risida»gi Qarori. 13. 2017 yil 24 maydagi «Qadimiy yozma manbalarni saqlash, tadqiq va targ‘ib qilish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi Qarori. 14. Polojenie TSIK Sovetov i Sovnarkoma UzSSR «O TSentralnom upravlenii arxivnim delom» // Sbornik uzakoneniy i rasporyajeniy pravitelstva UzSSR. – Tashkent, 1925. 15. Sbornik vajneyshix dekretov, postanovleniy, rasporyajeniy Pravitelstvo TASSR za 1917–1922 gg. – Tashkent: Komissiya SNK. 1922. – 213 c. III. Arxiv manbalari 16. O‘zMA, R-17. Turkiston MIQ fondi 17. O‘zMA, R-25. Xalq Komissarlari Soveti fondi. 18. O‘zMA, R-18. Turkiston Iqtisodiy Kengashi fondi 19. O‘zMA, R-37. TASSR Moliya Komissarligi fondi 20. O‘zMA, R-29. TASSR Dehqonchilik Xalq komissarligi fondi 21. O‘zMA, R-27. Xalq Xo‘jaligi Markaziy Kengashi fondi 22. O‘zMA, R-39. Ichki Ishlar Xalq komissarligi fondi 68 23. O‘zR MDA, R-215. TASSR Dehqonchilik Xalq komissarligi qoshidagi Suv xo‘jalligi boshqarmasi fondi 24. O‘zR MDA, R-31. TASSR Oziq-ovqat xalq komissarligi fondi 25. O‘zR MDA, R-337. Turkiston Xalq banki fonds. IV. Spravochnik, yo‘lko‘rsatkichlar va izohli lug‘atlar 26. Putevoditel TSGA UzSSR pod redaktsiey L. M. Landi. – Tashkent: Arxivnoe Upravleniya MVD Uzbekskoy SSR. 1960. – 331 s. 27. Sotsialisticheskoe pereuctroystvo selskogo xozyaystva v Uzbekistane (1917– 1926gg.). – Sbornik dokumentov. – Tashkent: Fan, 1962. – 796 c. 28. Hujjatlar. Arxiv atamalari izohli lug‘ati. / Fayzieva va R.SHamsutdinov. Mas’ul muharrir: P.N. Ne’matov. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy Entsiklopediyasi, 2000. – 111 b. VI. Ilmiy adabiyotlar 29. Abduraximova N., Isakova M., Z. Suleymanova. Davlat muassasalari tarixi. – Toshkent: Sharq, 2004. – 127 b. 30. Agzamxo‘jaev A., Urazaev SH.Z. Razvitiya Sovetskoy gosudarstvennosti v Uzbekistane. – Moskva: 1960. – 125 c. 31. Alimova D., Golovanov A..O‘zbekiston mustabid sovet tuzumi davrida: siyosiy va mafkuraviy tazyiq oqibatlari (1917–1990 yy.). – Toshkent: O‘zbekiston, 2000. – 70 b. 32. Aminova R.X. Agrarnaya politika sovetskoy vlasti v Uzbekistane. – Tashkent, 1963. – 347 c. 33. Jeltova G.I. Sotsialisticheskoe ctroitelstvo v Uzbekistane. Istoriograficheskiy ocherk . – Tashkent: Fan, 1975. – 143 s. 69 34. Inoyatov X. Sh. Borba bolshevikov za pobedu sovetskoy vlasti v Turkestane. – Tashkent: «Kzil O‘zbekistan», «Pravda vostoka» i «O‘zbekistoni surxi», 1957. – 68 s 35. Inoyatov X.SH., Pobeda Sovetkoy vlasti v Uzbekistane. – Tashkent: Uzbekistan, 1967. – 248 c. 36. Inoyatov X. Sh. Oktyabrskaya revolyutsiya v Uzbekistane – M.: Gosizdat politicheskoy literaturi, 1958. – 320 s. 37. Istoriya Uzbekistana (1917–1995 gg.) – Tashkent: O‘qituvchi, 1995. – 344 c. 38. Istoriya Uzbekskoy SSR, Akademiya nauk Uzbekskoy SSR Institut Istorii i Arxeologii. Tom III. – Tashkent: Fan, 1967. – 708 s. 39. Istoriya Uzbekskoy SSR. T. III. – Tashkent: Fan. 1967. – 700 c. 40. Istochnikovedeni e istorii SSSR : pod red. I. D. Kovalchenko. – M. : V isshaya shkola. 1981. – 496 s. 41. Mandralskaya N.V. Zapechatlennie obrazi voyni (foto i fonoistochniki ob Uzbekistane v godi Velikoy Otechestvennoy voyni). – Tashkent: Uzbekistan, 1987. – 222 s. 42. Maksakov V.V. Arxivnoe delo v pervie godi sovetskoy vlasti. – M.: Pogranichnik, 1959. – 161 s. 43. Maksakov V.V. Istoriya i organizatsiya arxivnogo dela v SSSR. 1917–1945 gg. – M.: Nauka, 1969. – 431 s. 44. Mamedov A.M. Russkie uchen ie i razvitie irrigatsii v Sredney Azii. – Tashkent : Fan, 19 65 . – 184 s. 45. Ma me dov A. M. Razvitie irrigatsii v Uzbekistane. – Tashkent : Fan, 1967. – 297 s. 46. Mamedov A.M. Irrigatsiya i irrigatori Uzbekistana . – Tashkent : O‘zbekistan, 1971. – 191 s. 47. Maskova L. Istoriya partiynix arxivov Uzbekistana. – Tashkent: Uzbekistan, 1984. – 144 s. 48. Nurullin. R.A. Soveti Turkestanskoy ASSR v period inostrannoy voennoy interventsii i grajdanskoy voyni. – Tashkent: Nauka, 1965. – S. 171. 70 49. Nezavisimost i istoriya: novie podxodi k izucheniyu istorii Uzbekistana. – Tashkent: Universitet, 1997. – 52 c. 50. Pobeda Oktyabrskoy revolyutsii v Uzbekistane. Sbornik dokumentov. (Pod red. X.SH. Inoyatova i dr. 2-x t.), T.1. Uprocheniya so vetskoy vlasti v Uzbekistane . – T ashkent : Fan, 1963. – 653 c. 51. Pobeda Oktyabrskoy revolyutsii v Uzbekistane. Sbornik dokumentov. (Pod red. X.SH. Inoyatova i dr. 2 - x t.), T.2 . Uprocheniya sovetskoy vlasti v Uzbekistane . – T ashkent : Fan, 1972. – 608 c. 52. Rajabov Q., Haydarov M. Turkiston tarixi (1917–1924 yy.). –Tashkent : Universitet. 2002. –156 b. 53. Rizaev G. Selskoe xozyastvo Uzbekistana za 40 let. – Tashkent: Gosizdat UzSSR. 1957. – 266 c. 54. Tarixiy manbashunoslik. O‘quv qo‘llanma. // Tuzuvchilar: A.A. Madraimov., G.S.Fuzailov. – Toshkent: Fan. 2006. – 313 b. 55. O‘zbekistonning yangi tarixi O‘zbekiston sovet mustamlakachilik davrida // Tuzuvchilar M.Jo‘raev, R.Nurullin, S. Kamolov va boshqalar. – Toshkent: Sharq, 2000. – 688 b. 56. O‘zbekiston tarixining dolzarb muammolariga yangi chizgilar. Davriy to‘plam. №2 // tahrir hay’ati: D.Alimova va boshq. – Tashkent: SHarq, 1999. – 208 b. 57. Chernomorskiy. M.N. Istochnikovedenie istorii SSSR (sovetskiy period). – M.: Visshaya shkola. 1966. – 343 s. 58. Haydarov I. Turkistonda Iqtisodiy Kengashlar faoliyati. Turoniqbol. 2013. VI. Dissertatsiya va avtoreferatlar 59. Aberkulov D.N. Dexkanstvo Turkestana v 1917–1921 g (na materialax Samarkandskoy, S i rdarinskoy i Ferganskoy oblastey): Avtoreferat diss. .. kand. ist. nauk. – Tashkent: 2000 . – 31 s. 71 60. Ziyaeva D. X. Natsionalno-osvoboditeln ie dvijeniya v Turkestane v istoriagrafii XX veka (problemi izucheniya istorii vosstaniya 1916 goda i dvijeniya «istiklolchilik» ( 1918–1924 gg.) Avtoref. diss .. . dok.ist. nauk. – T ashkent : 1999. – 61 c. 61. Kamolov D.P. Istoriya sudebnoy sistem i v Turkestanskoy ASSR: Avtoreferat diss. .. kand. i st. n auk. – T ashkent: 2008 . 62. Mandralskaya N.V. Audiovizualnie istochniki istoriko-partiynoy nauki i ix ispolzovanie v izuchenii deyatelnosti partii (na materialax Uzbekistana perioda Velikoy Otechestvennoy voyni (1941–1945 gg.): dis... kand. ist. nauk. – Tashkent, 1981. – 233 s. 63. Ozerova N.G, Dexkanstvo Turkestana v usloviyax perexoda k NEPu (1921– 1924 godi): avtoreferat diss... kand. i st. n auk. – T ashkent : II AN Respubliki Uzbekistan. 1997 . – 2 4 s. 64. Rajabov Q.K. Voorujennoe dvijeniya v Turkestansko m krae protiv sovetskogo rejima (1918–1924): D iss... dok. ist. n auk. – Tashkent : II AN Respubliki Uzbekistan. 2005. – 64 s. 65. Tileukulov G.S. Arxivnoe delo v Uzbekistane (1918–1980 gg.). Opit i problemi : D is. .. kand. ist. nauk. – Tashkent: TashGU, 1995. – 170 s. 66. Haydarov M.M. TSentralizatorskaya politika Sovetskoy vlasti v Turkesane i yee posledstviya (1917–1924 gg.): Avtoref. diss... kand. ist. nauk. – Tashkent : 1998. – 28 c. 67. Haydarov I.M. O‘zbekistonda Iqtisodiy Kengashlar faoliyati (1917–1934 yillar): tar. fan. nomz... dis. avtoreferati. – Tashkent: O‘zMU. 2007. – 29 b. VII. Monografiyalar va risolalar 68. Rajabov Q. Rossiyaning Turkistondagi mustamlaka siyosati va uning oqibatlari // “Iqtisodiy meros va jahon tarixi” mavzusidagi respublika ilmiy konferentsiyasi materiallari. – T.: 2000. 72 69. Rajabov Q. Turkiston mintaqasida sovet rejimiga qarshi qurolli harakat tarixining manbashunosligi (arxiv hujjatlari va e’lon qilingan to‘plamlar materiallari asosida) // Tarixiy manbashunoslik muammolari. Respublika ilmiy-amaliy anjumani materiallari. . 2008 yil 25 aprel. – T.: 2008. 70. Safarov B. Turkistondagi eserlar partiyasi faoliyatiga doir manbalar va ularning tasnifi // Tarixiy manbashunoslik muammolari. Respublika ilmiy- amaliy anjumani materiallari. 2008 yil 25 aprel. – Toshkent: 2008. 71. Sulaymonov Z. 1917–1924 yillarda Turkistonning tashqi savdosiga oid manbalar (chorva savdosi misolida) // Tarixiy manbashunoslik muammolari. Respublika ilmiy-amaliy anjumani materiallari. 2008 yil 25 aprel. – Toshkent: 2008. 72. Tarix shohidligi va saboqlari: chorizm va sovet mustamlakachiligi davrida O‘zbekiston milliy boyliklarining o‘zlashtirilishi (mas’ul muharrir: D.A. Alimova). – Tashkent: SHarq, 2001. – 463 b. 73. Haydarov I. O‘zbekistonda Iqtisodiy Kengashlar faoliyati (1917–1934 yillar). –T.: Abu matbuot-konsalt. 2008. – 152 b. 74. Haydarov M. Turkistonda Markazning ilk vakolatli organi – Turkkomissiya faoliyati va uning oqibatlari. O‘zbekiston tarixining dolzarb masalalari yosh olimlar tadqiqotlarida: asosiy yo‘nalishlar va yondashuvlar (O‘zR FA Tarix instituti professor R.Muqminova nomidagi “Yosh tarixchilar ” ilmiy seminari) “Sharq Ayoli” xalqaro ayollar jamoat fondi O‘z RFA birlashgan kasaba uyushmasi qo‘mitasi. – Tashkent: Fan. 2010. 75. Haydarov I. Turkiston Iqtisodiy Kengashi. // Jamiyat va boshqaruv. 2005. №1. 76. H aydarov M. Turkiston iqtisodiyotida “Harbiy kommunizm” siyosati. – Tashkent: O‘zbekiston tarixi. 2003. № 3. 77. Mustabid tuzumning O‘zbekiston milliy boyliklarini talash siyosati: tarix shohidligi va saboqlari (1865–1990 yillar. – Toshkent: SHarq, 2000. – 432 b. 73 78. Turkestan v nachale XX veka: k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti //Redkoll: Abdullaev R.M.., S.S. Agzamxodjaev, I.A. Alimov i dr. – Tashkent: SHarq, 2000. – 672 c. 79. H aydarov M. O‘zbekistonning sovet davri tarixshunosligida xorijiy tadqiqotlarni manba sifatida o‘rganilishining muammolari (20–30 yy.). – Tashkent: Tarixiy manbashunoslik muammolari. Respublika ilmiy-amaliy anjumani materiallari. 2008 yil 25 aprel. VI . Davriy matbuot 80. “Narodnoe xozyaystvo Turkestana”. 1920–1923 gg. 81. “Ekonomicheskaya jizn Turkestana”. 1922 g. VII. Internet saytlari: 82. http://www.archive.uz/ 83. https:// lex.uz 84. https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/ 85. https://books.google.co.uz/ 86. http://www.dissercat.com 74

Turkiston assrda boshqaruv tizmini o‘rganilishida milliy arxiv hujjatlari asosiy manba sifatida

Купить