Turkistonda oziq-ovqat muammolari ziddiyat va yechimlar (1917-1924 yil) - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	61.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Turkistonda oziq-ovqat muammolari ziddiyat va yechimlar (1917-1924 yil)

Купить

TURKISTONDA OZIQ-OVQAT MUAMMOLARI: ZIDDIYAT VA
YECHIMLAR (1917-1924 YIL)
MUNDARIJA
Kirish: ..................................................................................................... betlar
1 Bob Sovet hokimiyatining oziq-ovqat siyosati oqibatlariga qarshi kurashi...-
bet
1 .1 Oziq-ovqat s ezdlarida muammo yechimiga oid masalalarʼ
…………………………………………………………………………………. betlar
1.2. Ocharchilik oqibatlarini tugatish komissiyasi faoliyati …………………… betlar
2 Bob Oziq-ovqat taqchilligiga qarshi kurash chora-tadbirlari
…………………………………………………………………………………betlar
2. 1 Oziq-ovqat muammolari va uni bartaraf etishdagi dastlabki sa y-harakatlar
ʼ
……………… betlar
2.2 Ovqatlanish punktlari hamda oziq-ovqat ishchi otryadlari faoliyati… ………
betlar
3 Bob
3.1…………………….
3.2……………………….

Xulosa .................................................................................................... betla
1.1. Oziq-ovqat s ezdlarida muammo yechimiga oid masalalarʼ
Har bir millatning o‘z o‘tmishiga qiziqishi behad kuchaygan hozirgi kunda
tariximizning o‘qilmagan sahifalarini qayta kashf etayotirmiz. Markaziy matbuot
sahifalarida Volga bo‘yida 20-yillar boshida va Ukraina hamda Qozog‘istonda 30-
yillar boshida uyushtirilgan ocharchilik fojealariga oid dahshatli ma lumotlar ko‘p
ʼ
marta berildi. Biroq 1917—1919 yillarda Turkistonni qamrab olgan
ocharchilikning og‘ir oqibatlari hakida deyarli hech narsa bilmaymiz, yaqin-
yaqinlargacha bu fojea tez va muvaffaqiyatli hal etilgan, deb hisoblandi. Insoniyat
ta minoti, xususan, oziq-ovqatga bo‘lgan ehti-yoj tug‘ilishdan umrning oxiriga
ʼ
qadar davom etadigan ta-biiy jarayon hisoblanadi. Shuning uchun ham insoniyat
yasha-shi, uning faoliyat yuritishini oziq-ovqat ta minotisiz tasavvur qilib
ʼ
bo‘lmaydi. Oziq-ovqat ta minotidagi uzi-lishlar butun bir jamiyat taqdirini
ʼ
ayanchli oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Rossiya imperiyasi davrida o‘lkaning paxta yetishtiruv-chi hudud sifatida
saqlab turilishi, mintaqadagi asriy xo‘jalik yuritish tizimining izdan chiqishiga olib
kel-di. Bunday holat Turkistonni Rossiyadan keltiriladigan g‘allaga qaramligini va
o‘z navbatida Rossiyaning o‘lkadan paxta hamda boshqa oziq-ovqat
mahsulotlariga ehtiyojini ko‘proq namoyon qildi. Agar tarixiy manbalarga muroja-
at qilinsa, Rossiyaga nafaqat paxta, balki uning yog‘i ham katta miqdorda olib
ketilgan. Masalan, Rossiyaga 1905 yilda 487958 pud, 1906 yilda 576878, 1907
yilda 52685, 1908 yilda 579733 pud yog‘ jo‘natilgan 1
. Bundan tashqari,
Turkistondan olib ketilayotgan oziq-ovqat mahsulotlari orasida olma, o‘rik,
shaftoli, uzum va olxo‘ri ham ko‘p miq-dorda bo‘lgan. Xususan, 1909 yilda
o‘lkadan Rossiyaga 38232 ming pud, 1910 yilda 39118 ming, 1911 yilda 2662
1
Ziyoev H. O‘zbekistonning Rossiya bilan iqtisodiy aloqalarining o‘rnatilishi va rivojlanish
tarixi (XVI–XX asr boshlari). II jild. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2013. – B. 212.

ming, 1912 yilda 113438, 1913 yilda 50708 ming pud olma olib ketilgan bo‘lsa,
qayd etilgan yillarda, tegishli tarzda, o‘rik, shaftoli, olxo‘ri 23837 ming pud, 22461
ming, 10212 ming, 30703 ming, 41105 ming pudni tashkil etgan. Rossiya-ga
yuborilgan mevalar orasida uzum ko‘p miqdorda tashkil qilib, uning hajmi 1909–
1913 yillar oralig‘ida, tegishli tarzda 844499 ming, 59706 ming, 80554 ming,
96345 ming, 103402 ming pudni tashkil qilgan.
Mavjud ma lumotlarga tayangan holda qayd etish mumkinki, bundayʼ
holatlar oziq-ovqat mahsulotlariga bo‘lgan muhtojlikni kuchaytirib, asta-sekin
yaqin orada bo‘lishi mumkin bo‘lgan ocharchilik, qahatchilikdan dalolat berardi.
Rossiyaning Birinchi jahon urushi (1918–1914)dagi ishtiroki donli ekinlar
ekilishining qisqarishiga olib keldi. Masalan, o‘lkada, Xususan Farg‘ona viloyatida
“... o‘sha yilda (1917) 237856 desyatina [yerga] boshoqli mahsulotlar ekilgan
bo‘lib, ekinlik yerlarning ozayishini quyidagi raqamlardan ham bilsa bo‘ladi. 1915
yilda 776933 desya-tina, 1917 esa yilda esa 596381 desyatina ekildi. ... Butun
Farg‘ona muzofotida 840 ming desyatina sug‘oriladigan yer bo‘lib, shundan 1915
yilda 690850 desyatinani, 1917 yil-da esa ushbu hisob 533612 desyatinani tashkil
etgan”. Yana shuni qayd etish lozimki, Rossiyadan Turkistonga g‘alla keltirish
nihoyatda qisqarib ketgan. Xususan, 1915 yil-da 6.663 ming pud g‘alla keltirilishi
rejalashtirilgan bo‘lsa-da, amalda atigi 1.531 ming pud, ya ni deyarli besh barobar
ʼ
kam, 1916 yilda rejalashtirilgan 18 million pud o‘rniga, bor-yo‘g‘i 1 million pud
g‘alla keltirilgan. Oxir-oqibatda, bu narx-navoning keskin o‘sib ketishi, non va non
mahsulotlarining yetishmovchiligiga olib kelgan. Oziq-ovqat mahsulotlarining
tannarxi, xususan, 1916 yil-ga kelib g‘alla narxi 1915 yilga nisbatan 300 foizga
o‘sgan bo‘lsa, guruch – 200, shakar – 250, non esa 400 foizga oshib ketdi. Shu
sababdan ham 1916 yil xalq orasida ocharchilik va qahatchilik deb nom oldi1.
Boshqa manbada esa g‘alla nar-xi quyidagicha keltirilgan: “1910 yilda jahon
bozorida 1 pud (16 kg. 300 gr) bug‘doyning narxi 1 so‘m 65 tiyinni, 1916 yil 1 pud
bug‘doyning narxi 3 so‘mni va 1917 yilga ke-lib esa 1 pud bug‘doy 47 so‘mga
ko‘tarilib ketdi. Bug‘doy nar-xining ko‘tarilishi 20-yillarning oxirlarigacha kuzatil-

di” – deyiladi. Bundan tashqari, quyidagi dalillar ham yuqoridagi raqamlarni
yanada to‘ldiradi. Birinchi jahon urushi yillarida paxta narxi 50 foizga ko‘tarilgan
holda, asosiy oziq-ovqat va sanoat mahsulotlari narxi 200–300 foizga qadar oshib
ketdi. 1915 yil 107 mln. pud g‘allaga za-ruriyat bo‘lgan holda, amalda 95 mln. pud
g‘alla yetishtirib olingan, xolos. Demak, 12 mln. pud kam g‘alla yetishtirilgan.
1916 yilda paxta ekish maydonlarini kengaytirish va g‘al-la ekish maydonlarini
qisqartirish hisobiga 22 mln. pud g‘alla kam yetishtirilgan.
keyin Turkistonga g‘alla keltirish amalda deyarli to‘x-tab qolgan, vaholanki, o‘sha
yilda o‘lkaga 28 mln. pud g‘alla yetishmas edi. Turkistonda oziq-ovqat taqchilligi
muammo-si, amalda 1915 yildayoq yaqqol ko‘zga tashlanib, 1917 yil-dan o‘lkani
yoppasiga ocharchilik qamrab olgan. 1917 yilda bir pud g‘alla 3,5 so‘mdan 81
so‘mga qadar oshib ketdi1. O‘sha davrning yana boshqa manbasi bilan
solishtirilsa, 1917 yil aprel oyida Samarqand viloyatining Chorsu va Registon
bozorlarida bir qadoq2 un 23–25 tiyinni, bir pud un-ning narxi o‘rtacha 10 so‘mni
tashkil etgan.
Agar yana tarixiy dalillarga murojaat qilinadigan bo‘lsa, oziq-ovqat taqchilligi
joylarda yanada ayanchliroq ahvolda ko‘zga tashlanadi. Masalan, 1917 yil martida
tu-zilgan Avliyoota oziq-ovqat qo‘mitasi shahar aholisi ta -minoti uchun 1917 yilʼ
iyuniga qadar 16069 pud g‘alla oldi. Ammo bu mutlaqo yetarli bo‘lmay, aholi
ehtiyojiga zarur bo‘lgan g‘allaning qolgan qismini dastlab pudini 5 so‘mdan xarid
qilgan bo‘lsa, may oyi oxirlariga kelganda bu ko‘rsat-kich 25 so‘mga yetib bordi.
To‘g‘ri, qimmat bo‘lsa-da, oziq-ovqat qo‘mitasi har bir og‘izning kunlik yeyish
me yori uchun 1, 1/2 funt4 hisobidan xarid qilish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Ammo
ʼ
uyezd oziq-ovqat qo‘mitasining tashkil topishi hamda g‘alla-ga 6 so‘mdan qat iy
ʼ
narx belgilanishi natijasida dastlab bozorda g‘allani ochiq-oydin sotish yo‘qqa
chiqqan bo‘lsa, keyin g‘alla narxi kun sayin emas, soat sayin oshib bordi. Boz
ustiga, chetdan g‘alla keltirish amalda to‘xtab qolgani, shuningdek, uyezdda hosil
deyarli bo‘lmagani to‘g‘risidagi xabar ham narx-navoning keskin ortib borishiga
olib kel-di 2
. 1917 yilning sentyabrida Avliyoota shahrining 24 ming aholisi uchun
2
O‘zbekiston Milliy arxivi (O‘zMA), R-31- fond ,1- ro‘yxat, 8- ish, 285-varaq

13 vagon g‘alla berish ko‘zda tutilgan bo‘lsa-da, oradan bir oy o‘tsa ham, yerli
aholiga hech narsa berilmagan. Boz ustiga Avliyootaning yerli aholisi 1917 yil 15
avgust-dan 17 oktabrga qadar oziq-ovqat qo‘mitasi tomonidan hech qanday g‘alla
bilan ta minlanmagan. Lekin ayni paytda rus aholisi, juda oz bo‘lsa-da, oziq-ovqatʼ
mahsulotlari bilan ta minlab turilgan
ʼ 3
. Ma lumotlardan ko‘rinib turibdiki, g‘alla ʼ
taqsimoti adolatli amalga oshirilmagan. Masalan, 1917 yil oktabrdagi ma lumotga
ʼ
ko‘ra, 3 vagon unni musulmon aholi hisobiga taqsim qilingan bo‘lsa-da, amalda
unning yarmini, ya ni 1,5 vagonni rus aholisi ochlari hiso-biga olib qo‘yilgan.
ʼ
Bunga sabab qilib, agar rus oziq-ovqat qo‘mitasi shunday yo‘l tutmagan taqdirda,
mazkur qo‘mita a zolari “och rus aholisi tomonidan o‘ldirilardi”, deyi-ladi.
ʼ
Avliyoota shahar boshlig‘i 1917 yil 17 oktabrida Sirdaryo viloyat oziq-ovqat
qo‘mitasi va Turkiston oziq-ovqat qo‘mitasiga qilgan murojaatida “aholining
kambag‘al qismi bolalarini yetarli non bilan ta minlanmasa... ham-masi o‘limga
ʼ
mahkum. Ular uchun ajratilayotgan 3/4 funt non (bu ham faqat rus aholisiga)
yetarli bo‘lmay, arang ularning hayotini qo‘llab turibdi”, deyiladi 4
.
Oziq-ovqat muammosi Turkistonni boshqa uyezd hamda viloyatlarida ham
kundan-kunga avj olib, boshqaruv tizi-midagilar uchun kun tartibidagi asosiy
masalasi bo‘lib qolgan. Masalan, 1917 yil 4 fevralida Kaspiyorti viloya-tida oziq-
ovqat muammosi yechimiga bag‘ishlangan majlisda oziq-ovqat bo‘yicha vakil,
“general-mayor Kalmakov g‘alla ta minotidagi muammolarga to‘xtalib,
ʼ
Rossiyaning tay-yorlov rayonlaridan g‘alla va un keltirish juda kamayib ketdi
(1916 yil noyabr va dekabr oylari rejasi baja-rilmagan) yoki mutlaqo to‘xtadi
[Kavkaz]”, degandi. Bun-dan tashqari, majlisda g‘alla narxining oshib ketishi ham
maqsadga muvofiq emas, unga qat iy narx belgilash zarur deb topilgan. Shu davrda
ʼ
Kaspiyorti viloyati aholisi uchun 1767862 pud g‘alla yetishmas edi 5
. Shuningdek,
Farg‘ona vi-loyatida ham oziq-ovqat muammosi 1917 yilga kelib yaqqol bilinib,
g‘alla yetishmovchiligi 60 mln. pudga yaqin edi. Bu amalda viloyat aholisining
ocharchilikni boshidan kechira-yotgani edi.
3
O‘zMA, R- 31-fond, 1- ro‘yxat, 8- ish, 296- varaq.
4
O‘zMA, R- 31-fond, 1- ro‘yxat, 8- ish, 296- varaq.
5
O‘zMA, R- 31-fond, 1- ro‘yxat, 8- ish, 402-403- varaqlar.

Ta kidlash joizki, o‘lkadagi oziq-ovqat ta minotida aholi manfaatlarini chetlabʼ ʼ
o‘tish 1917 yil fevral inqi-lobidan keyin ham davom etgan. Turkiston o‘lkasida
boshlan-gan oziq-ovqat taqchilligi va uni ichki imkoniyatlar, zaxira orqali bajarishi
mumkin emasligi chetdan oziq-ovqat ku-tishga majbur qilardi. Masalan, Turkiston
oziq-ovqat taq-chilligi muammosi bo‘yicha 1917 yil 16 martda o‘lka bo‘yicha
oziq-ovqat ishlariga vakil general-leytenant Bachinskiy raisligida majlis o‘tkazilib,
unda mart oyi uchun Turkistonga g‘alla armiyasi tomonidan atigi 100 vagon g‘alla
va 375 vagon un ajratilgani qayd etilgan. General-leytenant Ba-chinskiy mazkur
muammo yechimida Yer ishlari vaziriga tele-gramma yuborib, unda o‘lkadagi
g‘alla taqchilligi masalasini qayd etish zarur deb topgan edi 6
.
1917 yil iyunda Orenburgdan Turkistonga 200 ming pud g‘alla kelishi kutilib,
ushbu g‘alla Turkiston viloyatlariga taqsimlanishi kerak edi. 1917 yilning 20
iyunida Turki-stondan Sadirin tomonidan Orenburg guberniyasi oziq-ovqat
qo‘mitasi raisi Mokyev nomiga yuborilgan telegrammada “... tezroq iyun [oyi]
rejasi taqsimotini bajarilishi bo‘yi-cha chora ko‘rishingiz kerak”, deyilgan.
Yuqorida qayd etilgan telegramma asosida Sadirin imzosi bilan 1917 yil 21 iyun-
da Orenburgdan Yekaterinodar, Stavropol, Tbilisi va Omsk-ka telegrammalar
yuborilib, unda Turkistonda oziq-ovqat ta minoti nihoyatda og‘ir ahvolda
ʼ
ekanligini qayd etilgan 7
. 1917 yil 1 iyundagi ma lumotga ko‘ra, iyul oyiuchun
ʼ
Kav-kaz, Samara, Orenburg, To‘rg‘aydan Turkistonga 550 pud g‘al-la, 550 pud
makkajo‘xori keltirish ko‘zda tutilgan2. Bundan tashqari, O‘lka oziq-ovqat
qo‘mitasi 1917 yil 3 oktabrida Yekaterinodar, Vladikavkaz, Stavropol
guberniyalaridagi oziq-ovqat qo‘mitalariga qilgan murojaatida, oziq-ovqat
muammosi dolzarbligiga e tiborni qaratib, “ ... ahvolni o‘nglash uchun zudlik bilan
ʼ
chora ko‘rishingizni so‘rayman”, deyiladi 8
.
Ta kidlash joizki, oziq-ovqat taqchilligiga barham berish yuzasidan sa y-harakatlar
ʼ ʼ
Farg‘ona viloyatida ham jiddiy tus oldi. Xususan, 1917 yil 3 avgustda Farg‘ona
6
O‘zMA, R- 31-fond, 1- ro‘yxat, 20- ish, 29- varaq.
7
O‘zMA, R- 31-fond, 1- ro‘yxat, 1- ish, 50- varaq.
8
O‘zMA, R- 31-fond, 1- ro‘yxat, 8- ish, 3- varaq.

viloyat soldat, ishchi va dehqon deputatlari kengashi ra-isi tomonidan Kuban, Tver
viloyatlari, Stavropol, Sa-mara, Orenburg guberniyalari soldat, ishchi, dehqon
depu-tatalari kengashlariga murojaat qilib, Farg‘ona viloyat oziq-ovqat ko‘mitasi
emissari I.I. Kudryavsevga taqsimot asosida ajratilgan g‘allani Farg‘onaga
keltirishni tez-lashtirish vazifasi yuklatilgani, aholiga hozirgi kunda, kishi boshiga
1/8 funtdan g‘alla tarqatilayotganligi, iyul oyida, taqsimot bo‘yicha ajratilishi
belgilangan 360 va-gon [g‘alladan], atigi 200 vagoni kelgan xolos va bunday
yetishmovchiliklar oyma-oy qaytarilmoqda”, deydi1. Bun-dan tashqari, ta minotdaʼ
uzilish jarayonlari nafaqat o‘lka aholisiga, balki harbiy qismlarni oziq-ovqat bilan
ta minlashda ham ko‘zga tashlanadi. Xususan, 1917 yil 4 avgustida harbiy qism
ʼ
askari Kazakovni Farg‘ona viloyat oziq-ovqat qo‘mitasi Orenburg va Samara
guberniyalariga g‘alla bilan ta minlash uchun safarga yubordi.
ʼ
Mazkur muammo yechimida ko‘rilgan chora-tadbirlar qamrovi turli xil
bo‘lsa-da, barchasini oziq-ovqat ta mi-notini mumkin qadar tezroq amalga oshirish
ʼ
bilan bog‘liq umumiy xususiyat kasb etgan. Yuqorida keltirilgan mi-sollardan
ko‘rinib turibdiki, Turkistondagi iqtisodiy ahvol kundan-kunga og‘irlashib
boravergan. O‘z navbatida, bu o‘lkadagi ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy ahvolga ham
o‘z ta sirini o‘tkazgan edi.
ʼ
1917 yilning fevraliga qadar ocharchilikni oldini olishga qaratilgan non va boshqa
oziq-ovqat mahsulotlari-ga joriy etilgan kartochka tizimi ham kutilgan natijani
bermagan. Kartochka tizimi, aholiga 1917 yilning mayi-da dastlab 2 funtdan,
keyinroq 1,5 va hatto 1 funtdan qi-lib belgilandi. Farg‘ona viloyatining ayrim
uyezdlarida esa bora-bora un berishning mutlaqo iloji qolmadi. 1917 yil yoziga
kelganda, Turkistonda oziq-ovqat muammosi yanada kuchaydi. Bolsheviklar o‘lka
yerli aholisiga nisba-tan, ya ni Eski shaharlarda yashovchilardan ko‘ra, birinchi
ʼ
navbatda, Yangi shaharlarda istiqomat qiladiganlarni va sanoat ishchilari, ya ni rus
ʼ
va rusiyzabonlarni ko‘proq qo‘llab-quvvatladi. O‘lkaning Eski shaharlarida
yashovchi mahalliy aholi ko‘p hollarda o‘z holiga tashlab qo‘yildi. Faqat 1917 yil

mayidangina, mahalliy aholi talabidan keyin, Eski shaharlarga, xususan, Toshkent
Eski shahri aho-lisiga ham kartochka beriladigan bo‘ldi.
Turkistonga chetdan, xususan, Shimoliy Kavkazdan g‘al-la keltirish ham ma lumʼ
bir qiyinchiliklarni keltirib chiqargan. Shimoliy Kavkaz oziq-ovqat qo‘mitasi
Turkiston g‘alla ta minoti tizimini rejali tarzda amalda yo‘lga qo‘ya olmagan.
ʼ
Masalan, 1917 yil 10 dekabrida Stavropol oziq-ovqat va demokratik tashkilotlar
s ezdida ham ta kidlanishicha: “o‘lka [Turkiston]ni g‘alla ta minotidagi uzuq-
ʼ ʼ ʼ
yuluq jarayonga jiddiy e tibor berilmagan. Kavkaz oziq-ovqat qo‘mitasi uchun
ʼ
uzoqdagi Turkistonni g‘alla bilan ta minlash asosiy vazifa deb qaralmay, vujud-ga
ʼ
kelgan holatga panja orasidan qaraganlar”. Agar 1917 yilga e tibor qaratilsa, bu
ʼ
murakkab jarayon mart oyidan dekabrga qadar davom etgan. G‘alla tayyorlash
belgilangan miqdorni bajarishga yo‘naltirilgan bo‘lib, 1917 yil may oyida 80
foizga qadar bajarilgan bo‘lsa, keyingi oylar-dan g‘alla ta minoti oyma-oy
ʼ
kamayib borgan. Bu 1917 yil noyabriga kelganda belgilangan miqdordagi g‘allani
atigi 11 foizga bajarilishiga va yoki boshqacharoq ifodalagan-da, 89 foiz
bajarilmasligiga olib kelgan. Oxir oqibat-da, 1917 yilning dekabriga kelganda
Shimoliy Kavkazdan Turkistonga g‘alla keltirish mutlaqo to‘xtab qolgan 9
.
Yuqorida keltirilgan muammolarning ma lum bir qismi Rossiya podsholigidan
ʼ
“meros” bo‘lib qolgan bo‘lsa, boshqa bir bo‘lagi fevral (1917) inqilobidan keyin
qo‘-shilgan yoki “boyigan” deyish mumkin. Boshqacharoq ifoda-laganda, oziq-
ovqat muammosi fevral inqilobidan avval ham bor bo‘lsa-da, bu holat inqilobdan
keyin ham barham topmay, tizim yoki nomlanishlari o‘zgargan bo‘lsa-da, muam-
mo yechimi yo‘lidagi munosabatlar o‘sha-o‘sha bo‘lib qolaver-di. Mazkur
muammo yechimida Turkiston o‘lkasi oziq-ovqat ishlari bo‘yicha maxsus kengash
tomonidan fevral inqi-lobidan keyin ham o‘lkada oliy darajadagi oziq-ovqat
organini saqlab qolishni maqsadga muvofiq deb topib, Toshkentda o‘lka oziq-
ovqat kengashini Turkiston oziq-ovqat qo‘mitasi deb nomlash zarurligini qayd
etgan. 1917 yil 6 iyunda Farg‘ona viloyat soldat va ishchilar kengashiga
yuborilgan xatda, Turkistonda oliy o‘lka oziq-ovqat tash-kilotlarini saqlab qolishga
9
O‘zMA, R- 31-fond, 1- ro‘yxat, 11- ish, 8- varaq.

oziq-ovqat vazirligi ham xayrixohlik bildirgani qayd etilgan. 1917 yil 12 iyunda
Toshkentda Turkiston o‘lkasi oziq-ovqat qo‘mitasi va o‘lka boshqarmasi Nizomi
ko‘rib chiqilgan. Farg‘ona viloyati sol-dat va ishchilar kengashidan mazkur o‘lka
qo‘mitasiga doi-miy vakilni yuborishni so‘ralgan1.
Qayd etilganidek, nomlanishi o‘zgargan bo‘lsa-da, muam-mo yechimiga qaratilgan
sa y-harakatlar o‘z mohiyatiga ko‘ra keskin farq qilmagan. Muammolar o‘zʼ
yechimini topishida joylardagi va markazdagi oziq-ovqat mutasaddilari ha-rakati
hamma vaqt ham kutilgan natijani bermagan. Boz ustiga, oziq-ovqat
mahsulotlarini tayyorlash va aholi-ga sotish ishlarini markazlashgan holda amalga
oshirish amalda besamar bo‘ldi.
1917 yilning oktabridagi ma lumotga ko‘ra, o‘lkaning joylardagi oziq-ovqat
ʼ
boshqarmalarida maxsus oziq-ovqat tayyorlash bo‘limi mavjud bo‘lmay, asosan,
bug‘doy tay-yorlash bo‘limi mavjud bo‘lib, mazkur bo‘lim orqali boshqa oziq-
ovqat mahsulotlari ham xarid qilingan. Xarid ham joylarga chiqmay, bozorni
yaxshi o‘rganmasdan, tahlillarga tayanmagan holda amalga oshirilgan hollari
bo‘lib turgan. Masalan, 1917 yil oktabrda Samarqandda 2 ta vagondagi 2000 pud
kartoshka uchun 5 so‘m 50 tiyindan- 11000 so‘m pul-ni oziq-ovqat boshqarmasi
tomonidan to‘langan bo‘lib, bu bozorga har pudi 6 so‘m 44 tiyindan sotilishi
ko‘zda tutil-gan. Biroq Samarqand oziq-ovqat boshqarmasi 2000 pud kar-toshkaga
pul to‘lagan bo‘lsa-da, bu amalda yo‘qotishlar orqa-li 1727 pud kartoshka olgan.
Natijada shahar oziq-ovqat
qo‘mitasiga har pud kartoshka 8 so‘m 40 tiyindan tushgan. O‘z navbatida,
Samarqand shahar oziq-ovqat qo‘mitasi mazkur xaridga oid tashkiliy ishlar bilan
kartoshkani bozorda 9 so‘m 15 tiyindan sotishi kerak edi. Holbuki, aholi tomo-
nidan Samarqandning Eski shaharida kartoshka oktabr oyi boshlarida 5–6 so‘mdan
sotilgan bo‘lsa, oktabr oy-ining oxirlarida 5 so‘m 50 tiyindan 7 so‘mgacha
sotilgan. Ammo Samarqand shahar oziq-ovqat qo‘mitasi o‘z ixtiyori-dagi
kartoshkani oktabr oyida 7 so‘m 20 tiyindan sotgan. Aholi ta minotidagi
ʼ
yo‘qotishlardan ko‘rilgan zararni yana o‘sha aholining o‘zi qoplashi kerak bo‘lgan.

Ko‘rinib turibdiki, boshqaruv tizimidagi “xarid va sotuv” holati mahalliy aholi
zarariga ishlagan 10
. Yuqorida keltiril-gan kartoshkaning Samarqand shahar
bozorlaridagi narxi (1917 yil aprel) o‘rtacha 4 so‘m 80 tiyin 5 so‘mni tashkil etgan.
Rossiya va uning chekka o‘lkalaridagi oziq-ovqat muam-mosi hokimiyat tepasiga
bolsheviklar kelgandan keyin yanada yaqqol ko‘zga tashlana boshladi. Ammo
sovet hoki-miyati yillarida olib borilgan tadqiqotlarda oktabr “inqilobi” dan
keyingi yillarda “... mamlakatda armiya va aholini boqish uchun g‘alla yetarli
bo‘lgan, ammo hokimiyat tepasidagilar o‘zlarining sinfiy manfaatlaridan kelib
chiqib ocharchilikka qarshi hech kanday qat iy choralar ko‘r-maganlar” –ʼ
deyiladi3. Rossiyaning markaziy guberniyala-ridan Turkistonga g‘alla keltirish
to‘xtab, o‘lka aholisi ocharchilikka giriftor bo‘lganda ham bolsheviklar mav-jud
oziq-ovqat zaxiralaridan unumli foydalana olmay, adolatli taqsimotni amalga
oshira olmaganlar. Masalan, “1917 yilda Turkistonda ocharchilik yuzaga kelganda,
faqat Ukrainaning o‘zi ehtiyojidan ortiqcha 470 mln pud g‘allaga ega bo‘lgan”1.
G‘alla masalasi nafaqat iqtisodiy, balki siyosiy aha-miyat ham kasb etgan. O‘lka
rahbariyati oldida chetdan g‘al-la keltirishdan o‘zga chora qolmagandi. Shu tufayli
bunday “G‘alla safarbarlik”lari tez-tez sodir bo‘lib turardi. Da-lillarga murojaat
qilinsa, “1917 yil noyabrda Farg‘ona viloyat ishchi-dehqon va soldat deputatlari
raisi Skobelev (Farg‘ona) uyezdidagi harbiylarga oziq-ovqat mahsulotla-ri topish
uchun Rossiyaga maxsus safarbarlik uyushtiradi. Toshkent uyezdi oziq-ovqat
qo‘mitasidan 1917 yilning 25 noyabrida Toshkent uyezdi Troitsk posyolkasidan.
Topada va Atlanovlar esa Samara guberniyasi va Sibirga 5 ming pud, 29 noyabrida
I. Tetrenko va S. Stolyarovlarga Rossiya va Kav-kazdan ikki ming pud hamda
1917 yil dekabrda T. Juravlyov va A. Щ ukinga uch ming pud bug‘doy olib
keltirish topshi-rilgan” 11
.
Ko‘rinib turibdiki, vujudga kelgan oziq-ovqat taqchil-ligi hokimiyatni qo‘lga
kiritgan bolsheviklarni juda og‘ir ahvolga solib qo‘ygan. Oziq-ovqat taqchilligidan
10
Samarqand viloyat davlat arxivi (SVDA), 12-fond,1-ro‘yxat,14-ish, 12-varaq.
11
Rasulov A. Turkiston va Volgabo‘yi, Uraloldi xalqlari o‘rtasidagi mu-nosabatlar (1917–1924
yillar) – Toshkent: “Universitet”, 2005. – B. 38.

sa-rosimaga tushgan o‘lka bolsheviklari rahbariyati aholini ta minotida amaldaʼ
ojizlik qilar edilar. Turkistonda nafaqat yemishga, balki kelgusi hosil uchun
dalalarga ekish-ga ham g‘allaqolmagan edi. Bu muammo yechilmasa, unda o‘lkada
oziq-ovqat taqchilligi yana davom etaverishi mumkin edi. Vujudga kelgan og‘ir
holat yechimida qilingan sa y-hara-katlar qatorida, o‘lkada oziq-ovqat ishlari bilan
ʼ
shug‘ul-lanib kelgan, kooperatsiya ishlariga daxldor kishilarni
Rossiyaning g‘allakor gubeniyalariga, xususan, Kavkazga, Sibirga yuborish ishlari
muhim ahamiyat kasb etgan. Lekin shunga qaramasdan, ijtimoiy-iqtisodiy ahvol,
siyosiy va-ziyat og‘irlashib boraverdi.
Sovet hokimiyati joylardagi oziq-ovqat muammosi-ni davlat organlari tomonidan
uyushgan holda yechish uchun 1917 yil 24 dekabr va 1918 yil 6 yanvarda
Butunrossiya markaziy ijroiya qo‘mitasi (BMIQ) dekretlariga muvo-fiq, RSFSR
XKK qoshida Butunrossiya oziq-ovqat qo‘mitasi, tegishli tarzda joylarda mahalliy
oziq-ovqat qo‘mitala-ri tashkil topdi1.
O‘lkadagi ahvol kundan-kunga jiddiy tus olib, joylar-da aholining ochlikdan
o‘limining ko‘payishiga olib kel-gan. O‘lkaning viloyat, uyezd-shaharlarida
ochlikdan o‘layot-ganlar soni ko‘payib borayotgani, boz ustiga och va kasallar
miqdori ham keskin ko‘payishiga olib kelayotgani, ammo ayni paytda Turkiston
sog‘liqni saqlash xalq komissarli-giga bir necha marotaba shifokor bilan
ta minlash bo‘yicha qilingan murojaatlarga faqat “va da berish bilan chekla-nib, ...
ʼ ʼ
bajarmay kelingan” 12
. Amalda “oktabr inqilobi (1917)” dan keyingi boshqaruvdagi
boshboshdoqlik nati-jasida iqtisodiy, harbiy-siyosiy munosabatlar tubdan iz-dan
chiqib ketgan edi. Bunga yaqqol misol qilib, 1918 yil 22 yanvarda Samara
guberniyasi oziq-ovqat qo‘mitasidan yuborilgan xatda Turkistonga kelayotgan
favqulodda ko-missar P. Kobozev poyezdiga, kelishuvga muvofiq “5 vagon un va
1 vagon go‘sht qo‘shib qo‘yish” kerak edi, ammo “bayram-dan keyingi holat
(yangi yil bayrami nazarda tutilgan. – N. R.) tufayli… bir vagon go‘shtni
qo‘yishning imkoniyati yo‘q. ...[Samara] guberniyasi ixtiyoriga yuborilayotgan
12
SVDA,1685-fond, 1-ro‘yxat, 12-ish, 70-varaq orqasi.

go‘sht-lardan yo‘ldagi xohlagan [temir yo‘l] stansiyasidan olish huquqingiz bor”
deyiladi. Bundan yaqqol ko‘rinib turib-
Turkistonni oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta min-lash “Orenburg tiqini”2ʼ
boshlanguniga qadar ma lum bir uzilishlar bilan bo‘lsa-da, har holda davom etdi.
ʼ
Masalan, 1918 yil 28 yanvarida Orenburgdan Turkistonga 45 va-gon oziq-ovqat
mahsulotlari yuborilgan bo‘lsa3, 1918 yil 31 yanvarda Turkistonga 7 vagon
bug‘doy uni ajratilgan edi4. Aynan 1918 yil yanvar oyi davomida To‘rg‘ay viloya-
tidan 60 vagon g‘alla, Kiyev guberniyasidan 150 vagon g‘al-la, Shimoliy
Kavkazdan 300 vagon un, 350 vagon g‘alla, 500 vagon makkajo‘xori, Xerson
guberniyasidan 340 vagon g‘al-la jami (1918 yil yanvar oyida) 1752 vagon oziq-
ovqat mahsulotlari Turkistonga yuborilgan5. Lekin shunga qara-masdan, ijtimoiy-
iqtisodiy ahvol, siyosiy vaziyat og‘ir-lashib boraverdi. Hatto vujudga kelgan shart-
sharoitdan kelib chiqib, bolsheviklar tomonidan o‘z oldiga qo‘ygan “inqilob
g‘oyalari”dan chekinib, 1918 yil iyunda Samarqand viloyatida iqtisodiy ahvolni
yaxshilash uchun zudlik bilan “to‘qimachilik va ustaxonalar ochish uchun
tadbirkorlarni qo‘llab-quvvatlash, ularni ma lum bir muddatga milliy-lashtirishdan
ʼ
ozod qilish zarurligi” ta kidlangan. Shu yo‘l orqali tadbirkorlarga “o‘z mablag‘lari
ʼ
hisobidan fab-rika va ustaxonalar ochish” imkoniyatini berish maqsadga muvofiq
deb topilgan6.
Ta kidlash joizki, haqiqiy ahvoldan, ya ni qishloq, vo-lost, tumanlardagi holatdan
ʼ ʼ
nafaqat Markaz va Turkiston respublikasi rahbarlari, hatto viloyat markazidagilar
ham uzuq-yuluq ma lumotlarga ega edilar1. Shunday hol-lar bo‘lganki, ochlikdan
ʼ
o‘lgan, “egasiz murdalar” ko‘cha-ko‘y-larda bir necha kunlab qolib ketgan.
Masalan, 1918 yil 29 avgustida O‘ratepa tumani sog‘liqni saqlash bo‘limi
majlisida ochlikdan o‘lib qolgan “egasiz murdalar” ko‘mish muammosini
yechishda o‘z ixtiyori (sog‘liqni saqlash bo‘limi. – N. R.)ga tegishli miqdorda
“mablag‘ ajratilgunga qadar, ochlarga yordam fondidan uyushtirish” maqsadga
muvofiq deb topadi. “Egasiz murdalar” yig‘ishtirib olinib, ularni ko‘mish ishlari
o‘lda-jo‘ldaligiga barham berish uchun haf-tada ikki marta ot aravalarda har bir

qishloqni aylanib, ochlikdan o‘lib qolganlarni yig‘ishtirish ishlari amalga
oshirilgan. Ot-aravalarda yurib o‘liklarni yig‘ishtirish-dan tashqari, ushbu vazifani
bajarishga jalb etilganlar zimmasiga, qishloqlarda, yo‘llarda “uchraydigan ochlarga
imkon darajasida yordam berish” vazifasi ham yuklatilgan edi2. Shu munosabat
bilan majlisda O‘ratepa tumanidagi ochlar ro‘yxatini tuzish hamda ularga yordam
ko‘rsatish chora-larini ko‘rish va shu maqsadda Turkiston sog‘liqni saqlash xalq
komissarligidan joylarda Ovqatlanish punktlarini ochishga mablag‘ ajratishni
so‘rash zarur deb qayd etilgan. 1918 yil 10 sentyabrda bo‘lib o‘tgan majlisda esa
tumanda 300 nafarga yaqin ochlar qayd etilgani va ochlar soni kun-dan-kunga ortib
borayotgani ta kidlanib, 800 nafar ochlar uchun 2 ta Ovqatlanish punktlar ochishniʼ
maqsadga muvofiq deb topilgan 3.
Turkistonda Rossiyaning guberniyalaridan oziq-ovqat keltirishga jalb qilinganlar
uchun vakolatlari belgi-langan guvohnoma va (buyruq) naryadlar olishlari,
keltirilgan g‘alla ro‘yxatga olinishi va erkin narxda bozorda sotilishi kerak edi.
Bundan narx-navoni pasayishiga olib kelishi kutilgan. Bundan tashqari, keltirilgan
g‘alla uchun maxsus omborxonalar ochish va uni qo‘riqlash hamda umumiy tartib
asosida aholi o‘rtasida taqsimlanishi belgilan-gan1. Yuqoridagi ishlarni, asosan,
joylardagi oziq-ovqat bo‘limlari tomonidan amalga oshirilishi ko‘rsatilgan.
Turkistonni oziq-ovqat mahsulotlari, xususan, g‘alla bilan ta minlashda 1918 yil
ʼ
17 yanvarida Turkiston o‘lka-si ishchi-dehqon deputatlarining favqulodda
qurultoyi Orenburgga to‘rt kishidan iborat delegatsiya yuborishga qa-ror qildi2.
Xuddi shunday vazifa bilan o‘lka oziq-ovqat boshqarmasining Bosh vakili
N.N.Diterixsni Turkiston XKK tomonidan 1918 yil 20 yanvarida Kavkazga oziq-
ovqat mahsulotlarini xarid qilish va o‘lkaga keltirish vakola-ti bilan safarbar qilgan
edi3. Bundan tashqari, 1918 yil yanvarda Turkiston o‘lkasi oziq-ovqat
boshqarmasi tomo-nidan I.I.Goncharov, A.Belovlarga berilgan guvohnomada,
ularga Samara guberniyasi, Sibirdan 1000 pud urug‘lik bug‘-doy xarid qilib,
o‘lkaga yetkazib kelish vazifasi yuklangan bo‘lsa4, 1918 yil 5 fevralda esa
Farg‘ona viloyat oziq-ovqat qo‘mitasining raisi S.X.Genkuzenni Turkiston o‘lkasi

oziq-ovqat boshqarmasi Xerson, Odessa va Kiyevga bug‘doy tayyorlab, xarid
qilish uchun jo‘natdi5.
Ammo ko‘rilayotgan chora-tadbirlar muammoni bartaraf etish uchun kamlik qilar
edi. Chunki o‘lkadagi ahvol haqiqa-tan ham og‘ir edi. Masalan, Turkiston o‘lka
oziq-ovqat bosh-qarmasi 1918 yil 23 fevralda Toshkentning Eski shahar aholisini
oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta minlashda-gi muammosini maxsus ko‘rib chiqqanʼ
edi. Muhokamalar jarayonida quyidagi holat aniqlangan edi: “Eski shahar g‘alla
bilan ta minlanmayotgan va shu sababdan o‘lim holatlari uchramoqda...”1.
ʼ
Turkistondagi sovet hokimiyati bu kabi so‘rovlarni Markazga jo‘natishdan
charchamas edi. Masalan, Turkiston-ni o‘lka oziq-ovqat boshqarmasi tomonidan
Sirdaryo vilo-yati vakillari D.Savchenko va N.Primenkolar nomiga 1918 yil 26
fevralda berilgan guvohnomada, ular G‘arbiy Si-birning Omsk oziq-ovqat
qo‘mitasidan “80000 [pud] g‘alla urug‘ini olib kelishga yuboriladi”. Mazkur
miqdordagi g‘allani G‘allaarmiyasi tomonidan 1917 yil 3 noyabrida xa-rid qilingan
edi. Belgilangan miqdordagi g‘allani Tosh-kentning Aris temir yo‘l stansiyasiga,
Turkiston o‘lka oziq-ovqat boshqarmasi ixtiyoriga keltirildi2.
Rossiyaning markaziy guberniyalari, Sibir, Kavkazdan g‘alla olib kelish uchun
o‘lkadan ketma-ket safarbarliklar uyushtirilgan bir paytda, V.I. Lenin 1918 yilning
25 fev-ralida Turkiston XKK dan Petrogradni, ortiqcha boqiman-dalar bilan
to‘ldirishda qatnashmasligini talab qilish bilan birga, bugungi kunning eng dolzarb
shiori birorta ham boqimandalarni ocharchilik guberniyalariga yubormas-lik kerak
deb, hisoblagan edi3. 1918 yil yanvar va fevral oylarida ham, arxiv manbalarga
tayanib qayd etish lozim-ki, Rossiyaga g‘alla keltirish yuzasidan safarbarliklar
ko‘payib ketgan.

1.2. Ocharchilik oqibatlarini tugatish komissiyasi faoliyati
Turkistonda oziq-ovqat muammosi va uning yechimi yo‘-lida o‘lka rahbariyati
ko‘plab tashkiliy masalalarda to‘qnashdi. Xususan, joylarda ocharchilikka qarshi
kurash komissiyalarini tuzish, mavjud oziq-ovqat zaxiralarini taqsimlash, g‘allaga
qat iy belgilangan narx qo‘yish, bozorlarda qopchi savdogarlarga1 qarshi kurashʼ
va boshqa tur-li yo‘nalishdagi chora-tadbirlar amalga oshirilishi kerak edi. Ammo,
ko‘rsatilayotgan yordamlar, amaliy choralar ochar-chilik dahshati oldida katta
ahamiyat kasb etmay qolgan edi. Chunki ko‘rsatilayotgan “yordam [kamligidan],
mavjud ocharchilikdan... yosh bolalar o‘lyapganligi, qachonki ota-ona-lar arzonga
o‘g‘il-qizini sotishi kerak bo‘layotganligi, shu maqsadda hatto Toshkent uyezdiga
ketayotganligi [hisobga olinsa], albatta bu yordam dengizdan tomchi
hisoblanardi”2. Chala qursoqlik (to‘yib ovqat yemaslik) oqibatida aholi orasida
turli epidemik kasalliklar, jumladan, bez-gak haddan tashqari keng tarqalib ketgan.
Natijada yordam yetib bormagan qishloqlarda kimsasiz qolgan hovlilar va turar
joylar buzilib, butun-butun qishloqlar yo‘q bo‘lib ketdi. Bunday misollarni o‘sha
davrda Qo‘qon va Marg‘ilon uyezdlarida ham ko‘rish mumkin edi3.
Turkiston MIQning 1919 yil 6 yanvarda bo‘lib o‘tgan majlisida o‘lkada oziq-ovqat
ta minoti masalasi alohida ko‘rib chiqildi. Majlisda Lyapinning fikriga ko‘ra, oziq-
ʼ
ovqat muammosi yechimida “... markaziy hokimiyat amaliy faoliyati bilan emas,
balki so‘zdagina qiziqadi”, degan xu-losaga kelish mumkin. Lyapin o‘z
ma ruzasida nafaqat joy-lardagi oziq-ovqat muammosi yechimiga daxldor
ʼ
mutasad-dilarni, balki “Turk[iston] MIQ a zolari [oziq-ovqat] direktoriyasiga
ʼ
yordam berishni xohlamamoqdalar va bu-ning uchun ular e tirozga loyiqlar”, deb
ʼ
qayd etadi4. Ushbu majlisda aholini oziq-ovqat bilan ta minlash muammosi ko‘rib
ʼ
chiqilib, joylarda mazkur masala yechimiga yondashuv tizimli amalga
oshirilmayotgani qayd etiladi. Majlisda oziq-ovqat muammosi bo‘yicha Kazakov
so‘z olib, unda ocharchilik avj olgan o‘lka hududlariga borib juda yomon taassu-
rot bilan qaytganini, shu sababdan majlis qilavermasdan “joylarga tarqash kerak”,

– deydi. Ammo och og‘izlarni to‘y-dirish murakkabligidan, bolsheviklar ochlik
azobini tor-tayotganlardan ham o‘z hokimiyatlarini mustahkamlash maq-sadida
foydalanganlar. Masalan, bolsheviklar nazdida Turkiston ochlari ustaxonalarda
ishlab, hunarmandchilik, dehqonchilik hamda chorvachilik bilan shug‘ullanishi
“o‘z-larini va keyin [Turkiston] respublikasi [aholisining oziq-ovqat bilan]
ta minlaydilar... . Keyinchalik, albatta [ochlar] Rossiya uchun yuk bo‘lmaydilar”,ʼ
deb qayd etganlar1. Masalan, Samarqand viloyati ocharchilikka qarshi kurash bo‘-
limi mudiri D.M. Ustaboyev 1919 yilning 12 yanvarida vi-loyat ijroiya ko‘mitasida
qilgan ma ruzasida, ko‘rilayotgan chora-tadbirlarga qaramasdan, “nafaqat
ʼ
keltirilgan, bal-ki mahalliy ochlarni ham ta minlash imkoni bo‘lmayapti”, ularni
ʼ
“turli kichik kreditga asoslangan jamiyatlar, ar-tellar ochish, mehnatga yaroqli
aholi uchun davlat ixtiyori-dagi yerlar orqali ochlarni muqarrar o‘limiga mahkum
etmay ... ularni zudlik bilan tegishli mablag‘... ekish uchun g‘alla va ish hayvoni
bilan ta minlash zarur”, deb qayd etgan 2.
ʼ
Sovet hokimiyati tegishli tashkilotlar faoliyati bilan oziq-ovqat taqchilligiga
ma lum “hissasi”ni qo‘shishini hisobga olib, o‘lka ochlarga yordam (OYO)
ʼ
komissiyasiga ochlar-ni ishlab chiqarishga jalb qildi. Ammo bu turli tushun-
movchiliklarni keltirib chiqardi. Masalan, 1919 yilning 13 sentyabrida Markaziy
Xalq Xo‘jaligi Kengashi (MXXK) qoshidagi Turkiston tashkiliy-nazorat-yo‘riqchi
bo‘limi majlisi bo‘lib, unda o‘lka tomonidan hunarmandlar bo‘li-mi faoliyati
masalasi ko‘rib chiqilgan. Mazkur majlisda tuzilgan hunarmandlar bo‘limida
ishlab chiqarish jarayo-ni qanday ketayotganligi, aniqrog‘i bu borada sustkashlik
holati tanqid ostiga olindi. MXXK ochlar o‘rtasidagi hu-narmandlar ishlab
chiqirishi bilan shug‘ullanishni bekor qilishni taklif etdi. Chunki ishlab chiqarish
ishlari bi-lan shug‘ullanish MXXK vazifalari qatoriga kiradi. Tur-kiston OYO
komissiyasi ochlarni oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta minlash ishlari bilan
ʼ
shug‘ullanishi kerakligi keltiriladi1. Ko‘rilayotgan chora-tadbirlar yetarli emas-ligi
va oziq-ovqat taqchilligining davomliligi, Turki-stonning mutasaddi tashkilot
rahbarlarini Markazga xat bilan murojaat qilishlariga majbur qiladi. Masalan,
Turkiston oziq-ovqat xalq komissari Lyapin 1919 yil 29 yanvarda Moskvaga –

Xalq Xo‘jaligi Oliy kengashiga yubor-gan radiogrammada, zudlik bilan o‘lkaga
karam, lavlagi, sabzi urug‘laridan 10–15 puddan yuborish zarurligi ta -kidlangan.ʼ
Mavjud arxiv manbalari shundan dalolat be-radiki, Turkiston rahbariyatini nafaqat
oziq-ovqat mu-ammosi, balki u yoki bu hududlardan o‘lkaga keltirilayotgan oziq-
ovqat mahsulotlari yuklangan vagonlarni yo‘llarda o‘g‘irlash, talon-taroj qilish
yoki hech qanday ruxsatsiz o‘z ixtiyorlariga o‘tkazib olish (amalda musodara qilib
olish-N.R.) hollari ham xavotirga solar va bunday holatlar tez-tez sodir bo‘lib
turardi. Shuning uchun ham Turkiston rahbariyati Markazdan oziq-ovqat
mahsulotlarini “katta vakolatga ega qo‘riqchilar kuzatuvida yuborish” zarur deb
hisoblar edi2.
Oziq-ovqat muammolarini kamaytirish masalasida, Turkiston Xalk Xo‘jaligi
Markaziy Kengashi 1919 yil 12 fevralda Markazda qabul qilingan dekretga
muvofiq, joylardagi oziq-ovqat taqchilligiga barham berish uchun quyidagi
mazmunda buyruq chiqargan. Unga ko‘ra, alohida shaxslar yoki jamoa ixtiyorida
bo‘lmagan g‘alla, ekishga yaroq-li hamma yerlar va ekish imkoniyati yo‘q yerlar
Respublika ixtiyoriga ekishni tashkil etish uchun o‘tkazish, davlat ix-tiyorida
ekilgan yerlardan olinadigan hosil va hayvonlar to‘la-to‘kis Oziq-ovqat
Direktoriyasi ixtiyorida bo‘lishi hamda mazkur yerlarni shaxsiy va jamoa
foydalanish uchun 1919 yilda faqat mahalliy deputatlar Kengashi ruxsati bilangina
berilishi mumkinligi ta kidlangan1.
ʼ
Ko‘rilayotgan chora-tadbirlarga qaramasdan, muammoni bartaraf etishda turli
takliflar o‘rtaga tashlandi. Ma-salan, 1919 yil 28 fevralda Turkiston oziq-ovqat
xalq komissari Lyapin o‘lka aholisiga qilgan maxsus chaqi-riq-murojaatida, “...
Fransiyada poliz ekinlarining qim-matchiligi fransuzlarni gullar qatori poliz
ekinlarini yetishtirishga ундади … gullar orasida … karam, piyoz, qa-lampir va
boshqa ekinlarni uchratish mumkin. Agar Fran-siya shaharlaridagi aholining zich
joylashganini hisobga олсак … Toshkent va boshqa shaharlardagi hovli
uchastkalar-ning kattaligidan kelib chiqib…, [Turkiston] shaharlari-dagi aholining
ko‘pchiligi xohlasa, hech bo‘lmagan taqdirda, yoz oylariga o‘zlarini poliz

mahsulotlari bilan ta min-lashi mumkin... bu bilan ular… ehtiyojlariga kamomadniʼ
to‘ldiradilar”, degan edi2.
Oziq-ovqat mahsulotlarini topish mushkul, taqchillik surunkali davom etib turgan
bir davrda, mavjud oz miq-dordagi oziq-ovqat mahsulotlari taqsimotida adolat-
sizlik qilingan. Turkistonda hokimiyat boshqaruvida asosan rusiyzabonlarning
manfaati birinchi o‘rinda tur-gan. Masalan, 1919 yilning martida Turkiston
MIQning VII favqulodda qurultoyida Samarqand viloyati vakili Hayitboyev
mahalliy aholining ahvoli to‘g‘risida qilgan murojaatida, viloyat musulmonlarini
oziq-ovqat bilan ta minlashda og‘ir ahvoldaligining sababi viloyat oziq-ovqat
ʼ
qo‘mitasi tomonidan adolatsiz taqsimot bo‘layotganligi, Samarqand shahridagi
rusiyzabon aholiga nisbatan mahalliy aholi kishi boshiga ikki hissa kam un va
gazlama bilan ta minlanganligi, viloyat oziq-ovqat qo‘mitasi a -zolari asosan
ʼ ʼ
rusiyzabonlardanligini hamda Turkiston MIQ majlislarda kun tartibi va undagi
muhokamalar rus tilida bo‘lishi natijasida, yerli aholi vakillari ko‘pincha hech
qanday muhokamada “qatnashmaydilar”, degandi1. Chun-ki mahalliy aholi
vakillari rus tilini bilmasliklari, ularni majlislardagi ishtiroklarining ahamiyatiga
za-rurat qoldirmagan.
Aholini oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta minlashda turli tashkilotlarning ushbu
ʼ
vazifaga panja orasidan qa-rashlari, ta minotda o‘zining salbiy ta sirini ko‘rsatgan.
ʼ ʼ
1919 yil 10 aprelda Turkiston Oziq-ovqat Direktoriyasi buyruq chiqarib, unda
joylardagi tashkilotlarga ajratil-gan oziq-ovqatni olib ketishga ruxsat berilganiga
qara-masdan, amalda tegishli tashkilotlar bunga uzoq vaqtgacha shoshilmasdilar.
Natijada, Direktoriyaga qarashli ombor-xonalar taqsimlangan tovarlardan
bo‘shamay, aholi ehtiyo-ji uchun yig‘ilgan oziq-ovqat mahsulotlarini qo‘yarga joy
topilmasdi. Bunday holatlar ham aholini oziq-ovqat ta -minotiga salbiy ta sir
ʼ ʼ
ko‘rsatardi2.
Turkistondagi oziq-ovqat taqchilligi muammosi kun-dan-kunga, respublika
rahbariyatini keskin choralar ko‘rishga undardi. Mazkur
muammo yechimida navbatdagi ko‘rilgan choralardan biri, Turkiston MIQning

1919 yil 4 iyunida respublika oziq-ovqat komissariga Turkistonda oziq-ovqat
siyosatini amalga oshirishda favqulodda vako-lat berilishi bilan bog‘liq dekretning
qabul qilinishi bo‘ldi. Ushbu dekretda oziq-ovqat inqiroziga qarshi ku-rashda
qat iy va keskin choralarni ko‘rish, xususan, oziq-ovqat muammosi bilan bog‘liqʼ
ko‘rsatmalarni hayotga tatbiq etishda hamma tashkilotlarni markazlashtirish
zarurli-giga e tibor qaratilgan. Turkiston MIQ oziq-ovqat inqi-rozi bilan kurashish
ʼ
uchun oziq-ovqat xalq komissariga: ko-missarlik vakolatidan tashqari bo‘lgan
oziq-ovqat ishiga bog‘liq majburiy qaror qabul qilishi, komissarlikning rejasi va
sa y-harakatiga qarama-qarshi bo‘lgan mahalliy oziq-ovqat organlari va
ʼ
tashkilotlari qarorini bekor qi-lishi, g‘alla va boshqa oziq-ovqat mahsulotlarini
olishga qarshilik ko‘rsatganlarga qarshi qurolli kuchlarni qo‘lla-shi, ko‘rsatmalarni
bajarishdan bosh tortgan va barcha da-rajadagi lavozim egalarini bo‘shatish hamda
inqilob sudi ixtiyoriga topshirishi mumkinligi, komissarlikning qa-rori va
ko‘rsatmalari komissarlik kollegiyasi orqali na-zorat qilinishi belgilangan1.
Turkiston MIQ tomonidan 1919 yilning 4 iyunida qa-bul qilingan “G‘alla
monopoliyasi” to‘g‘risidagi dekret-da, o‘lkada vujudga kelgan oziq-ovqat
taqchilligiga sovet hokimiyati dushmanlari: kapitalistlar, quloq va boylar aybdor
sifatida ko‘rsatilib, ayni paytda “shahar va qi-shloq kambag‘allari o‘zlarining
ongsizligi va asrlar davo-midagi qulligi-tobeligi [tufayli] ochlikdan o‘lmoqda...”,
deyiladi2. Dekretda quloq3 va boylar kambag‘allardan ar-zon-garovga oziq-ovqat
mahsulotlarini sotib olib, har qanday yo‘l bilan g‘allani yashirayotgan va keyin esa
uni ish-chi-dehqonlarga bir necha barobar qimmatiga sotishayotgani qayd etiladi.
Shuningdek, yana hamma ayb quloq va boylarda ekanligidan hamda oziq-ovqatni
adolatli taqsimoti za-ruratidan kelib chiqib, “... zudlik bilan g‘alla monopoli-yasini
hayotga tatbiq etish kerakligi” uqtirilgandi. Yuqo-ridagi holatlardan kelib chiqib,
Turkiston oziq-ovqat xalq komissarligi tomonidan hamma ortiqcha g‘alla mahsu-
lotlarini belgilangan qat iy narxda taqsimlashni yo‘lga qo‘yish, oilasi va keyingi
ʼ
yilga ekish uchun yetadigan g‘al-ladan tashqari hammasini ortiqcha deb hisoblash,
nafaqat bo‘lg‘usi, balki o‘tgan yillardagi g‘alla mahsulotlarining ortiqchasi ham
topshirilishi (amalda tortib olinishi – R. N.) lozimligi hamda ushbu ishlarni

bajarish tartibi Turkiston oziq-ovqat xalq komissarligi tomonidan bel-gilanishi
kerakligi ta kidlandi. Bundan tashqari, “G‘alla monopoliyasi” ni amalga oshirishdaʼ
mehnatkashlar, ayniq-sa musulmon kambag‘allari, birlashgan holda quloq va boy-
larga qarshi ayovsiz kurashishi kerakligi va g‘allani yashir-ganlar sovet hokimiyati
dushmanlari deb e lon qilinsin va Inqilob tribunali sudiga topshirish va mol-mulki
ʼ
mu-sodara qilinib, aybdorlarni jamiyatdan badarg‘a qilish tartibini amalga oshirish
belgilandi 1. Dekretda belgi-langan vazifalarni amaliyotga tatbiq etish o‘lkada
sinfiy ziddiyatlarning kuchayuviga ham o‘z hissasini qo‘shgan. Bu esa Turkistonda
ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy vaziyatning yanada chuqurlashib ketishiga olib
kelgan.
1920 yil 28 fevralda Turkiston MIQ tomonidan “G‘alla monopoliyasi” dekretiga
qo‘shimcha buyruqda Yettisuv vilo-yatida katta miqdordagi g‘alla zaxirasi borligi
ta kid-lanib, “hatto o‘tgan yillardagi hosil hamon yanchilmagan” ligi uqtirilgan2.
ʼ
Sovet hokimiyatining oziq-ovqat ta mi-notida sa y-harakatlari qatoriga aholini
ʼ ʼ
nafaqat g‘alla mahsulotlari, balki go‘sht bilan ta minlashda ham muam-molar
ʼ
yetarli edi. Masalan, Turkistondagi oziq-ovqat taq-chilligi natijasida ko‘plab
hayvonlar qirilib ketgandi va bunday holat Turkistonda go‘sht va go‘sht
mahsulotlariga bo‘lgan taqchillikni ham yuzaga keltirgan. Shu munosabat bilan
Turkiston MIQ 1919 yilining avgustida go‘shtga bo‘lgan taqchilllikni yumshatish
hamda chorvachilikni qo‘l-lab-quvvatlash maqsadida dekret qabul qildi. Ushbu de-
kretga ko‘ra, Turkiston aholisining anchagina qismi chorva-chilik bilan
shug‘ullanganligidan kelib chiqib, Turkiston ASSR, Xiva, Buxoro, Afg‘oniston,
Eron (Fors), Xitoy mamla-katlarining hamma fuqarolariga to‘siqlarsiz, erkin hol-
da chegaralar orqali hayvonlarni o‘tlatishi hamda sotish-ga keltirish imkoniyatini
berish, hayvonlarni musodara qilishni taqiqlash, faqatgina Turkiston oziq-ovqat
xalq komissarligiga hayvon sotuvchilar bilan erkin tarzda narx-navoni belgilash
hamda oziq-ovqat tariqasida xarid qilish xuquqini berish, o‘z hayvonlarini o‘lkaga
keltirib sotgan qo‘shni davlat fuqarolariga sotuvdan tushgan ma-blag‘larni olib
chiqib ketish imkoniyatini berish tartib-lari belgilandi1.

Bolsheviklarning oziq-ovqat taqchilligini kamay-tirish uchun ko‘rgan tadbirlariga
qaramay, o‘lkada 1919 yili g‘alla yetishmovchiligi yanada ko‘payib, bu deyarli
100 mln. pudni tashkil qilgan. Bunga ekin yerlarining qisqa-rib ketganligi va
Rossiyadan keltirilayotgan g‘alla mahsu-lotlarini juda oz miqdorga tushib qolgani
edi. Xususan, agar 1916 yilda Rossiyaning markaziy guberniyalaridan Turkistonga
22 mln. pud bug‘doy chiqarilgan bo‘lsa, bu 1918 yili - 1,9 mln, 1919 yilga
kelganda esa undan-da oz bo‘lgan. Turkistonning o‘zida bug‘doy yetishtirish 1919
yili atigi 5,2 mln pudni tashkil etgan2.
Sovet hokimiyatining aholidagi mavjud g‘alla mahsulot-larini tortib olganliklari
tufayli, ular o‘z qo‘llaridagi oziq-ovqat mahsulotlarini yashirishga harakat
qilganlar. Joylarda yanchilmagan g‘alla zaxiralari qishloq boylari qo‘lida bo‘lib,
bunday holatga Turkiston MIQ quyidagicha munosabat bildiradi: “Ocharchilik
azobini tortayotgan ishchi va kambag‘al dehqonlar [fojiasiga] befarqlik bi-lan
qarashda davom etayotganlar bu to‘q va ta minlangan, katta miqdordagi pulga egaʼ
bo‘lganlar hisoblanadi...[Ular] g‘allani to‘kish punktlariga olib bormasliklari orqali
shaharlardagi mehnatkashlarni ilojsiz holatga tushirib qo‘ydilar”1.
Ocharchilik qamrovi kundan-kunga kengayib borgan sari, Turkiston rahbariyati
muammo yechimi yo‘lida turli chora-tadbirlarni, xususan har qanday yo‘l bilan
g‘allani tortib olish, musodara qilish sa y-harakatlarini amalga oshira boshladilar.
ʼ
Bu borada, Turkiston temir yo‘lidan uzoqda joylashgan va ma lum bir miqdorda
ʼ
g‘alla zaxira-siga ega bo‘lganlar, Yettisuv viloyati bolsheviklar rah-bariyati
e tiborida bo‘ldi. Chunki ko‘proq, aynan Yettisuv viloyatidagi g‘allani boy-
ʼ
quloqlardan tortib olish-muso-dara qilish bolsheviklarning bosh maqsadlaridan
biri-ga aylandi. Turkiston MIQ bu masalada o‘z munosabatini bildirib,
“Yettisuvning ochko‘z qishloq boy-quloqlarining qarshiligiga barham berish kerak.
G‘alla egalarining och-kambag‘allar ustidan zug‘umiga burjuaziya ustidan zug‘um
tariqasida javob bo‘lish kerak” deyiladi2. Keyinchalik o‘lkada “G‘alla
monopoliyasini” hayotga tatbiq etilgani-dan so‘ng bu boradagi ishlarni yanada
jonlantirish maqsa-dida 1920 yilning 7 aprelida Turkiston oziq-ovqat xalq

komissarligi qoshidagi kollegiya majlisida Yettisuv vi-loyatida o‘lkada “G‘alla
monopoliyasi” joriy etilganidan kelib chiqib, viloyatning Favqulodda tayyorlov
komissiya-sini tashkil qilish, ushbu komissiyaga oziq-ovqat masalasi bilan bog‘liq
hamma masalalarni belgilangan uyezdlarda amalga oshirish to‘g‘risida qaror qabul
qilgan3.
Ma lumki, Turkiston o‘lkasi serquyoshligi, meva-sabza-votlarga mo‘lligi bilanʼ
ham Markaz e tiborini tortib kelgan. Bunday “mo‘l-ko‘lchilikka” e tibor 1920-
ʼ ʼ
yillar bo-shlarida, Rossiya markaziy guberniyalaridagi ocharchilik tufayli yanada
kuchaydi. Shuning uchun ham 1921 yil Turkis-ton o‘lkasi bog‘dorchilik ahamiyati
kasb etadigan hudud sifatida qayd etilib, Turkiston oziq-ovqat va yer ishla-ri xalq
komissarliklari, o‘lka xalq xo‘jaligi Kengashi vakillarini o‘z ichiga olgan holda
Toshkentda “Markaziy bog‘dorchilik komissiyasi”ni tuzish, uning zimmasiga o‘l-
kadagi meva-chevalarga mo‘l hududlarni aniqlash, komissiya tomonidan joylarda
yetishtiriladigan mevalar miqdori-ni yanada oshirish va buning uchun kishmish
tayyorlashga Sa-marqand viloyatidan 10 ming, o‘riklarni quritish uchun Xo‘-jand,
Kanibodom va Isfara rayonlari uchun 7 ming hamda olma, noklar uchun Toshkent
rayonidan 6 ming desyatinagacha yer ajratilgan. Bundan tashqari, yuqoridagi
hududlar uchun doimiy “G‘alla fondi”dan don bilan ta minlab turish tar-tibi ham
ʼ
yo‘lga qo‘yilgan1.
Yuqorida keltirilgan dalillardan ko‘rinib turibdiki, Turkistonda oziq-ovqat
taqchilligi baribir dolzarbli-gicha qolavergan. Yana shuni ham qayd etish zarurki,
Turkis-tonni Rossiyaning guberniyalari, Kavkazdan g‘alla bilan ta minlash
ʼ
podsholik davridagina emas, bolsheviklar ho-kimiyatni egallagandan keyin ham
davom etavergan. Oziq-ovqat ta minotida qilingan sa y-harakatlar amalda Mu-
ʼ ʼ
vaqqat hukumat va bolsheviklarni boshi berk ko‘chaga olib kirib qo‘ygan edi.

1.2. Oziq-ovqat taqchilligiga qarshi kurash chora-tadbirlari
Turkistonda oziq-ovqat taqchilligi hamda ocharchilikka qarshi uyushgan holda
sa y-harakatlar 1917 yilda hali Mu-vaqqat hukumat davridayoq ko‘zga tashlandi.ʼ
1917 yilning 25 martida g‘allaga davlat monopoliyasi joriy etilgan bo‘-lib, dehqon
o‘z yemishiga yetaridan ortig‘ini davlatga qat -iy belgilangan narxda topshirishi
ʼ
kerak edi. Dehqonlar bu siyosatga qarshi o‘zlaridagi ortiqcha bug‘doylarini yashi-
rish va ekin maydonlarini qisqartirish bilan javob ber-dilar1. Ammo Muvaqqat
hukumat tomonidan qabul qilingan “G‘alla monopoliyasi”ni hayotga tatbiq etishda
hukumatning xohish-irodasi ham, kuchi ham, hatto vaqti ham yetarli bo‘l-madi2.
O‘lkada oziq-ovqat masalasi Turkiston musulmonlari qurultoylarida ham ko‘rib
chiqilgan. Chunonchi, 1917 yil 16 aprelda bo‘lib o‘tgan Turkiston
musulmonlarining I qu-rultoyida kun tartibidagi 12 masaladan bittasi “Oziq-ovqat”
muammosiga qaratilgan bo‘lsa, oradan besh oy o‘tib, 1917 yilning 8 sentyabrida
o‘z ishini boshlagan Turkiston musulmonlarining II qurultoy kun tartibidan o‘rin
olgan 13 ta masalaning 9 tasi o‘lka aholisining oziq-ovqat ta -minoti va uning
ʼ
tashkiliy yechimlariga qaratilgan edi3.
1917 yilning 20 aprelida Turkiston qishloq xo‘jaligi jamiyati, Qishloq xo‘jaligi
kasaba uyushmalari xodimlari, Yer ishlari ittifoqi Toshkent va uyezd ijroiya
qo‘mitasi-ning birlashgan majlisida R.R.Shreder4 va A.V.Skvarsovlar ma ruza
ʼ
qilib, aholini oziq-ovqat bilan ta minlay olmaslik oqibatida vujudga kelgan
ʼ
ocharchilik qamrovi kundan-kunga kengayib borayotgani, Turkistonda oziq-ovqat
taqchilligiga oid muammolarni Turkiston komite-ti orqali zudlik bilan yordam
choralarini ishlab chiqish bo‘yicha Muvaqqat hukumatga yetkazish zarur, deb
topildi. Shuningdek, och aholi uchun oziq-ovqat tayyorlash va uning taqsimoti
bo‘yicha tegishli chora-tadbirlarni uyutirish ishlarini, tuziladigan maxsus
“Ocharchilikka qarshi kurash va boquvchisizlik” (“Ocharchilik qo‘mitasi”)
komissiyasiga topshirib, o‘z faoliyatini mavjud oziq-ovqat tashkilotla-ri bilan
yaqindan olib borishi qayd etildi1. Mazkur maxsus komissiyaning 15 punktdan
iborat vazifasi belgilanib, 1917 yil 27 aprelda Birlashgan majlisida esa 7 punktdan

iborat oziq-ovqat muammosi yechimida yana qo‘shimcha qaror qabul qilgan2.
Ushbu komissya Turkistonda hukumat tomo-nidan ochlarga yordamni tashkil etish
yo‘lidagi dastlabki qadam edi.
Keltirilgan ma lumotlardan ko‘rinib turibdiki, o‘lka-da sovet hokimiyatiʼ
o‘rnatilgunga qadar ham oziq-ovqat ta -minotiga oid muammolar yuzasidan chora-
ʼ
tadbirlar ishlab chiqilgan. Muammoni bartaraf etish yuzasidan Turkiston
Muxtoriyati hukumati rahbariyati va milliy ziyolilar “Och-larga yordam”
qo‘mitasini tuzib, xalqni mavjud holatdan olib chiqishga harakat qildilar. Ushbu
qo‘mita a zolari yildan 1944 yilgacha O‘zbekistonda yashagan. 1904–1918 yillarda
ʼ
Turkiston qishloq xo‘jaligi jamiyati prezidenti.
har bir dahalarning markaziy qismida ko‘plab qozonlarda ovqat tayyorlab, och
xalqqa ovqatni tekinga tarqatgan”1.
Sovet hokimiyati dastlabki paytlarda oziq-ovqat mu-ammosi yechimida
zo‘ravonlik, kerak bo‘lsa talon-taroj qi-lishga asoslangan edi. Masalan, “Ulug‘
Turkiston” (1918 yil 4 yanvar) gazetasi sahifalarida berilgan ma lumotga ko‘ra,
ʼ
“Soldat va ishchilar bir necha bor qurollanib eski shaharga tushib oziq-ovqat va
g‘alla topish uchun tintuv o‘t-kazdilar. Yangi shaharda o‘zlarining oziq-ovqatlari
tuga-shi bilan Eski shaharga ko‘z olaytira boshladi. Musulmon-lar bu holni adolat
yuzasidan bo‘lmayotganligini ma lum qildilar”2.
ʼ
Bolsheviklar hokimiyatining oziq-ovqat taqchilligi-ni bartaraf etishga qaratilgan
siyosatining mazmun-mohi-yatiga ko‘ra, Rossiya podsho hukumati, Muvaqqat
hukumat tomo-nidan amalga oshirilgan sa y-harakatlarining mantiqiy davomi
ʼ
deyish mumkin. To‘g‘ri, bu yerda o‘xshash, bir-biriga yaqin va ayni paytda farqli
tomonlari ham bo‘lgan.
Hokimiyatni qo‘lga kiritgan bolsheviklar uchun aholi-ni farovon hayotga oid
g‘oya-maqsadlariga ishontirish, kerak bo‘lsa, o‘z ortlaridan ergashtirish uchun
birinchi navbatda, oziq-ovqat ta minotini yaxshilashdek dolzarb vazifa tu-rardi.
ʼ
O‘z navbatida, Turkistondagi bolsheviklar rah-bariyati shu paytgacha faoliyat

yuritgan oziq-ovqat qo‘mi-talari-boshqarmalariga “aksilinqilobchi element”lar
deb qarab, 1917 yil noyabr oyi oxirlarida Toshkentda joylardagi oziq-ovqat
boshqarmalari mutasaddilaridan iborat vakillar ishtirokida s ezd chaqirib, “oziq-ʼ
ovqat tashkilotlarini to‘la mustaqilligi va siyosiy hokimiyat
organlaridagi faoliyati” bo‘yicha alohida fikr yuritib, shu paytgacha faoliyat
yuritgan oziq-ovqat apparatini yo‘q qi-lib, inqilob ruhiyatiga mos oziq-ovqat
tashkiloti tuzish-ga qaror qilganlar. Oziq-ovqat organlarini “qayta qurish ishlari”
1917 yilning dekabridan 1918 yil aprelga qadar davom etgan. Unga qadar 1918
yilning yanvaridan Turkis-ton XKK huzurida oziq-ovqat bo‘limi ochilib, unga
katta huquqlar berilgan va o‘lka XKKning 1918 yil 12 aprelida-gi buyrug‘i bilan
joylardagi barcha oziq-ovqat qo‘mitala-ri va boshqarmalarining faoliyati
to‘xtatilgan1.
Bolsheviklar hokimiyatini qo‘lga kiritgandan keyin o‘z oldilariga nafaqat
Markazda, balki Turkistonda ham “oziq-ovqat ishi siyosatdan xoli” deb hisoblab,
hatto 1918 yil 23 (10) yanvarida Turkiston oziq-ovqat qo‘mitasi o‘z qa-rorida:
“Barcha oziq-ovqat organlari so‘zsiz siyosatdan xoli deb belgilansin, chunki oziq-
ovqat ishlariga siyosat ara-lashtirishga yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi” deb, har qanday
hokimi-yatda ham oziq-ovqat tashkilotlari faoliyati daxlsizligi qayd etilgan. Qabul
qilingan mazkur qarorga Samarqand oziq-ovqat boshqarmasi 1918 yilning 30
iyulidagi umu-miy majlisida munosabat bildirib, haqiqatan ham “oziq-ovqat ishlari
siyosatdan xoli bo‘lishi, hamma ham bir xil odam, ularni boqishimiz kerak, bu
bizning muqaddas bur-chimiz”, – deyilgan2.
Turkistonda oziq-ovqat taqchilligi kundan-kunga ayanch-li tus olib, aholi
ta minotidagi qiyinchiliklarning or-tib borishi, amalda o‘lka sovet hokimiyati
ʼ
rahbariyatini boshi berk ko‘chaga olib kirardi. Shu munosabat bilan sovet
hukumati oziq-ovqat ta minotiga qaratilgan ocharchilikka qarshi kurashda chora-
ʼ
tadbirlarni ko‘rdi. O‘lka oziq-ovqat

s ezdining 1918 yil 11 yanvardagi majlisida xalq komis-sarlaridan aholiga oziq-ʼ
ovqat fondini ajratishni so‘rab xalqqa murojaatnoma ham qabul qilindi. Eng
qashshoq aho-li uchun arzon yoki bepul oshxonalar tashkil etildi. 1918 yilning 15
yanvarida dehqon deputatlari favqulodda o‘lka s ezdi ocharchilikka qarshi kurash
ʼ
haqida murojaatnoma qabul qildi1. Ammo bu boradagi tadbirlar yetarli emasdi.
Ayni shu davrdan boshlab, Turkistonda ocharchilikka qarshi kurashish masalasi
uchinchi frontga, ya ni ichki frontga ay-lanib ulgurdi.
ʼ
Ammo bolsheviklar tomonidan 1918 yil mayidan oziq-ovqat diktaturasi joriy
etilib, xususiy savdo bekor qi-lindi, chayqovchilarga qarshi shafqatsiz kurash olib
boril-di. Qopchi savdogarlargaqarshi temir yo‘l transportlarida “To‘siq otryad”lar
joriy etildi. Qishloqlardagi “ortiqcha” oziq-ovqat mahsulotlarini undirish uchun
qurolli ishchi otryadlaridan foydalanildi. Shu maqsadda maxsus Oziq-ovqat
armiyasi tuzilib, ularning miqdori 1918 yilning yozida 10 ming nafarni, yil oxiriga
borib esa 40 mingni tashkil qildi2.
2.1 Oziq-ovqat muammolari va uni bartaraf etishdagi dastlabki sa y-
ʼ
harakatlar
Sovet hokimiyati va uning joylardagi vakillari oziq-ovqat ta minotida u yoki bu
ʼ
chora-tadbirlarni amalga oshirgan. Masalan, 1918 yil 17-19 iyunda Samarqand
vilo-yatida oziq-ovqat muammosi yechimida daxldor boshqaruv or-ganlari
vakillari bilan majlis o‘tkazilib, ocharchilikka qarshi kurash munosabati bilan har
bir volostda “Zaxira do‘konlari” tashkil etildi. Unga muvofiq, har bir g‘al-lakor
yig‘ishtirib olgan hosilning 1/10 qismini bozor narxida “Zaxira do‘koni”ga
topshirishi, g‘allani yig‘ish ishlari joylardagi “Yer-suv qo‘mitalari” tomonidan
amal-ga oshirilishi, “Zaxira do‘konlar”i volost kengashi va
mahalliy oziq-ovqat bo‘limi nazorati va bevosita himoya-sida bo‘lishi hamda
“Zaxira do‘koni”dan g‘allani faqat vi-loyat oziq-ovqat bo‘limi ruxsati bilangina
ajratilishi belgilangan1. Ammo shuni ta kidlash joizki, o‘lkadagi so-vet hokimiyati
ʼ
Markazda qabul qilgan qaror, buyruq, dek-retlarni tezda va to‘laligicha joriy eta
olmagan. Xususan, BMIQning 1918 yil 13 va 17 maylaridagi qabul qilingan

dekretlarga muvofiq, “Oziq-ovqat diktaturasi”, Turkis-tondagi mahalliy shart-
sharoitni hisobga olib, o‘lkada hayotga tatbiq etilmagan2.
Ko‘rilayotgan tadbirlar oziq-ovqat taqchilligini oldi-ni olish yoki uni kamaytirish
uchun mutlaqo yetarli emasdi. Shu munosabat bilan 1918 yil 21 iyunda Turkiston
sog‘liq-ni saqlash xalq komissarligi qoshida ochlarga yordam ko‘rsa-tish bo‘limi
ochildi3. Bolsheviklar hokimiyatni qo‘lga ki-ritganidan keyin mazkur muammolar
bilan shug‘ullanish, dastlabki paytlarda, Turkiston sog‘liqni saqlash xalq ko-
missarligi zimmasiga yuklatilgan edi. O‘z navbatida Tur-kistonda MIQ va XKK
tomonidan “Turkistonda ochlarga yor-damni tashkil etish” rejasi ishlab chiqilgan4.
1918 yilning 15 iyunida ishchi, soldat va dehqon, musul-mon deputatlari s ezdidaʼ
T.Risqulov joylarda tashkil etilgan “Ovqatlanish punkt”laridagi5 ta minot
ʼ
yuzasidan
so‘z olib, “Och qirg‘iz (qozoq)larni, shahar va ovqatlanish punktlaridagilarni,
qarindoshlari borlarini ularning o‘ziga to‘q qarindoshlari tomonidan boqish
majburiyati yuklatish” taklifini kiritdi. Uning fikriga ko‘ra, och-larning
qarindoshlari bo‘lmasa, ularni “Ovqatlantirish punkt”larida ushlab turish maqsadga
muvofiqligi, ammo buning uchun “mutlaqo pul mablag‘lari yo‘q... zudlik bilan 50
ming so‘mni ochlarni joylashtirish uchun ochlar jamg‘ar-masidan olish kerak...
hamma joyda ochlar murdasi yotibdi... qarindoshlari boru, ammo o‘z yurtiga keta
olmayotganlar-ga “Ochlarni joylashtirish Muvaqqat Byurosi”ga yuborish”
zarurligini ta kidlagan edi. Muammo yechimida yana och-larga yordam
ʼ
jamg‘armasini to‘ldirish uchun bozorlarda so-tilayotgan mayda hayvonlarning har
biridan 50 tiyin, yi-rik hayvonlarning har biridan 1 so‘mdan soliq undirish hamda
turli oziq-ovqat va boshqa mahsulotlardan ham so-liq-yig‘im olish zarur deb
hisoblagan. Shuningdek, teatr va ko‘ngilochar tadbirlardan tushgan mablag‘lardan
ham pul un-dirish kerakligini ta kidlagan. Ochlarni oziq-ovqat bi-lan ta minlashda,
ʼ ʼ
markaziy hukumatdan 1 mln. so‘m mablag‘ ajratish, meditsina nazoratini
kuchaytirish, boy-badavlat qirg‘iz (qozoq) lardan yetarli darajada yurtlarni
musoda-ra qilish hamda oziq-ovqat payokini kuchaytirishni taklif etgan1.

Bundan tashqari, Turkiston oziq-ovqat xalq komissari-ning 1918 yil 21 iyundagi
buyrug‘iga ko‘ra: viloyat, uyezd, vo-lost, qishloq, ovullardagi oziq-ovqatga
mas ullar g‘allani erkin savdosiga taqiq bo‘yicha qarorini hayotga tatbiq etish-gaʼ
safarbar qilingan. Oziq-ovqat mahsulotlarini tayyor-lash faqat sanoat
tashkilotlarigagina ruxsat berildi2.
muallif.
Bolsheviklar o‘z hokimiyatlarini himoyasi yo‘lida qat -iyatli ekanliklarini
ʼ
namoyish etish borasida, xususan joylarda oziq-ovqat mahsulotlarini musodara va
zo‘rlik asosida taqsimot qilish siyosatini oqlashga harakat qil-gan. Masalan, ushbu
masala yuzasidan 1918 yil 22 iyunda Tur-kiston oziq-ovqat s ezdida Mesheryakov
ʼ
bolsheviklar to-monidan mavjud hokimiyat boshqaruvida rejali ishlarni amalga
oshirish uchun joylarda “hokimiyatning obro‘si tan olinsa”gina muhim ahamiyat
kasb etishni ta kidlab, ushbu “obro‘ni kerakli darajada yuksakka ko‘tarish zarur...
ʼ
hoki-miyat haqiqiqatan ham hokimiyatligini ko‘rsatib... qonuniy huquqidan
foydalanishi kerak... , [endi] bizga faqat hoki-miyat va qat iy hokimiyat kerak ”
ʼ
deb uqtiradi1. Mazkur ba-yonot mazmun-mohiyatiga e tibor qaratilsa, bolsheviklar
ʼ
hokimiyatni qo‘lga kiritgandan keyingi dastlabki oylarda-yoq, asosiy e tiborni
ʼ
aholi moddiy ta minotini ko‘tarish-ga emas, balki asosan, yuqorida qayd
ʼ
etilganidek, hokimiyat “obro‘sini” ko‘tarishga, xususan, bu borada asosan,
majburiy taqsimotga, zo‘rlikka tayangan holda amalga oshirishga qara-tilgan.
Ammo oziq-ovqat taqchilligi, ayniqsa bunday holat 1917–1918 yillarda o‘lkaning
ko‘chmanchi aholisi o‘rtasida yaqqol va ayanchli tarzda davom etardi. Masalan,
Turkiston-da ocharchilik dahshati shu darajaga borib yetdiki, ochlikdan sillasi
qurigan “qirg‘iz (qozoq)lar o‘z jonini qutqarish yo‘lida xotin va qizlarini sota
boshladilar” 2.
Bunday holatlar sovet hokimiyatining turli tadbir-larni ko‘rishga majbur etdi.
Xususan, sovet hokimiyati to-monidan 1918 yilning iyulida Turkiston MIQ
ochlarga davlat yordam ko‘rsatishni uyushtirishga oid ko‘rsatma qabul qilgan3.

jud oziq-ovqat zaxiralarini hisobga olish bo‘yicha buyruq qabul qilgan1. Bundan
tashqari, 1918 yil 15 iyunda o‘lka Oziq-ovqat Direktoriyasi tashkil topdi2.
Ayni paytdan boshlab Turkistonda bolsheviklar rah-bariyati vujudga kelgan va
borgan sari aholining keng qatlamini o‘z domiga tortayotgan oziq-ovqat
taqchilligi-ni bartaraf etish yo‘lida turli sa y-harakatlarni amalga oshira boshladi.ʼ
Masalan, Turkistonda 1918 yil 2 avgustda MIQ va XKK buyruqlari asosida, g‘alla
foiz asosida undi-rilgan va uning bir qismi bozorlarda erkin narxda xarid qilingan3.
Bundan tashqari, yana 1918 yil 16 avgustida Tur-kiston XKK o‘zining 2-
buyrug‘ida g‘allakorlar aholiga har desyatinadan 4–10 puddan g‘alla ajratganlari
to‘g‘risida ma lumotnoma ko‘rsatganliklaridan keyingina, respubli-ka bozorlarida
ʼ
non mahsulotlarini oziq-ovqat tashkilot-lari tomonidan berilgan “Ruxsatnoma”
asosida sotishlari mumkinligini hamda bozorlarda non mahsulotlari faqat iste mol
ʼ
uchungina va ko‘pi bilan bir oylik zaruriyatni qoplashga ruxsat beriladi. Bu yildaga
har bir ovqatlanuv-chiga 10 pud g‘alla me yoridan kelib chiqadi 4.
ʼ
Ammo shuni qayd etish kerakki, o‘lka XKK tomonidan belgilangan chora-tadbirlar
ham to‘laqonli ish bermadi. Aholining o‘zi och bo‘lsa-da, yana ulardan bor-budini
tor-tib olishga oid chora-tadbirlar ishlab chiqilsa... bu aholi
xavfsirashini yanada oshirishga, ozgina bo‘lsa ham mavjud g‘allasini yashirishga
olib keldi. Boz ustiga yerli aholi bo-shiga ocharchilik musibati tushib turgan bir
paytda, aholi-ni oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta minlash muammosi kundan-
ʼ
kunga ortib, kasallar va o‘lim xolatlari ko‘payib bordi. Masalan, 1918 yil 29
avgustda O‘ratepa tuman sog‘-liqni saqlash bo‘limi 26 avgust kuni shaharda “...
ochlikdan o‘lish hollarini achinarli deb hisoblaydi hamda shunday holatlarning
oldini olish chora-tadbirlarini ko‘rish” za-rurligini ta kidlagan1.
ʼ
Bozor iqtisodi, manfaatdorlik “tartib-qoidalari”-dan ko‘ra, “taqsimot tartibi”
asosida ish yuritish bolshe-viklar siyosatining o‘zagini tashkil qilgan. O‘lkada
oziq-ovqat taqchilligi kundan-kunga og‘irlashib, ocharchilik minglab odamlarni
qurbon bo‘lishiga olib kelayotgan edi. Shuning uchun ham ma lum bir choralar
ʼ
ko‘rish, joylarda oziq-ovqat ta minotini yo‘lga qo‘yish uchun mablag‘ topish,
ʼ

topilgan mablag‘ni ocharchilik azobini tortayotgan hudud-larga taqsimlab berish
kun tartibidagi eng muhim va dol-zarb muammolardan biri bo‘lib qoldi. Shu
maqsadda 1918 yilning iyul oyidan Turkiston MIQ tomonidan joy-lardagi
ocharchilik azobini tortayotgan aholiga 5 mln. so‘m ajratilib, ushbu mablag‘
quyidagi tarzda taqsim qilingan (1- jadval)2.
Ammo ajratilgan mablag‘, Turkistonda vujudga kelgan oziq-ovqat taqchilligi
kundan-kunga ko‘payib, o‘z qamrovi-ga borgan sari minglab aholini tortib
borayotgan fojia-ni bartaraf etishda mutlaqo yetarli emas edi.
Turkiston MIQda o‘lkadagi oziq-ovqat taqchilligi kun-dan-kunga aholining keng
qatlamini o‘ziga tortib borayot-ganligi, joylarda bunga qarshi turli tadbirlar,
soliqlar undirish, xayriya haftaliklarini amalga oshirish, ish haqidan mablag‘lar
o‘tkazilayotganiga qaramasdan, amalda
ko‘rilayotgan chora-tadbirlar mavjud ocharchilik dahshatiga qarshi kurashda
ojizlik qilayotganligi 1918 yil 20 noyabr-da bo‘lib o‘tgan majlisida atroflicha
muhokama qilindi.
1-jadval Turkistonda ocharchilikka qarshi ajratilgan
mablag‘lar taqsimoti1
Turkiston sog‘liqni saqlash xalq komissari T.Risqulov 1918 yil may oyidan
“ocharchilikka qarshi uyushgan holda olib borilayotgan kurash o‘zini oqlamadi va
o‘z oldiga qo‘-yilgan maqsadga erisha olmadi. Bunga afsus va achinish bi-lan
qaragan holda, hech hayron bo‘lmaslik kerak” deyish bi-lan birga, bunga asos
tariqasida quyidagilarni keltiradi: “Turkiston ochlariga yordam ko‘rsatishdek juda
katta va ma-s uliyatli vazifa sog‘liqni saqlash xalq komissarligi to-monidan yetarliʼ
talab darajasida to‘laqonli nazorat qi-lish imkoniyatiga ega bo‘lmaganligi,
faoliyatda izchillik yetishmasligi, mablag‘larni boshqa maqsadlarga ham yo‘nal-

tirilganligini ta kidlaydi. Bundan tashqari, Turkiston sog‘liqni saqlash xalqʼ
komissarligiga ajratilgan 5 mln. so‘mdan shu paytga qadar 2 mln so‘mga yaqini
sarflanmay qo-lib ketdi. Bu, hisob-kitoblarga asoslangan tejamkorlik, mablag‘ni
aql bilan ishlatish natijasi emas, bil aks yuz minglab odamlar oziq-ovqat
ʼ
yordamiga muhtoj bo‘lib turgan bir paytda, amalda ajratilgan mablag‘ning o‘zi
yetarli emas edi. Aslida bu yana bir bor ocharchilikka qarshi kurash jarayo-nidagi
faoliyatning shu paytgacha olib borgan layoqatsizli-gini tasdiqlaydi. Shuning
uchun ham bunday tashkilotning bo‘lishi maqsadga muvofiq emas”. Shundan kelib
chiqib, “...och-larga g‘amxo‘rlik qilish va ularni o‘z himoyasiga qilish uchun
ocharchilikka qarshi kurash maxsus komissiyasini tuzish”, ke-rak degan fikrni
ilgari surdi. Uning fikriga ko‘ra, aynan shunday komissiya tuzilib, o‘z faoliyatini
yuritgandagina “ko‘zda tutilgan hamma tadbirlarni rejali tarzda amalga oshirish
mumkin. Faqatgina [ushbu komissiya] o‘layotgan aho-lining iqtisodiy hayotiga
nima kerakligi to‘g‘risida turli rejalarni ishlab chiqa oladi” – deydi va mazkur
komissiya tuzish zaruriyatini quyidagi tarzda deb belgilagan edi:
– komissiyani Turkiston MIQ a zolaridan biri bosh-qaradi va uning tarkibiga
ʼ
sog‘liqni saqlash, oziq-ovqat, mehnat va ijtimoiy ta minot, yer ishlari, xalq
ʼ
xo‘jaligi
oliy kengashi, harbiy, moliya, yo‘l aloqalari, milliy ish, xalq ta limi, ichki ishlar
ʼ
komissarliklari hamda yonilg‘i Direktoriyasi va davlat nazoratidan vakillar kiradi;
– komissiya mustaqil, vakolatli tashkilot bo‘lishi va davlat ixtiyoriga o‘tkazish,
musodara qilish, mustaqil tarzda oziq-ovqat mahsulotlari, yonilg‘i hamda boshqa
tur-li zaruriyat bilan bog‘liq narsalarni tayyorlash huquqiga ega bo‘ladi;
– komissiya o‘z tarkibiga zarur mutaxassislarni chetdan, boshqa komissarliklardan
taklif asosida o‘tkazishga va ocharchilikdan ancha-muncha zarar ko‘rgan aholi
vakillarini ham chaqirib olishga haqli hisoblanadi.
Turkiston MIQda qilingan ma ruzadan so‘ng, T.Ris-qulov o‘zini o‘lka sog‘liqni
ʼ
saqlash komissarlari lavozi-midan ozod etib, taklif etilayotgan ocharchilikka qarshi

kurash komissiyasiga rahbar etib tayinlashlarini so‘rab, “u bu yerda ko‘proq foyda
keltirishini” qayd etgan. Xususan, Turkiston MIQ ning 1918 yil 26 noyabrdagi
qaroriga ko‘ra: T.Risqulov taklifi qabul qilinib, Turkiston MIQ huzu-rida
ocharchilikka qarshi kurash Markaziy Komissiya (OQK MK)si tuziladi va mazkur
komissiya raisligiga T.Risqu-lov nomzodi ko‘rsatiladi. Uning zimmasiga zudlik
bilan Turkiston OQK MK tarkibini tuzish hamda mazkur komis-siya vazifalariga
oid nizomni ishlab chiqib, OQK MKning ocharchilikni barham etishda boshqa
komissarliklar bilan o‘zaro munosabatlari, hamkorlikda o‘tkaziladigan tad-birlar
rejasini ishlab chiqish va Turkiston MIQda tas-diqlatish vazifasi yuklatilgan.
Yuqoridagi qaror ijro-sini joylarda ham amalga oshirish yuzasidan, 1918 yil 28
noyabrda Turkiston MIQ qoshida tashkil etilgan OQK MK ning tarkibiga xalq
komissarlari, tegishli organlar va respublikaning hamma viloyatlari hamda
Toshkent shahri-dan bittadan vakil kirib, MIQ a zosi rahbarligida fao-liyat olibʼ
borish ko‘zda tutilgan (2- jadval).
Albatta, Turkiston OQK MKning tashkil topishi o‘lkada mazkur muammo
yechimida bir qancha tashkiliy masalalarni hal etish, barcha tegishli komissarliklar
bilan o‘zaro ke-lishgan holda, muvofiqlashtirilgan tarzda, maqsadli va-zifalarga
yondashish va tezkorlik bilan hal etishni taqozo etardi. Turkiston OQK MK
o‘lkada vujudga kelgan oziq-ovqat tanqisligiga barham berish, aholini oziq-ovqat
mah-sulotlari bilan ta minlash borasida quyidagi huquqlar-ga ega edi: Belgilangan
ʼ
tartibda harakat xaritasining tizimini tuzib, Turkistonda ocharchilikka uchragan
aholi-ni ichki imkoniyat hisobidan ta minlanishiga erishadi. Favqulodda holatlarda
ʼ
alohida ta minotga ega bo‘ladi, oziq-ovqat Direktoriyasi bilan kelishilgan holda,
ʼ
ochlar uchun oziq-ovqat xarid qilishi yoki tayyorlashi, mavjud ma-blag‘larni,
joylardagi ocharchilikka qarshi kurash bilan shug‘ullanayotgan komissiyalar
ixtiyoriga ajratishi, OQK MK tomonidan tasdiqlangan mas ullargina joylardagi
ʼ
ocharchilikka qarshi kurash komissiyasining vakili bo‘lishi mumkin bo‘lgan 1.
O‘z navbatida, Turkiston OQK MK faoliyatini tizim-li, muvofiqlashtirilgan holda
ish yurita olishi uchun uyezd-shaharlarda ocharchilikka qarshi kurash (OQK)

komis-siyalari uchun maxsus yo‘riqnoma ishlab chiqilib, uni joy-lardagi
tashkilotlarga taqdim etildi 2.
Turkiston MIQ qoshidagi OQK Markaziy komissiyasi 1918 yil dekabrdan boshlab
faoliyat yuritib, Toshkentda: Eski va Yangi shahar OQK komissiyasi hamda uyezd
OQK komis-siyalari faoliyat olib borgan. Shuningdek, Turkiston OQK Markaziy
komissiyasi tarkibida 25 ta viloyat, uyezd-shahar, rayon OQK komissarliklari
mavjud edi3.
Ayrim tadqiqotlarda T. Risqulov boshchiligida OQK MK tashkil topgani qayd
etilsa-da, mazkur komissiya qachon tashkil etilgani qayd etilmaydi. Masalan,
“1918 yil fev-ralda Shimoliy Tojikistonnning Xo‘jand, Mirzacho‘l, O‘ra-tepasida
ocharchilikka qarshi kurash komissiyasi tuzilgan” deb, keyingi satrlarda OQK MK
tomonidan bir million so‘mdan ortiq mablag‘ ajratilganini ko‘rsatadi. Holbuki,
OQK MK va joylardagi OQK komissiyalari 1918 yil 26 no-yabrdan avval tashkil
topishi mumkin emasdi1.
Yuqorida keltirilgan ma lumotlardanʼ ma lumki, Turkistonda OQK MK ʼ
tuzilishi va faoliyat doirasi keng qamrovli bo‘lib, sovet hokimiyati bu komissiya
faoliyatini doimiy nazoratda ushlashga, aholi ta minotida ishonchini qozonishga
ʼ
harakat qilgan. Markaz va joylardagi OQK o‘z faoliyati davomida ochlar miqdori,
sog‘lom va kasallari, mutasaddilar, shifokorlar, ta minot, bandlik-mehnatga jalb
ʼ
qilish, mas ullarni tayinlash va ozod qilish, qu-yidan yuqoriga davriy hisobot
ʼ
berishga e tibor qaratib, amalda kuchli nazorat tizimi orqali ochlarga yordam be-
ʼ
rishga harakat qilganlar.
Turkistonda OQK MK o‘z faoliyatini yuritishga kiri-shar ekan, ilgariga nisbatan,
ocharchilik qamrovi va uning kundan-kunga aholini o‘z domiga tortib
borayotganini yax-shiroq tasavvur qiladigan bo‘ldi. Xususan, T. Risqulov be-
vosita ochlar muammosi bilan shug‘ullanish jarayonida, Turkiston OQK MK raisi
sifatida “... markazlashgan hol-da yordam faoliyatlarini kuchaytirmasdan hech
qanaqa sezi-larli ishlar ko‘zga tashlanmasligiga ishonch hosil qilib, 1918 yil 5

dekabrda Turkiston MIQ rahbariyatiga iyul oyida murojaat qilib, “ochlarga
ajratilgan 5 mln. so‘mni talab-ehtiyojga nisbatan juda kamligini” ta kidlaydi2.ʼ
T.Risqulov o‘lkadagi ocharchilikka qarshi kurash uchun Tur-kiston MIQdan 25
mln. so‘m ajratishni so‘rab, uni ushbu summani quyidagi holatlardan kelib
chiqishini qayd eta-di:
1. Qish mavsumiga oziq-ovqat mahsulotlarini tayyor-lash uchun qulay vaqt boy
berilganini, ilgariroq mazkur mablag‘ so‘ralganida, oziq-ovqat mahsulotlarini
tayyorlash deyarli ikki barobar arzonga tushishi mumkin edi.
2. Oziq-ovqat mahsulotlari barcha turlarining narxi kundan-kunga ortib
borayotganligini, ocharchilikka qarshi shoshilinch ravishda mablag‘ ajratilmasa,
1919 yilning bahoriga kelib ajratiladigan mablag‘ mutlaqo yetarli bo‘lmay qolishi
hamda komissiya ixtiyoridagi mablag‘lar miqdori shunchalik ozki, mavjud
mablag‘lar o‘ta ehtiyoj ta-lablarnigina ta minotiga sarflanishi mumkin1.
ʼ
Ajratiladigan mablag‘lar asosan ochlarning oziq-ovqat ta minoti uchun
ʼ
mo‘ljallangan edi. U o‘z murojaatida ochar-chilik qamrovini chuqurroq o‘rganish
davomida ajrati-ladigan 25 mln. so‘m “zudlik bilan ochlarni ta minlashga ham
ʼ
yetmaydi. [Agar ularni] kiyintirilmasa, sovuqdan ham o‘lib ketishi mumkin”,
deydi. Yana u qo‘shimcha mablag‘ ajra-tish zaruriyatini asoslar ekan, ajratilgan
“...mablag‘lar hamma joyda to‘la-to‘kis xarajat qilib bo‘lingan. Ko‘plab uyezd
sog‘liqni saqlash bo‘limlari katta miqdordagi pulni qarzga olganlar, chunki,
mumkin qadar, ochlarni yordamsiz qoldirmaslik kerak edi”, deydi. U o‘z
murojaatini davom ettirib, joylarda oziq-ovqat muammosi kundan-kunga avj olib,
ayni paytda aholi ta minotidagi muammolar o‘z yechimini topmay, ochlar
ʼ
ta minoti kamayib ketganligiga e tibor qaratadi va o‘lka rahbariyatini “... oziq-
ʼ ʼ
ovqat mah-
munosabatlar (1917–1924 yillar) –Toshkent: “Universitet”, 2005. – B. 19–20.
sulotlari har kuni qimmatlashib borib, qish va bahorda [narx-navo] ikki baravarga
oshmoqda”, deb ogohlantiradi1.

T. Risqulov o‘zi tomonidan Turkiston MIQ ga qilingan murojaatidan bir hafta
o‘tib-o‘tmay, ya ni 11 dekabrda yanada asosliroq, “... vujudga kelgan holatdanʼ
kelib chiqib, avvalroq so‘ralgan mablag‘ning mutlaqo yetarli emasligi-ni, zudlik
bilan zarur deb topamanki, 80 mln. so‘m ajra-tish kerak”, deb qayd etadi2.
Voqealar rivojiga chuqurroq qaralsa, oziq-ovqat kun-dan-kunga emas, hatto soat
sayin o‘z dahshatini namoyon qila boshlagan. Ahvol og‘irlashib borgan sari T.
Risqulov OQK faoliyati yo‘llaridan biri sifatida Farg‘ona, Samarqand va Yettisuv
viloyatlarida ocharchilik azobini tortayotgan-lar uchun oziq-ovqat mahsulotlarini
xarid qilib olishga va umuman Turkiston o‘lkasi bo‘yicha mablag‘ ajratish zarur
deb biladi. Yuqorida keltirilgan tarixiy dalillar shun-dan dalolat beradiki,
Turkistonda oziq-ovqat taqchilligi, ocharchilik qamrovi kengayib boravergan.
O‘lka aholisini oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta minlashdagi muammo-laridan
ʼ
kelib chiqib, Turkistonda MIQ o‘zining 1918 yil 13 dekabrdagi majlisida
Turkiston OQK MK ixtiyoriga 80 mln. so‘m ajratish masalasini ko‘rib chiqib,
hozircha 40 mln. so‘m ajratishga qaror qilgan. Mavjud arxiv ma lumotla-riga
ʼ
tayanib qayd etish lozimki, o‘sha ajratilgani 40 mln. so‘m Turkiston OQK MK
tomonidan 1919 yil birinchi yarmi-ga qadar joylardagi uyezd-shahar OQK
komissiyalari ixti-yoriga quyidagi miqdorda taqsimlanishi ko‘zda tutilgan (3-
jadval) 3.
Mavjud arxiv ma lumotlari shundan dalolat beradiki, sovet hokimiyati Turkiston
ʼ
OQK MKning asosiy vazifasi sifatida, boy-badavlat kishilarning mulkidan 10 foiz
soliq olish kerakligi ham belgilangan2. Bu ham oziq-ovqat muammosi yechimi
masalasida amaliy chora-tadbirlardan biri edi.
Turkiston MIQ tomonidan 1918 yil 30 dekabrda maxsus buyruq chiqarilib, unda
barcha deputatlarni OQK komissiya-sini qo‘llab-quvvatlashga hamda ocharchilikni
bartaraf etishga oid topshiriqlar bajarilmagan taqdirda, aybdor deb topilganlarga
nisbatan ochlar hisobiga jamg‘arma uchun

pul undirish va hatto hibsga olish mumkinligi qayd etil-gan1.
Yuqoridagi ma lumotlar tahliliga ko‘ra, Turkiston OQK MK o‘z faoliyatiʼ
davomida juda ko‘p tashkiliy masa-lalarga to‘qnashdi. Xususan, joylarda
ocharchilikka qarshi kurash komissiyalarini tuzish, mavjud oziq-ovqat zaxira-larini
taqsimlash, g‘allaga qat iy belgilangan narx qo‘-yish, bozorlarda qopchi
ʼ
savdogarlarga qarshi kurash kabi turli yo‘nalishdagi chora-tadbirlarni amalga
oshirishdek murakkab vazifalar bolsheviklar hokimiyati tomonidan amalga
oshirilishi kerak edi. Ammo ko‘rsatilayotgan yordam va amaliy choralar oziq-
ovqat taqchilligi, ocharchilik ol-dida, amaliy jihatdan murakkab hamda ziddiyatli
ahamiyat kasb etgan.
Aslida, OQKga Markazdan davlat mablag‘lari hamda to-varlar va oziq-ovqat
ajratilishi ko‘zda tutilgan edi. Ammo ko‘pincha bunga erishish, xususan,
markazlashgan holda ta minot cheklangan. To‘g‘ri, bu borada ochlar hisobiga tur-li
ʼ
to‘lovlar undirilar edi. Sovet hokimiyatining turli tashkilotlari tomonidan ochlarga
yordam fondi tuzilib, unga xayriya pullari tushib turdi. Biroq, erkin narxlar asosida
bozordan oziq-ovqat sotib olish uchun mablag‘ muttassil yetishmasdi, buning
ustiga jahon va fuqarolar urushi yillarida u juda qadrsizlangan edi. Shu boisdan,
ocharchilikka qarshi kurashga ajratilgan million-milli-on mablag‘lar haqida
gapirilganda, pulning g‘oyat qadrsiz-langanini hisobga olish kerak. Bundan
tashqari, komissiya uyushgan tarzda xarid qilish apparatiga ham ega emas edi va
mahsulotlarni ko‘pincha oziq-ovqat Direktoriyasidan olib turardi. Oziq-ovqat
Direktoriya vakillari g‘allani hatto urug‘lik fondidan bergan hollari ham bo‘lgan.
Odatda, aho-li ehtiyoji uchun eng zarur oziq-ovqat mahsulotlari so‘ral-
ganda, ko‘pincha, omborlar bo‘m-bo‘sh bo‘lganligi sababli, yo‘q deb javob
qilinardi. Ta kidlash lozimki, Oziq-ovqat Di-rektoriyasi tomonidan ko‘rsatilgan
ʼ
yordam ahvolni sezi-larli darajada yaxshilay olmagan1. Bu haqda OQK MK raisi
T. Risqulov “... oziq-ovqat har kuni qimmatlashib bormoqda va oziq-ovqat
Direktoriyasidan kutilgan umid o‘zini oqla-madi, chayqovchi va boylar... kundalik
ehtiyojga zarur oziq-ovqat mahsulotlarini yashirib, kambag‘allarga yordam be-

rishni xohlamamoqda... ochlarni oziq-ovqat va kiyim-bosh bilan ta minlash, ularʼ
o‘rtasida hunarmandchilikni rivo-jlantirish, ustaxonalar ochish kerak”, deb
ta kidlaydi2.
ʼ
2.2 Ovqatlanish punktlari hamda oziq-ovqat ishchi otryadlari faoliyati
Turkistonda oziq-ovqat muammosi kundan-kunga og‘ir-lashib, aholi ta minotida
ʼ
uzilishlar ko‘payib, joy-larda noroziliklar kuzatilardi. Ma lumotlarga ko‘ra, 1919
ʼ
yil boshlariga kelib, o‘lka bo‘yicha ochlar miqdori 1 mln. atrofida bo‘lgan.
T.Risqulov aholini oziq-ovqat bi-lan ta minlash bilan bog‘liq muammolar xususida
ʼ
Turkis-ton MIQning 1919 yil 10 yanvardagi majlisida, “chayqovchi va boylar
tomonidan hamma mahsulotlar va kambag‘allar uchun eng zarur mahsulotlar
yashirib qo‘yilgan. Aynan shu paytda Toshkentning Eski shahari qismida 26 ming
na-far ochlar bo‘lib, ular uchun kommuna va kooperativlar tashkil qilishni
maqsadga muvofiq deb topgan. Bu bilan Eski shahardagi “chayqovchi va
millionerlar uyasiga barham berish” ko‘zda tutilgan. Bundan tashqari, ochlarga
boshpa-na uchun joy topish, ularni hunarmandchilikka jalb etib, ustaxonalar ochish
kerak bo‘lgan. Bu orqali ochlar dastlab o‘zini-o‘zi ta minlash bilan shug‘ullansalar,
ʼ
keyinchalik boshqalarni ham ta minlashlari ko‘zda tutilgan3.
ʼ
Turkiston OQK MK va joylardagi tegishli komissiya-lari tomonidan aholining
oziq-ovqatga bo‘lgan ehtiyojla-rini qondirish uchun “Temir yo‘l tez yordami”
faoliyatini keltirish mumkin. Xususan, Turkiston OQK MK tomonidan Turkiston
temir yo‘llari bilan 1919 yil fevralidan ham-korlikda ochlarga yordam berish
bo‘yicha, har qanday poyezd yo‘nalishiga 3 tadan “Temir yo‘l tez yordami”
vagonlarini qo‘yish tadbirlarini joriy etdi. “Temir yo‘l tez yordami” zimmasiga
temir yo‘l yoqalaridagi ochlarni olib, ularni eng yaqinda joylashgan Ovqatlanish
punktlariga yetkazish vazifasi yuklatilgan 1.
Mavjud arxiv manbalar tahlili shundan dalolat bera-diki, shaxsan T. Risqulov
Turkistonda qarovsiz, ota-onasiz qolgan bolalarga boshpana, oziq-ovqat bilan
ta minlashda jonbozlik ko‘rsatib, mazkur muammo yechimiga befarq tash-kilot va
ʼ
mutasaddilar bilan murosasiz kurash olib borgan. Masalan, U 1919 yil martida

Turkiston MIQ ga xat bilan murojaat qilib, OQK MK tomonidan 1919 yil 17
fevral-dan Qoshg‘ar ko‘chasida Jo‘rabekovning 8- uyini, Kaspiyorti fronti
vakolatxonasidan qaytarib olib, “Bolalar boshpa-nasi” sifatida foydalanish uchun
bir oy davomida binoni bo‘shatish bo‘yicha muzokaralar olib borgan 2.
Haqiqatan ham OQK MK va uning joylardagi komissiya-lari faoliyati murakkab,
tushunmovchiliklar, ilojsizlik-larni o‘z ichiga olgan. Sovet hokimiyati mazkur
komissiya faoliyatida ham, xususan, o‘lkaga tashqaridan keltirilgan oziq-ovqat
mahsulotlari taqsimotida sinfiy yondashuvga asosiy e tibor qaratib, ularni asosanʼ
“qizilarmiya qism-lari, ishchi va sovet tashkilotlari xodimlari o‘rtasida
taqsimlagan”3.
Turkiston OQK MK nafaqat ochlarni boshpana va oziq-ovqat bilan ta minlashdan
ʼ
tashqari, ochlar uchun hunar-mandchilik ustaxonalarini ochish, suv
inshootlarini tozalatish, dehqonchilik bilan shug‘ullanish kabi masala-larda
tegishli tashkilotlar bilan aloqa o‘rnatib, muammo yechimini topishga ham harakat
qilgan. Masalan, 1919 yil 31 yanvarda OQK MK raisi T. Risqulov Turkiston oziq-
ovqat Direktoriyasida so‘z olib, ochlar tomonidan ekish ishlarini olib borish
masalasini ko‘targan. Shuningdek, Avliyoota uyezdida 10 ming nafar ochlarga
boylardan muso-dara qilingan 100 desyatina yerni haydash va ekin ekishlari uchun
kerakli dehqonchilik asbob-uskuna va urug‘liklar ham zarur bo‘lgan1. Yana shuni
ta kidlash joiki, T. Risqulov o‘l-kadagi och va ishsizlarni o‘limdan saqlab qolish
ʼ
yo‘llarida ko‘rilishi kerak bo‘lgan tadbirlar qatoriga ochlarni “da-lalarni ekishga,
ular uchun qishloq xo‘jalik asbob-uskuna-larini xarid qilishda qarz berishga, yersiz
va ishsizlarni yer va suv bilan ta minlashga” hamda ochlar-ishsizlar ora-sida
ʼ
“chakmon tikish, kalava charxi tayyorlash, bo‘yra to‘qish, qo‘y terisini ishlash, ip
ajratish va boshqa ishlarga jalb etish” kerakligini qayd etib, bu ishlarni bolalar
kolo-niyasi yon-atrofida joriy etish, ularga hunarmandchilik va kasb-korni
egallashda muhim o‘rin tutishini ta kidlaydi2. Shuning uchun, Turkiston Xalq
ʼ
ho‘jaligi markaziy kengashi (XXMK) ning 1919 yil 5 martida o‘lka OQK MK

raisining ochlarni jalb etgan holda davlat oziq-ovqat ekinlarini ekish bo‘yicha
ma ruzasidan kelib, quyidagi mazmunda qa-ror qabul qildi:ʼ
1. Turkistonning 100 ming desyatina oziq-ovqat mahsu-lotlari ekish uchun
mo‘ljallangan sug‘orma yerdan: Farg‘ona viloyatidan 20 ming desyatina, Toshkent
uyezdidan 12 ming, Mirzacho‘ldan 2 ming desyatina yerni paxta ekishga ajratish.
2. 100 ming desyatinadan 20 ming desyatina yerga g‘alla, qolgan yerga mosh,
arpa, kartoshka va boshqa oziq-ovqat mah-sulotlarini ekish. G‘alla ekish uchun
100 ming pud urug‘lik-ning 30 ming pudi oziq-ovqat Direktoriyasidan, qolgani-ni
Avliyoota uyezdi va Buxoro amirligidan olish.
3. Bu boradagi ishlar uchun Yer ishlari xalq komissar-ligi dehqonchilikka yaroqli
yer ajratishi, oziq-ovqat Di-rektoriyasi taqsimot ishlari bilan shug‘ullanishi, OQK
MK qaysi hududlarga ekishni ko‘rsatishi belgilangan 1. Belgilangan vazifalarni
bajarish uchun Turkiston XXMK T. Risqulovning taklifiga asosan, 1919 yil 5
martda o‘l-kada oziq-ovqat mahsulotlarini ekish uchun urug‘lik g‘alla
yetishmasligidan kelib chiqib, qulay yerlarga paxta ekish kerakligi, oziq-ovqat
Direktoriyasi ixtiyoridagi g‘alla urug‘ini ekishga ajratish, buning uchun: tovar
almashtirish yo‘li bilan Buxorodan 200 ming pud g‘alla urug‘ini olini-shi, ekishga
urug‘siz qolmaslik uchun joylardan 4 puddan or-tiq urug‘lik chiqib ketmaslikni
hamda kartoshka va boshqa sabzavotlar urug‘larini Samara va Orenburgdan
keltirish-ga Turkiston MIQ dan 110 mln so‘m ajratishni so‘raydi2.
Arxiv manbalari tahlili shundan dalolat beradiki, T. Risqulov tashabbusi qo‘llab-
quvvatlanib, o‘lkadagi och-lar tomonidan yerlarni qayta ishlash va ekish ishlari
olib borilgan. Chunki, Turkiston OQK MK ma lumotiga ko‘ra, 1919 yil 18
ʼ
fevralda o‘lkada rasman ro‘yxatdan o‘tgan ochlar miqdori 970900 nafarni tashkil
etib, ularning sa y-ha-rakati bilan Turkiston bo‘yicha 100 ming desyatina yerga
ʼ
ekin ekilishi ko‘zda tutilgan. Qayd etilgan miqdordagi yerni qayta ishlash va ekish
uchun 1 martdan 1 oktabrga qa-dar ochlar kuchidan foydalanish bilan birga, 303
mln. 580 ming so‘mlik turli xil urug‘lar, ish hayvonlari, qishloq xo‘jalik uskunalari

ham kerak edi. Turkiston oziq-ovqat Direktoriyasi T. Risqulov taklifini ko‘rib
chiqib, sarf-
larni qisqartirib 37 mln so‘m ajratishga, bu 1 desyatina yerga ekish 3700 so‘mga, 1
pud hosil tannarxi 67 so‘m atrofi-da bo‘lishi, 100 ming desyatinadan olinadigan
umumiy ho-sil miqdori 5,5 mln. pudga hamda har bir och uchun bu 6 pudga to‘g‘ri
kelishi ta kidlangan1.ʼ
Oziq-ovqat taqchilligiga qarshi kurashish davom etgan. Bunday chora-tadbirlardan
yana biri mulkdor sinflarga millatidan qat i nazar, 10 foizlik jarima joriy etish,
ʼ
bolalar boshpanasi hamda koloniyasini OQK MK ixtiyoriga berishni maqsadga
muvofiq deb qayd etgan. Oxirida o‘ziga to‘q-burjuaziyani ochlar hisobiga jarimaga
tortish to‘g‘ri deb qaror qabul qilindi va buni mulkdorlarga solinadi-gan jarima
miqdori va tarkibi XKK hay ati tomonidan ishlab chiqilishi belgilangan2.
ʼ
Sovet hokimiyati tomonidan olib borilayotgan oziq-ovqat siyosati tizimli,
belgilangan tartib-qoida asosida olib borilmay, ma lum bir chekinishlar,
ʼ
boshboshdoqlik-larni ham o‘z ichiga olgan. Masalan, o‘z paytida OQK a zo-lari
ʼ
o‘z faoliyati davomida Turkistonning barcha viloyat va uyezdlarini aylanib
chiqishdi, ammo chekka qishloqlarga yetib bora olishmadi. “Yuqori”dan nazorat
bo‘lmaganligi tufayli joylarda suiiste mol qilish hollariga ham yo‘l qo‘yildi.
ʼ
Masalan, Favqulodda tergov komissiyasining a -zosi V. Bogomolov oziq-ovqat
ʼ
Direktoriyasiga ma lum qi-lishicha, Farg‘onada OQK vakillari “...
ʼ
mehmonxonalarda yashab, bekordan-bekorga (boshqa tashkilotlar vakillari
bilan) raqobat qilishib... o‘zlari uchun shaxsiy imtiyozlar talab qilib, o‘z oila
a zolarini chaqirib, mazza qilib yashashadi”1.
ʼ
Tarixiy manbalar shundan dalolat beradiki, 1919 yil o‘rtalariga kelib, OQK
komissiyasi faoliyatiga tanqidiy yondashuv ko‘zga tashlana boshlaydi. Chunki
bunga yetarli da-rajada sabablar ham bor edi, birinchidan, 1917–1918 yil-lardagi
oziq-ovqat taqchilligi bir oz kamayadi, ikkinchi-dan, OQK MK va uning joylardagi
mahalliy komissiyalari faoliyati tizimli ishlamay, turli xarajat va tashkiliy

masalalardagi oqsashlar hamda komissiya a zolarining mas uliyatsizligi yaqqolʼ ʼ
ko‘rina boshladi. Uchinchidan, OQK komissiyalari Markazda va joylardagi
faoliyatida hi-sob-kitobni to‘laqonli yo‘lga qo‘ymaganligi edi. 1919 yil 6 iyulida
OQK MK komissiyasi faoliyati ko‘rib chiqilgan majlisda oziq-ovqat Direktoriyasi
vakili Malaxov tomo-nidan ochlarga yordam komissiyasi joylarda tekinxo‘rlar-
ning ko‘payishiga xizmat qilmoqda, degan bo‘lsa, XXMK va-kili Paliy Avliyoota
uyezdida 1919 yil 1 apreliga qadar OQK komisiyasi ixtiyorida 58 ming ochlar bor
deyilca-da, aslida 4700 nafargina ochlar bo‘lganligini, hatto yerli xalq vakillaridan
biri “o‘z moli va boshqa mulklarini sotib... ocharchilikka [qarshi] komissiya
[ixtiyorida] ovqat-lanmoqda” edi. Bundan tashqari, mazkur majlisda XXMK raisi
Yegorov tomonidan tezlik bilan OQK komissiyasi faoliyatiga chek qo‘yib, uning
vazifasini tegishli xalq komissarliklari zimmasiga yuklash taklifini berdi. Shu
fikrni qo‘llab-quvvatlagan Malaxov OQK komissiyasi tash-kil topgan vaqt-o‘sha
paytning taqozosi, “tegishli [xalq] komissarliklari hali yetarli darajada ishga
yaroqli emas-dilar... hozirga paytda ularning ijobiy faoliyati yetar-li [darajada]
aniqlandi, shoshilinch tarzda ocharchilikka
[qarshi] komissiyaga zarurat o‘tib ketdi”, deb, OQK funk-siyasini tegishli xalq
komissarliklariga berish takli-fini ilgari surdi. Majlisda OQK komisiyasi faoliyatini
ortiqcha deyishga ochlarning ko‘pi mehnatga yaroqsiz va shu sababdan ijtimoiy
ta minot xalq komissarligiga o‘tka-zilishi kerakligi, barcha mehnatga yaroqli
ʼ
ochlar o‘z ishini topganligi keltirib o‘tildi. Yuqoridagi keltirilgan fi-kr-mulohaza
hamda tanqidiy yondashuvlarga qarata ochlarni oziq-ovqat ta minotida OQK
ʼ
komissiyasi vakili o‘z muno-sabatini bildirib, mazkur komissiya faoliyatiga chek
qo‘y-ish hali ertaligi, ocharchilikka qarshi kurashda komissiya-ning tutgan o‘rni
hamon beqiyosligini ta kidlab, oldinda turgan qishda yetarli darajada oziq-ovqat
ʼ
bo‘lishiga hech qanaqa asos yo‘q, yana ocharchilik kelib chiqishi mumkinligi-dan
ogoh qilgan. Oxir-oqibatda OQK komissiyasini vaqtin-cha saqlab qolishga qaror
qilindi1.

Sovet hokimiyatining oziq-ovqat siyosatini OQK komis-siyasi faoliyati misolida
tahlil etilganda, OQK komis-siyasi tomonidan ilgari surilgan takliflarga mahalliy
“kengashlar tomonidan, hech qanday choralar ko‘rilmadi, ocharchilikka qarshi
kurash loyihalariga salbiy munosa-batda ham bo‘ldilar” degan fikrga to‘la
qo‘shilib bo‘lmay-di2. Bo‘lishi mumkin, ayrim joylardagi sovet tashkilot-lari
tomonidan OQK komissiyasi taklif-mulohazalari, talablari inkor etilgan yoki
qisman qabul qilingan. Ammo bu Turkiston bo‘yicha barcha sovet tashkilotlari
tomonidan OQK komissiyasi taklif va talablariga salbiy munosabat-da bo‘lib,
bajarmadilar degani emas. Mavjud tarixiy man-balar tahlili buni inkor etadi.
Joylarda OQK MK a zolari va tegishli tashkilotlar-ning ocharchilikka qarshiʼ
kurash ishlari yetarli emasligi, oziq-ovqat ta minotida xalq komissarliklarini bir
ʼ
paytdagi faoliyat olib borishiga munosabat bildirdi. Sovetlarning favqulodda VII
s ezdida ayrim xalq komis-sarliklarining deyarli bir xil faoliyat olib borishi, bu
ʼ
ocharchilikka qarshi kurashni susaytirib yuborganligini qayd etdi1 .
Yuqorida keltirilgan tarixiy dalillar, oxir-oqibat-da, OQK komissiyasi o‘z amaliy
faoliyatida xato va kamchi-liklarga yo‘l qo‘yganidan dalolat beradi.
Turkiston MIQning 1919 yil 1 iyundagi buyrug‘iga bi-noan, Turkistonda OQK
MK faoliyati o‘lka XXMK ixtiyoriga vaqtinchalik bo‘lim sifatida o‘tdi. Mazkur
buyruqqa ko‘ra, OQK komissiyalari ham tegishli mahalliy kengashlar de-putatlari
mas uliyati ostida ish yuritdi. Xalq xo‘jaligi Markaziy Kengashi (XXMK) ga
ʼ
zudlik bilan ochlarga yordam bo‘yicha nizomni qayta ko‘rib chiqish va bu borada
mavjud kamchiliklarni bartaraf etish bo‘yicha chora-tadbirlar ishlab chiqish hamda
kelayotgan qish mavsumiga kerakli tarzda tayyorgarlik ko‘rish zarurligi qayd
etildi. O‘z nav-batida joylardagi OQK komissiyalardan pul va moddiy ahvoli
to‘g‘risida hisobotni so‘rash mahalliy deputatlar kengashi zimmasiga yuklatildi.
Mahalliy deputatlar ken-gashi OQK komissiyalari faoliyatini va Ovqatlanish pun-
ktlaridagi holatni chuqur o‘rganish hamda ochlarga yordam berish ishini yuqori
darajada olib borishi kerak bo‘lgan. O‘z navbatida, Turkiston OQK MK funksiyasi
XXMK bo‘limi-ga o‘tkazilishi Turkiston XKK ning 1919 yilning 17 iyuni-da

ko‘rib chiqilib, OQK MK bilan bu masalada birgalikda chora-tadbirlar ishlab
chiqishligi zarur deb qaror qabul qildi2.
OQK MK tomonidan joylardagi komissiyalar faoliyati-ni nazorat qilish va
muammolar bo‘lsa, uni ustida ishlash muhim ahamiyat kasb etgan. 1919 yil
sentyabrdagi ma lu-motga ko‘ra, Qo‘qon uyezdi OQK komissiyasi faoliyatiʼ
o‘rganib chiqilgan. Mazkur uyezddagi OQK komissiya 1919 yilning 5 sentyabriga
qadar yuritgan faoliyati davomida uyezd OQK komissiyasi bilan Qo‘qon,
Konibodom va Beshariqda Ovqatla-nish punktlari ochilgan, har kuni
ishlaydiganlarga 1 funt obi non, qolganlarga 1, 1/2 funt go‘sht 15 zolotnikdan1, har
juma osh tarqatilgan bo‘lib, bundan tashqari, xarajatlar uyezddagi ochlar miqdori,
ochlarni ish va kiyim-kechak bilan ta minlash, ularni mehnat faoliyatiga jalb etish,
ʼ
Ovqatla-nish punktlarini ochish kabi masalalarni amalga oshirgan2.
Turkistonda OQK MK vazifasi XXMK bo‘limiga o‘tkazil-gandan keyin ochlarga
yordam ko‘rsatish tizimi faoliyati pa-sayib ketganligini ko‘rish mumkin. Masalan,
1919 yilning 9 dakabrida XXMK va Xalq ta limi, Ijtimoiy ta minot hamda OQK
ʼ ʼ
komissiyasi (XXMK tarkibidagi bo‘lim shunday nomda yuritilib, markaziy
komissiya nomi qayd etilmagan – N.R.) vakillari birgalikda qo‘shma majlis
chaqirib, unda 1919 yil 3 dekabrda Turkiston OQK komissiyasi tomonidan 1810 -
son-li telegraf kelgani, mehnatga yaroqsiz ochlarni boqish ijti-moiy ta minot
ʼ
zimmasiga o‘tkazish masalasi qo‘yilgan. Maz-kur qo‘shma majlis joylardagi
ocharchilik ahvoli, mehnatga yaroqsiz: nogiron, keksa, chaqalog‘i bor ochlarni
XXMK, ijti-moiy ta minot, xalq ta limi bo‘limlari ixtiyoriga o‘tkazish zarurligini
ʼ ʼ
inkor qilmagan holda, bu uchta bo‘lim ochlarga yordam borasidagi o‘z faoliyatini
yuritishda tajribasi yetar-li emasligidan kelib chiqib, OQK funksiyasini
zimmalariga ololmaydilar deb, ochlarga yordam komissiyalari faoliyatini yo‘q
bo‘lgunga qadar kutib turish maqsadga muvofiq, deb topa-di. Qo‘shma majlis
qarorida qayd etilgan uchta bo‘lim tomonidan “aholiga har tomonlama yordam
ko‘rsatishga qodir bo‘l-guncha kutish... o‘z tashkilotlari orqali... ko‘mak berish”

bo‘lsa, yaxshi bo‘lishini qayd etganlar. Ushbu hujjatga OQK komissi-yasining
mas ul vakillari imzo chekkan1.ʼ
Umuman olganda, mavjud arxiv ma lumotlari tahlili shundan dalolat beradiki,
ʼ
1918 yilning 26 noyabrida tash-kil topgan Turkiston OQK MK 2 o‘z faoliyatini
1919 yil-ning 1 iyuniga qadar Turkiston MIQ huzurida olib borgan. Turkiston
MIQning 1 iyundagi buyrug‘i va Turkiston XKK ning 17 iyundagi qarori 3 bilan
XXMK qoshida vaqtincha OQK komissiyasi bo‘limi sifatida faoliyat olib borib,
1921 yilning 21 iyulidan Turkiston MIQ qoshida tashkil topgan ochlarga yordam
Markaziy komissiyasi (OYO MK) bilan bir paytning o‘zida faoliyat olib borib,
1922 yil 11 iyul-da Volgabo‘yi ochlariga yordam komissiyasi tarkibiga qo‘shib
yuborilgan4. Demak, qayd etish lozimki, OQK komissiyasi o‘z faoliyatini amalda,
mustaqil tarzda 1918 yil 26 noyabr-dan 1922 yil 11 iyulga qadar olib borgan.
Xulosa o‘rnida shuni ta kidlash joizki, Turkistonda-gi oziq-ovqat taqchilligi sovet
ʼ
hokimiyati davridagana vujudga kelib qolmagan, aksincha u Rossiya imperiyasi va
Muvaqqat hukumat yillarida pishib yetilgan edi. Sovet hokimiyati “tug‘ilgan”
yillarda bu masala o‘tkir ijtimo-iy-iqtisodiy muammoni tezlikda har qanday yo‘l
bilan bartaraf etishni talab etgan. Markazdan bu boradagi beri-layotgan
yordamning uzuq-yuluqligi TASSR xukumatini turi chora-tadbirlarni qo‘llashga
majbur qildi. Tashkil etil-gan OQK MK bu baradagi dastlabki qadam bo‘lgan.

Turkistonda oziq-ovqat muammolari ziddiyat va yechimlar (1917-1924 yil)

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish