turkistonda vaqf mulklari - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	185.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

turkistonda vaqf mulklari

Купить

Подшо Россиясининг
Туркистон улкаси вакф
мулкларига муносабати

Чор Россиясининг генерал ва амалдорлари дастлаб ва ф мулклари қ
билан Кавказ орти амда римни босиб олганлари- да тў нашган
ҳ Қ қ
эдилар. Лекин Туркистон ўлкасининг ўзига хос хусусиятларини,
мусулмончиликдаги унинг тутган ўрни ва арашларини исобга рлиб,
қ ҳ
уни ўзлари учун зарарли деб эътироф этдилар ва ва ф мулкларига
қ
нисбатан жуда э тиёт- корлик билан муносабатда бўлдилар. Шунинг
ҳ
учун ам уни иложи борича зўрлик билан йў отмасликка аракат
ҳ қ ҳ
илинди. Г енерал Черняев буйру ига биноан Кўкалдош мадрасасининг
қ ғ
ва ф мулки бўлган 69 та савдо растаси бузиб ташланди. Мазкур савдо
қ
расталари Кўкалдош мадрасаси учун ойига «5 тилло»яъни
19сўмфойдакелтирарди. Шунингучун мадрасага бозор даромадидан
ойига 19 сўм тайинланади. Лекин бу мабла ам 1867 йилнинг декабр
ғ ҳ
ойига адар берилади. Кўкалдош мадрасасинингмутаввалиси
қ
вамуллаларининг 1884 йил 8 февралдаги ёзган шикоятномасида бу
мабла нинг берилиши 1868 йили бекор илинганлиги айтилган
ғ қ

1872 йилнинг 7 сентябрида Тошкент ша ар Шайханто ур исми ҳ ҳ қ
а олисининг арбий губернаторгаёзган шикоятномаси- да
ҳ ҳ
таъкидланишича, Т ошкентдаги ожа А рор ва ф ерининг бир
Ҳ ҳ қ
исми капитан Янчевский деган кимсага ишт заводи
қ ғ
уришучун берилган.’ Мазкур ернинг олган исми эса ша ар-
қ қ қ ҳ
нинг руслар яшайдиган жойи деб эълон илинган. Тўла
қ
бўлмаган маълумотларга кўра, ўша лайтда Назарбой ва ф
қ
мулкларининг умумий иймати 140,000 сўмни, ХожаА рор- нинг
қ ҳ
ва ф мулки 300 минг сўмни ташкил этганди
қ . 1870йилга
келибгенерал КауфманнингХивагабос инчилик илишидан
қ қ
олдин самар андлик асл зодагонлар, озикалон- лар Жиззахга
қ қ
ча ирилади. Худди мана шу ва тда Кауфман император
қ қ
буйру ига биноан ма аллий а оли тўлаётган хирож соли и
ғ ҳ ҳ ғ
ми дорини 10 дан 1 деб белгиланганлигини эълон илади.
қ қ

Tilla kori madrasasi

Туркистон генерал-губернаторлиги маъмурияти томонидан ушбу
ва ф ерларини ижарага бериш натижасида 260 сўм ижара а и қ ҳ қ
олган. 1873 йилга келиб мазкур ва ф еридан 302 сўм 26 тийин
қ
фойда олинган. Ва ф ма камасидаги мутавва- лилар эса 1872
қ ҳ
йилда 26 сўм 1873 йилда эса 30 сўм 22 тийин пулга эга бўлган.
Олинган мабла ў ув ишлари учун сарфла- ниши лозим эди.
ғ қ
Лекин бу ерда ва ф ма камасининг ўзи йў бўлиб, фа атгина
қ ҳ қ қ
унинг ери мавжуд эди. Албатта, чор укумати учун махаллий
ҳ
хал нинг илм олиш, маърифатли бўлишининг кераги йў бўлиб,
қ қ
саводсиз хал ни бош ариш ва уни эксплуатация илиш,
қ қ қ
осонро , эди. Шу ма садни кўзлаганлиги учун ам Самар анд
қ қ ҳ қ
ша ри босиб олинган ва тдаё Улу бек мадрасасининг бозор
ҳ қ қ ғ
ичидаги йилига 600 сўм фойда келтираётган ва ф мулки давлат
қ
фойдасига тартиб олинган эди.

1867 йилнинг 25 мартида генерал Кауфман томонидан
Сирдарё ва Еттисув вилоятларини бош ариш қ
тў рисидаги лойи а ишлаб чи илган. Ушбу лойи анинг
ғ ҳ қ ҳ
295-моддаси бево- сита ва ф мулкларига ало адор
қ қ
бўлиб, бунда жумладан шундай дейилади - «Вилоят
бош армаларида ерларга тегишли бўлган ва ф
қ қ
ужжатлари кўриб чи илгандан кейин мавжуд тартиб-
ҳ қ
оидага кўра улар соли лардан озод этилган ва
қ қ
этилмаганларга ажратилади. Янги ташкил этилган
ва ф ма - камалари эса умумий асосда хирож ва таноб
қ ҳ
соли лари тўлашлари лозим».
қ

«Туркистон ўлкасини бош ариш тў рисидаги Низом»да 265- 266-,267-,286-,289- ва 299-қ ғ
моддалар бевосита ва ф масаласи- га тегишли эди.2 Ушбу «Низом»нинг 265-
қ
моддасида шундай дейилади: « ишло жамоалари таркибига кирувчи ва укумат
Қ қ ҳ
томонидан эътироф этилган а оли яшайдиган ва ф мулклари 255-261-, 263- ва 264-
ҳ қ
моддаларга асосан ўша жамоа а олиси ихтиёрида олдирилади. укуматтомонидан
ҳ қ Ҳ
эътироф этилган а оли яшамайдиган «Ва фи авлод» мулклари мана шу авлод
ҳ қ
тугагунга адар улар ихтиёрида олдирилади». 266-модда: «Янги ва ф ма камалари
қ қ қ ҳ
фа ат генерал-губернаторнинг ма - сус рухсатномасибиланташкил илинади». 267-
қ ҳ қ
модда: «Ва ф ужжатларини тасди лаш, уларни бош ариш амда ва ф
қ ҳ қ қ ҳ қ
даромадларини назорат илиш, шунингдек уларни тафтиш этиш ишлари Вилоят
қ
бош армаси зиммасига юкланади». Илова: «Дастлабки ва тда ва фногу1аларни
қ қ қ
текшириш ва уларнинг у у ларини ани лаш ва тинчалик ер соли комис- сиясига
ҳ қ қ қ қ қ
юкланади». 286-модда: «Ва фномаларда олинган даромадлар масжид, мактаб ёки
қ
бош а муассасаларга белгиланган бўлса, давлат томонидан соли олинмайди». Илова:
қ қ
«Янги ташкил этилган ва фномалар соли лардан озод этилмайди». 289-модда: «Ва ф
қ қ қ
ужжатлари бўйича даромадларининг бир исми мактаб, мадраса, масжид ёки бош а
ҳ қ қ
бир хусусий шахсларга берилаётган а оли яшамайдиган ва фларўз даро- мадларидан
ҳ қ
ва ф ма камасига ажратган ми дорда давлатга тўлайдилар».
қ ҳ қ

«А оли яшайдиган ва ф мулкларининг даромади мактаб, мадраса, ҳ қ
масжидларгатегишли бўлса ёки айр-э сон тари а- сида ташкил этилган
ҳ ҳ қ
бўлса мазкур ва ф ма камалари давлат хазинасидан ўзларигатегишли
қ ҳ
мабла ни оладилар. Даромад- нинг олган исми давлатфойдасига
ғ қ қ
олинади». Ушбу моддага яхширо эътибор берадиган бўлсак, бу ерда
қ
«ер» аслида ва ф ма камаси мулки бўлиб «ва фнома» талабларига кўра
қ ҳ қ
унга эгалик илиб олиш мумкин эмас. Ва ф ма камаси эса мазкур ерни
қ қ ҳ
ижарага бериш ор али доимий даромад олиб турганди. Давлатнинг
қ
аввалги ерга бўлган муносабатни са лаб олиши уйидагиларга алал
қ қ қ ҳ
берарди: 1. соби хонлар даврида соли лардан озод этилган ва ф-
қ қ қ
ма камаларига имтиёзлар берилиши керак; 2. ва ф ма камалари аввал
ҳ қ ҳ
ам «Хирож» ва «Таноб» соли ларидан озод этилган бўлса олинган
ҳ қ
даромадни уларга айтариш лозим; 3. ва ф ма камалари доимий олиб
қ қ ҳ
келган ижара ха ини ам айтариш керак.
қ ҳ қ

Энди чор Россиясининг Туркистон ўлкасидаги 30 йиллик укмронлигига назар ҳ
ташлайдиган бўлсак, шу ўтган ва т ичида мазкур ўлкани босиб олибгина олмасдан,
қ қ
балки бу ердаги онун- оидалар ам улар томонидан ўзгартирилаётган эди. Шулар
қ қ ҳ
ичида, албатта ва ф масаласи ам улар томонидан ўзгартирилаётган эди, чунки
қ ҳ
Туркистон ўлкасидаги ва ф мулклари жуда катта мабла ни ташкил этар, бу эса
қ ғ
ўлкани ўз мустамлакасига айлантиришда, унинг бойликларини талон- тарож илишда
қ
илм-фан масканларини ўзлари учун кераксиз олга келтиришда ва ф мулклари
ҳ қ
салмо ли ўринларни эгал- ларди. Шунинг учун ам ва ф масаласида
қ ҳ қ
мустамлакачилар анча ишларни илиб улгурган бўлиб, бу эса уйидагилардан иборат
қ қ
эди: 1. Ва ф мулкларининг кўп исми ужжатлари сохта деган ба оналар билан
қ қ ҳ ҳ
эътироф этилмади. 2. Эътироф этганлари эса ўз мулкларининг кўп исмидан ма рум
қ ҳ
бўлди ва бу ма камаларга давлат хазинасидан пул беришжорий илинганди. 3. Улар
ҳ қ
ўз ерларидан даромад олишдан ам ма рум этилганди. Давлат хазинасидан
ҳ ҳ
берилаётган мабла нинг бир исми эса ушлаб олинарди. 4. Мутаввалилар,
ғ қ қ
мударрислар давлаттомонидан тайинла- надиган ёки сайланадиган бўлди. 5. Ва ф
қ
мулкларини ва ф ма камаси эмас, балки укумат ижарага берадиган бўлди. 6.1895
қ ҳ ҳ
йилдан бошлаб Фар она водийсидаги ва ф ерлари- Да яшовчи а олининг «Улпон»
ғ қ ҳ
соли и тўлаши жорий этилди. 7. Ва ф даромадларининг та симлаш ам укумат
ғ қ қ ҳ ҳ
томони- дан назоратга олинди.

ва ф ма камаларининг мулклари биргина Фар она қ ҳ ғ
вилоятида уйидагини ташкил этарди.
қ
1. Хон ва амирлар му ри йў ва ф ужжатлари - 4,177 та
ҳ қ қ ҳ
Шундан ша ар ичидаги ва флар - 31 та Савдо расталари,
ҳ қ
аммом ва .к. ’ - 35 та
ҳ ҳ
Жами: - 4,243
2. 1887 йил 1 июлдан кейин Хон, амирлар му ри билан . -
ҳ
648 топширилганлари
Шулардан вилоят бош армаси тасди лагани - 498 генарал -
қ қ
губернатор тўла тасди лагани - 428 тани ташкил этарди.
қ

Бундан таш ари ва ф бўлимида ва ф мулкларини назорат илувчи лавозим ам жорий қ қ қ қ ҳ
этиладики, бунга арбий губер- натортавсия этган ва генерал-губернатортомонидан тасди -
ҳ қ
ланган кишигинатайинланади. IV. ва ф масаласи билан шу улланувчи доимий шахс ва фга
қ ғ қ
тегишли бўлган амма о оз ишларини юритади амда уйи- дагилар бўйича маълумот бериб
ҳ қ ғ ҳ қ
туриши шарт. а) ва ф ма камасида давлатга арши кайфиятдаги мутав- валилар бўлмаслигй
қ ҳ қ
керак. б) ва ф муассасаларига тегишли бўлган ва мутаввалилар томонидан нотў ри ал этилган
қ ғ ҳ
шикоятлар уезд маъмурияти ёки зарур олларда ва ф мулкларини назорат илувчи шахс
ҳ қ қ
томонидан текширилади. в) ва ф масаласи билан шу улланувчи комиссияга мазкур ва ф
қ ғ қ
мулкини шароит туфайли сотишга ва умумий асосда бир йилга сотиш ху у ини берилади. г)
қ қ
охирги вазиятда даромадларни та симлаш ва бериш, мазкур ма камага таалу лидир. д) хал
қ ҳ қ қ
судяларига ва ф ма камаларининг мулкларини рўйхатга олишлари, улардаги ўзгаришларни
қ ҳ
белгилаб бориш учун махсус дафтарлар берилади. Бу дафтарларда соли лар- дан озод этилган
қ
ва озод этилмаган амда умум фойдаланиши учун масжид, мактаб, мадрасалар, етим-есир,
ҳ
бева-бечора- лар ва х. к, шунингдек хусусий ва ф мулклари белгиланади.
қ V. Ва ф мулкларини қ
ижарага бериш ёки сотиш, каби ишлар арбий Губернатор ёки унинг ёрдамчиси, озиси амда
ҳ қ ҳ
ва ф масаласи билан шу уллунувчи комиссиянинг доимий аъзоси иштирокида умумий асосда
қ ғ
амалга оширилади. Бу савдо вилоят бош армаси томонидан ю ори ма камалар кўрсатга- нидек
қ қ ҳ
онунан тасди ланади.
қ қ VI. Ва флар йў отилмаслиги амда ва ф илган шахс номини са ламо и қ қ ҳ қ қ қ ғ
керак. Фав улодда оллардагина вилоят бош армаси, ма аллий судя ва мутаввали розилиги
қ ҳ қ ҳ
билан иймати тенг бўлган мулкка алмаштирилади.
қ

1912 йилнинг23 майида Туркистон генерал-губернаторли- гининг ва ф масаласи қ
юзасидан ўтказган мажлисида барча вилоятларнинг арбий губернаторлари уйидаги
қ қ
фикрни бил- дирган эди. 1. озирги ва тда Ва ф ма камалари давЛат учун хавфли
Ҳ қ қ ҳ
эмас. Шунингучун ам уларнинг мулкларини доимий равишда назорат илиш шарт эмас.
ҳ қ
2. Ва ф муассасаларининг манфаатларини имоя илувчи ўлка ёки вилоят
қ ҳ қ
марказларини ташкил этишнинг зарурияти йў . 3. Вилоят бош армалари томонидан 267-
қ қ
моддага биноан ва ф ма камаларининг назорат илишни мабла йў лиги сабабли
қ ҳ қ ғ қ
амалга оширишнинг иложи йў . Шу билан бирга ва ф даромадлари озирга келиб
қ қ ҳ
толон-тарож илинаётганлиги сабабли уларни назорат илиш ам шарт эмас. 4. Шариат
қ қ ҳ
асосида иш кўрувчи ози судларига ва мутав- валиларга ва ф мулкларини шариат
қ қ
асосид^ бош ариш имко- нини бериш керак, бизлар эса фа ат назорат илиб турмо-
қ қ қ
имиз лозим. 5. Янги ва ф ма камаларини ташкил этишда ва соли масаласида уларга
ғ қ ҳ қ
еч андай имтиёзлар берилмаслиги ке- рак, - дейилган эди.1 Лекин, Туркистон
ҳ қ
генерал-губертнатор- лиги маъмурияти вилоятлардаги харбий губернаторлар томо-
нидан шундай таклифлар киритилганига арамай ўз сиёсатини аввалги тарзда давом
қ
эттиради. 1916 йилда Фар она вилояти бош армасига ёзилган шикоятномада
ғ қ
кўрсатилишича, «Под- шо Искандар Кў на» мадрасасига тегишли бўлган 100 деся- тина
ҳ
ва ф ерини дворянка Мария Федоровна Бушинскаяга сотишга рухсат берилиши
қ
сўралган. Бунга эса розилик билди- риш билан бирга ар бир десятина ердан 50 тийин
ҳ
тўланиши у тирилган. Шундай илиб ушбу мадрасанинг 100 десятина ери сотилган.
қ қ

Ва ф ма камаларини йў отишдан кўзланган ма саднинг биринчиси, уларнинг қ ҳ қ қ
ўл остидаги бойликларига эгалик илиш бўлса, иккинчиси ислом дини
қ қ
вакилларини моддий жи атдан заиф илиб уларни хал орасидаги обрўсини йў
ҳ қ қ қ
илиш ва шу йўл билан мусулмон урф-одатлари, маданияти ўрнига христи- ан-
қ
русурф-одати,тили вамаданиятинизўрликбилан киритиш эди. Шунингдек, мазкур
ўлкада руслартаъсирини кучайтириб, ерли а олини ўзларининг итоатгўй
ҳ
улларига айлантирмо чи эдилар. Бос инчилар ўзларининг ушбу ма садларига
қ қ қ қ
тўла бўлмаса- да эришдилар, яъни ва ф мулкларининг кўпчилик исми а олини
қ қ ҳ
хусусий мулки деб эълон илинди. Орадан йиллар ўтиши билан а олининг
қ ҳ
маълум исми ам шу ерларни ўзла- рининг хусусий мулки деб эътироф эта
қ ҳ
бошлади. Албатта, бунинг биринчи сабаби мазкур ерларни мерос тари асида
қ
авлоддан-авлодга ўтаётганлиги бўлса, иккинчи ва асосий сабаби бос инчилар
қ
томонидан соли ларни аддан таш ари орттириб юборилганлиги натижасида
қ ҳ қ
ма аллий а оли турмуш тарзи о ирлашгани эди.
ҳ ҳ ғ

turkistonda vaqf mulklari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish