Turkiy-run alifbosining ildizlari - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	58.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Turkiy-run alifbosining ildizlari

Купить

Mavzu: Turkiy-run
alifbosining ildizlari.

Reja:
1.Turk iy -run alif bosining k e lib chiqish t arixi.
2.Turk iy -run y ozuvlarining hududiy
che garalanishi.
3. Turk iy -run alif bosining o’rganilish t arixi.


Yevropada bu alifboning kelib chiqishi to‘g‘risida ilk
bor fransuz turkologi O.Donner so‘zyuritgan edi.
O.Donner urxun alifbosi bilan boshqa alifbolar,
xususan, yenisey alifbosi o‘rtasidagi tashqi
o‘xshashlik to‘g‘risida o‘zqarashlarini ilgari surib,
yunon, Kichik Osiyo yozuvlari alifbosi o‘rtasidagi
genetik aloqalarni aniqlashga harakat qildi.

Tomson esa O.Donnerning fikriga quyidagicha
munosabat bildirgan edi: “Unutmaslik
kerakki,yozuvlarimizning davri bilan o‘sha
yozuvlarning davri orasida ming va undan ortiq yillar
bor.


Bu tur o‘xshashliklarning odatda somon olovi singari
yaltiroq, ammo o‘tkinchi bo‘lganini ham qabul etmoq
kerak. Bunday ishoratlar chinakam boshqa yo’llar
bilan aniqlangandan keyin boshqa alifbolar bilan
qilinadigan qiyoslash yozuvning ildizini toppish uchun
asos bo‘la oladi. Buning ustiga, yenisey yozuvlarini
hozircha bir chetga qo‘yib, avvalo faqatUrxun
yozuvlari bilan mashg‘ul bo‘lish juda to‘g‘ridir. Zero,
Yenisey yozuvlari alohida qiyinchiliklar paydo
qilmoqda va ko‘p shubhalarga sabab bo‘lmoqdaki, bu
yozuvga hozir to‘xalganimizda ham aslo
yechilmasligini e’tirof etaman”


Ba’zilar turkiy-run alifbosi ildizini eski german-run
yozuvlaridan qidirganlarida, bu yozuv Shimoliy Sibir
orqali Yevropadan kelgan, degan fikrni bildirdilar.

Ammo Yevropaning run yozuvlari bilan turkiy-run
yozuvlari o‘rtasidagi bog‘lanishlar ham o‘z isbotini
topmadi.

V.Tomson esa turkiy –run yozuvining kelib chiqishini
Eron imperiyasi hududida qo‘llangan oromiy alifbosi
bilan bog’laydi.

Yevropa run yozuvlari ham XVIII asrda kashf qilindi. 1799-
yili Nad-Sent Mikloshda “noma’lum” yozuv belgilari o‘yib
bitilgan idishlar xazinasi topildi. Shuningdek, yuz yildan
keyin—1899-yili Don daryosi
bo‘yidagi Mayatsk shahridan toshlarga bitilgan yozuv
topildi. Shu munosabat bilan Yevropa run yozuvlari alohida
yo‘nalish sifatida e’tirof etildi. Yuqorida aytilgan
Achchiqtosh (Talasvodiysida) yozuvi ham shu
yillari—1896-yili topilgan edi.
Shunday qilib,Yevropa, Janubiy Sibir, Markaziy va 0‘rta
Osiyo
Hududlaridan topilgan “noma’lum”yozuvlarga nisbatan
“run” yozuvi degan termin qo‘llana boshlandi.


XX asr davomida Vengriya, Bolgariya, Ruminiya,
Rossiyaning Yevropa qismidan,Shimoliy Kavkazdan, 0‘rta
Osiyodan topilgan ko‘plab run yozuvlarini ham
turkologlar urxun-yenisey yozuvi tizimida o‘qishga
harakat qildilar. Bu o‘lkalardan topilgan run yozuvlarini
turkiy yozuvi sifatida qarab talqin qilishga Nad-Sent-
Mikloshdan topilgan turkiy-run yozuvi asos qilib olindi.

Ammo yuqorida nomlari aytilgan mamlakatlardan
topilgan run yozuvlari turkiy yozuv, ya’ni urxun-yenisey
yozuvi tizimidagi yozuv ekani to‘g‘risida bir qarorga
kelish uchun hozir ishlar olib borilmoqda.


Turkiy-run yozuvlarini guruhlashda faqat hududiy
chegaralashning o‘zi kifoya qilmaydi.
XX asrning oxirlarida turkiy runologiya degan alohida
soha paydo bo‘ldi. Turk iyrunologiya—faqat filologiya
degani emas, balki alohida fan sohasi bo‘lib, ko‘proq
epigrafikaga, qisman arxeografiyaga aloqador.

Turkiy-run yozuvlari fïlologlarning ham,tarixchilarning
ham o‘rganish obyektidir. Buyozuvlar epigrafikada—
tarix va filologiya o‘rtasidagi alohida yordamchi fan
sohasida o‘rganiladi. Filolog mutaxassislar tadqiqot
obyekti uchun epigrafika mutaxassisining natijalarini
oladi.


Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda, runiy epigrafika—
yordamchi fan sohasidir, deb e’tirof etishga to‘g‘ri
keladi. Faqat runiy epigrafika tilshunoslar tadqiqoti
uchun mustahkam zamin yaratib beradi. Shuning uchun
qadimgi turkiy-run yozma yodgorliklari bilan
shug‘ullanadigan turkologlar epigrafikadan yaxshi
xabardor bo‘lishi lozim. Epigrafika bilan shug'ullanuvchi
mutaxassisda arxeologga xos malaka, filologik bilim
asoslari bo‘lishi lozim. Bularsiz matnni o‘qib tushunish,
mahalliy tarixga oid tasavvurlarni aniq va batafsil
sharhlash mumkin emas.

E’tiboringiz uchun tashakkur!!!

Turkiy-run alifbosining ildizlari

Купить