Turkiy xudolar panteoni badiiy genezisi va evolutsiyasi - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	193.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Turkiy xudolar panteoni badiiy genezisi va evolutsiyasi

Купить

TURKIY XUDOLAR PANTEONI BADIIY GENEZISI VA EVOLUTSIYASI
M U N D A R I J A
I. KIRISH (ISHNING UMUMIY TAVSIFI) ……………….
…………...7
II. Asosiy qism:
I BOB. QADIMGI TURKIY XALQLAR MAFKURASIDA TANGRICHILIK
DINI, ILOHLAR PANTEONINING MIFOLOGIK GENEZISI VA
EVOLUTSIYASI……………………………………………………………...…13
1.1 Turkiy xalqlarda Ko‘k Tangri dinining paydo bo‘lishi hamda unga oid
manbalar tadqiqi………………………………………………………………….13
1.2 Qadimgi turkiy xudolar panteonidagi bosh iloh – Tangri hamda ayol ma’buda –
Umay enaning mifologik kelib chiqishiga oid tasavvurlar va ularning vazifalari.
…………………………………………………………………………………… 25
Birinchi bob yuzasidan xulosalar…………………………….…………………...
43
II BOB. YORDAMCHI SOF TURKIY MA’BUD VA MA’BUDALAR VA
ULARNING VAZIFALARI………..
………………………………………………………….44
2.1 Turkiy mifologiyada ikkinchi darajali ilohlarning genezisi hamda ularning
rivojlanishi haqidagi mulohazalar……………….………………………………..44
2.2. Qadimgi turkiy qavmlarning Tangrichilik dinida totemizmning tutgan o‘rni
………………………………………………………………...…………………..61
Ikkinchi bob yuzasidan xulosalar…………………………………………………
70
III BOB. TURKIY XALQLAR MAFKURASIDA RANGLARNING O‘RNI.
DINIY MAROSIMLARINING AHAMIYATI………………………………..71
3.1 Gumbazlar nega moviy rangda? Turkiy xudolar panteonida ko‘k rangning
mohiyati haqida mulohazalar. ……………………………………………….….. 71
3.2. Turkiy xudolar panteonidagi iloh va ilohalarga oid saqlanib qolgan manzillar
va ularda aks etgan ramzlar mohiyati…………………………………………….76
Uchinchi bob yuzasidan xulosalar……………………………………………… 82

III. Umumiy xulosalar……………………………………………………. 83
IV. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati…………………………………. 86
KIRISH (ISHNING UMUMIY TAVSIFI)
Dissertatsiya mavzusining asoslanishi va dolzarbligi. Insoniyat paydo
bo‘lganidan to bugungi kunga dovur u dastlab dunyoni bilishga, o‘zligini
anglashga intiladi. Bugungi kunda zamon taraqqiy etgan sari turli sohalarda ilm-
fanning hali ochilmagan qirralarini o‘rganishga bo‘lgan intilishlar ortib bormoqda.
Shu jumladan, bugungi kunda turli millat nomlari ostida atalib kelinayotgan
qadimgi turkiy xalqlarning ham o‘z haqiqiy tarixi, mafkurasi, mifologiyasi, urf-
odatlari hamda diniy qarashlari mavjud bo‘lgan. Turkiy xalqlar nomi ostida
birlashgan millatlarning mifologik ilohlari sifatida Zardushtiylik dinining
muqaddas kitobi: “Avesto” da keltirilgan Zardusht, Anaxita, Mitra kabi ilohlar
tushunilib kelinganligi sir emas. Biroq tarixiy manbalarni o‘rganish asnosida eng
qadimgi turkiy xalqlarning Islom dini kirib kelgunga qadar Tangrichilik diniga
e’tiqod qilishganligi haqidagi bir qancha dalillar ham keltirib o‘tilgan ammo
alohida tadqiq etilmagan. Zero, tariximizni o‘rganish nafaqat biz uchun balki
kelajak avlod uchun ham yangi va o‘rganilmagan bilimlar manbayini boyitadi.
Darhaqiqat, turkiy xalqlarning jahon xalqlari orasida tutgan asosiy o‘rni, dunyo
xalqlari tamadduniga qo‘shgan munosib hissasi, avvalombor, uning tarixiy
mifologiyasi, mafkurasi, xalq og‘zaki ijodi kabi unsurlarida yaqqol ko‘zga
tashlanadi. Shu o‘rinda birinchi yurtboshimiz tarixiy xotirasiz kelajak
bo‘lmasligini, turkiy xalqlarning boy merosini o‘rganish boshqa sohalarga ham
ijobiy ta’sir ko‘rsatishini takrorlab, shunday fikrlarni keltiradi: “Ajdodlarimiz
tafakkuri va dahosi bilan yaratilgan eng qadimgi toshyozuv va bitiklar, xalq og‘aki
ijodi namunalaridan tortib, bugungi kunda kutubxonalarimiz xazinasida
saqlanayotgan ming-minglab qo‘lyozmalar, ularda mujassamlashgan tarix,
adabiyot, san’at, siyosat, axloq, falsafa, tibbiyot, matematika, mineralogiya, kimyo,
2

astronomiya, me’morlik, dehqonchilik va boshqa sohalarga oid qimmatbaho
asarlar bizning buyuk ma’naviy boyligimizdir” 1
.
Xalqimizning har bir yutug‘i hamda mafkurasining, ma’naviyatining
yuksalishida bizning boy ko‘hna tariximiz, shuningdek ularning inonch-
e’tiqodlarining ham roli katta sanaladi. Istiqlol yillarida ilm-fan sohasida olib
borilayotgan islohotlar doirasidagi ilmiy izlanishlar qadimgi turkiy xalqlarning
ham o‘z mifologik turkiy ilohlari, Ko‘k Tangri diniga e’tiqodi singari tarixiy
ma’lumotlar bilan boyishiga olib keladi. Jonkuyar Prezidentimiz Shavkat
Mirziyoyev: “Bizning havas qilsa arziydigan buyuk tariximiz bor. Havas qilsa
arziydigan ulug‘ ajdodlarimiz bor. Havas qilsa arziydigan beqiyos boyliklarimiz
bor va men ishonamanki, nasib etsa, havas qilsa arziydigan buyuk kelajagimiz,
buyuk adabiyotimiz va san’atimiz ham albatta bo‘ladi.” 2
- deb ta’kidlaydilar.
Bugungi kunda tariximizdagi diniy ishonch, mifologiyaga oid turkiy ma’budlar
panteoni, moviy rangning asl mohiyati hamda sof turkiy xudolarning yaratilishi
yanglig‘ izlanilmagan manbalarni o‘rganishga jiddiy kirishildi. Avval ushbu
mavzular yuzasidan fikrlar bildirilgan-u, lekin to‘liq holda tadqiq etilmagan.
Aynan turkiylarning sof mifologik ilohlari: Tengri undan keyingi o‘rinda turuvchi,
Tengrining yordamchilari hisoblanmish Umay ona, Ulgen, Erlik kabi
ma’budlarning genezisi va evolutsiyasining yetarlicha o‘rganilmaganligi,
turkiylarning xudolari sifatida Zardushtiylikdagi ilohlarning tushunilishi singari
noto‘g‘ri qarashlar ushbu dissertatsiya ishining dolzarbligini ko‘rsatadi.
Tadqiqot obyekti va predmeti. Tadqiqotning obyekti sifatida turkiy xalqlar
tarixi, diniy e’tiqolarini ko‘rsatib turuvchi eng qadimgi toshbitiklar: “Kultegin”,
“Bilga xoqon”, “Devonu lug‘ot at-turk”, “Qutadg‘u bilig” kabi dostonlar, qadimgi
miflar, tengrilik, moniylik, buddaviylik dinlari tushunchalari, animistic va
totemistic qarashlar aks etgan matnlar tanlandi. Shuningdek, turkiylarning kelib
1
Islom Karimov. Yuksak ma’naviyat –yengilmas kuch. - Toshkent: Ma’naviyat, 2008.- B.31.
2
Мирзиёев Ш . М . Адабиёт ва санъат , маданиятни ривожлантириш – халқимиз маънавий оламини
юксалтиришнинг мустаҳкам пойдеворидир . Президент Ш . Мирзиёевнинг Ўзбекистон ижодкор зиёлилари
вакиллари билан учрашувдаги маърузаси // Халқ сўзи . – Тошкент : 2017, 4 август .
3

chiqishiga, totemistik qarashlariga oid turli xildagi mifologik hikoyalar va boshqa
moddiy, adabiy, ilmiy-filologik tadqiqot ishlari, tarixiy asarlarga ham murojaat
qilingan.
Tadqiqot ishining predmeti esa turkiy xalqlar ishongan turkiy ilohlar
panteoni badiiy genesini ilmiy tomondan yoritib berish hamda ushbu ma’bud va
ma’budalarning evolutsiyasiga oid manbalarni o‘rganish asnosida Tangrichilik
dinining o‘rnini, ahamiyatini yoritib berishdan iborat.
Tadqiqot maqsadi va vazifalari. Magistrlik dissertatsiyasining maqsadi-
turkiy xalqlar mifologiyasida mavjud bo‘lgan Islomgacha bo‘lgan davrdagi
turkiylarning eng qadimgi dini hisoblangan Ko‘k Tangri dinining ahamiyatini,
uning bosh ilohi Tengri hamda uning yordamchi ilohlarining turkiylar orasida
paydo bo‘lishi, rivojlanishini ilmiy tomondan ochib berish. Shu bilan birga
qadimgi turkiylarning urf-odat, marosimlarini, ranglarga, totemlarga bo‘lgan
inonchini yanada kengroq tadqiq etish. Yuqoridagi maqsadlardan kelib chiqqan
holda quyidagi vazifalarni belgilab olindi.
- eng qadimgi turkiylarning Ko‘k Tangriga bo‘lgan diniy e’tiqodini
o‘rganish;
- turkiylarning yashash tarzi, urf-odatlari yoritilgan manbalarni tahlil qilish;
- sof turkiy mifologik ilohlarning kelib chiqishi va rivojlanishiga tegishli
ilmiy manbalardan foydalanish;
- turkiy xalqlar muqaddas sanagan totemistik mavjudotlarni tahlil qilish;
- turkiylar tarixi bitilgan manbalarni, eng qadimgi “Tosh bitiklar” larni tahlil
qilish, o‘rganish;
- turkiylarning sof mifologik xudolari haqidagi xorijiy manbalarni tadqiq
etish.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Ushbu ilmiy ish turkiy xalqlar muqaddas
hisoblagan sof turkiy ilohlarning badiiy genezisi hamda evolutsiyasini yoritishga
xizmat qiladi. Bugungi kunga qadar turkiylarning xudolari sifatida
Zardushtiylikdagi ilohlar tushunilib kelingan biroq haqiqiy turkiy mifologik
ma’budlar mavjud bo‘lganligi haqida ilmiy ishlar himoya qilinmagan. Shu sababli
4

bu taqdiqot ishimiz adabiyot sohasida ilmiy yangilik sifatida qaraladi hamda bu
jihatni yoritishda quyidagilar keltirib o‘tiladi .
- turkiy xalqlarning diniy e’tiqodidagi o‘ziga xosligi;
- bugungi kunda ham turkiylar orasida yashab kelayotgan tangrichilikdagi
marosimlar, ishonchlar;
- mifologik turkiy xudolar panteonining yaratilishi va rivojlanishi;
- ranglarning inson mafkurasiga ta’siri;
- Tengrichilikda ham yakka xudo mavjudligiga inonishganligi.
Tadqiqotning asosiy masalalari va farazlari. Ushbu ilmiy ishda
turkiylarning sof mifologik ilohlari mavjudligiga bog‘liq masalalarni yoritishda bir
qancha ilmiy ishning asosiy muhokamasi hamda farazlari belgilab olindi. Ular
quyidagilardan iborat:
 Eng qadimgi toshbitiklarda tasvirlangan ma’lumotlarni ilmiy
o‘rganish;
 Jannat va do‘zax, ezgulik va yovuzlik, qo‘rquv tushunchalarining
kelib chiqishi;
 Ulgen, Erlik, Umay ona ilohlarining vazifalari hamda ularga oid ilmiy
qarashlarning ahamiyati
 Eng qadimgi odamlarning qoyatoshlarga chizgan tasvirlari qanday
tushunchalarni ifodalashi.
Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar tahlili. Ushbu mavzu bo‘yicha
o‘zbek va chel el tarixchi olimlarining, adabiyotshunos olimlarning qator
darsliklarida, monografiyalarida, ilmiy maqolalarida ham bir qancha ma’lumotlar
yoritilgan. Xususan, O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasida, Mahmud Qoshg‘ariy
qalamiga mansub “Devon-u lug‘atit turk” asarining birinchi jildida, Abdurashid
Abdurahmonov ustozning “Turkiy adabiyotning qadimgi davri”, Nasimxon
Rahmonovning “O‘zbek adabiyoti tarixi(eng qadimgi davrlardan XV asr
boshigacha)” Erkin Musurmanov ustozning “Buyuk ipak yo‘li qadimgi o‘zbek-
xitoy adabiy aloqalari”, Isroil Sulaymonov ustozning “Turkiy adabiyotning
qadimgi davri”, G‘aybulla Boboyorovning “G‘arbiy turk xoqomligi: tarixi va
5

tanga-pul tizimi”, Usmon Turonning “Turkiy xalqlar mafkurasi”, Anvar
Bo‘ronovning “Oltoylar”, Hasan Ato Abushiyning “Turkiy qavmlar tarixi”
“Tunyuquq”, “Kul tegin” kabi izlanishlarida ifodalangan.
Ilmiy ishda qo‘llanilgan metodikaning qisqacha tavsifi. Mavzuni ochib
berishda germenevtik, tarixiy, qiyosiy-tarixiy, emperik tahlil kabi usullardan
unumli foydalanildi. Mavzuni ilmiy-metodologik me’yorlar asosida yoritishga
harakat qilindi.
Mavzuning ijtimoiy ahamiyati. Ushbu ilmiy ishdan ko‘zlangan maqsad
Respublika miqyosida fan va texnologiyalari rivojlanishining “Axborotlashgan
jamiyat va demokratik davlatni ijtimoiy, huquqiy, madaniy, ma’rifiy
rivojlantirishda innovatsion g‘oyalar tizimini shakllantirish va ularni amalga
oshirish yo‘llari” ustuvor yo‘nalishiga asosan ushbu g‘oyalarni sof turkiy
mifologik ilohlarning mavjudligi ko‘rsatish hamda u bilan bog‘lash;
Tarixiy-qiyosiy, ilmiy usul orqali toshbitiklarga, adabiyotshunos,
folklorshunos olimlarimizning darsliklariga murojaat etib, turkiylarning eng
qadimgi diniga oid ma’lumotlarni yanaqa boyitish;
Turkiy xalqlarning tarixida ulkan meros yashiringan. Har bir jamiyatning
rivoji uning diniy tushunchalari, mifologiyasi hamda folkloriga ham bog‘liqdir.
Mifologik ilohlarning mavjudligini o‘rganish orqali sof turkiy ilohlar panteoni
borligini ko‘rsatish va turkiylarning yuksakligini yana bir bora aniqlash.
Mavzuning ilmiy ahamiyati quyidagilardan iborat:
 turkiy xalqlar tarixida mavjud bo‘lgan diniy qarashlarning o‘rnini
belgilash;
 qadimgi turkiylar muqaddas bilishgan sof mifologik ilohlarning kelib
chiqish tarixi hamda rivojlanishini, ularning bu xalqlar mafkurasida
turgan rolini aniqlash;
 bugungi kunda musulmonlar ibodat qilish uchun boradigan manzil-
masjidlarning va tarixiy obidalarning gumbazlarida aks ettiriluvchi
moviy rangning mohiyatini belgilash;
6

 turkiylar mafkurasida totemizmning avvalgi hamda hozirgi kundagi
ahamiyatini aniqlash;
 Tengri, Erlik, Umay ena, Ulgen singari mifologik Islom dinidagi
farishtalarga o‘xshash ilohlarning turkiy xalqlar hayotida tutgan rolini
belgilash.
Tadqiqot natijalari asosida e’lon qilingan ishlar. Dissertatsiya mavzusi
doirasida quyidagi ilmiy ishlar nashr etilgan:
1.Hilola Saidova. Turkiy mifologiyada Ko‘k tangri dini va uning bosh ilohi tangri
obrazi // XORAZM MA’MUN AKADEMIYASI AXBOROTNOMASI: ilmiy
jurnal. – Xiva.: 2022, 142-144-b.
2. Hilola Saidova. Umay ona ilohasi xususidagi ayrim mulohazalar // “Aкадемик
Воҳид Aбдуллаев ва Самарқанд адабиё тш унослик мактаби тараққиёти”
мавзусидаги илмий-амалий анжуман материаллари. – Самарқанд, 03.11.2022
й 253-259- б .
Ishning tuzilishi va hajmi. Magistrlik dissertatsiyasi an’anaviy tuzilishga
ega bo‘lib, u kirish, jami olti faslni o‘z ichiga oluvchi uchta asosiy bob, xulosa
hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan tashkil topgan. Ishning umumiy
hajmi 90 sahifani tashkil qiladi.
7

I BOB
QADIMGI TURKIY XALQLAR MAFKURASIDA TANGRICHILIK DINI,
ILOHLAR PANTEONINING MIFOLOGIK GENEZISI VA
RIVOJLANISHI
1.1 Turkiy xalqlarda Ko‘k Tangri dini hamda unga oid manbalar tadqiqi.
Jahon tarixida, adabiyotida turkiy xalqlarning tarixi hamda mifologiyasi
o‘zining qadimiyligi, boy tarixi, o‘ziga xosligi ila hamisha nafaqat o‘zbek xalqi balki
xorijiy yurtlardagi tarixchilarning, olimlarning e’tiborida bo‘lib kelmoqda. Albatta,
har narsaning ibtidosi bo‘lgani kabi turkiy qavmlarning ham o‘z tarixi, mafkurasi,
diniy qarashlari kabi uzoq o‘tmishi mavjud. Barchamizga ma’lumki, bugungi kunda
turkiy xalqlarning ko‘p qismi Islom diniga e’tiqod qilishadi. Shu o‘rinda savol
tug‘iladi, Islom dini VII – VIII asrlarda bizning yurtimizga kirib kelgan bo‘lsa, bu
davrga qadar turkiy qavmlar qaysi dinga ishonishgan?. Ularda qanday urf-odatlar,
an’analar mavjud bo‘lgan? Binobarin, ayni hozirgi kunda Markaziy Osiyoning ba’zi
davlatlarida xususan, Qirg‘iziston, Qozog‘iston aholisining turkiylarning eng qadimgi
din sifatida qaralgan Tangrichilik diniga qaytishi uchun parlamentga murojaatlari
haqidagi chiqishlari kuzatilib turibdi. Ushbu savollarga javobni tariximizga nazar
solish orqali imkon qadar yoritib beramiz. Zero, Abdulla Qodiriy ta’biri bilan
aytganda moziyga qaytib ish ko‘rmoq xayrlidir. Turkiy xalqlarning tarixi, og‘zaki
ijodi, diniy e’tiqodlari yoritilgan bir necha ilmiy manbalar bor. Umumiy turkiylar
nomi ostida atalib kelingan xalqlar tarkibiga turli xil millat vakillari, jumladan,
o‘zbek, qozoq, qirg‘iz, boshqird, qoraqalpoq, turkman, uyg‘ur, ozarboyjon, gagauz,
usmonli turk, tatar, yoqut singari elatlar kiradi va ular eng qadimgi turkiy xalqlarning
avlodlari sanaladi.
Samarqandlik olim Abdurashid Abdurahmonov o‘z tadqiqotlarida qadimgi
turkiylarning bosh bo‘g‘ini sifatida o‘z davlatchiligini tuza olgan skiflarni, ulardan
so‘ng esa arshakiylar davlatini (yevropaliklar ularni kimmerlar deb nomlashgan),
Kengaras mamlakatini, keyinchalik Turk xoqonligini tuzgan turkiy xalqlarni keltirib
9

o‘tadi. Bundan tashqari ularning har biri ulkan hududlarda yashaganligi, Islom dinini
qabul qilgunga qadar ular totemizm, animizm, shomonizm, burhonlik, moniylik,
Tangrichilik, Zardushtiylik kabi eng qadimgi din va diniy shakllarga e’tiqod
etishganligini aytib o‘tadi 3
. Olim Ko‘k Tangri dinini turkiy xalqlarning eng avvalgi
dini bo‘lganligini, turkiylar osmonni Tangri sifatida oliy xudo va u yagona deb,
quyosh, oy, yulduzlarni esa ko‘k atrofidagi muqaddas jismlar sifatida
tushunishganligini, bu dinning moniylikdan farqlarini asoslab beradi. Ushbu
mulohazadan kelib chiqib tarixda Tangrichilik dini paydo bo‘lganligini, insonlar
mafkuraviy tarzda bu dinga xos marosimlar, bosh va yordamchi ilohlarga
topinishganligini anglaymiz. Binobarin, qadimgi turkiy va qadimgi oltoy xalqlari dini
Tangrichilik hisoblanib, dastlab qadimgi shumerlar miloddan avvalgi 3 mingyillikda
Tangriga sajda qila boshlashgan.
Til va etnik munosabatlarning rivojlanishi natijasida bundan 5-6 ming yillar
ilgari Qadimgi Shumerdan Oltoygacha bo‘lgan hududda protooltoy qabilalari
yashagan bo‘lib, ayni shu vaqtda Tangrichilik protooltoy xalqlarining insoniyat
tarixidagi ilk monoteistik dini sifatida shakllangan. Mil. avv. II mingyillikda
Mesopotamiyaga qadimgi somiy xalqlari, mil. avv I mingyillikda esa hozirgi Eron,
Afg‘oniston hamda Turon hududlariga oriy qabilalari ko‘chib kelganligi bois
protooltoylarning anchagina qismi Sibir, Xitoy, Oltoy taraflarga ketishib, ular oltoy
millati sifatida shakllanishgan. Ana shu oltoy xalqidan tarqagan turkiy, mongol,
tungus, manjur, koreys va yapon xalqlarida Tangrichilikning ildizlari bugungacha
saqlanib kelinmoqda. Oltoy xalqlarining turkiy guruhi sirasiga kiruvchi xunn, sak,
massaget, kushon hamda eftaliylar Tangrichilik diniga – yagona falak ruhiga e’tiqod
qilishganligi haqida manbalar mavjud 4
. Diniy qarashlar inson hayotida muhim rol
o‘ynaydi. Shu sababli ham diniy masalalar zamonning ziyoli kishilarni – olimlar,
tarixchilar, dinshunoslar, tilshunos va adabiyotshunoslarni ham bir xilda qiziqtirib
keladi. Dunyo dinlar tarixida ham Tangrichilik tarixi Zardushtiylik, Yahudiylik,
Hinduiylik, Jayniklik kabi dinlar qatorida, 9-sinf dunyo dinlar tarixi maktab darsligi
3
Abdurahmonov A.Turkiy adabiyotning qadimgi davri. – O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: Yangi asr avlodi,2005. – 13 -
14 b.
4
O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi. 2000-2005, T harfi, 92-93b.
10

orqali o‘quvchilarga yaqindan boshlab o‘rgatilish yo‘lga qo‘yilgan. Ushbu kitobda
osmon xudosi “Tangri” ga sig‘ingan qadimiy turkiy qavmlarning dini deb
Tangrichilik keltiriladi. Bu dinning dastlab paydo bo‘lishini miloddan avvalgi 2-
mingyillik oxiri va 1-mingyillikka taqaydilar.
Tarixchi olimlarning ma’lumot berishicha, oliy osmon xudosi shumerlarda
“Tengir”, qadimgi xitoylarda – “Tyan” nomlari bilan nomlangan deb fikrlaydilar va
shu asosda Tangri oliy xudo sifatida qaralgan 5
. Ushbu din Kushon shohi Kanishka
tomonidan buddaviylikni davlat dini etib qabul qilganidan avval mustaqil ta’limotga
ega din bo‘lib shakllanadi. Ko‘k Tangri e’tiqodiga ko‘ra butun koinotni yagona
hukmdor Tangrixon boshqaradi hamda u bir qancha yordamchi ma’bud va
ma’budalarini ham yaratgan. Darhaqiqat, ular sirasiga Umay ena, Erlik, Ulgen, Yer,
Suv, Olov, Chaqmoq, Yomg‘ir, Quyosh, Oy, Yulduzlar, Havo, Kamalak, To‘fon,
Momaqaldiroq ilohlari kiradi. Yuqoridagi nomlari sanalgan ilohlar tabiatga, osmon
jismlariga aloqador hodisalar bo‘lib, inson bu hodisalarda qandaydir kuch borligiga
ishonishgan va ularni muqaddas hisoblashgan. Tangrichilik ta’limotida bu
ma’budlarning o‘z vazifalari keltirib o‘tiladi. Qo‘shimcha tarzda bu din haqidagi aniq
ma’lumotlarni milodiy IV-V asrlarga tegishli bo‘lgan O‘rxun-Enasoy obidalarining
matnlarida turkiy xalqlarning Tangriga e’tiqod qilganligi haqida ma’lumotlar beriladi.
Uning ramziy belgilari ham yaratilgan. Uni quyidagi 1- 2 rasmlar orqali izohlasak
bo‘ladi.
5
Rahimjonov D.O, Najmiddinov J. H. Dunyo dinlari tarixi: darslik. – Toshkent: Toshkent islom universiteti, 2016. –
22 b.
11

Tangrichilik dini haqidagi manbalarni o‘rganish asosida har qaysi dinda
bo‘lgani kabi bu dinning asosiy qoidalari, insoniylik qoidalari, komillikning to‘qqiz
qoidasi mavjudligini E.Musurmonov ustozning izlanishlaridan bilib olamiz. Bu haqda
o‘zimizning maqolamizda ham atroflicha keltirib o‘tganmiz.
Tangrichilikning asosiy qoidalari:
1. Tangriga ishon, undan boshqa Xudo yo‘q;
2. butlarni o‘ylab topma;
3. faqat o‘ziga suyanib, o‘zingga ishonib ish ko‘r.
Insoniylikning besh qoidasi esa quyidagicha tavsiflangan.
Ota-onangni qadrla, chunki Tangri ular orqali senga hayot bergan; zaruratsiz
o‘ldirma, to‘g‘ri yo‘ldan adashma, o‘g‘irlik qilma, yolg‘on gapirma, hasad qilma.
Shuningdek, komillikning to‘qqiz qoidasi ham keltiriladi.
1. oxiratga ishon,
2. yaqining kulfatiga sherik bo‘lib, ko‘z-yosh to‘kishdan qo‘rqma,
3. o‘z eling urflariga amal qil,
4.haqiqatni izla va undan qo‘rqma kabi qoidalar jamlangan 6
.
Tangrichilik yangi paydo bo‘lgan din emas u qadimdan turkiylar orasida
mavjud bo‘lgan va uning ba’zi elementlari insonlar orasida hozirgacha saqlanib
kelinmoqda. Eng xavotirli tomoni shundaki, bugungi kunda hatto Islom dinini rad
etib, eski bobolarining diniga qayta qaytib, uni yana tiklamoqchi bo‘layotgan turkiy
qavmlar ham uchrab turibdi. Shu o‘rinda Tangrichilik dini, uning ta’limoti va iloh va
ilohalarining tarixi, genezisi, evolutsiyasi haqida ilmiy ishimda ilm sifatida yoritib
berayotgan bo‘lsam ham Islom dinini haq deb bilishimiz kerakligini, Tangrichilikka
qaytish xato ekanligini ta’kidlab o‘taman. Johiliyat davrida paydo bo‘lgan ushbu
diniy ta’limotda ham Tangriga sig‘inishganligi, uni yagona bosh xudo deb
bilishganligi uchun ham Islom dinini qabul qilishlari oson bo‘lgan. Chunki Haq din –
Islom dinida ham yagona Ollohga topinish bor ya’ni, u yakkaxudolik nazariyasidir.
Rus tarixchi olimi, geografi Lev Gumilev turkiy xalqlarning kelib chiqishi,
yashash tarzi, urf-odatlari, diniy qarashlari haqida atroflicha o‘rganib, XX asrning
6
Hilola Saidova. Turkiy mifologiyada Ko‘k tangri dini va uning bosh ilohi tangri obrazi // XORAZM MA’MUN
AKADEMIYASI AXBOROTNOMASI: ilmiy jurnal. – Xiva.: 2022, 143-144-b.
12

ikkinchi yarmida o‘zining mashhur “Qadimgi turklar” nomli asarini yaratadi.
Olimning shbu asari qadimgi turkiy xalqlarning Turk xoqonligi davrini Xitoy, Eron,
Old Osiyo, Yevropa mamlakatlari tarixi bilan bog‘lagan holda tarixiy ma’lumotlarni
yoritib beradi. Dunyoning anchagina qismida katta o‘rin egallagan turkiy xalqlarning
o‘tmishi juda qiziqarli hamdir. Lev Gumilevning turkiylar e’tiqod qilgan Tangrichilik
diniga oid qarashlariga kelsak, u ham boshqa turkiyshunos olimlar kabi turkiylarning
ibtidoiy deb atashga qarshiligini aytadi. U turklarni turqutlar deb nomlaydi va
ularning diniy qarashlariga tegishli ma’lumotlar Xitoy manbalarida ham
keltirilganligini ta’kidlaydi. Bu manbalar “Veyshu" va “Suyshu” deb ataladi. Turkut
xalqining ko‘kka e’tiqodi – yagona Tangriga sig‘inishlari O‘rxun bitiklarida ham
keltirib o‘tilganligini A.A Popov fikri bilan to‘ldiriladi 7
. “Avval yuqorida moviy
osmon, quyida qora yer bo‘lgan, Ular o‘rtasida inson bolalari paydo bo‘ldi” – deydi
rus olimi A.A Popov. Ushbu fikrlar tarixda turkiylarning haqiqatdan ham
Tangrichilik dinining mavjudligini ko‘rsatib turibdi.
Bundan tashqari, L. Gumilevning ilmiy izlanishlarida “Oliy ruh”
tushunchasining qo‘llanilishi hamda tangrichilik bilan diniy shakllardan biri bo‘lmish
shomoniylik o‘rtasida integratsiyalashuv jarayoni hosil bo‘lgani haqida so‘z boradi.
Unga ko‘ra shaman oliy ruhi Xudo deb nomlangan. Xudo komponenti forscha Kuday
so‘zidan olingan bo‘lib, Tangri so‘zi o‘rnida ham baravar qo‘llanilavergan 8
.
Shomoniylik asli evenk tilida shaman ya’ni ruhoniy ma’nosini ifodalab, ushbu din
shaklining asosi ezgu va yovuz ruhlarning inson hayotiga ta’sir etishiga ishonishdan
iborat. Tarixchi Geradot shomonlikning tarixi miloddan avvalgi XI asrlarga oidligi
haqida ma’lumot beradi. Kelajakda sodir bo‘ladigan voqealarni shomoniy ruhoniylar
oldindan aytib bera olganlar. Ushbu din shaklini turkiylar qom deb nomlashgan 9
.
Ruhoniylar fol ochish, qamchisini doirasiga urish bilan insonlarni yonida jazavaga
tushishadi. Bu shaklning hozirda saqlanib qolgan elementlari ham saqlanib
kelinmoqda folchilar misolida. Tarix o‘rganilgan sari o‘tmishning ochilmagan
qirralari bizga yangi ma’lumotlarni ulashaveradi. Markaziy Osiyo hududida
7
Попов A . A Тавгийцы, 48-б
8
Гумилев Л. Н Кадимги турклар. Тошкент: Фан нашриёти, 2007, - 88 б.
9
Abdurahmonov A . Turkiy xalqlar og ‘ zaki ijodi . – O ‘ quv qo ‘ llanma . – Samarqand , 2006. – 29 b .
13

Islomgacha bo‘lgan vaqtda Tangrichilik diniga turkiylar e’tiqod qilishganligini
ko‘rsatuvchi yana ko‘plab olimlarimiz o‘z tadqiqotlarida keltirishadi. Ularning
fikrlari bilan ham tanishib o‘tamiz. Jumladan, samarqandlik adabiyotshunos olim I.
Sulaymonov deydi: “Ko‘k Tangri oldida men o‘z burchimni o‘tadim, sizlarga
beraman yurtimni. Ushbu misralar “O‘g‘uznoma” dostonidan olingan bo‘lib,
yuqoridagi fikrlar ushbu dostonning qadimgi turkiylarning Ko‘k Tangriga e’tiqodi
vaqtida yaratilganligini ko‘rsatadi”. Olimning fikricha ushbu din osmon jismlarini
muqaddas biluvchi Moniylikka o‘xshash ammo farqi shundaki Tangrichilikda yagona
bosh iloh osmonda yashovchi, bizni kuzatib turuvchi sifatida Tangri tushunilgan.
Moniylar esa quyosh va yulduzlarga sig‘inishgan 10
.
Tangrichilikning dinining moniylikdan mutloq farq qilishi borasida
adabiyotshunos olim A. Abdurahmonov ushbu fikrlarni qayd etadi: “Moniylarning
osmon jismlarini muqaddas sanashlari, ularni Xudo sifatida qabul qilishlarieski
davrlarga xos tushuncha bo‘lib,bunday qarashlar qadimgi davrdagi Kichik Osiyo
xalqlari, xususan, shumerlar hayoti hamda adabiyotida o‘z aksini topagan. Hatto
turkiylarning massaget qavmi ham quyoshni yagona xudo deb tan olishi haqida
aytilgan. Ko‘k Tangrida esa butun osmon yuzasi Xudo deb tushuniladi” 11
. Ustozning
fikrlari orqali biz turkiylar butun osmon yuzini Tangri deb tushunishganligini va
shuning uchun ham samoda joylashgan Quyosh, Oy, Yulduzlarni ham muqaddas deb
hisoblashganligini anglaymiz. Ushbu tushunchalar to‘g‘ri deb o‘ylayman chunki
qadimgi turkiylarning og‘zaki ijodiga mansub dostonlari, tarixchi olimlarimizning
izlanishlarida, shuningdek toshbitiklardagi satrlar ham olimning fikrini dalillaydi.
O‘rxun yozuvlaridan biri bo‘lmish “Kul tegin” yodgorligida ham kichik ham
katta yozuvda Tangrichilikning bosh ilohi Tangri haqida parchalar yozib o‘tilganligi
haqida mulohaza yuritiladi.
Tangri toq.Tangridan bo‘lgan
Turk bilga qog‘on bu yerga o‘lturdim.
So‘zimni tugal eshitgil.
10
Sulaymonov I . I Turkiy adabiyotning qadimgi davri . – O ‘ quv qo ‘ llanma . – Samarqand , SamDU nashri , 2019, 42-
bet .
11
Abdurahmonov A . Turkiy xalqlar og ‘ zaki ijodi . – O ‘ quv qo ‘ llanma . – Samarqand , 2006. – 27-28 b
14

Ushbu misralar Turk xoqonlarining o‘zlarini Tangridan bo‘lgan ya’ni
Tangrining xohishi bilan taxtga o‘tirganman, u yagonadir ma’nolarini ifodalaydi 12
.
Ma’lum ma’noda tarixiy-badiiy asarlar ham tarixni ko‘rsatishga xizmat qiladi.
Tarixdan ma’lumki, butun dunyoda ng ko‘p imperiya yaratgan va qurgan
davlatchiligi eng uzoq muddat yashagan xalqlardan biri turkiy xalqlar bo‘lishgan.
Ushbu xalqning qariyb 2500 yillik tarixi davomida ular turli xil sinovlarni
boshidan kechirishgan. Bu sonlar kam vaqtni anglatmaydi. Ayni shu zamongacha
turkiy xalqlarning mafkurasi, e‘tiqodlari, yozuvlari, urf-odatlari o‘zgarishda ham
bo‘lgan. Albatta, bizda ushbu tarix qiziqish uyg‘otashi tabiiy hol. Tangrichilik dini
Turk xoqonligi davrida, ko‘k turk davlatida ham o‘z ahamiyatini saqlagan. Turk
hukmdorlarini shuning uchun ham chinliklar “Tang-li Qu-tu” turkcha Tangri va
Qut deb atashganlar.
Turkiyalik tarixchi olim, professor Usmon Turon ham turkiy xalqlarning
mafkurasiga oid kitob yozib, unda qadimgi turklarning tarixi, nomi, irqiy
xususiyatlari qatorida ushbu xalqlarning eski dini sanalmish Tangrichilikka ham
e’tibor qaratadi. “Turklar yerlarning va ko‘klarning xoliqi bo‘lgan yagona
Tangriga ishonishadi. Unga sig‘inib qurbonlik qilishadi” – deydi Zeofilaktos. Olim
qadimgi turklar boshqa din va madaniyat ta’siriga uchraganligi hamda shomoniylik
ko‘chmanchi jamoalar orasida kuchli ildiz otganligini qayd etish bilan birga
Xunnlar davrida “Tangri” kalimasi ikki ma’noda foydalanilganligini ifodalagan.
Ko‘k turklar hokimiyati davridayoq hukmdorga “Tangri kuni” nomli unvon berish
urfga kirgan va “Tangri birligi” ishonchi paydo bo‘lgan. Tangrining marhamati
ham g‘azabi ham turkiylar bajaradigan amallarga bog‘liq deya ishonishgan. O‘rxun
bitiklarida yer, osmon va jamiki mavjudodlaar yaratuvchisi, insonlarning barcha
yaxshi hamda yomon taqdirlarini belgilovchi zot “Tangri” deb keltiriladi 13
.
Vizantiyalik tarixchi olim Zeolifaktos qadimgi turklar tuproq, olov, suv, va havoni
muqaddas bilishib, yerlar va ko‘klarning yaratuvchisi bo‘lgan yolg‘iz Tangriga
sig‘inishgani hamda unga atab sigir, ot, qo‘ylarni qurbonlik qilishganli,
12
Qayumov A. Qadimiyat obidalari. Toshkent: G‘. G‘ulom nomidagi adabiyot va san’ati nashriyoti, 1972, - 134 b
13
Usmon Turon. Turkiy xalqlar mafkurasi. Toshkent: Yangi asr avlodi, 2021, - 75 b
15

shuningdek, kelajakni bashorat qiluvchi qomlari borligi haqida yozgan. Shubhasiz,
ushbu fikrlar A.Abdurahmonov, Usmon Turon, N.Rahmonov kabi olimlarning
fikrlari bilan bir xillikni tashkil etmoqda.
Sayyoh Marko Poloning qarashlari ham ahamiyatli. U turkiy qavmlarning
Tangrichilik dini haqida turkiylarning eng yuksak hamda yakka bo‘lgan samoviy
Tangriga topinishi ammo faqat hayoti va salomatligi uchun duo qilishlarihaqida
fikr bildirib, ushbu mavzuga aniqlik kiritib o‘tadi. Diniy qarashlar ular e’tiqod
qilayotgan har bir xalqning mafkurasiga, yashash tarziga, adabiyotiga, madaniyat
va yozuvning taraqqiyotiga ham o‘z ta’sirini o‘tkazadi. Tangrichilik dini davrida
turklarda ko‘k turk yozuvi shakllanib, ancha vaqt mobaynida foydalanib kelingan.
Buyuk tilshunos olim Mahmud Qoshg‘ariy ham turklarning ruh haqidagi
aqidalariga ko‘ra ruhlar yilda bir marotaba o‘zlari makon qilgan joylarga ziyorat
uchun kelishlari va Tiki deya un berishlariga ishonishgan 14
. Oliy Tangri
tushunchasiga ega bo‘lgan qadimgi turkiylar ruhning abadiy yashab qolishiga,
oxirat hayotiga, yaxshilik hamda yomonlikning mukofot va jazosi berilishiga qattiq
ishonganlar. Shu sababli ham O‘rxun-Enasoy bitiklaridan bilib olamizki, agar
kimdir vafot etsa, u yo yuqori osmonga, yoki quyi yerga ruh uchib ketishadi.
Garchi Tangrichilikning muqaddas kitobi, ibodat ishlarini qilishi uchun masjidlari
(bo‘lgan yo bo‘lmaganligi bizga noma’lum) bo‘lmasada ularda jannat, do‘zaxning
nomlari bo‘lgan. Jannatni uchmak deb, do‘zaxni esa tamug‘ deb atashgan. Islom
dinimizda esa bular o‘z holatida Jannat va do‘zax deb qo‘llanilaveradi.
Umumlashma holda ular kunlik ibodat qilishganmi yoki yo‘q bu aniq emas hamda
ularning jahon dinlaridagi kabi aniq bir kitoblari mavjud emas. Ya’ni bu haqda
aniq bir dalil, manba hozircha aniqlanmadi. Shu sabab ham u insonlar ongida,
baxshilar asarlarida saqlanib qolgan. Ko‘k turklar insonga yordam beruvchi ezgu
ruhlar Tangri atrofida yig‘ilishadi deya tasavvur etishgan. Bu xalqlarning ruhlarga
ishonishlari haqida Ibn Fodlan turkiy xalqlardan biri sanalmish o‘g‘uzlardan
o‘g‘zaki eshitgan rivoyatni keltiradi. Bir keksa kishining vafot etgan qo‘shnisini
ko‘rishi, u esa qarindoshlaridan shikoyat qilib, xafa ekanligini aytishi hamda
14
Mahmud Qoshg‘ariy. Devonu lug‘otit turk (S.Mutallibov tarjimasi). III tom. – T.: 1960-1963, 376 b
16

qarindoshlarini bu voqeadan voqif etgach, marhumning qabriga yaqinlarining
qurbonlik qilishi, marhum yana qo‘shnisining tushiga kirib qarindosh va
do‘stlaridan xursandligini aytish voqealari ham turkiylarning ruhlarga
ishonishlarini bildiradi.
Usmon Turon turklar haqida gapira turib oltoy turklarining “Yaratilish
afsonasi” si voqealarini keltirib, ularning Tangrichilik va shomoniylikni
birlashtirgan holda monoteistik din sifatida ko‘rishlari haqida xabar beradi.
Tangrichilikda xalqning aynan doimiy ibodatxonalari bo‘lmaganligi haqida fikrlar
bor. Agar turkiylar ibodat qilishni istashsa, ko‘kka qo‘llarini ko‘tarishib duo qilib
olishavergan deyiladi olimning kitobida.
Samarqandlik olim Musurmonov E ustoz ham Ko‘k tangri dini bo‘yicha
mulohazalarini turkiylarning mil.avv 2 mingyillikda paydo bo‘lgan Buyuk Ipak
Yo‘li magistralida joylashuvi boshqa xalqlar bilan o‘zaro savdo-sotiqning
rivojlanishi bilan bir qatorda xalqlar orasida madaniyat, til, mifologik qarashlar,
din masalasida ham ta’sir etganligini bayon etadi. Ustozning izlanishlarida
turkiylarning xitoyliklar bilan adabiy aloqalari natijasida yuzaga kelgan
Tangrichilikning elementlari, qarashlari bilan xitoyliklardagi mifologik tasavvurlar
deyarli bir xilda ekanligi yoritiladi. Shuningdek, olamning yaratilishi Tengri
hamda Pangu voqealari bilan dalillanadi. O‘zbeklarning qadim ajdodlari chinliklar
kabi osmonni Tengri saltanati sifatida qarashganki, shuning uchun bu ikki xalqning
ilohlar panteoni haqidagi mifologik tasavvurlari juda o‘xshash holda ifodalanadi.
Turkiy folklordagi bunday olam va odamning paydo bo‘lishi bilan aloqador miflar
bilan chinliklardagi miflari juda o‘xshash 15
. Bu jarayon ularning bir genezisdan
tashkil topishini ham ifodalaydi. O‘xshashlik miflarda keltirilgan bo‘lib, ular
asosan kalendar, qahramonlik, kosmogonik, hayvon va maxluqlar haqidagi
miflardir. Biz Tangrichilik dini haqida ma’lumot beruvchi eng qadimgi
manbalardan uning genezisi, tarixi, uning bosh va yordamchi ilohlari haqida
15
Musurmonov E.R. Buyuk ipak yo‘li qadimgi o‘zbek-xitoy adabiy aloqalari. Monografiya. – Samarqand: SamDU,
2021. – 17 b
17

bilishimiz mumkin. Bunday manbalarga “Tosh bitiklar”, “Irq bitigi”, “Oltin
yorug‘”, “O‘g‘uznoma”, “Qo‘rqut ota kitobi” singarilar misol bo‘ladi.
Ushbu din haqida ko‘pchilik tadqiqotchilarda qiziqish paydo bo‘lgach, qator
maqolalar yozilgan. Bu ham uning ahamiyatini bildirib turadi. Musurmonov E.
ustoz Tangrichilikning ba’zi elementlari Samarqand, Qashqadaryo, Surxondaryo,
Qoraqalpog‘iston tomonlarda hanuzgacha saqlanib qolganligini, ulug‘ ajdodlar,
ota-bobolar ruhlaridan yordam so‘rab duolar qilish, azada uvvos solib yig‘lash,
daraxtlarga iplar bog‘lash, marhumga is chiqarish kabi ishlar insonlar orasicha
bajarilib kelinayotganligini keltiradi 16
.
Turk xoqonligi davrida yashagan xalqlarning bir qismi ko‘pxudolikka
e’tiqod qilgani bilan birga ularda osmon xudosi Tangriga ishonch bildiruvchi
Tangrichilikka ham aholining ko‘p qismi sig‘inishgan. Bu dinning ta’limotiga
ko‘ra, osmonda Buyuk samo ruhi makon topgan va bu esa O‘rta Osiyo hududida
shakllangan kosmogonik qarashlarni kelib chiqishiga zamin bo‘lgan. Avvalo, ikki
tangri paydo bo‘ladi. Ularning birinchisi Tangri Umay bo‘lib, uning Sumera
tog‘ining yuqori qavatida yashaganligi aytiladi. Keyin uning etak qismidan Ona
O‘t xudo vujudga keladi biroq bu din turklar orasiga Islom dini kirib kelgach, o‘z
ahamiyatini qisman yo‘qotadi 17
. Shunday bo‘lsada turkiylarning Oltoy guruhi bu
dinga hozirgacha amal qilib kelishadi.
“Oltoylar” asari muallifi Ahmad Bo‘ronov ustozning ilmiy izlanishlari biz
fikr yuritayotgan mavzuga bog‘lanadi. Qadimgi turkiylarning ajralmas tarkibiy
qismi Oltoy xalqlari hamdir. Aslida bu o‘lka aholisi juda kamchilikni tashkil
etsada, ularning milliy qadriyatlari, etnik xususiyatlari, tili, san’ati, dini hamda u
yerda joylashgan tarixiy yodgorliklari bugungacha olimlarni o‘ziga mahliyo qilib
keladi. Oltoylar haqida so‘zlashimizdan maqsad, avvalo, ular eski turkiy
qavmlardan biri ekanligi, keyingi sabab esa ularning Tangrichilik dinida
bo‘lganliklaridir. Eng ahamiyatlisi jihati shundaki, oltoy tili “Tosh bitiklar” tiliga
yaqin tarzda bo‘lgan. Bu esa qadimiy manbalarni o‘rganishni osonlashtiruvchi
16
https://turkona.uz/turkiylarning-eng-qadimgi-dini/
17
Sultanova R. From Shamanism to Sufism Women// Islam and Culture in Central Asia. L.: “I.B.Tairus”. 2011,- 2-4 b
18

omil o‘lib xizmat qiladi. Taniqli tarixshunos olim Lev Gumilev Oltoy hududi va
aholisini e’zozlab, uning madaniyatlarni o‘zida saqlovchi eng qulay joy deb
ta’riflab o‘tadi 18
. Albatta, ushbu mulohazalar o‘z isbotini topgan. Bunda 1929-yilda
akademik S.I.Rudenko tomonidan topilib o‘rganilgan V asrga oid eng qadimgi
gilam misol bo‘ladi. Bilamizki, turkiy xalqlar butun dunyoning har tomoniga
tarqab ketgan, turli e’tiqodda bo‘lgan ildizi va kelib chiqishi bir bo‘lgan
qavmlardir. Ushbu gilam Paziriq yodgorligi deb nomlanib, uning o‘rganilishi
natijasida turkiy, tungus-manjur, mo‘g‘ul tillarini o‘z ichiga olgan oltoy tillari
oilasi aynan Oltoy hududida shakllanganligini ko‘rsatadi.
Ustoz Anvar Bo‘ronov Tangrichilik dinini saqlab qolgan xalq sifatida
Kavkaz, Oltoy, Turkiya hududlarida istiqomat qiluvchi oltoylarni sanab o‘tadi.
Osmonni Tangri o‘zagi asosida moviy rangda bo‘lganligi bois Tengiz shaklida
ham ko‘rganlar. Tog‘li Oltoy xalqlarida qadim davrlardan e’tiqod
ta’qiqlanmaganligi uchun ham bu qavmlarda jahon dinlari, milliy dinlar va
shomoniylik, animizm, panteizmning ham elementlari ko‘rinadi. Olimning
taqdiqotlari oltoylarning Tangrichilik va shomonizmni sinkretizm asosida
birlashtirilgan diniy shaklga topishinishlarini ko‘ramiz. Bu qadimiy qavm hozirgi
kunda tangrichilik timsoli sifatida yuqori qismida romb tasvirlangan xochdan
foydalanishmoqda. Ularda butun Tangriga e’tiqod poleteistik xarakterda bo‘lib, bir
qancha xudolar, ilohlar va ilohiy kuchlar ustidan hukmronlik qiluvchi kuch sifatida
Tangriga ishonishdir. Tangri so‘zini ular o‘zlarining tillarida “ng” harfini qo‘shib
“tanggir” tarzida aytishadi.
“Tengri xoqonlarga donolik va hokimiyat beradi. Biz Bilga xoqon sharafiga
yodgorlikda o‘qiymiz: “Otam vafotidan so‘ng turkiy Tengri (Osmon) va turkiy
muqaddas Yer-Sub (Yer va suv) irodasi bilan xon bo‘ldim”. “Davlatlarni
(xonlarga) beradigan Tengri, turkiy xalqning nomi va shon-shuhratini
yo qotmasligi uchun meni xoqon deb o ylash kerak”. Xoqonlar taxtga o‘tirgandanʻ ʻ
so‘ng, u xalq va zodagonlar uchun davlat patriarxi bo‘ldi. U Tengrining o‘g‘li
sifatida qadrlanadi. Tengri xoqonni o‘z xalqiga beradi, xoqonga qarshi gunoh
18
Л . Н . Гумилев . Древние тюрки . М .: АСТ ), Стр . 89.
19

qilganlarni jazolaydi, “xoqonga ko‘rsatma beradi, davlat va harbiy ishlar bilan
shug‘ullanadi” 19
. Olimning fikrlari bitiktoshlardan olingan.
Ularning folklori, marosimlari ham, totemizmga oid qarashlari ham,
dunyoqarashi ham aynan Tangrichilik ruhi bilan sug‘orilganligi bizga bu eng
qadimgi dinning ularning hayotida tutgan ahamiyatini ko‘rsatadi 20
. Bir so‘z bilan
aytganda turkiy va oltoy xalqlarining eng qadimgi dini Ko‘kka e’tiqod qo‘yuvchi
Tangrichilik dini mavjud bo‘lgan. Yuqoridagi manbalar buni tasdiqlaydi.
19
Klyashtorny S.G. Mythological scenarios in Runic monuments // Turkological Collection. M., 1981.131
20
Буронов А. Олтойлар. Тошкент, 2017, - 74 – 76 с
20

1.2. Qadimgi turkiy xudolar panteonidagi bosh iloh – Tangri hamda ayol
ma’buda – Umay enaning mifologik kelib chiqishi va o‘ziga xosligi.

Insoniyat hayotida uning bir qismi sifatida yashab keluvchi har bir dinning
o‘z ta’limoti, kitoblari, muqaddas sanaluvchi iloh va farishtalari bo‘ladi. Faqat bu
dinlar o‘rtasida farqlanishi mumkin. Biz ilmiy ishimizning birinchi faslida fikr
yuritgan turkiy qavmlarning eng qadimgi dini – Tangrichilik dinining mifologik
ma’bud va ma’budalari haqida, ularning panteonda tutgan o‘rni to‘g‘risida ushbu
faslda turkiylarning tasavvurini tahlil etamiz. Avvalo, panteon so‘ziga ta’rif berib
o‘tamiz. “Panteon” so‘zi yunoncha pantheion so‘zidan olingan bo‘lib, ibodatxona
izohini beradi. Dastlab II asrda Rimda qurilgan yarim doira shaklida qurilgan
qirrador gumbazli inshoot panteon deya atalgan. U o‘rta asrlarga kelib cherkovga
aylantirilgan chunki bu hududning aholisi nasroniylikka o‘tishgan. Uning ikkinchi
ma’nosi esa mashhur shaxslar maqbarasi demakdir 21
. Har qanday dinning o‘z
muqaddas ilohi va yordamchilari haqida keltiriladi. Misol uchun, Zardushtiylikda
asoschisi Zardusht, uning yordamchilari esa Mitra, Anahita, Ahriman. Islom dinida
esa barcha mavjudotlarning yaratuvchisi Olloh, va uning farishtalari esa Jabroil
alayhissalom, Azroil kabilar keltiriladi. Biz turkiy xudolar panteoni deb
Tangrichilik dinida turkiy qavmlar muqaddas sanagan bosh va yordamchi ilohlarni
birlashtirgan holda ramziy tarzda shunday nomladik. Chunki ibodatxona ibodat
qilinadigan joyni ifodalaydi.
Turkiylar ham osmon ilohi Tangrini oliy xudo deb, uning yordamchi kichik
ilohlari Umay ena, Erlik, Ulgen, Ulkan, Yer-suv, Chaqmoq, Shamol kabilarni
tasavvur qilishgan. Islom dinida biz Ollohga, uning payg‘amlarlariga, muqaddas
kitoblariga ishonamiz. Tangri so‘zining bugungi kungacha Olloh ma’nosida
ishlatilinib kelinishi hech kimga sir emas. Shu jihatdan Tangri va Umay ona
haqidagi mifologik qarashlarni yoritib beramiz. Ba’zi olimlarimiz ularni mifologik
tomondan kultlar sifatida o‘rganishgan.
21
https :// uz . wikipedia . org / wiki / Panteon / O ʻ zME . Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
21

Oliy yaratuvchini arab tilida Olloh, fors tilida Xudo, qadimgi turk tilida esa
Tangri deb nomlaymiz. Dastavval, Tangrining paydo bo‘lishida doir
tadqiqotchilarning fikrlarini tahlil etamiz. Adabiyotshunos va folklorshunos olim
E.Musurmonov o‘z tadqiqotlarida dunyoning mifologik paydo bo‘lishini Tangri
bilan bog‘laydi. Olimning qarashlariga ko‘ra Ko‘k Tangri dinining bosh ilohi
Tangrining genezisi Xitoy xalqining afsonaviy qahramoni Panguning yaratilishi
o‘rtasidagi o‘xshashlik mavjud va bu tuxum afsonasi bilan aloqador. Mifologiyaga
ko‘ra ikki xalqda ham bosh yaratuvchi osmon bilan bog‘liq. Ustozning dunyoviy
tuxum talqiniga oid ishlarida keltirilishicha, avval osmon ham yer ham mavjud
bo‘lmagan zamonda ulkan dengiz yer yuzini qoplab turgan. Uning ichida oq
yorug‘lik paydo bo‘lib, undan tovlanuvchi tuxum hosil bo‘lgan. Ilohiy tuxumning
shakli ovalsimon shaklda, oyoq-qo‘li bo‘lmay biroq harakatlana olgan. Qanotsiz
ucha olib, ichida qandaydir tovush bor edi. Insoniyat yaratuvchisi Tangri uning
ichida uzoq muddat uyquda yotganligi haqida keltirilib, u uyg‘ongach tuxumdan
chiqish chorasini izlashi va tuxumning ichidan po‘lat nayza va bolg‘a topishi
haqida aytiladi. Tangri bu qurollar bilan tuxumni yorib, tashqariga chiqadi va
tuxumning yuqori qismidan samoni, quyi qismidan esa qo‘ng‘ir yerni yaratadi 22
.
Albatta, bu mifologik tasavvur namunasi hisoblanadi. Miflar ham o‘z- o‘zidan
paydo bo‘lib qolgan emas. Ular ham ba’zida Arastu ta’kidlaganidek, haqiqatdan
xabar beruvchi yolg‘on hikoyalardir. Xo‘sh, Tangri olamni yaratgan bo‘lsa, uning
o‘ziga xosligi nimada?
Tangri so‘zini Nasimxon Rahmonov ustoz kult sifatida talqin etib, bu so‘z
xudo ma’nosida turkiy mifologiyada keng tarqalgan timsol sifatida keltiradi.
Shuningdek, u insoniyatni yovuz kuchlardan saqlovchi himoyachi sifatida ruhiy
kuchga ega yuqori olamni ifodalaydi. Ushbu fikrlarni isboti sifatida To‘nyuquq va
Kul Tegin bitiklaridan parchalar keltiradi. Unga ko‘ra Turk xoqonligi
hukmdorlarining qo‘shni davlatga tobe bo‘lishi sabablarini Tangri bilan
22
Musurmonov E . R . Xitoy va turkiy folklorda dunyoviy tuxum talqini . Termiz , Konferensiya materiallari , 2019, - 335
b .
22

bog‘laydi 23
. Bundan tashqari u Umay kulti haqida o‘z qarashlarini keltirib o‘tgan.
Bu haqda Umay ena haqidagi qismida xabar beramiz.
Tengri so‘zining etimologiyasiga qarasak, u oltoylarda tengri, tengeri; shors
xalqida tegri; xakaslarda tigir; tuva deer; chuvashlar tura; yoqut qavmi tang‘ara;
mongollar tenger, tengri; qalmoqlarda tenger shaklida mifologik qarashlarda
uchraydi. Mohiyatiga ko‘ra bu termin xunlarning osmon ma’nosini beruvchi
“chenli”, xitoylarning “dingir” komponentiga yaqin turadi. “Tengri” so‘zi
daniyalik runshunos olim Vilgelm Toms tomonidan Tosh bitiklardan o‘qigan
dastlabki so‘z bo‘lgan. Bu voqea 1893-yilda yuz bergan 24
. Bundan Tangrining turli
turkiy xalqlarda o‘z til jihatidan nomlanishi mavjud bo‘lganligini, O‘rxun
yodgorliklarida Tangri ilohi haqida keltirilganligini anglaymiz.
Ustoz A.Abdurahmonov Tangrichilikni eng qadimiy dinlardan ekanligini
qayd etish bilan birga Tangri bu - osmon yuzidir deb ta’riflaydi. Hamda Tangri
falakning egasi, boshqaruvchisi, uning atrofida joylashgan Quyosh, Oy, Yulduzlar
esa muqaddas tushunchalar ekanligini qo‘shimcha qiladi. Olimning kuzatishicha,
Ko‘k Tangri olamga hayot, insonlarga esa jon beradi va istasa uni qaytarib oladi.
Turk xoqonlari ham uning xohishi ila taxtga chiqadilar deya ta’kidlaydi 25
. Bosh
iloha sifatida ta’riflanayotgan ma’budning qanday ko‘rinishga egaligini hech kimsa
bilmagan va uni bosh yaratuvchi xudo deb, tushunib uning makoni faqat osmon
deb tasavvur etishgan. Undan madad so‘rash uchun qo‘llarini ko‘kka
cho‘zishganlar. Ular Tangriga qurbonliklar ham keltirishgan. Tangrichilikning
e’tiqodi turkiylar orasida shomoniylik aqidalari bilan birlashib ketgan. Bu haqida
yunon tarixchisi Zeolifaktos qarashlari turkiylarning to‘rt unsurni: tuproq, suv,
havo va olovni muqaddas hisoblashib, falakning egasi bo‘lgab yagona Tangriga
ishonishgan, unga atab sigir, qo‘y, otlarni qurbonlik ham qilishganligini
ko‘rsatadi. Ularda kelajakni avvaldan aytib bera oluvchi qomlari ham bo‘lgan
23
Nasimxon Rahmonov . O ‘ zbek adabiyoti tarixi ( eng qadimgi qavrlardan XV asrning yarmigacha ). - O ‘ quv
qo ‘ llanma . – Toshkent : Sabo - standart nashri , 2017, - 15 b .
24
Musurmonov E . R . Buyuk ipak yo ‘ li qadimgi o ‘ zbek - xitoy adabiy aloqalari . Monografiya . – Samarqand : SamDU ,
2021. – 20 b .
25
Abdurahmonov A . Turkiy xalqlar og ‘ zaki ijodi . – O ‘ quv qo ‘ llanma . – Samarqand , 2006. – 28-29 b
23

deyiladi olimning fikrlarida 26
. Bugungi kunda qomlar turkiy xalqlar orasida
folbinlar. Kokinlar nomi bilan yuritiladi. Insonlar mafkurasida qolib ketgan
Tangrichilikka oid qarashlar Islom dinida keltirilmagan amallarni bajarishga olib
kelmoqda. Bu haqda marosimlar bo‘limida yakdil fikrlarni berib o‘tamiz. Tangri
atamasi O‘zbekiston milliy ensiklopediyasida ikki ma’noda keladi. 1.Xudo, Olloh
so‘zlarining sinonimi tarzida ya’ni u Tangrichilikdagi xudoning nomini anglatadi.
2. Islom dinini ommaviy holda qabul etgan turkiy qavmlarlarda bu so‘zdan
foydalanishadi. O‘zbeklarda Ollohning nomlaridan biri sifatida ishlatiladi.
Shuningdek, ushbu manbada bu termin turli xalqlarda turlicha nomlanishi, mil.avv
mingyillikka oidligi ham beriladi 27
. Hozirga qadar bu so‘z xalqimiz orasida
“Tangri”, “Tangri taolo”, “Tangri qo‘llasin” shakllarida ishlatilinib kelinmoqda.
Din tarixi kitoblarida Ko‘k Tangri dinining osmon xudosi Tangri va u moviy
samo, buyuk falakning sohibi. Uning doimiy va azaliy Makoni ham osmonligi
haqida aytiladi. “Milodiy IV-V asrlarga tegishli O‘rxun -Enasoy yodgorliklari
matnlarida Tengri yagona, azaliy, abadiy, hayot beruvchi, yaratuvchi, o‘ldiruvchi,
hukm qiluvchi, yordam beruvchi, jazolovchi, bandaning duosini qabul qiluvchi,
himoya qiluvchi, marhamatiga oluvchi, hamma narsani biluvchi, insonlarga ilm
beruvchi va yo‘l ko‘rsatuvchi sifatlar bilan maqtalgan” 28
. Turkiy xonlarni taxtga
chiqishiga, ularning mustaqil davlat tuzishiga ham yordam beruvchi sifatida Tangri
tushunilgan. Bu haqda Kul tegin va Bilga xoqon bitiklarida parchalar mavjud. Turk
xoqonligi tashkil topishi va ikkiga ajralishi vaqtida ham ularning mafkuraviy asosi
shamanlik e’tiqodi ekanligi ya’ni ajdodlar ruhiga, Osmonga va yer-suvga,
bolalarning va jangchilarning homiysi Umay ma’budasiga sig‘inishi haqidagi
ma’lumotlar ham yuqoridagi darslikda keltirib o‘tilgan. Darhaqiqat Turk
xoqonligining mafkurasida xoqonlik “el” deb nomlanib, tarixiy manbalarda u
“mangu el”, “Tangri el”, “turk eli” kabi iboralar bilan atalgan. Xoqon va elning
Ashina xonadoniga “Turk buduni” ga Tangri tomonidan berilganligiga hamda agar
26
Osman Turan. Turk cinon hakimeyiti mefkurasi tarihi: GILD. 1: - Istambul, 1993. – 54 b.
27
O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi. 2000-2005, T harfi, 90 b.
28
Rahimjonov D O, Najmiddinov J.H…Dunyo dinlari tarixi: 9-sinf uchun darslik. – Toshkent: Toshkent islom
universiteti, 2016. – 22-23 b.
24

ular davlatni yaxshi idora eta olmasalar Tangri hokimiyatni qaytarib olganligiga
ishonishgan.
Tangrichilikka oid ma’lumotlar to‘plagan samarqandlik olim E.Musurmonov
ustoz Tangri ma’budi haqida asosli fikrlarni qayd etadi. Xususan, Vizantiya
tarixchisi Feofilakt Simokatta o‘z taqdiqotlarida milodiy 595-yilda turklar olovni
e’zozlashi, havo va suvni ulug‘lashi, unga madhiyalar bitganligi ammo ular Osmon
va Yerni yaratgan yagona Tangriga sig‘inganligi haqida yozib qoldirgan. Shu
o‘rinda olov zardushtiylik ta’limotida muqaddas sanalganligini eslatib
o‘tmoqchimiz. Bizningcha bu qarashlar xalqlar orasida turli diniy qarashlarning
aralashuvi natijasi bo‘lishi mumkin. Tengriga topinish kerakligi haqida
Tangrichilikning asosiy qoidalarida aytiladi 29
.
Turkiy qavmlarning Tangrini muqaddas bilishganlari hamda Tangrichilik
dinida bo‘lishganligini turkiy xalqlarning og‘zaki ijodiga mansub bo‘lgan
“O‘g‘uznoma” dostoni ham isbotlay oladi. Unda quyidagi parcha keltiriladi:
Kunlardan bir kun
O‘uz xoqon bir yerda Tangriga yolvorar
Edi. Qorong‘u tushdi. Ko‘kdan bir ko‘k nur tushdi.Quyoshdan yorug‘,
Oydan yorqinroq edi. O‘g‘uz xoqon u tomonga yurdi, ko‘rdiki,
o‘sha yerning orasida bir qiz bor edi.
Yolg‘iz o‘tirar edi.
Yaxshi, chiroyli bir qiz edi. Uning boshida otashga o‘xshash yorug‘
Bir xoli bor edi, xuddi oltin qoziq yulduziga o‘xshar edi.
U qiz shunday chiroyli ediki, kulsa, ko‘m-ko‘k osmon kuladi.
Yig‘lasa ko‘m-ko‘k osmon yig‘laydi 30
.
Ushbu jumlalar ham turkiylarning Tangri obrazini ulug‘lashganligini
ko‘rsatadi.Ya’ni, O‘g‘uz xoqon Tangriga yolvorgan vaqtida osmondan nur tushadi.
Bu nur esa Tangrining mehri deya talqin qilinadi. Albatta, bu nur Quyosh va Oy
taratayotgan nurdanda yorqinroq edi.Shu sababli ham tangri yaqona bosh iloh
29
https://turkona.uz/turkiylarning-eng-qadimgi-dini/
30
Abdurahmonov A.Turkiy adabiyotning qadimgi davri. O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2005, 25-26
b.
25

deyishgan. Mana ko‘rib turganimizdek, ularning bu qarashlari ushbu xalqlarning
adabiyotida ham namoyon bo‘lgan. Mumtoz va badiiy adabiyotimizda Tangrini
yor sifatida talqin etish ham uchraydi va bu an’ana sifatida qolgan. Biroq, O‘g‘uz
xoqonga nur bo‘lib ko‘ringan g‘o‘zal qiz – bu Tangri bo‘lgan. Uning qudratli
ekanligini kulsa, butun osmon kuladi, yig‘lasa, butun koinot ham yig‘laydi
jumlasidan ham bilib olishimiz mumkin. Dostonning keyingi voqealar rivojini
kuzatadigan bo‘lsak, ushbu xon o‘sha nurning ichidagi qizdan uch farzandli
bo‘ladi hamda ularning ismlarini osmon jismlariga monand Kun, Oy, Yulduz deya
nomlashadi. Bu o‘z navbatida Tangrining yaratgan jismlarini ham anglatish
demakdir nazarimizda.
Osmon Xudosi sanalgan - Tengri o‘rta asrlarda forscha Xodai nomini oldi va
keyinchalik jahon dinlarining missionerlari Uni nasroniy Xudo yoki musulmon
Alloh bilan tanishtirishga harakat qilishdi. Lekin hatto islom va buddizm kabi
qudratli dinlar ham turklar va mo g ullar xotirasidan Osmon Xudosi – Tengriʻ ʻ
nomini o chira olmadi. Shunday qilib, buyuk Osmon Xudosi - Tengri hech qachon
ʻ
na Xudoga, na Allohga aylangan. Hozir ham musulmon turklar nutq va yozuvda
Alloh o‘rniga Tengri so‘zini ishlatadilar.
Buyuk Ko‘k Tengriga qurbonlik qilishning vaqtlari va qoidalarining tartibi.
Xitoyning Kuk Tengri marosimlari haqidagi guvohliklari kam va qisqa. Qadimgi
turklar haqidagi "Chjoushu" yilnomalarida shunday deyilgan: "Turklar beshinchi
oyda Tengriga qurbonlik qilish uchun odatda qo‘y va otlarni so‘yishadi". Yana bir
ma lumot: “Har yili xoqon zodagonlarni o zidan oldingilarning g origa nazrlar
ʼ ʻ ʻ
bilan olib borar, beshinchi oyning o rtalarida Tamir daryosi bo yida Tangri
ʻ ʻ
tangriga qurbonlik qilish uchun to planadi”. asrlar davomida Buyuk Kuk Tengriga
ʻ
qurbonlik qilib, Oltoy xalqlari orasida saqlanib qolgan. Xuddi shunday, xakaslar
iyun oyining o‘rtalarida Tengriga yillik ibodatni uyushtirishadi. Bu Xitoy
manbalarida qayd etilgan namoz vaqtiga to‘g‘ri keladi, zamonaviy taqvimda 5 va
10-iyun kunlariga to‘g‘ri keladi. Tatarlar ham bayramni yozning boshida saqlab
qolishgan, lekin faqat kesilgan shaklda va Saban-Tui nomi bilan, Transbaikaliya va
Sibirda yashovchi buryatlar esa Subarxan nomi bilan nishonlanadi.
26

Qariyb 15 yuz yillik (miloddan avvalgi 2-asrdan 14-asrgacha) turkiy va
mo g ul xoqonliklari, xonliklari va imperiyalarida har yili davlat miqyosida ulkanʻ ʻ
jamoat harbiy kemalari – Buyuk osmon xudosi Tengriga qurbonliklar tashkil
qilingan. Ushbu harbiy kemalarni Osmon Xudosi Tengriga olib boradigan
xoqonlar va xonlarning o‘zlari edi, chunki xoqonning hokimiyati Tengri
tomonidan berilgan deb hisoblangan va shuning uchun u xalq va zodagonlar uchun
davlat patriarxi edi.
Bir rivoyatga ko‘ra, yozning boshida, xoqon belgilagan vaqtda O rdaga
ʻ
(poytaxt) qabila boshliqlari, beklar, mashhur sarkardalar va no yonlar to planadi.
ʻ ʻ
Ular xoqon (xon) bilan birga Buyuk Tengriga xo‘tik qurbonlik qilish uchun
muqaddas toqqa chiqishdi. Shu kuni Tengriga ibodat butun davlat bo‘ylab o‘qildi.
Muqaddas tog‘lar, vodiylar, daryolar, ko‘llar va buloqlarga yaqin atrofdagi ovullar
(qishloqlar) va shaharlardan minglab odamlar to‘planishdi. Bu ta’sirli shou bo‘ldi.
Otlar, qo‘ylar, qo‘zilar qurbonlik qilingan muqaddas maydonlardagi qayinlar
yonida o‘n minglab olov yondi. Harbiy kemadan ko‘zlangan maqsad – hosil,
molning ahvoli, suti mo‘l bo‘lishi, xalqqa sog‘lik va aql-idrok so‘rab duo qilish,
adolatli ishlarda yordam so‘rash edi. Namoz ayollarsiz va kamlarsiz o‘qildi. Ular
umumiy bayram ziyofati, o‘yin-kulgi, turli o‘yinlar, musobaqalar va poygalar bilan
yakunlandi. Afsuski, zamonaviy tatarlar bayramning faqat materialistik qismini
(Saban-Tui) saqlab qolishgan.
Oltoy xalqlari, ayniqsa O rta Osiyo turklari haqidagi yozma dalillar nafaqat
ʻ
eng oliy iloh sifatida Tengriga sig inishning keng tarqalganligini qayd etibgina
ʻ
qolmay, balki qurbonlik marosimining tantanavorligini ham ta kidlaydi.
ʼ
Shuningdek, turkiylar va mo g ullar o rtasida tengirilik dinining o tmishdagi o rni
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
katta bo lganligidan uning qadimiy nomi hozirgi xalqlar orasida, hattoki islom,
ʻ
lamaizm va nasroniylikni qabul qilganlar orasida ham saqlanib qolganligidan
dalolat beradi.
Turk va Mo‘g‘ul xonliklarining ajdodlar dinidan (tengrianizm) voz kechishi
va jahon dinlarini qabul qilishi bilan butun turkiylarning Tengriga davlat
27

miqyosida ulug‘vor ibodatlari tugadi. Bunday sharoitda mahalliy qabila ibodatlari
ko‘paygan. Tengriga sig‘inishning marosim tomoni zaiflasha boshladi, keyin esa
yo‘qoldi va qoldiqga aylandi. Qadimgi turkiy xalqlarning o tmishda qayd etilganʻ
marosimlari turli vazifalarni bajargan. Va shuning uchun marosim marosimlari
turlicha bo‘lgan. Ular qurbonliklar bilan birga edi. Boshqalar faqat ibodat bilan
chegaralangan. Tengriga jamoaviy qurbonlik qilish Yaratilish harakati sifatida
qilingan. Marosim Kosmosni o‘z makonining eng muqaddas nuqtasida, dunyo
daraxtida qayta qurish uchun mo‘ljallangan edi. Marosim bahor kuni ertalab
markaz bilan bog‘liq joyda, to‘rtta muqaddas qayin orasidagi tog‘da o‘tkazildi.
Ritual Sharqqa urg‘u berdi: bu yo‘nalishda daraxtlardan katta muqaddas olov
o‘rnatildi. Sharq, bahor va tong fazo va vaqtning boshlanishiga, quyosh chiqishi
joyi va vaqtiga to‘g‘ri keldi. Ritualdagi Sharq dunyoning "yaratilishi" ning
boshlang‘ich nuqtasi bo‘ldi. Keyin, quyosh yo‘nalishi bo‘ylab sayr qilib, har bir
tog‘ va daryo nafaqat ko‘rinadiganlarga, balki ko‘rinmaydiganlarga ham sig‘inardi.
Tog‘lar, daryolar va boshqalarning nomlarini chaqirish kosmosning ramziy
yaratilishini takrorladi. Markazdan chekkaga yo‘nalishda u ob'ektlar bilan
"to‘ldirilgan". Kosmosning takrorlanishi tsiklik amalga oshirildi; odamlar tartibda
dunyoning yon tomonlariga o‘girildi va shu tariqa Yer doirasini yopdi 31
.
Taniqli professor Nasimxon Rahmonov domla ham o‘zining “Ko‘hna
bitiktoshlar” kitobida bu masalaga oid izlanishlarini aks ettiradi. Unga ko‘ra Sibir
yashovchi turkiy va boshqa xalqlar tillarida ham tangri so‘zi osmon ma’nosida
tushunilgan.Misol tariqasida qadimgi evenklar tangara deya osmon va Xudoni
tushunishgan. Mordvalar esa tangri osmondir, uning Makoni osmonda deyishdan.
Bu holat aynan mo‘g‘ullarda ham shunday talqinda uchraydi. Shuningdek,
qorachoy-bolqorlarning qarashlariga ko‘ra ham Tangri obrazi ko‘p qo‘llaniladi 32
.
Fikrlarni umumlashtirganimizda tariximizda yakkaxudo deb Tangri tushunilgan.
Va bu Tangrichilik dini orqali namoyon bo‘lgan. Rus olimi S.G. Klyashtorniyning
31
Liu Mau-Tsai. Op.cit Bdl. S.42.458
32
Rahmonov N. Ko‘hna bitiktoshlar. – T.: Adabiyot va san’at nashriyoti, 1991, 111-bet.
28

ham asosli izlanishlariga ko‘ra, bosh yaratuvchi deb faqatgina Tengrini tushunish
lozimligi haqida so‘z boradi 33
.
Qiziq tomoni shundaki, Tangrini muqaddas bilishganligi bois insonlar unga
sig‘inish uchun aytgan yolvorishlari, madad so‘rashlari hatto adabiyot olamiga
alohida janr sifatida kirgan o‘tluk, sandrush, alqish, qoshug‘, sav, yir, tabzug‘ kabi
Tangrikla nomli janr ham paydo bo‘lganligi Abdurahmonov domla qayd etganlar.
Tangri – Ollohdir. Qadimgi turkiy tilda Tangri so‘ziga k+la qo‘shimchasini
qo‘shish orqali ushbu janr yuzaga kelgan. Bu Tangriga yolvorish, tavba qilish
istilohini anglatadi. Uni tavbanoma desak ham bo‘ladi, chunki turkiy qavmlar
orasida insoniyatning yagona ilohga tavba qilishini ifodalovchi yirik hajmli she’riy
matnlar mavjud bo‘lgan ammo u moniylik dinidagi tavbanoga o‘xshab ketadi.
Fikrimizcha bu holat dinlar o‘rtasidagi o‘xshashlik. Yuqoridagi mazmunni
anglargan tangrikla matnidan bir parchani tanishtirib o‘tsak:
Tangri – porloq, kuchli, donoga yolvoramiz,
O‘tinarmiz Kun, Oy Tangriga,
Qut baxsh eting, ey Tangrim
Vujudimizni saqlang 34
!
Biz ilgari surayotgan mavzu garchi mifologik jihardan yoritilayotgan
bo‘lsada, bu masala din tarixining muhim qirralarini tashkil qiladi. Shunday ekan
bu kabi manbalarni kuzatganimizda ham Tangriga oid fikrlarimizni yaxlitlovchi
fikrlarni uchrata oldik. Jumladan, osmon xudosi “Tangri” bo‘lib, u Tangrichilik
dinining bosh ma’budi sanaladi. Bu qarashlar dastlab mil.avv 2-ming yillik oxiri va
1-ming yillikda turkiylar orasida eng qadimgi din sifatida paydo bo‘lgan. Bir
qancha mutaxassislar oliy osmon xudosini shumer, xitoy, va xunn qabilalarida
turlicha atashganligini keltirishadi. Ya’ni bu protooltoy nazariyasini
anglatadi.Qadimgi oltoy xalqidan kelib chiqqan turkiy, mongol, tungus- manjur,
koreys va yapon xalqlarida ushbu dinning izlari hzirga qadar saqlanib qolinganligi
aytiladi. Shuningdek, hunnular, sak, massaget, yuechji, kushon, eftaliylar yagona
33
Кляшторный. С.Г. История центральной Азии. –СПб, Изд-во: СПбГУ. 2003. — 560 с
34
Abdurahmonov A . Turkiy adabiyotning qadimgi davri . O ‘ quv qo ‘ llanma . – Toshkent : Yangi asr avlodi , 2005, 353-
354 b .
29

osmon ruhi – Tangriga sajda qilishgan. Ba’zi olimlar tangrichilikda “Olqish” nomli
(Qo‘shiqlar kitobi) yozma kitobi bo‘lganligini ta’kidlaydilar, ammo bu kitob
topilgan emas balki bunday manba yozma shaklda qoldirilmagandir. Olimlarning
fikriga ko‘ra, o‘sha manbada tangrichilikning qonun-qoidalari, marosimlari, va
ibodat shakllari kabilar yozilgan bo‘lsa kerak deyishadi. Tangri – Moviy Osmon,
Buyuk Osmon sohibi sanalib, uning Makoni osmondir deyishgan. Milodiy IV- V
asrlarga mansub O‘rxun Enasoy yodgorliklri bitiklarida ham Tangri bir qancha
sifatlar bilan ulug‘lanadi. Bundan tashqari, uni turkiylar e’tiqodiga mos tarzda
jamiki koinot ustidan hukmronlik qiluvchi bosh iloh, hukmdor deb bilishgan
hamda uning bir qator ko‘makchi ma’budlari ham bor deb ishonishgan. Bu iloh va
ilohalarni biz panteon deb nomladik. Sababi ular insonlar ongida bir uyaga
birikuvchi insonlarni og‘irini yengil qiluvchi, madad beruvchi, jazolovchi sifatida
qaralgan. Panteonga biz, avvalo, Bosh iloh Tangri so‘ngra esa yordamchi ma’bud
va ma’budalar hisoblanmish bolalar va ayollar homiysi Umay ena (Jumay va ona
ma’buda ham deb nomlangan), Yerlik ( ba’zi manbalarda Erlik shaklida uchraydi),
Yer, Suv, Olov, Quyosh, Oy, Yulduzlar, Havo, Bulut, Shamol, To‘fon,
Momaqalqiroq, Chaqmoq, Yomg‘ir, Kamalak singari ma’budlardan iborat ekanligi
keltiriladi 35
.
Bu ma’lumotlardan qadimgi turkiylarning ilk diniy tasavvurlari ham shu
vaqtda shakllangan deya olamiz chunki ma’bud sifatida qaralayotganlarning
barchasi tabiatdagi jismlardir. Dastlab insonlar bular haqida ilmiy jihatdan bilimi
bo‘lmaganligi sababli ham ularni iloh deb bilishgan degan fikr ham bor bizda.
Turkiy mifologiyadagi Tangridan keyingi o‘rinda turuvchi Umay ena haqida
fikr yuritib o‘tsak. U haqidagi ma’lumotlar qadimgi Go‘kturk yozuvlaridan
olingan. Hattoki, Umay ma’budasi to‘g‘risida turli mavzularda dostonlar ham
yaratilgan. U yoqut xalqida mavjud bo‘lmish Ayizitga ham o‘xshash deb
keltiriladi. Ushbu oloha ayollar, bolalar hamda ona tabiatni himoya qiladigan,
yerni unumdor qiluvchi iloha deb ishonishgan, shunday tasvirlashgan. U tabiatning
homiysi sifatida keltirilsa-da, asosan ozarboyjon turklari orasida Humay sifatida
35
Xamidov X , Xakimova M , Mamadaminova B . Dinshunoslik . O ‘ quv qo ‘ llanma . T , 2019, 31-32 b .
30

ifodalangan. Ba’zi ma’lumotlarda u Ulden ilohi bilan birgalikda dunyoni
boshqarishda, yaratishda ishtirok etgan deyishadi. Shunday bo‘lsa-da turkiy
mifologiyamizda hamma voqealar ham ma’lum sujetli va tartibli emas.
Adabiyotshunoslikka oid manbalarda Umay ona kult sifatida ham keltiriladi.
Bu mavzu turli olimlarimiz tomonidan ham qisman o‘rganilgan. Va u haqidagi
tadqiqotlar bir-biriga yaqin turadi. Ulardan biri Nasimxon Rahmonovning
izlanishlaridir. Unga ko‘ra Umay ena kulti bitiktoshlarda ham atroflicha keltiriladi
hamda turkiy mifologiyaga asosan bu kult onalarni va bolalarni yovuz ruhlardan
asrovchi, himoya etuvchi ilohadir. Bundan tashqari, Tangrining umr yo‘ldoshi deb
ham tasavvur etishlari haqida keltiradi. Ammo bu N.Rahmonovning qarashlaridir.
To‘nyuquq bitiktoshida quyidagicha satrlar yozilgan. “ Tangri, Umay, iduq yir-sub
basa barti arinch ” misralari Tangri, Umay, muqaddas yer-suvni mag‘lub qilib
bergan, shekilli izohini bildiradi. Bir tomondan Umay onani yer-suv ilohasi sifatida
ham qarashganligini anglab olsak, ikkinchi tomondan uning Tangriga eng yaqin
kishilardan ekanligini ilg‘aymiz 36
.
Buyuk tilshunos olim Mahmud Qoshg‘ariy ham bu bo‘yicha o‘zining
“Devonu lug‘atit-turk” kitoblarida Umay onaning izohida to‘xtalib o‘tib, umay-
yo‘ldosh demakdir. Bu so‘z ayollarning ko‘zi yorigan vaqtda qornidan bola bilan
birga tushadigan narsa. Uni chaqaloqning ona qornidagi hamrohi-yo‘ldoshi deb
tushunishganligini ta’kidlaydi. Xalq orasida shunday maqol bor: “Umayqa tabinsa,
o‘g‘ul bo‘lur” – Kimki Umayga xizmat qilsa, u o‘g‘il ko‘radi ma’nosini bildiradi.
Demak, Umay ilohasiga xalq ishonishgan, unga farzand tilab murojaat etishgan.
Ayollar undan faqat yaxshilikni kutishgan deyiladi. Shuningdek, yana bir maqolni
keltirib o‘tsak, Uma kelsa qut bo‘lur. Bu yerda uma so‘zi diqqatimizni tortadi.
Devonda uma so‘zi mehmon ma’nosini ham ifodalaganligi aytiladi.Qadimgi
vaqtlardan beri to XX asrning birinchi choragiga dovur Umay ena bolalarni
asrovchi iloh sifatida tasavvur etib kelingan. Yuqorida keltirib o‘tganimizdek,
ba’zi turkiy xalqlar mifologiyasida, xakas, shor, beltir kabi xalqlarda Umay so‘zi
36
Nasimxon Rahmonov . O ‘ zbek adabiyoti tarixi ( eng qadimgi qavrlardan XV asrning yarmigacha ). - O ‘ quv
qo ‘ llanma . – Toshkent : Sabo - standart nashri , 2017, - 17-18 b
31

Imay shaklida ham ishlatilib kelinganligini olim qayd etadi. Yana uyga kelgan
mehmonni ham uma deb atashgan 37
.
Ulardan farqli ravishda Umay – Ymay, May, Omai tarzida ham uchrashi
mumkin. Qadimgi turklar va mo‘g‘ullar e'tiqodida Umay xayrixoh xudolar va
ruhlar bilan bog‘liq bo‘lgan ayol xudo bo‘lgan. U samoviy zonada yashovchi
Osmon Xudosi Tengrining sevimli xotini hisoblangan. Yer-Sub singari, Umay ham
Tengri uchun topshiriqlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri kechiktirdi va bajardi. Agar Yer-Sub
quruqlikdagi va suvdagi barcha tiriklar ustidan hukmronlik qilgan bo‘lsa, Umay
xalqqa o‘zgacha ilohiy kuch berayotgan edi.
Umay obrazining ko‘rinishini tasavvur etib bo‘lmaydi. Samoviy zonada
yashab, u Yerga nurlar sochadi, ular odamning ichiga kirib boradi va uning ichida
o‘limigacha issiq uchqunlar yashaydi. Bu uchqun insonda uning hayotiy kuchini va
jismoniy kuchini qo‘llab-quvvatlaydi, lekin bu na ruh, na qut (omad, rahmat,
omad) tushunchasi insonni jannat zonasi bilan bog‘laydigan ilohiy kuch bo‘lib, u
buyukligi uchun Tengri tomonidan yuborilgan. Agar uchqun yo‘q bo‘lib ketsa,
odam ham halok bo‘lsa, u o‘ladi. Shunday qilib, bizning olamdagi barcha ruhiy va
jismoniy narsalar Yer-Sub va Umay xudolariga bo‘ysundi.Qadimgi turklar uchun
Umay barcha turkiy xalqlarga homiylik qilgan juda hurmatli ayol xudo sifatida
namoyon bo‘ldi.
Imay yoki Umay ilohasining ma’nosi hamda vazifalari bir qanchani tashkil
etadi. Shu sababdan ham Umay so‘zining eron adabiyotidagi timsol Xumoydan
kelib chiqqan nazariya noto‘g‘ri hisoblanadi. Eron mifologiyasiga ko‘ra Xumoy
qushi agar o‘z soyasini insonlarga solsa, o‘sha inson baxtli bo‘lishadi degan
ishonch bo‘lgan. Umay kulti Sibirdagi turkiy xalqlar orasida faqatgina bolalarni
himoya qiluvchigina emas, balki u bolalarning jonini oluvchi sifatida ham
qaralgan. Bu odat boshqa xalqlardan farq qiladi. Darhaqiqat, turk-budda
mifologiyasida Umay kultining yozma yodgorliklarimizda talqin etilgan
udumlardan biroz farqli tomonlari aniqlangan. Muqaddas manbalardan biri
37
Qoshg'ariy M. Devonu lug‘atit-turk. 1- jild . Toshkent , 1960, 181- b .
32

bo‘lmish “Oltin yorug‘” dostonida ushbu fikrimizning dalilini ko‘ramiz.
Buddaviylik ishonchida qayta tug‘iluvchi jonzotlar, insonlar haqida so‘z boradi 38
.
Qadimgi turkiy xalqlarning oltoy guruhiga kiruvchi xalqlar orasida ilohalar
xudolar kabi har narsaga qodir bo‘lmaydi ammo ular ma’lum bir tabaqa, kasbga
nisbatan ilohiy kuchga ega bo‘lishadilar. Bular esa ko‘proq xalqning maishiy
hayotiga tegishli sohasida qaror topishgan. Misol uchun, ular ovchilik,
dehqonchilik, chorvachilik kabi tarqmoqlarni o‘z ichiga olishi mumkin.
Umay ena ilohalar orasida eng nomi ulug‘laridan biri bo‘lib, u oilaning,
o‘tovning, xomilador ayollar va yosh go‘aklarning ma’budi sanalgan. Oyrot-oltoy
xalqida har doim farzandning dunyoga kelishi bilan bog‘liq haq qanday marosim,
urf-odat Umay ona ko‘magida olib borilgan. Yana Shimoliy oltoy xalqida ham bir
odat mavjud edi. Unga ko‘ra farzandni dunyoga keltirish jarayonida shu ayolning
yaqin yoshi katta qarindoshi uning yonida turib, Umay onadan on ava Bolani
yovuz kuchlar ta’siridan omon saqlashini so‘rab duo qilib turgan. Shu bilan birga
uning qo‘lida lattalardan yasalgan qo‘g‘irchoq ham bo‘lib, bu Umay Ona ramzini
ifodalagan. Bu kabi o‘yinchoqlar “emegender” deb nomlangan. Oy rot
teleutlaridagi bir afsonaga ko‘ra, toychixonning o‘g‘li Shunuxon tug‘ilayotgan
paytda uning onasi bolaligida o‘ynagan qo‘g‘irchog‘ini olib kelishlarini so‘ragan
va uni keltirishadi. U tirik edi. Bu barchani hayratga soladi. Aynan shu ovunchoq
Shunuxonning dunyoga kelishiga yordam berganligi manbalarda aytiladi.
Emegenderni hamisha ayolning ota uyidan olib kelish urfga kirgan. So‘ng esa bola
tug‘ilganda olqishli gaplarni kelinning tutingan onasi – “qin ene” aytib turgan.
Tutingan ena oltoylar uchun eng hurmatli kishilardan bo‘lib, kelinni olib
kelishganda, uning oldiga chiqib kutib olgan 39
.
Turk olimi Umon Turonning ta’kidlashicha, bugungi kunda bolalarni
qo‘rqitish bilan bog‘liq “buji”, “umaji” kabi so‘zlar aynan Umay ona bilan
aloqadorligini ko‘rsatadi. Olim uni O‘rxun yozuvlarida keltirilgan ruh sifatida
keltiradi. Aynan bitiktoshlarda xoqonlarning onalari Umayga qiyoslangan va u
38
Потапов Л.П. Умай - божество древних тюрков. Тюркологический сборник, 1972, Главная
редакция восточной литературы, М.: 1972, 275-6.
39
Буронов А. Олтойлар. Тошкент, 2017, - 90-91 с
33

bolalarning homiysi hisoblanishi aytiladi. Ushbu ruhlarning Makoni baland tog‘lar
va buloqlar deb sanashgan hamda ularni “yir-suv” deya nomlashib juda
e’zozlaganlar. Mana shunday manzillarda xalq Tangri va uning yordamchilariga
atab qurbonliklar qilishgan 40
.
Samarqandlik olim E. Musurmonov ham bu xususida o‘z mulohazalarini
bayon etgan. “Umay haqidagi dastlabki ma’lumot Kul Tegin toshbitigida
keltirilgan va bu so‘z V.V Radlov tomonidan “ma’buda-homiy” tarzida tarjima
qilingan edi” 41
. Olim Umay onani xitoy mifologiyasidagi Nyuyvaga qiyosan
o‘rganadi. Miflarni taqqoslab, bu ikki ilohaning vazifalarini anglashga urinadi.
Bunda Nyuyvaning insonlarni loydan yasaganligi, ularning yoshi kattarganligidan
xafa bo‘lganligi haqida ba’zi ma’lumotlar keltiriladi.
Filolog olim E. Musurmonovning ham tadqiqotlarida yuqoridagi ma’bud va
ilohalar haqida atroflicha o‘rganilgan hamda bu obrazlar xitoy mifologiyasidagi
obrazlar bilan qiyosiy solishtirilgan. Misol uchun, Tangrichilik dinining bosh ilohi
Tangri Pangu bilan, yosh bolalar va ayollarning homiysi hisoblangan Umay ona
esa insonlarni yaratgan Nyuyva bilan o‘zaro solishtiriladi. Olim Umay ona haqida
quyidagi ma’lumotlarni beradi. “ Turkiylarning ayol ma budasi Umayning qo‘lidaʼ
oltin kosa bo‘lib, unda bolalar ruhlari oziqlanadigan ilohiy sut saqlangan. Аgar
bola betob bo‘lsa, Umay uni shu sutdan oziqlantirgan va tuzatgan. Umayning yana
bir timsoli uch yaproqli beda bargi bo‘lgan. Shu sababli barcha turkiy ayollar ko‘p
bolali, qut belgisi bo‘lgan uch yaproq shaklidagi sirg‘a va taqinchoqlar taqishni
odat qilishgan va bu bilan yoshlarga zarar yetkazuvchi yovuz kuchlarni quvishgan.
Bu shakl Аmir Temur bayrog‘i va afsonaviy Shambala (“Go ro g li”
ʼ ʼ ʼ
dostonlaridagi Chambil) yurtining uch aylanadan tarkib topgan ramzi va uning
ma nosiga o‘xshashdir. Mo‘g‘uliston cho‘llaridan Karpatgacha uchraydigan tosh
ʼ
balballar (haykalchalar) qo‘lidagi idish ham avlod va bolalar homiysi – Umayning
ramzi bo‘lgan.
40
Usmon Turon . Turkiy xalqlar mafkurasi . Toshkent : Yangi asr avlodi , 2021, - 79 b
41
Radloff W.W. (1895) Die altturkischen Inschriften der Mongolei. I u. II Lief. St. Petersburg: L’Académie Impériale
des Sciences. – 1034 p
34

Umay ramzi deb uch burchak, oy, qaychi va o‘q-yoy ham bilingan, oq va
kumush tus Umayning rangi sanalgan. O‘zbek qizlari orasida ko‘p qo‘yiladigan
Kumush va Oydin otlarining negizi ham asli shunda. Oyning qutlug‘ bilinishi va
aynan Umay ena bilan bog‘lanishida, albatta, asos bor. Oy tundagi yagona
yoritgichdir. Yarim tunda tug‘ilgan qizlarga Oysuluv, Oygul, Oyto‘ldi kabi otlar
qo‘yilgan. Qadimgi o‘zbeklar o‘tmishda ayol va oy o‘rtasida sirli bog‘lanish bor
deb bilishgan. Ularning tasavvurida xotin-qizlar organizmidagi taqvim bilan
bog‘liq jarayonlar, hayz ko‘rishi oy taqvimi bilan mos kelar edi. Bo‘yida bo‘lish
davri ham taxminan to‘qqiz oyga to‘g‘ri kelgan va ko‘pincha oy to‘lganda bola
ko‘rishgan. Xitoy mifologiyasida oyni ayollik, salqinlik, qora rang timsoli bo‘lgan
In kuchi boshqaradi, deb talqin qilingan” 42
.
Yana bir manbada Umay ona bir bolaning tug‘ilish vaqtida u tug‘iladigan
uyga tashrif buyuradi va osmon olamidagi sut ko lidan olib kelgan sut tomchisiniʻ
uning lablariga surtadi. Umay onaning shu tarzda bolaga ruh ato qilganiga
ishoniladi. Shundan so ng uch kun davomida ona va bolani yonida qolib, ularni
ʻ
himoya qiladi. Bolaning kulimsirashi, Umay onaning uning yonida ekanligini
darakchisi hisoblanadi. Umay ona uzoq vaqt bolaning yonida bo lmasa, bola kasal
ʻ
bo lib qoladi deb o ylashgan. O rta Osiyo afsonalarida ma nosi „qiz“ga to g ri
ʻ ʻ ʻ ʼ ʻ ʻ
kelgan Eje, Umayning yer yuzidagi ilohasi sifatida qabul qilinadi. Shu sababdan
ham xakas xalqi uni Imay Eje deb nomlashadi. U oq sochli, go zal va nozik bir
ʻ
xonim sifatida tasvirlanadi. Imay Eje doim pushti bulut ustida turib, insonlarni
kuzatib turganiga ishonib kelinadi. Sibirda yashagan yoqut xalqi esa uni Ayisit
deyishadi 43
.
Umay ona ayol ko rinishida tasvirlanadi. Yaxshiliklar qiladi. Tug iladigan
ʻ ʻ
bolalarni tanlaydi. Uchta shoxi bor deb tasavvur qilinadi. Doim oq kiyimda yuradi.
Yerga tegib turadigan oq va kumush rang sochlari bor, keksa emas, o rta yoshlarda
ʻ
deb tasavvur qilinadi. Hayot daraxtiga egalik qiladi. Bolalarni himoya qiladi.
42
Musurmonov E.Buyuk ipak yo’li:qadimgi o’zbek-xitoy adabiy aloqalari.Monografiya.2021:42-43
43
Özhan Öztürk . Folklor ve Mitoloji Sözlüğü . Ankara, 2009 Phoenix Yayınları. s. 153,951 ISBN 978-605-
5738-26-6
35

Butun dunyoga barokat tarqatadi. Atrofga nur taratadi. Ba zi vaqtlarda jahli chiqib,ʼ
insonlarni qo rqitishi mumkin. Bolalari bo lmagan oilalar Umay ona sharafiga
ʻ ʻ
qurbonliklar qilishadi. U osmonda yashaydi va ba zi vaqtlar yerga tushib turadi.
ʼ
Ko pincha yonida oqqush va go zal
ʻ ʻ oti bilan tasvirlanadi. Xomilador xotinlar va
hatto hayvon bolalarini ham himoya qiladi. Umaji (Omaji, Hommu, Humu, Umu,
Imi yoki mo g ullarda uchraydigan Omisi) kabi xayoliy yaratiqlarni yerga
ʻ ʻ
yuboradi. Faqat buni biroz qo rqinchli ma noga yo yishadi. Bolalar
ʻ ʼ ʻ
qo riqlanmagan uylarda ularning o limi bo lib turadi deb tasavvur qilinadi. Bunday
ʻ ʻ ʻ
vaqtlarda unga “Qora Umay” deb xitob qilishadi. Ba zan Humay ona deb ham
ʼ
murojaat qilishadi va ba zi jihatlari tufayli uni
ʼ Humo qushiga ham o xshatishadi. ʻ
Ba zi vaqtlarda esa Taskil Umay (ya ni Kal Umay) deyishadi. Ammo Umayning
ʼ ʼ
uzun sochlari borligi sababli bu boshqa ma noda qo llanilgan bo lishi mumkin.
ʼ ʻ ʻ
Buning ustiga uning sharafiga Taskil Umay deb nomlangan tog ham mavjudligini
ʻ
ham qayd etadilar 44
.
Qadimdan ko‘plab hududlar ayollar nomi bilan atalganligi ayollarga bo‘lgan
ishonchni,hurmatni ifodalaydi.Hatto,Abu Rayhon Beruniy ham ayollar uchun
alohida oy ajratilganini ta ‘kidlaydi. Sarmishsoy darasidagi rasmlar orqali Umay
ilohasi mavjud bo‘lganligini keltirsak,Jizzaxda joylashgan Parpioyim ziyoratgohi
orqali Umay onaning bugungi kunga dovur saqlanib kelinayotganini aytib
o‘tamiz.Chunki,bu ziyoratgohga yurtimizning ko‘plab joylaridan farzand istagida
bo‘lganlar tashrif buyurishar ekan 45
.
Umay so‘zining etimologiyasiga nazar tashlasak, u Etena ya’ni plasenta –
ayollarning homiladorlik davrida mavjud bo‘ladigan organi sifatida izohlanadi.
Mo‘g‘ul tilida esa Umay “ona bachadoni” ma’nosini beradi. Bu termin evenk tilida
ummu tarzida nomlanib, “urug‘lantirish” izohini tashiydi. Chunki evenk tilida
tuxumni umuukta deb atashadi. Bu haqida yuqorida Mahmud Qoshg‘ariyning ham
fikrlarini keltirib o‘tgan edik. Qizig‘i bu so‘zning ma’nolari boshqa tillarda yana
44
Türk Söylence Sözlüğü, Deniz Karakurt, Türkiye, 2011 (OTRS: CC BY-SA 3.0) Andoza:Webarşiv
45
Hilola Saidova. Umay ona ilohasi xususidagi ayrim mulohazalar // “Aкадемик Воҳид Aбдуллаев ва
Самарқанд адабиё тш унослик мактаби тараққиёти” мавзусидаги илмий-амалий анжуман
материаллари. – Самарқанд, 03.11.2022 й 254-255 б
36

olov bo‘lib ham keladi. Misol uchun yoqut va tungus tillarida Umay “o‘choq”,
qadimgi turk tilida esa uma, Umat – olov yoqish ma’nolarida xalq orasida
bilingan 46
.
Toshbitiklarda Umay nomi qadimiy turk hamda mo‘g‘ul xalqlarining baraka
ilohasi deb tasavvur etiladi hamda u ulug‘ ruh sifatida e’zozlangan. Tangrichilik
dinida Umay ona Tangridan keyingi mavqeda turuvchi Tangrining ko‘makchi
ma’budasi hisoblanilgan. Xalq orasida Umay onaning ramzi sifatida uchburchak
shaklidagi tumorni taqib yurish urf bo‘lganligi haqidagi manbalar mavjud.
Ushbu fikrlardan qadimgi turkiy xalqlarning diniy qarashlarida Umay onaga
topinish kuchli bo‘lganligini anglaymiz. Ayniqsa, dalil sifatida turkiylarning
dastlabki tasviriy san’atidagi qoyatoshlarga chizilgan va shu vaqtgacha saqlanib
kelinayotgan suratlarni keltiramiz. O‘zbekistonning Navoiy viloyatida joylashgan
Sarmishsoy qoyatosh rasmlarida Umay onaning hayoliy rasmi beriladi. Va xalq bu
yerlarga kelib turlicha marosimlar ham o‘tkazishgan. Bu manzilgohda mil.avv. 4-1
mingyillilka oid minglab rasmlar bronza, temir va tosh bilan devorga o‘yib
ishlangan. Unda asosan, yovvoyi hayvonlarni ov qilish jarayoni, diniy
marosimlarning o‘tkazilishi, turli ilohlarning tasvirlari manzaralari aks etgan 47
.
Turk xoqonligi davrida ham ayollarning o‘rni yuqori turgan. Ya’ni u vazir
darajasida qaralgan va unga turli unvonlar bilan murojaat etilgan. Va bu jarayon
qadimgi turkiy xalqlarning moddiy va ma’naviy manbalarida ham o‘z aksini
topgan desak yanglishmaymiz. Olimlarning izlanishlari natijasida Toshkent
vohasidan topilgan tangalar bunga isbol bo‘la oladi. Tanganing bir tomonida Tun
yabg‘u-xoqon tangalariga o‘xshash qo‘shaloq tasvir berilgan. Bosh kiyimsiz, uzun
sochli hukmdor va uch muguzli bosh kiyim kiygan malika tasviri keltirilgan.
Bu esa o‘z navbatida ayollarning o‘znini ham ifodalaydi. Ushbu jihatlarni
o‘rgangan tarixchi G‘. Boboyorovning ilmiy izlanishlariga asosan bu tipdagi
tangalarni dastlab o‘rgangan L.S. Baratovalarning fikrini keltirib o‘tadi. Ularning
46
Starostin, Sergei; Dybo, Anna; Mudrak, Oleg (2003), „*úmu“, in Etymological dictionary of the Altaic
languages (Handbuch der Orientalistik; VIII.8), Leiden, New York, Köln: E.J. Brill, 132 p

47
https://uz.wikipedia.org/wiki/Sarmishsoy_rasmlari
37

xulosalariga binoan bu uch muguzli ayol tasviri qadimgi turkiylarning e’tiqodi
bo‘yicha, bolalar, homiladorlik, jangchilar hamda hosildorlik homiysi hisoblangan
iloha Umay bilan bo‘g‘liqligi aytilgan. Shuningdek, hozirgi Janubiy Sibir turkiy
xalqlarining rivoyatlariga ko‘ra, Umayning makoni Tog‘li Oltoydagi uch cho‘qqili
Beluxa tog‘ida bo‘lib, u yerdagi uch muguzli qalpoq Umayning ramzi sanaladi.
Bundan tashqari, ba’zi qoyatoshlarga ham xalq umayning ramzini ishlashib unga
atab qurbonliklar qilishganligi hamda duolar qilib iltijo etishganligi tasvirlari ham
mavjud 48
.
Qadimgi bitiktoshlardan biri Kul Tegin (732-yil) da ham ayol tasviri
Umayga qiyosan ochib beriladi. Boshqa tangalarda ham shunga o‘xshash tasvirlar
uchraydi. Xususan, Choch tangalari orasida old tomonida biri o‘ng tomonga qarab,
biri to‘g‘riga qarab o‘tirgan holatda tasvirlangan hukmdor va malika surati
beriladi. Malika tasviri bunda ham uch muguzli qalpoq kiygan bo‘lib, u homilador
tarzda aks ettirilgan. Bu holat esa uning Umay ona shaklida tasavvur etilganligini
oydinlashtiradi. Yana bir jihati shundaki, tangalarda ayollarning ham tasviri
berilishi davlat boshqaruvida ham ularning o‘zni muhimligini bildiradi.
Bitiktoshdan o‘rin olgan quyidagi satrlar ham Umay enaning muqaddas
bilinganligiga dalildir. “ Умайтег ўгум қатун қутинга иним Кул
Тегин эр ат булди – Умайдек онам – хотун қут ( бахт )
ига иним Кул Тегин эр оти топди ( йигит бўлди )” – deyilgan bitiktoshda 49
.
Barcha fikrlarimiz Umay enaning geneziga hamda uning xalq orasida turgan
o‘rnini ifodalashga qaratilgan.
Birinchi bob yuzasidan xulosalar:
1. Bugungi rivojlanayotgan jamiyatimizda barcha sohadagi izlanishlar qatorida
turkiy mifologiyaga ham e’tibor kuchaygani bois, qadimgi turkiy xalqlarda
dastlabki din sifatida qaralgan Tangrichilik dini mavjud bo‘lganligini ko‘rib
o‘tildi. Bu esa ajdodlarimiz amal qilgan dinning mohiyatini anglashga
yordam beradi.
48
Boboyorov G‘. G‘arbiy turk xoqonligi:tarixi va tanga-pul tizimi. – T.: “Tafakkur avlodi”, 2021. – 62-63 b.
49
Orkun H. N. Eski Türk Yazıtları. – Ankara: TTK, 1986, 44 b
38

2. Bu din shakli boshqa ishonchlar bilan qorishiq holda rivojlangan. Qam-
shomoniylik bilan Ko‘k Tangri orasida yaqinlik mavjudligi misollar bilan
ochib berildi. Shuningdek, ushbu dinda bosh iloh Tangri (Oliy iloh) bo‘lsa,
uning yordamchi iloh va ilohalari ham mavjudligi bu dinni yanada
mukammal o‘rganishni talab qiladi. Chunki bu bo‘yicha ma’lumotar yetarli
emas.
3. Tangrining Pangu bilan, Umay enaning esa Nyuyva bilan qiyoslanishi
qadimgi turkiy xalqlar boshqa xalqlar bilan turli madaniy va savdo
aloqalarini yo‘lga qo‘yganligi sababli ham o‘zaro ularning folklorida,
mifologiyasida, tarixida o‘xshashlikni hosil qilganligini o‘rganildi. Bular
haqida ko‘proq izlanishlar olib borilishi zarur.
4. Umay onaning turli vazifalari borligiga ishonch bo‘lganligiga doir
ma’lumotlar o‘rganildi. Bu vazifalar har bir turkiy xalqning yashash tarzidan
kelib chiqqan degan xulosaga kelindi.
39

II BOB.
YORDAMCHI SOF TURKIY MA’BUD VA MA’BUDALAR VA
ULARNING VAZIFALARI
2.1 Turkiy mifologiyada ikkinchi darajali ilohlarning genezisi hamda
ularning rivojlanishi haqidagi mulohazalar.
Har bir millat o‘z qadimiy tarixiga, mifologiyasiga, moddiy va ma’naviy
boyliklariga ega bo‘ladi. Mana shu tarix esa ushbu xalqning ajralmas qismi
sanalib, u bugungi kunda o‘sha xalqning kechmishini ko‘rsatishga, shuningdek,
undan to‘g‘ri xulosalar chiqarish uchun tayanch vazifasini o‘taydi. Biz fikr
yuritmoqchi bo‘lgan mavzu qadimgi turkiy xalqlarning mifologik dunyoqarashi
hamda mafkurasi bilan aloqadordir.
O‘tmishda, bir nom ostida turkiy elatlar deb nomlangan xalqlarning ilk diniy
qarashlari shakllangan davrda ularning Tangrichilik diniga e’tiqod etishganligi
manbalar orqali aniqlandi. Ammo ushbu dinning o‘z sof mifologik bosh va
ko‘makchi iloh hamda ayol ma’budalari mavjud bo‘lishiga qaramasdan ular
turkiylarning ilohlari sifatida keltirilmas edi. Uning o‘rniga mil. avv I ming
yillikda O‘rta Osiyo hududida tarqalgan Zardushtiylik dinining xudolari
hisoblangan Ahuramazda, Anaxita, Mitra, Gavomard, Ahriman singari ilohlar
turkiy xalqlarning e’tiqod qiluvchi ma’budlari sifatida qaralib kelinardi. Biroq ular
turkiylarning ilohlari emas, ular Eron xalqi uchun xos xudolardir.
Zardushtiylikning muqaddas kitobi “Avesto”, Firdavsiyning “Shohnoma”
asarlarida ham ushbu ilohlarning vazifari, o‘rni haqida batafsil yoritilgan.
Tarixiy manbalarni o‘rganish davomida qadimgi turkiy millatlarning sof
miflogik ilohlari mavjudligiga, insonlar ularga ishonishganligiga, hatto
qurbonliklar qilishganligiga ishonch hosil qildik. Demak, ushbu xalqlarning sof
bosh ilohi Ko‘k tangri dinidagi butun ko‘k yuzini makon qilgan Tangri (Tengri)
bo‘lib, undan keyingi mavqelarda ayollar hamda bolalarning homiysi deb
ishoniladigan ayol ma’buda Umay ona, yana yer osti saltanatini boshqaruvchi
yordamchi ma’bud Erlik, boshqa vazifalar uchun ham xoslangan Ulgen, Ayizit,
Yer-suv, Chaqmoq, Kamalak kabilar o‘rin egallaydi. Ushbu ilohlarni o‘rganish
40

orqali turkiylarning ochilmagan qo‘riq bo‘lgan tarixinining bir sahifasiga oydinlik
kiritgan bo‘lamiz.
Umay ena hamda Tangri haqidagi qarashlar birinchi bobda ko‘rsatib berildi.
Biz turkiy xalqlarning mifologik dunyoqarashida muhim rol tutgan sof turkiy
ilohlarga birma-bir to‘xtalib o‘tamiz. Shuni ta’kidlab o‘tmoqchimizki, garchi biz
xudolar deb ishlatayotgan bo‘lsak-da, hali turkiylar hayotiga Islom dini kirib
kelmasidan avval turkiylar ishongan, sig‘inga din va uning ilohlari haqida fikr
yuritamiz. Bugungi kunda Islom diniga e’tiqod qiluvchi musulmonlar sifatida
ushbu dinda Ollohni yagona deb bilamiz.
Biz Tangrichilikni Islom dinidan ustun qo‘ymoqchi emasmiz, bu dindagi
yakka Ollohimiz va farishtalar shaklida tushuntirib beramiz, xolos. Chunki bu tarix
va mifologiyaning qorishuvi, unga ko‘z yumib bo‘lmaydi. Islomni oson qabul
qilinishiga sabablardan biri ham qadimdan turkiylar osmonni yagona iloh deb
qarashlarida edi chunki Islomda ham yakka Xudo mavjud bo‘lib, uning makoni
osmondadir. Tangrini bosh iloh deb, Umay, Erlik, Ulgen kabilarni esa Islom
dinimizdagi Azroil, Jabroil kabi farishtalarimizga qiyosan tahlil qilamiz. Shu
holatda biz insonlarimiz tafakkurida noto‘g‘ri tushunchalar paydo bo‘lishini oldini
olgan bo‘lamiz deb umid qilamiz. Bu mifologik qarashlardir.
Qadimgi turklar 17 xudo - Tengri, Yer-Sub, Umay, Erlik, Yer, Suv, Olov,
Quyosh, Oy, Yulduz, Havo, Bulutlar, Shamol, Bo‘ron, Momaqaldiroq va
Chaqmoq, Yomg‘ir va Kamalak koinotimizni boshqaradi deb ishonishgan. Biz
Tengridan tashqarisini yordamchi ilohlar sifatida keltirdik.Mo‘g‘ullar esa bizning
koinotimizni 99 xudo - Tengris boshqaradi deb o‘ylashgan. Qadimgi va o rta asrʻ
yozma manbalaridan (turk, mo g ul, xitoy, vizant, arab, fors va boshqalar) turkiy
ʻ ʻ
va mo g ul xudolari o rtasida ustunlik Tengriga tegishli bo lganligi aniqlandi.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Qadimgi turklar va mo g ullarning Tengriga bo lgan e tiqodi uzluksiz bo lib, u
ʻ ʻ ʻ ʼ ʻ
qisman Oltoy xalqlari tomonidan hozirgacha saqlanib qolgan. Turkiy xalqlar
Osmon Xudosini deyarli bir xil nomlashgan: tatarlar – Tengri; Oltoy – Tengri,
Tengeri; turklar - Tanri; Xakases - Tigir; Chuvashlar - Tura; yakutlar - Tangara;
41

qorachay-balkarlar - Teyri; Qumiqlar – tengirilar, mo g ullar – tengeriylar vaʻ ʻ
boshqa nomlar bilan atalgan bo‘lsa-da, bir umumiy ma’noni ifodalagan 50
.
Turkiylarning adabiy-estetik qarashlariga ko‘ra ham H. Boltaboyevlar olib
borgan izlanishlar asosida Ko‘k Tangrisi haqidagi mifologiya toshbitiklarda ham
aniq tasvirlanadi. Insoniyat paydo bo‘lganidan so‘ng u dunyoni anglashga, tabiat
kuchlarining mohiyatini bilishga, yashash uchun kurashishga harakat qilib, asta-
sekinlik bilan o‘z dunyoqarashini oshira borgan. Buning natijasida ularda ilk diniy
qarashlar, tasviriy san’at singarilar bujudga kelishi kuzatiladi. Kul Tegin,
Tunyuquq, Irq bitigi kabi manbalarda keltirilgan turk xoqonligining tarixidan
ularning e’tiqodiga doir nazariyalarni anglaymiz. “Tangri xalq bo‘l degani uchun
xalq xalq bo‘ldi, Tangri dunyoni yaratdi va insonlarni o‘ladigan qilib yaratdi,
Tepada ko‘k osmon, pastda yer bunyod etilganda uning orasida inson bolalari
paydo qilindi” kabi satrlar bitiktoshlardan joy olgan 51
.
Asosan, Turk mifologiyasidagi Oltoy ijodining afsonasi juda ko‘p turli
xil ma’lumotlarga ega. Ushbu afsonaga ko‘ra, dastlab butun koinotning
yaratilishida faqat ikkita mavjudot mavjudligi haqida aytiladi. Ushbu ilohlar
Ulgen va Erlik bo‘lib, koinot hech narsa bo‘lmaganda, yaxshilik timsoli Ulgen
xudosi va yovuzlik timsoli Erlik uchar edi. Biroq keyingi ma’lumotlar ulardan
tashqari ilohlar mavjudligini isbotlaydi.
Miflarga ko‘ra, Tengrining xudo bo‘lgan uch avlodi keltiriladi. Ular Od
Tengri, Boz Tengri, Kayra edilar.
Od Tengri vaqtnining hukmdori sifatida keltirilgan. Boz Tengri esa dasht hamda
yerlarning, ekinlarning ilohi, uchinchisi esa Kayra – u yuqori havo, eng baland
osmon, yorug‘lik, hamda atmosferaning asosiy xudosi sifatida bilingan. O‘z
navbatida Kayraning ham uchta farzandi borligi haqida keltiriladi. Unga binoan
Ulgen, Mergen hamda Qizag‘onlar Kayraning o‘g‘illari bo‘lib, ularning ham o‘z
vazifalari mavjud.
50
Bezertinov R. TENGRIANIZM – RELIGION OF TÜRKS AND MONGOLS. Naberezhnye Chelny, 2000,
Chapter III Deities.Pp. 71-73.
51
Hamidulla Boltaboyev, Mahkam Mahmudov. Adabiy-estetik tafakkur tarixi. I jild – T.:”Mumtoz so‘z”, 2013, -328-
329 b.
42

Ulgen – yaxshiliklar ilohi hisoblanib, u Oltoy turkiy mifologiyasidagi barcha
Arug‘ yoki yaxshi ruhlarni boshqaradi. Bu ruhlar yer yuzida faqat ezgu, yaxshi
ishlar qiladilar, insonlarga ko‘mak beradilar.
Mergen Ulgenning ukasi bo‘lib, u aql va takakkur, ilm homiysi sifatida
qaraladi, uning makoni esa osmonning yettinchi qavatida o‘tirgan, u hamma
narsani biluvchidir va bu unga qodirdir.
Urush va jang bilan aloqador iloh Qizag‘on deyilib, u osmonning
to‘qqizinchi qavatida makon tutgan. Uning ko‘rinishini insonlar yosh, kuchli va
qudratli, nayzali qizil ot mingan holda tasavvur etishadi.
Ushbu qarashlar insonlarning tafakkur mahsuli sifatida qaralsa ham bunda qaysidir
tomondan turkiylarning mifologik mafkurasi, atrof-muhitda sodir bo‘layotgan
kuchlarning ham roli bor.
Tengrining mifologik yordamchi iloh hamda ilohalari bilan tanishib o‘tamiz.
Ulardan biri Yer-Sub hisoblanadi. (ba’zi manbalarda Yer-suv shaklida ham
uchraydi) Eski turkiy xalqlar uchun Yer-Sub so‘zining ikki ma’nosi bor edi.
Ulardan biri Buyuk xudo;
Yana biri ko‘rinadigan olam, ona yurt timsoli.
Qadimgi turklar va mo g ullar e tiqodiga ko ra, Yer-Sub xudosi koinotningʻ ʻ ʼ ʻ
o rta qismida mavjud bo lib, uning qarorgohi Xonqon Platonda (aniqrog i, O rxun
ʻ ʻ ʻ ʻ
daryosining yuqori oqimidagi Lanshan tog ida, hozirgi zamonda) bo lgan. Bu
ʻ ʻ
yerni qadimgi turklar Otuken vatani deb atashgan. Turklar Yer-Sub xudosini
go‘zal ayol sifatida tasvirlashgan. Yer-Sub xudosi turklar va mo‘g‘ullar yashagan
Vatanga (Yer va suv) homiylik etgan. Insondan tashqari, tabiat va yerdagi, suvdagi
barcha tirik mavjudotlar unga bo‘ysunadi deb ishonishgan. Shuning uchun turklar
Yer-Sub xudoni Tengridan keyingi yordamchi eng oliy xudo deb bilishgan, u
qadimgi yozuvlarda o‘z aksini topgan.
O rxun bitiklarida Yer-Sub Tengri bilan birga yduk Yer-Sub (muqaddas Yer
ʻ
va suv) nomi bilan tilga olinadi. Yozuvlardan birida shunday deyilgan: “Turk
tengri va turkiy muqaddas Yer-Sub jannatda: “Turk xalqi yo‘qolmasin! Ular millat
bo‘lsin!”. Qadimiy yodgorliklarga asoslanib, shunday xulosaga kelish mumkinki,
43

xalq va butun xalqlar taqdirini hal qilishda qadimiy turklar va Tengriga qo‘shilgan
kuchlar hukmron rol o‘ynagan Yer-Subning Tengri roziligidagi qarorlari bo‘lgan.
Ba’zan Tengri Yer-Sub buyrug‘i bilan odamlarni gunohlari uchun jazolardi.
Ammo u asosan mehribon ma’buda hisoblangan, u Tengri bilan rozi bo‘lgan holda
turklarga homiylik qilgan va himoya qilgan.
Yer-Subni tinchlantirish uchun turklar yashagan barcha mamlakatlarda
chorvachilikka tayyorgarlik ko‘rish uchun har bahorda qurbonlik qilishgan va
dehqonlar buni dala ishlari boshlanishidan oldin qilishgan. Qishloq xo‘jaligi ishlari
tugagandan so‘ng, kuzda ham qurbonliklar o‘tkazildi. Turk xoqonliklari davrida
Yer-Subga qurbonlik qilish umummilliy xususiyatga ega edi. Ular daryoning
yuqori oqimida, ko‘l qirg‘og‘ida o‘tkazildi. Turkiylar mollarining unumdorligi,
hosili, sog‘lig‘i va farovonligi uchun chaqiriqlar bilan qizil rangli ot qurbon
qilingan 52
.
Keyichalik qadimgi turkiy davlatlarning parchalanishi, davlat
markazlashuvining yo qolishi, qabila va hududiy bo linmalarning bo linishiʻ ʻ ʻ
sababli Yer-subga ehtirom ko rsatish marosimlari torroq hududiy, mahalliy
ʻ
shakllarda o tkazila boshlandi. Qadimgi davrlarda bo lgani kabi, ular daryolarning
ʻ ʻ
yuqori qismida va ko llar qirg og ida o tkazilgan. Ko pincha oq qo chqorlar
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
qurbonlik qilingan, ularning terisi yoqilmagan, balki (boshi va oyoqlari bilan)
daraxtga osib qo yilgan. Qurbonlik marosimidan keyin ular ziyofatlar, ommaviy
ʻ
bayramlar o tkazishdi, bir-birlariga sovg alar berishganlar.
ʻ ʻ
Qadimgi turklar odamlar egallagan ko rinadigan dunyoni Yer-Sub (Yer-suv)
ʻ
yoki O‘rta Yerning joyi deb atashgan va uning fokusli, markaziy joylashuvini
ta’kidlagan. Har bir urug , har bir qabila o z hududiga ega edi. Bu hududda dalalar,
ʻ ʻ
o tloqlar, tog lar, yaylovlar, yozgi va qishki qishloqlar, ov joylari mavjud edi.
ʻ ʻ
Iqtisodiy ish bilan band bo‘lgan hududning chegarasi urug‘ yoki qabila a’zolari
avloddan-avlodga yashaydigan dunyoni belgilaydi. Bu Yer-Sub (Yer-suv) ularniki
edi, uning chegarasidan tashqarida boshqalarning mulki bo lgan va undan
ʻ
uzoqroqda hammaga ma’lum bo lmagan joylar bor edi. Ularning cheklangan Yer-
ʻ
52
Potapov L.P. Altaic Shamanism. L. 1991, Pp. 291.
44

Sub nafaqat o‘rnashgan makon, balki butun dunyoning nusxasi edi. Har bir urug‘
uchun ularning erlari dunyoning markazi, Yerning markazi, tartib va uyg unlikʻ
markazidir.
Vatan nafaqat geografik tushunchadir. Bu inson tomonidan hissiy jihatdan
idrok etiladigan makondir. Bu urug‘ning yurti, otalar yurti, bu yerda odam
tug‘ilgan, o‘sgan. Shuning uchun bu Yer-Sub, Vatan sotilmaydi, uni hech qanday
sharoitda berib bo‘lmaydi, lekin uni himoya qilish kerak. Odamlar u uchun
kurashda halok bo‘lishadi, chunki boshqa mamlakatlarda odamlar Tengri yoki Yer-
Sub himoyasiga ega bo‘lmaydilar va shuning uchun baxt ham bo lmaydi
ʻ 53
.
Yer-sub ilohasiga bo‘lgan bunday ishonch va hurmat insonlar orasida
Vatanga bo‘lgan muhabbat shaklida namoyon bo‘lganligini ko‘rsatadi. Yer va
suvni asrash kerakligi uqtirilgan. Undan keyingi o‘rinda yordamchi Erlik ma’budi
haqidagi tasavvurlarga kelsak, yuqorida ta’kidlaganimizdek, u yerosti saltanati
ilohi deb qaralgan.
Qadimgi turkiy elatlar Erlikni yer osti dunyosining xudosi deb bilishgan. U
quyosh ham, oy ham bo‘lmagan er osti dunyosining yetakchisi va qudratidir.
O rxun-Yenisey yodgorliklarida Erlik Erglik transkripsiyasida qayd etilgan.
ʻ
Qadimgi turklar uni Erlik-xon deb ham atashgan.
Erlikning qiyofasi Kams murojaatlarida tasvirlangan. Erlik jismoniy
tomondan qadoqlangan keksa odam sifatida tasvirlangan. Ko‘zlari, qoshlari quyuq
qora, soqoli yorilgan, tizzasiga yetgan. Mo‘ylovi tishlarga o‘xshaydi, quloqlarning
orqasida joylashgan shoxlari daraxtning ildiziga o‘xshaydi, sochlari esa jingalak
holda tasavvur etilgan.
Erlik nomi bilan turklar eng dahshatli ofatlarni, masalan, epidemiyalar va
odamlar va chorva kasalliklarining nobud bo‘lishi bo‘lib tushunilgan.. U bu
kasalliklarni insonni unga qurbonlik qilishga majbur qilishi uchun yuboradi deb
fikr qilishgan. Oddiy paytlarda, ayniqsa kasallik bilan, bir kishi Erlikdan og‘riqli
53
Bezertinov R. TENGRIANIZM – RELIGION OF TÜRKS AND MONGOLS. Naberezhnye Chelny, 2000,
Chapter III Deities.Pp. 71–95.
45

qo‘rquvni his qildi va uning ismini aytishdan qo‘rqib, uni ya’ni qora bir narsa deb
ataydi.
Qadimgi turklar va mo g ullar Erlikning oilasi borligiga ishonishgan.ʻ ʻ
Erlikning o‘g‘illari unga ko‘llar, daryolar va dengizlar bor er osti dunyosini
boshqarishga yordam berishadi. Erlikning bir nechta qizi bor. Qadimgi turkiy
afsonalarda ularning soni ikkidan to qqizgacha bo lgan. Ular muqaddaslik paytida
ʻ ʻ
er osti olamiga tushganda, o‘z to‘shagiga jalb qilishni va xalq Erlikka olib
keladigan qurbonliklarni tortib olishni xohlaydiganlar sifatida tasvirlangan.
Qadimgi turklar Erlik Kams bilan chambarchas bog‘liq deb hisoblashgan.
Qadimgi afsonalarda aytilishicha, Erlik birinchi qora qam marosimini o‘rgatgan.
Er osti dunyosiga marosim faqat qora qamlar qara qam) tomonidan amalga
oshirilgan, oq qamlar (oq qam) hech qachon er osti dunyosiga bormagan. Erlik yer
osti dunyosini boshqaradigan xudo bo‘lsa-da, u kamdan-kam hollarda yovuzlik
keltirib chiqaradi. U odamlarning o‘limini nazorat qilmadi va ularning qutlarini
tortib olmadi, balki faqat o‘z saltanatida kasallarning moddiy tanasini qabul qildi.
Qadimgi turklar qutlar jasadi kuyganidan keyin osmonga qaytadi yoki dafn
etilganidan keyin jahannam sohibining (Erlikning) g‘amxo‘rligi o‘rniga kasallar
yurtiga, ajdodlar dunyosiga ketadi, deb ishonishgan. Jahon global dinlari
ta'limotlarida. Erlik saltanatida jonli yovuz ruhlar - kermeslar bo‘lgan, ular ba'zan
odamlarga zarar etkazish uchun quyosh ostidagi erlarga chiqishgan. Ayniqsa,
ularning ko‘pchiligi quyosh botganda keladi.
Erlikka qurbonlik qilish tunda uy hayvonlarini (shoxi singan, oqsoq va
hokazo) so‘yish yo‘li bilan olib borilgan, chunki yer osti, ko‘rinmas dunyo
ko‘rinadigan olamga ziddir, deb ishonilgan 54
.
Yer ilohi haqida. Buyuk osmon xudosi Tengri koinotda hukmron xudo
bo‘lgan va, shubhasiz, hukmdor ekanligiga ishonishgan. Yer xudosi Tengrining
onasi va xotini hisoblangan. U tabiat kuchi sifatida namoyon bo‘ladi, U asosiy
xudolardan biri bo‘lib u osmonda edi. Shuning uchun qadimgi turkiylar Yer
54
Potapov L.P. Altaic Shamanism. L. 1991, p. 37-38.
46

xudosini juda qadrlashgan. Qadimgi mifologiyalarda odamlar Tengri va Yer
xudolarining nikohidan paydo bo‘lgan degan nazariya mavjud deb inonishgan.
O‘rxun yodgorliklarida shunday yozuv bor: “Dastlab tepada moviy osmon,
pastda esa qorong‘u yer bo‘lgan va ular orasida inson o‘g‘illari paydo bo‘lgan.
Osmon hayotni boshqaradi, u urug‘lantiradi, lekin tug‘ilishni "tananing tubi" ning
tabiiy timsoli bo‘lgan Yer beradi. Odamlar quruqlikda tug‘iladi, yashaydi va
o‘ladi. O‘limdan keyin er ularni yutib yuboradi. Yerda o‘t, don va daraxtlar, shu
jumladan olamlarni bog‘laydigan Muqaddas Daraxt o‘sadi. Xalq Yerni hosil va
mo‘l-ko‘lchilik beruvchi, insonlarga moddiy baxt-saodat baxsh etuvchi xazinalar
manbai sifatida e’zozlashadi 55
.
Bahorda, dehqonchilik yili boshlanishidan oldin, kuz faslida esa ishni
tugatgandan so‘ng, xalqning rizq-ro‘zi to‘kinligi va baxtiga shukronalik belgisi
sifatida qadimgi turkiylar Yer xudosiga qurbonlik qilishgan. Unga sut, qimiz va
choy qurbonlik qilish odati bor edi. Unga yer unumdorligi, mo‘l hosil va hokazolar
haqida so‘zlar aytilgan. Yer ilohining Yez-sub ilohidan ajralib turuvchi jihatlari
bo‘lgan. Shu sabab ham u ajratilgan holda berilgan. Suv xudosining xususiyatlarini
ko‘rib o‘tamiz.
Qadimgi turklar suv xudosi Yer xudosidan oldinroq tug‘ilgan deb
ishonishgan. Shuning uchun u Yerning katta singlisi ekanligiga ishonishadi.
Qadimgi mifologiyalarga ko‘ra, Yerning boshlanishi Suvdan boshlangan deb
ishonilgan. Suv tubidan "samoviy o‘rdak" paydo bo‘lganligi haqida mif ham
keltiriladi. E’tiborli tomoni Suv ilohi uchun eng yaqin xudo Yomg‘ir edi. Yomg‘ir
suvning bolalari va nabiralarini - dengiz, daryo, ko‘llar va buloqlarni o‘stirishga
yordam beradi deb hisoblashgan. U olov xudosiga dushman edi. Chunki u olovni
o‘chirish uchun xizmat qiladi. Qadimgi turklar suv bilan ikki xil munosabatda
bo‘lishadi. Bir tomondan, ular "suv - mavjud bo‘lgan hamma narsaning
boshlanishi, boshlang‘ich holati, birlamchi tartibsizlikning ekvivalenti, suv global
ulug‘vorlik va boshlanishning vosita, vosita va asosidir" deb ishonishgan. Suv
55
Hamidulla Boltaboyev, Mahkam Mahmudov. Adabiy-estetik tafakkur tarixi. I jild – T.:”Mumtoz so‘z”, 2013, -330-
331.
47

begona va dushman bilan teng ravishda tortiladi. Bu ruhlarga egalik qilish va
boshqa dunyoga kirishdir. Mifologik an'analarda yuzga suv sachratish yomon odat
sifatida ham saqlanib qolgan.
Havo ilohi to‘g‘risida . Vizantiya tarixchisi sanalmish Simokatta "turklar
olovga, suvga, yerga, osmonga va havoga sig‘inadilar" deb yozgan. Bu olimning
fikrlari ham mifologik ilohlarga bo‘lgan e’tiqodni bildiradi. Eng qadimgi turklar
Havo xudosi Osmon va Yer orasidagi hayotni boshqaradi deb ishonishgan. Havo,
boshqa barcha xudolar singari, Buyuk osmon xudosi Tengriga qo‘shiladi. Havosiz
Yerda hayot mumkin emas. Shuning uchun qadimgi turkiy mifologiyalarda Havo
xudosi hayotlik, hayotiy kuchga ega edi. Hayot nafas orqali kirdi. Nafas olishni
to‘xtating va havosiz o‘lim keladi. Afsonalarda ba'zan hayotdan nafas olish o‘lik
qahramonlarni tiriltirish vazifasini ham anglatib turgan 56
.
Momaqaldiroq va chaqmoq. Qadimgi turklar Buyuk osmon xudosi Tengri
momaqaldiroq va chaqmoqni boshqaradi deya tasavvur etishadi. Uning buyrug‘i
bilan momaqaldiroq va chaqmoq xudosi yovuz kuchlarni jazolaydi. Turklar
momaqaldiroq Tengrining g‘azablangan ovozi, chaqmoq esa yovuz ruhlarni
uradigan samoviy o‘qlar deb ishonishgan. Chaqmoq urgan uy o‘chirilmagan va u
butunlay yonib ketguncha unga hech kim yaqinlashmagan. Chaqmoq urgan uy
Tengrining g‘azabiga loyiq deb hisoblangan. Bu yerda yangi uy qurilmagan; baxt
bo‘lmaydi, deb ishonilgan. Qadimgi turklarning e'tiqodlari chaqmoq urgan
daraxtdan nafaqat qurilishda, balki yoqilg‘i sifatida ham foydalanishni taqiqlagan.
Tibbiy vosita sifatida chaqmoq ta'siriga uchragan daraxt parchalari ishlatilgan.
Bemorni chaqmoq urgan daraxtning ko‘mirlari bilan davolash rasmi bo‘lgan.
Turklar muqaddas qayinlarga chaqmoq tushmasligini payqashdi, chunki ular
osmon bilan bog‘langan. Chaqmoq tomonidan o‘ldirilgan odam "muqaddas"
hisoblangan. Chaqmoq urgan joyda ruhlarga qurbonliklar keltirildi. Kuzatadigan
bo‘lsak yordamchi iloh va ilohalar deb keltirayotganlarimizning barchasi tabiat
hodisalari bilan aloqadorlikda, chunki eng qadimgi turkiy xalqlarda tabiat
kuchlarini ruh deb qarash tushunchasi bo‘lgan. Bu tasavvurlarning ba’zilari hozirgi
56
The Byzantian Historians. Trans. S. Destunis, SPb., 1860, p. 376
48

kunga qadar ham saqlanib qolingan. Inson ongi nimani qanday holsa ko‘rishsa,
unga qandaydir kuch deb qarashgan.
Shamol. Qadimgi turkiy mifologiyalarda Shamol xudosi, asosan, yaramas,
mushtlashuv, ba'zan zo‘ravon xarakterni ifodalagan. Shamol qanday ko‘rinishini
hech kim tasavvur qila olmasdi, lekin ba'zi afsonalarda uning surati tig‘izsiz otga
o‘xshaydi. Turklar “shamoldan tug‘ilgan” o‘ylamas odamlarni yoki otlarni
chaqirib, bugungi kungacha shunday qilishadi. Qadimgi turklar shamol xudosi
to‘g‘ridan-to‘g‘ri Buyuk Ruh Tengriga bo‘ysunadi deb ishonishgan. O‘zining
notinch fe'l-atvori tufayli Shamol Yer, Suv xudolari va ba'zan olov ruhi bilan til
topisha olmaydi. U ular bilan doimiy ravishda to‘qnash keladi va ularga dam
olishga yo‘l qo‘ymaydi. G‘azablanganda, qishda U Yerga qor bo‘ronini yuboradi
va yozda bo‘ron odamlarga, hayvonlarga va tabiatga baxtsizlik keltiradi. Shuning
uchun, bo‘ronga yugurib, turklar uch marta tupurishdi: "tfu, tfu, tfu". Qadimgi
turklar kasallik ruhlari shamol kabi paydo bo‘lib, odamlarni uradi, deb
ishonishgan. Agar ov paytida shamol ovchilarning chodirini vayron qilsa, ular ovni
to‘xtatdilar va ov muvaffaqiyatli bo‘lmasligiga ishonib, darhol uylariga ketishdi.
Birozdan keyin ular ov qilish uchun qaytib kelishdi, avval ular ov qilgan o‘rmon
yoki tog‘ning xo‘jayiniga murojaat qilib, kichik ibodat qilishdi. Shamollarning
ham qay tomondan esishiga qarab ularni yaxshi va yomon turlarga ajratishgani
haqida aytiladi.
G‘arbiy va shimoliy shamollar "yomon" deb hisoblangan. Kuzda ular yomon
ob-havoni olib kelishdi: yomg‘ir, qor, quyoshni qoplagan bulutlar. Yanvar va
fevral oylarida juda shamolli kunlar bor, shuning uchun ular "Jil aiy", shamol
oylari deb ataladi. "Yovuz ruhga yo‘l qo‘ymang, yomon shamolga yo‘l qo‘ymang",
dedi Umay Altayga. Qadimgi turklar shamolni boshqa dunyoning teginishi sifatida
qabul qilishgan va uning shabadasi noqulaylik uchun sabab bo‘ladi deb
ishonishgan, ayniqsa shamol "pastki dunyoning elchisi" bo‘lsa.
Shamol tabiatning elementlaridan biri sifatida o‘zgarish holatini yaratadi. Bu
nafaqat bulutlarni, bo‘ronlarni, balki mifologik syujetlarda kasalliklarni ham olib
keladi. Albatta, barqarorlikning buzilishining o‘zi hali muammo emas edi, lekin
49

shamol muammoga aylanishi mumkin edi. Shuning uchun shamolga ega bo‘lish,
ob-havoni boshqarish qobiliyati kuchli kams, yadachi va boshqa muqaddas
shaxslarning xususiyatlaridan biri edi. Elementlar erkak uchun muammoga
aylanishi mumkin bo‘lgan holatlarda ularning aralashuvi talab qilingan. Turklar
Shamolning salbiy ta'siriga qaramay, uni qadrlashdi. Shamol xudosi sharafiga va
unga hurmat bilan, Xitoy yilnomalariga ko‘ra, turklar "Bulutlarni tarqatish" nomi
bilan ma'bad qurdilar. Turklar harbiy yurishdan oldin bu ibodatxonaga tashrif
buyurib, qurbonlik qilishgan va g‘alaba so‘rashgan.
Ma’lumki, tambur yoki fanat bilan marosim paytida kamning asosiy
harakatlaridan biri oyoqlarda tez aylanish edi. Bu harakat ramziy ma'noda bo‘ronni
ifodalagan. Kam soat yo‘nalishi bo‘yicha burildi. Xuddi shu aylanish qurbonlik
paytida imonlilarni muqaddas qayinlar, olov va boshqalar atrofida qildi. Odamlar
tabiatning timsoli bo‘lgan Shamolning ruhiga ishonishdi, bu ularga energiya berdi.
Ayni paytda turklar, agar aylanish soat miliga teskari bo‘lsa, yovuz ruh sifatida
bo‘ron haqida fikrga ega edilar. Bunday bo‘ron odamning qutini (baxtini)
o‘g‘irlashi mumkin 57
.
Tabiat hodisalaridan biri Tornadoni Qadimgi turklar yovuz xudo deb
bilishgan. Tornado qo‘rqinchli emas, balki hayratni uyg‘otdi chunki u hosil
bo‘lgan vaqtda vahima uyg‘otadi.
Bulutlar. Qadimgi turklar Bulut xudosi to‘g‘ridan-to‘g‘ri Buyuk osmon
Xudosi Tengriga bo‘ysunadi, deb ishonishgan. Momaqaldiroq va chaqmoq uning
ukalari edi. Shiddatli shamol ba'zan buzilib, bulutni cheksiz osmonga haydab
yubordi. Oq bulutlar quyoshli kunning xabarchisi edi. Qora bulutlar yomg‘irning
boshlanishi edi. Ular issiq, qurg‘oqchil ob-havo uchun emas edi.
Turklar uchun eng hurmatli iloh yomg‘ir ilohi edi. Insonning hosili ham,
farovonligi ham unga bog‘liq deb hisoblashib, may oyida yomg‘ir xudosiga
qurbonlik keltirilgan. Qurbonlikdan keyin "yomg‘ir bayrami" boshlangan. Uning
tashqi ko‘rinishini qadimgi mifologiyalarga ko‘ra, qadimgi turklar inson sifatida
tasvirlashgan. U Osmonda yashagan, lekin Yer xudolari bilan ko‘proq bog‘langan.
57
The Byzantian Historians. Trans. S. Destunis, SPb., 1860, p. 376
50

Uning akalari Momaqaldiroq va Chaqmoq, Bulut, Shamol va Yerdagi singlisi Suv
edi. Erdagi suv manbalari, ayniqsa, yomg‘ir xudosi. Qadimgi e'tiqodlarga ko‘ra,
agar buloq shovqin bilan oqsa, bu qurg‘oqchilik bo‘lishini anglatadi. Qadimgi
turklar uchun eng qadrli va muqaddas bo‘lgan bahorning boshida birinchi yomg‘ir
- turklarning ko‘plab afsona va afsonalarida uchraydigan Leysen yomg‘iridir.
Qadimgi turklar Uning jonlantiruvchi, shifobaxsh xususiyatlariga ishonishgan va
suvni dori sifatida ishlatishgan. Turklar - tatarlar bugungi kungacha bolalarga
birinchi bahor yomg‘iri sharafiga nom berishadi.
Turkiy xalqlar kamalak yomg‘irning singlisi deb ishonishgan. Bahorgi iliq
yomg‘irdan so‘ng, Kamalak qo‘ylarni bo‘ynidan arqon bilan bog‘lab sog‘ishni
odat qildi. Bu qatorni yer yuzidagi odamlar chiroyli yarim doira sifatida ko‘rishadi.
Qadimgi turklar olov xudosi osmon xudosi Tengrining nabirasi va
Quyoshning o‘g‘li ekanligiga ishonishgan. Uning akasi Chaqmoq edi. Shuning
uchun Olov Yerda tug‘ilib o‘sganiga qaramay, o‘lgandan keyin yana Yerga qaytish
uchun tutun bo‘lib osmonga ko‘tariladi. Qadimgi turklar olovda paydo bo‘ladigan,
nafas oladigan va doimiy ravishda o‘zgarib turadigan qudratli xudoni ko‘rishgan.
Turklar olov bilan tug‘ilish, o‘sish, rivojlanish va umuman hayot bilan bog‘langan.
Olim N. Katanov o‘z yozuvlarida yozganidek, “Tatarlarni idrok etishda Olov ruhi
o‘sadi va mavjudotlarni isitadi, Olov ruhi borliqdan ketishi bilanoq u o‘ladi, tana
yer bilan birlashadi va u o‘z joniga qasd qiladi. ruh Yer ustida ko‘tarilgan ko‘plab
ruhlarga qo‘shiladi.
Qadimgi turklar afsonalarda olov xudosini qizil sigir, qizil buqa va qizil
xo‘roz tasviri sifatida tasavvur qilganlar. Boshqa tasvirlarda Olov ayol siymosi -
Ut-Ana, Olov ona tomonidan tasvirlangan. U-Ana barcha odamlarning onasi
ekanligiga ishonishgan. Olov o‘choqda hushtak chalganda, ular olovga ta'zim qilib:
"Olov, sen 30 tishli onamizsan, sen 40 tishli qaynonamizsan" deyishgan. Uyda
olov quyoshning bir qismi deb hisoblangan (Samoviy olov). Yurt markazidagi
o choq dumaloq shaklda bo lgan (quyosh diski). Quyosh va olovdan taralayotganʻ ʻ
issiqlik, ularning yorqin lyuminestsentligi va ranglari ular o‘rtasida ma'lum
o‘xshashliklarga ega edi. Quyosh va olov, ular bilan hayot o‘rtasidagi bog‘liqlik
51

ayolga naslning otasi va homiysi sifatida uzatildi. Olov o‘chog‘i himoyalangan va
toza bo‘lgan, beparvo munosabat Uning g‘azablanishiga va uydan "tashlanishiga"
olib kelishi mumkin edi. Olovni urug‘ xudosi deb hisoblashgan, lekin har bir
oilaning o‘z oilasi olovi bor edi va uni boshqa oilaning olovi bilan qorishtirish,
qo‘shnilardan qarz olish gunoh edi, hatto idishda ovqat pishirish ham mumkin
emas edi. ilgari boshqa yong‘inda edi.
Olovni harom qilish, ya'ni har qanday axlat va qoldiqlarni, yomon hidli
moddalarni tashlash, ko‘mirni o‘tkir narsa bilan aralashtirish, olovga tebranish va
uning ustiga qadam tashlash, oyog‘i bilan yoqilg‘ini itarib yuborish, kulga bosish,
tupurish mutlaqo mumkin emas edi: chunki lablarga tupurganda pufakchalar paydo
bo‘lardi. Olovni ovqatlantirish va davolash, o‘z uyida yashovchilar foydalanadigan
ovqat va ichimliklar parchalarini berishning kundalik marosimidan chetga chiqish
taqiqlangan. Olovga qurbonlik qilish uchun odatda yog‘ ishlatilgan. Hatto uy
o‘chog‘ining kullari ham odamlar ham, hayvonlar ham bormaydigan tanho joyga
olib ketilgan. Ushbu va boshqa qoidalarni buzganlik uchun yong‘in aholini turli
kasalliklar bilan jazoladi, yovuz ruhlardan himoya qilishdan mahrum bo‘ldi, ba'zan
hatto ba'zi yoki boshqa narsalarni, ba'zan esa turar-joyni yoqib yubordi. Kuygan
narsa olov g‘azabining eng dahshatli belgisi sifatida ko‘rindi va keyin qurbonliklar
bilan maxsus ibodat tashkil etildi. Agar bu ov paytida ro‘y bergan bo‘lsa, ovchilar
ovni tark etishdi. Olovda yonayotgan o‘tin yorilib ketganda yoki hushtak eshitilsa,
bu Ut-Ananing yaxshi kayfiyatini anglatardi va xo‘jayin yaxshi xabar va
mehmonlarni kutishi kerak edi.
Yilda bir marta uy uyda Ut-Anaga oilaviy duolar uyushtirildi. Ularning
maqsadi oilaning farovonligini so‘rash edi: hech kim kasal bo‘lmasligi, chorva
mollari yo‘qolmasligi va omad tilaymiz. Kam uyda Ut-Anaga namoz o‘qidi.
Qurbonlik uchun boshi qora oq qo‘chqor keltirildi. Qurbonlik qilishdan oldin
qo‘chqorning ustiga qaynatilgan sut quyilgan, u rang-barang lentalar bilan
bezatilgan va podaga qaytarilgan va shu tariqa uni Ut-Anaga bag‘ishlagan.
52

Qurbonlik qo chqor so yilgandan so ng tana go shtining o ng old qismi va yuragiʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
kuydirilib, qolgan qismi teri bilan birga kamga berildi 58
.
Qadimgi turklar uchun quyosh hurmatli Xudo edi. Qadimgi turkiy
mifologiyalarda Quyosh Tengrining o‘g‘li, onasi esa Yer ekanligi aytilgan.
Shuning uchun u ota va ona o‘rtasida aylanib yuradi. Qadimgi turklar va
mo‘g‘ullar Quyosh xudosining kuchi va hayotiy kuchiga sig‘inishgan. Quyosh
energiyasi va ta'sirisiz hayotni tasavvur qilishning iloji yo‘q edi. Qadimgi turklar
quyosh nurini Tengri odamga yuborgan hayot embrioni uchun uzatish vositasi
sifatida bilishgan. Bunga yorqin misol - turkiylarning qadimiy zodagon urug‘idan
bo‘lgan Ashide urug‘idan bo‘lgan, keyinchalik mashhur, imperator Xitoyning Tan
sulolasiga qarshi isyon ko‘targan o‘g‘li An-Lushanning tug‘ilishi haqidagi
genealogik afsonadir. U tug‘ilganda uyga yorug‘lik nuri kirib keldi. Shuningdek,
"mo‘g‘ullarning mashhur pra-onasi Alan-Goani ham eslash mumkin, u Chingizxon
urug‘idan kelib chiqqan, u uyga tutun teshigidan kirib kelgan nurdan homilador
bo‘lgan" 59
.
Qanotli otlar Quyoshning ramzi yoki timsoli sifatida turkiy xalqlarning
kosmogonik miflarida keng tarqalgan. Quyosh ramzi bo‘lgan ot va qushlardan
tashqari qo‘chqor, kiyik, buqa kabi hayvonlar ham uning ramzini anglatgan.
Qadimgi turklar mifologiyasida Oy osmon xudosi Tengri va Yerning qizi deb
hisoblangan. Qadimgi turklar Oy ma'budasini ikki tomonlama idrok etishgan: Oy
ularni qo‘rqitgan va shu bilan birga uni sevgan. Oy xonim sifatida va tunning
ramzi sifatida tasvirlangan. Yovuz ruhlar barcha teshiklardan chiqqanda tun
qorong‘i. Yovuz ruhlarning barcha ziyofatlari va jamborlari kechalari sodir bo‘ladi.
Jodugarlarning marosimlari va gipnoz seanslari har doim Oyning fazalariga ko‘ra
va asosan to‘lin oyda o‘tkazildi. Kechasi kasalliklar kuchayib, bu vaqtda ko‘proq
o‘limga olib keladi. Talonchilik, qotilliklar asosan tunda sodir bo‘ladi. Boshqa
tomondan, turklar Oyning sehrli kuchiga ishonishdi. U yagona tungi chiroq edi.
Oyni xursand qilish uchun to‘lin oyda tug‘ilganlarga oy bilan bog‘liq ismlar ham
58
Gladyshevsky A. Newspaper ‘Soviet Khakassia’, 22 November 1991.
59
Rashid ad-Din, Collection of Chronicles, M., 1952, Vol. Book 2, p 14.
53

qo‘yishgan.Qadim zamonlardan beri turklar ayol va oyning bir xil maxfiy kuchga
ega ekanligini payqashgan.
Qadimgi turk xalqlari yulduzlarni hurmat qilishgan. Ular uchun qurbonliklar
keltirishgan. Yulduzli xudolar, turklarning fikricha, insonning baxtiga, boyligiga,
chorvasiga va boshqalarga ta'sir qiladi va har bir yulduz Yerdagi odamning qutiga
to‘g‘ri keladi va odam vafot etganda uning yulduzi ham Yerga tushadi.
Agar biz boshqa rivoyatga qaytsak, Ulgen yaxshilik ilohi. U oy, quyosh
va yulduzlar ustida va osmonning o‘n oltinchi qavatida yashaydi. Oltin
darvozali saroyi va oltin taxti bo‘lgan Ulgen ko‘pincha odam sifatida
tasvirlangan. Ulgenda ko‘plab sifatlar mavjud. Iloh Ulgen inson va dunyoni
yaratishda etakchi rol o‘ynaydi. U osmonlar va quyoshni yaratdi. U atmosfera
tadbirlarini tashkil qiladi va yulduzlarni boshqaradi. Ulgenning etti o‘g‘li va
to‘qqiz qizi borligi aytiladi. Aynan shu afsonaning boshqa rivoyatiga ko‘ra,
koinot paydo bo‘lishidan oldin Ulgen bilan birga bo‘lgan Erlik ularning
ba'zilarida Ulgen tomonidan yaratilgan.
Ammo turk mifologiyasidagi barcha dostonlarda Erlik shaytondir. Ba'zan
u do‘zaxda, ba'zan osmonning beshinchi yoki to‘qqizinchi qavatida o‘tiradi. Bu
har qanday yovuzlikning doimiy belgisidir. Xudo Ulgenga doimiy qarshilik
ko‘rsatadi. U temirda, qilich va qalqon bilan, odatda buqa ustidagi odam
qiyofasida tasvirlangan. Erlikning 9 o‘g‘li va 9 qizi bor. Turklar tomonidan
Islom qabul qilingandan keyin Erlik asosan Shayton va Jin kabi mavjudotlar
bilan birlashtirilgan. Ulgen va Erlik bir-biriga zid ilohlardir 60
.
Musurmanov E ustozimiz ham ushbu mavzuda salmoqli izlanishlar olib
borgan. Erlik yoki Erklik turkiy mifologiyaga asosan yer osti olami hukmdori
deb keltiriladi. O‘rxun-Enasoy runik matnlarida u o‘lim farishtasi hamda
insonlarning taqdiriga aralashuvchi, tiriklikning dushmani deb tilga olingan.
711-712 yillarda Oltin ko‘l yonida topilgan yodgorlikda Erlik nomi yozilgan.
Matnda “Biz to‘rt ulug‘ nasabli edik. Erklik bizni bir birimizdan juda qildi.
Afsus!” satrlari berilgan. Qadimgi turkiy manba irq bitigida ham bu so‘z “rklg”
60
https://refcontent.ru/uz/hobby/tyurkskaya-mifologiya-tengrianstvo-tyurkskih-narodov-mifologiya-tyurkskaya/
54

harflari bilan tavsiflangan. Irq bitigi VIII asrda yaratilgan bo‘lib, 104-sahifadan
iborat. Unda asosan Tinsining taxtga chiqish holatlari tasviri berilishini
manbalar ila izohlanadi. Bundan tashqari olim Erlik ilohini xitoy
mifologiyasidagi ma’buda Sivangmuga qiyosan o‘rganadi. Shuningdek,
Nasimxon Rahmonov keltirgan Ku Tay afsonasi olimning tadqiqotida ham
tasvirlangan. Tangrichilikning baxshilari (qamlar shunday atalgan. Ular
bugungi kundago xalq dostonlarini kuylovchilar emas) Erlikning tashqi
qiyofasini shunday tasvirlaydi: sochlari qora, jingalak, yelkasigacha tushib
turadi, soqoli tizzasigacha uzun, kiyimi ayiqning terisidan, qo‘lida po‘latdan
yasalgan qilichi bor, ulkan qora buqani minib yuradi. Uning makoni G‘arb
tomonda deyilgan. U yerda gunohkor insonlarni Erlikning katta o‘g‘li
Temirxonning qizlari nazorat qiladilar. Uning Qarash, Mattir, Shingay,
Ko‘mirxon, Yabash, Temirxon, Ucharxon, Kereyxon, Badish biy nomli
o‘g‘illari va Kishtey ona, Erka sulton ismli qizlari unga ko‘makdosh edilar 61
.
Agar kim o‘lim farishtasining sinovlaridan o‘tsa,hurmatini qozona olsa,
uning tengsiz sovg‘asiga ega bo‘lishi keltirilgan. Ko‘pincha bunday imtiyozga
qamlar ega bo‘lishgan va bu sovg‘a o‘zga dunyolarni kezish edi 62
.
Nasimxon Rahmonovning bir tadqiqotida qadimgi turkiylarning “Ku
Tay” afsonasi haqida so‘z boradi. Unda afsonaning bosh qahramoni Ku Tay
ziyofatda juda ko‘p hayvonlarni so‘ydirib yuboradi va yomon vaziyatga tushib
qoladi. Uning ruhi Erlikning saltanatiga boradi. U yerda Ku Tay qilgan ishidan
juda qattiq afsuslanishi tasviri bor. U tavba qilgani uchun Erlik ilohi uni
kechiradi, jonini qaytarib beradi va u qayta tiriladi 63
. Garchi bu afsona xalq
og‘zaki ijodiga mansub bo‘lsa-da, unda o‘sha davr insonlarining qarashlari aks
etgan.
Xudo Ulgenga taqdim qilingan qurbonlikni qabul qiladigan, osmonda
shamanni kutib olgan va Ulgenga o‘z xohish-istaklarini yetkazadigan muqaddas
ruh Utruchidir. U o‘z yo‘lida shamanga hamroh bo‘ladi.Yordamchi ilohlardan
61
Мусурманов Э . Буюк ипак йўли : қадимги ўзбек - хитой адабий алоқалари . Самарқанд , 2021, -37-40 б .
62
Эшонқулов Ж . Ўзбек фольклорида туш ва унинг бадиий талқини . – Тошкент : Фан , 2011. –302 б
63
Насимхон Раҳмон. Турк хоқонлиги. Тошкент, 1993, 129-133б.
55

biri YO KAN hisoblanadi. U dunyodagi eng qudratli xudolardan biridir. U
dunyoning markazida, Ulgenning uyiga etib borgan deb taxmin qilingan qushga
o‘xshash mavjudot shaklida tasvirlanadi. Bu hayvonlar va tabiatning
himoyachisi. Katta olxa daraxtlarida o‘tirgan va bo‘ron shaklida yashil
hududlarni kezib yurgan deb ishonilgan.
Turkiy qarashlarga asosan, Talay Kan dengizlarning hukmdori,
o‘liklarning himoyachisi va er yuzidagi barcha suvlarning xudosi. Uning
manzili o‘n yettita dengizning tutashgan joyida joylashgan. Yunon
mifologiyasida Poseydonga mos keladi. Yoqut turklarida bolalarni himoya
qiladigan, bolalar tug‘adigan va yangi tug‘ilgan ayollarning yordamiga
ishonadigan mifologik shaxs. U osmondagi sutli ko‘lga borib, u ko‘ldan bir
tomchi suv va sutni bolaning tomog‘iga olib keladi. Bu tomchi bolaning ruhi va
ruhidir. Shu yo‘sinda, ushbu ma’buda kuchi tufayli bola hayotini boshlaydi.
Homilador ayol tug‘ilish arafasida osmondan tushadi va homilador ayolning
tug‘ilishidagi og‘riqlarni yengillashtirish uchun uning yonida to‘xtaydi, deb
ishoniladi. U oqqush qushi va muqaddas rang bo‘lgan oq rang bilan
tasvirlangan. Uning Umay onaga ham o‘xshash tomonlari bor. Bu bolalar va
ayollarga bo‘lgan homiyligida ko‘rinadi. Bularning katta qismi mifologik
tasavvur mahsuli.
56

2.2 . Qadimgi turkiy qavmlarning Tangrichilik dinida totemizmning
tutgan o‘rni
Tarixiy manbalarni o‘rganish, tadqiq etish mobaynida qadimgi turkiy
xalqlarning totemistik qarashlari ham ularning ijtimoiy, diniy e’tiqodida muhim rol
o‘ynaganligini ko‘rishimiz mumkin. Turkiylarning kelib chiqish tarixini ba’zi
olimlar aynan totemlarga taqaydilar. Qadimgi turkiy elatlar tarixdan bo‘ri, ot, ilon,
baliq, kiyik singari totemlarni muqaddas bilishgan hamda ularning ba’zilari hozirgi
kungacha saqlanib qolgan. Xalqning bunday ishonchlari fan tilida totemizm deb
nomlanib, u ilk diniy tushunchalar: animizm, fetishizm, magiya kabilardan biri
hisoblanadi. Shuningdek, bunday totemlarning xalq hayotida tutgan o‘rni, badiiy
asarlarda ularning ishtiroki ularning yanada insonlar hayotda tutgan o‘rnini
to‘ldirishga xizmat qiladi. Qadimgi turkiy qavmlarning eng qadimgi dini Ko‘k
Tangri dinida ham ularning ba’zilari kultlar sifatida e’zozlashgan. Avvalo, bu
terminning izohi haqida fikr yuritamiz.
Totemizm diniy shakliga ishonuvchi kishilar o‘zlarini biror-bir hayvon,
o‘simlik yoki jonsiz biror narsadan paydo bo‘lganmiz deyishadi. Bundan tashqari,
ular aynan shu hayvonlarni muqaddas bilishadilar, undan kuch oladilar. U
Shimoliy Amerika hindularining ojibve qabilasi tilidagi “totem” so‘zidan kelib
chiqqan bo‘lib, urug‘ nomini bildirgan. Insoniyat tarixida ushbu din shakli bundan
30-40 ming yil ilgari yuzaga kelgan degan qarashlarni Abdurahmonov ustoz
keltiradilar. Turkiylar o‘zlarining ajdodlarini ot, ilon, bo‘ri, it, ho‘kiz, bug‘u kabi
hayvonlardan kelib chiqqan deb tasavvur etishgan hamda ularga ehtirom
ko‘rsatilgan 64
.
Tarix otasi Geradotning “Tarix” kitobida qadimgi skiflarning dastlabki
ajdodlarining tug‘ilishi bilan aloqador afsonalar keltirilgan va unda totemizmning
yuksak namunalarini uchratishimiz mumkin. Misol uchun birgina Targ‘itoy
afsonasida ma’budlar kattasi Zevs va yarmi ayol, yarmi ilon qizdan birinchi inson
tug‘ilgan degan qarashlar, Geraklning ilon qiz bilan oila qurishi ham shunday
64
Abdurahmonov A. Turkiy adabiyotning qadimgi davri. Toshkent, 2005, 14-15 b.
57

namunalardir. Ammo bu afsonalar turkiylarning ajdodlari haqida emas. Yana
Abdurahmonov domla turkiylarning ot, bo‘rilarga oid totemlari haqida ham
to‘xtalib o‘tib, ularga aloqador afsonalar ham keltiradi 65
.
Evolutsioner E.B Taylor totemizmni insoniyat madaniyatining quyi
bosqichida hosil bo‘lganligini ta’kidlaydi. Bu diniy qarash dastlab ko‘plab
bahslarga sabab bo‘lgan. Totemizmda ko‘proq sut emizuvchi hayvonlar, qushlar va
o‘simliklar totem sifatida olingan. Mashhur sharqshunos olim V.V Bartoldning
tadqiqoticha, o‘g‘uz xalqida Islom kirib kelgandan keyin ham totemlar saqlanib
qolgan. Hayvonlarni muqaddas bilishi sababli, xalq o‘z farzandlariga totemlarga
oid ismlar qo‘yilishi ham mavjud.
Abulg‘oziy Bahodirxon, arxeolog S.P. Tolstoy asarlarida qadimgi qimchoq
xalqida daraxt totemi muhim rol tutganligi haqida ma’lumotlar beriladi.
Tangrichilikda daraxtlarga xalq niyat qilishib, ip bog‘lashgan va bunga xalqning
bir qismi hozir ham ishonishadi 66
. Bu esa Islom davrida ham Tangrichilikning
elementlari qolib ketganligidan darak beradi.
Mifologik totemlarning badiiy talqinlarida asosan, burgut, ajdarho, ot, ilon,
bo‘ri obrazlari ko‘proq tavsif etiladi. Barchasi haqida birinma-ketin mulohaza
yuritamiz. Qadimgi ota-bobolarimiz eng qadimgi turkiy xalqlarning paydo
bo‘lishini bo‘ri totemi bilan asoslaydilar. Aynan bo‘ri turkiy qavmlar uchun
rahnamo sifatida qaraladi. Darhaqiqat, shu davrlarda hayvonlarga, qushlarga
nisbatan shamanizm ruhi ham aks ettiriladi. Bu timsollar turkiylarning mifologik
ajdodlari, kuch-qudrat, homiylik ramzlari deb tushuntiriladi 67
.
Musurmonov ustoz insonning paydo bo‘lishini bo‘ri orqali Tangrichilik
dinining bosh ilohi Tangri bilan aloqadorlikda tushuntiradi. Shuningdek, fanda
yangilik tarzida xitoy mifologiyasidagi Pangu obrazini ulardagi bo‘ri tasviridagi it
totemi bilan qiyoslab chiqqanlar. Bu hodisani bu xalqlar o‘rtasidagi savdo aloqalari
65
Abdurahmonov A. Turkiy adabiyotning qadimgi davri. Toshkent, 2005, 19-20 b.
66
Аширов А . Ўзбек халқининг қадимий эътиқод ва маросимлари . – Тошкент , - 2007, 9-12 б .
67
Маҳмудов Н. Тил. Рисола. Т.: “Ёзувчи” нашриёти, 1998. – 40 б.
58

orqali miflarning transformatsiya jarayoni bo‘lishi mumkin deb tushuntiradi.
Shuningdek, olim ajdarho, ilon totemlariga ham ta’rif bergan 68
.
Bo‘ri totemiga aloqador olimlarning fikrlari bilan tanishib chiqamiz.
Folklorshunos olim M. Jo‘rayev bo‘ri totemining ildizi nihoyatda qadimga borib
taqalishini ya’ni Ural-Oltoy qabilasining birlashuv davriga oidligi ta’kidlagan. Fikr
yurita turib, bo‘rining ajdodlarga tegishliligini mifologik jihatdan ilk ko‘rinishi
Oltoy qabilalarining totemistik qarashlariga aloqador deb tushuntirganlar. Oltoylar
esa Tangrichilikni saqlab qolgan xalqlardan biri sanaladi 69
. Haqiqatdan ham,
bo‘rini turkiy xalqlardan biri hisonlangan o‘zbek xalqi ham muqaddas bilishadi.
Uning terisini baxt olib keladi, baraka sochadi deb uyining eng to‘risiga ilib
qo‘yishadi. Bo‘rining tishlarini, tirnoqlarini ham olib yurish udati mavjud. Agar
kimdir bo‘ri olib kelsa, uni xalq xonadoniga kirgizishni o‘ziga faxr deb bilishadi.
Bu qarashlar qadimdan unga bo‘lgan ijobiy fikrdan darak beradi.
Adabiyotshunos olim Nasimxon Rahmonov esa bo‘ri totemiga oid bir
asotirni misol qiladi. Garchi bu asotirlar ham xalq ma’naviyatining asosida
yaratilgan bo‘ladi. Ushbu parcha shunday tasvirlanadi: “G‘arbiy dengiz qirg‘og‘ida
istiqomat qilgan turkiy xalqlarning ajdodlari boshqa qabilalar tomonidan yo‘q
qilinadi va ulardan faqat o‘n yoshli bolakay yashirinib tirik qoladi. Shu atrofda
yashovchi uni ko‘rib qolib uni himoya qiladi hamda unga ayol bo‘ladi.
Dushmanlardan qochish uchun u bolani olib Turfan shahri tog‘lariga boradi. Bu
bilan ular ochlikdan saqlanib qolishadi. Tog‘dagi g‘orda ular yashay boshlaydi va
bo‘ri u yerda o‘nta farzandni dunyoga keltiradi. 70
”
Samarqandlik olim Sulaymonov Ismoil ustozimizning “O‘g‘uznoma”
dostoniga doir olib borgan ilmiy ishlarida ham bo‘ri obrazining ahamiyatini
sezishimiz mumkin. Ustozning fikrlariga ko‘ra ushbu dostonni harakatlantiruvchi
kuch aynan bo‘ri timsolidir. Chunki u O‘g‘uzxoqon va uning qo‘shini bilan birga
teng darajada harakatlanadi. Ayni vaqtda bo‘ri xoqonga kuch berib turuvchi,
68
Мусурманов Э. Буюк ипак йўли: қадимги ўзбек-хитой адабий алоқалари. Монография . Самарқанд , 2021, -
45-46 б .
69
Жўраев М . Фольклоршунослик асослари . Ўқув қўлланма – Тошкент . 2008. – 192 б.
70
Раҳмонов Н. Турк хоқонлиги. – Т: А. Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти, 1993. – 144 б.
59

qo‘llovchi xaloskor sifatida namoyon etilgan. Asarda O‘g‘uzxonning Urum
xoqoniga qarshi kurashi hamda g‘alaba qozonishi voqealari akslantiriladi.
Dostonda shunday parcha keltiriladi:
“Ertalab bo‘lganda O‘g‘uz xoqonning
qarorgohiga qushday bir
nur kirdi. U nurdan ko‘k tukli,
ko‘k yolli katta bir
erkak bo‘ri chiqdi. O‘sha bo‘ri O‘g‘uz
xoqonga shunday xabar berdi:
dediki, ey O‘g‘uz, Urum
ustiga sen jo‘namoqchi bo‘lyapsan.
Ey, ey, O‘g‘uz xizmatingga men ham
boraman dedi. Shundan keyin
O‘g‘uz xoqon qarorgohini
turg‘azdi, jo‘nadi, ko‘rdiki,
qo‘shinning xizmatida ko‘k tukli, ko‘k yolli
katta bir erkak bo‘ri yurib bormoqda.
U bo‘rining ortidan butun qo‘shin tizilib borardi”.
Yuqoridagi parchadan bo‘rining dostonda muqaddaslik kasb etib turibdi. N.
Rahmonov ustoz ham turkiy xalqlarda ko‘k rangli bo‘ri ilohiylikni ifodalashini
aytganlar. Bo‘ri tasviri ham totem sifatida ulug‘vorlik timsoli, ham urug‘ boshlig‘i
sifatida xalqini har qanday ofatlardan omonda saqlashi berilgan. Xullas, bo‘ri
qo‘shinga kuch beruvchi timsol bo‘lib gavdalanadi 71
.
Turkiy xalqlar bo‘riga totem sifatida sig‘inganlar va unga nisbatan ehtirom
keltirishgan. Turkiylar bo‘rini bevosita osmon bilan bog‘laydilar. Xitoyshunos olin
N. Ya. Bichurin ham uni muqaddasligini, turkiylar bo‘ri avlodlari deya keltiradi.
Qadimgi turk afsonalarida bo‘ri totemi rangiga qarab ham ajratilgan va
shuningdek, u asotirlarda Bo‘ri, Bo‘rta, Ossano, Sino, Jino, Jina, Yashqar, Qashqir,
Qurt kabi turli nomlar bilan ham atalgan. Kul rang bo‘ri O‘g‘uzxonning qo‘shiniga
71
Sulaymonov I.I. Turkiy adabiyotning qadimgi davri. O‘quv qo‘llanma. Samarqand, SamDU nashri, 2019, -46-47 b.
60

yordam beradi chunki xonning o‘zi ham bo‘ri avlodidan bo‘lib, uning tashqi
ko‘rinishi ham bo‘ri tanaga o‘xshab ketuvchi pahlavon yigit edi. Turkiylarning
“Ashina” urug‘i ham bo‘ridan tarqaganligini tarixchi Hasan ato Abushiy yozgan.
Ashina so‘zi ham asl bo‘ri mazmunini ifodalaydi.
Bu xususiyatlar xalqlarning toponimiyasiga, etnonimiyasiga ham ta’sir etadi.
Misol uchun, Samarqand viloyati Payariq tumanida Bo‘ri nomli qishloq bor.
Keyinchalik ismlar ham unga xos tarzda Boybo‘ri, Bo‘riboy shakllarida qo‘yila
boshlangan 72
. Bo‘riga topinish o‘zbek xalqining turli urf-odatlari bilan bog‘langan
hamdir. Bu xususida ishimizning uchinchi bobida batafsil yoritib beramiz.
Keyingi totem otdir. Qadimgi O‘rta Osiyo xalqlari orasida ot totemi ham
boshqa totemlar singari ulug‘lanib kelinadi. U bo‘ri totemi yang‘lig‘ urug‘ ajdodi
sifatida emas, balki muqaddas, qutlug‘ hayvon deb tasavvur etiladi. Qadimgi turkiy
va xitoy mifologiyasiga ko‘ra ot olovdan yaratilgan ekan. Bu haqida Musurmonov
ustoz ma’lumot berganlar. Ot insonning yo‘ldoshi, do‘sti, mavqe jihatdan
insoniyatga yaqin, odam bilan bir kunda yaralgan degan tushuncha mavjud
bo‘lgan. Qadimdan otlar insoniyatning og‘irini yengillatuvchi, uzog‘ini yaqin
qiluvchi, jang maydonlarida madadkor kuch vazifasini bajargan.
O‘rta Osiyo xalqlari orasida ot kulti haqida qadimgi grek-yunon tarixchilari
Geradot, Strabonlar ham o‘z asarlarida keltirib o‘tganlar. Shu tufayli ham qadimgi
turkiy xalqlarning xalq og‘aki ijodidagi ertak va dostonlarida ot obrazi bosh
qahramonlarning yonida hamisha unga yordam berib, qiyin vaziyatlardan omon
saqlab chiqadigan tasvirlar beriladi. U qahramonlarning eng ishongan hamrohi
darajasigacha ko‘tarilgan. Misol uchun, “Go‘ro‘g‘li” turkumidagi dostonlarda
G‘irot, Hasanxonning Jiyronqush, Alpomish dostonida esa Boychibor mana
shunday maqsadlarda dostonda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbek xalqi otni sevuvchi
bo‘lishgan, ularning ranglarini ham tanlashgan. Oq otdan maxsus marosimlarda
foydalanishgan.
Otning muqaddaslik belgisini Markaziy Osiyo hududida olib borilgan
qazilma ishlarda inson qabridan otning suyaklari ham topilganligi tasdiqlaydi.
72
Аширов А . Ўзбек халқининг қадимий эътиқод ва маросимлари . – Тошкент , - 2007, -17 b.
61

Chunki inson vafot etsa, uning oti ham u bilan birga ko‘milgan ekan. Bunday odat
ko‘chmanchi skif qabilalari orasida keng yoyilganligi aytiladi.
Folklorshunos olim Sh. Turdimovning aniqlashicha: “Go‘ro‘g‘li”
dostonining Po‘lkan shoir tomonidan kuylangan variantida bosh qahramon
o‘zining G‘irot otini mening xudom deb ataydi. Sababi otni totem sifatida bilish
ishonchi turkiylar orasida keng tarqalganligini keltiradi. Bundan tashqari ot
yordamchi ilohlardan biri Quyosh ma’budining ramzi deya tushunilgan 73
.
Qadimgi turkiylar otni ucha oladigan aqlli ilohiy mavjudot sifatida
qaraganlar.Otni ham ba’zida unga aloqador urug‘ nomlariga taqaydilar. Farg‘ona
vodiysi qipchoqlarida to‘rt ayg‘ir, samanotli, qorabaytal, qulon nomli urug‘lar
ajdodlarini ot totemidan kelib chiqqanligiga ishonishadi. Turk olimi Usmon Turon
turkiy xalqlarda inson vafotidan keyin uni oti bilan ko‘mish udumi bo‘lganligini va
bu kishi otni minib jannatga yo‘l olishi uchun deb tushunishganligini ta’kidlaydi.
Ular ikki dunyoni otsiz tasavvur eta olishmagan. Shuningdek, Tangriga qurbonlik
uchun ot tanlangan. Chunki qurbonlik o‘tkazishdan maqsad Tangrini xursand etish,
undan madad tilash edi. Massagetlar quyoshni Tangri deb tushunishgan va unga
otni qurbonlik qilishni urfga kiritganlar. Turkiy xalqlar orasida “Ot – yigitning
qanoti” degan gap yuradi. Albatta, bu ham ot totemining kuchli deb tasavvur
etilishidan 74
.
Ko‘pincha otlarning rangi ham ahamiyatli edi. Chunki shohlar biror
g‘alabadan qaytgach shahriga oq otda kirib kelgan. Masalan, xoqon Kultegin ham
oq rangli otini minib janggi kirganida doimo g‘alabaga erishib qaytgan. Oq rang
turkiy xalqlarda muvaffaqiyat, omad, g‘alaba ramzi sifatida anglanadi.Turkiy
xalqlar mifologiyasi hamda eposlarida ham otlarning rangi oq yoki bo‘z rangda
tasbiri ko‘proq beriladi 75
.
Ushbu totem haqida Anvar Bo‘ronovning ishlarida ma’lumot uchratmadik.
Ammo olim oltoylarning hayvonlar orasida ayiq va muqaddas bilishganligini,
daraxt va gullarni ilohiy deb tushunishlarini aytib o‘tgan. Bo‘ri totemini ushbu xalq
73
Турдимов Ш. “Гўрўғли” достонларининг генезиси ва тадрижий босқичлари. – Т: Фан. 2011. — 240 б.
74
Аширов А. Ўзбек халқининг қадимий эътиқод ва маросимлари. – Тошкент, - 2007, -21 b .
75
Rahmonov R. O‘rxun Yenisey yodnomalari… - 172 b.
62

Tangrining elchisi deb bilishgan. Agar u tunda uvlasa, u Tangridan rizq so‘rayapti
deb fikrlashgan. Bo‘rining barcha a’zosi bu xalq uchun muqaddaslik belgisi bo‘lib
ko‘rinadi 76
.
Oltoy xalqi yana daraxtlarni ham totem deb bilishadi. Chunki ular
ko‘chmanchi turmush tarzida tog‘ va o‘rmon hududlarida yashashga o‘rganishgan
edilar. Ayrim o‘limliklar qalbga orom beruvchi, yomon ko‘zdan asrovchi, baraka
beruvchi hamda xudolar bilan o‘zlari orasidagi vositachilik qila oluvchi kuch
sifatida qaralgan. Ulardan biri archa daraxtidir. Uylariga archa darxtidan olingan
bo‘lakni balo-qazolardan asrovchi vosita deb, darvozalariga osib qo‘yishgan.
Gullarni esa ruhi bor deyishgan. O‘zbek va turkiy xalqlarda bugungi kungacha
xonadonlarida isiriq, qalampir, taqa ilish odati saqlanib qolingan. Buni ular
kulfatlarni qaytaruvchi kuch deb tushunishadi 77
. Ushbu mulohazalar ham qaysidir
o‘rinda turkiy qavmlarning tafakkuri, totemlarga ishonish hissi bilan bog‘lanadi.
Bu garchi Islom dinida aytilmagan bo‘lsa-ham, ular xalqning tarixidan qolgan
unsurlardir. Inson ongi bilan aloqador mulohaza hisoblanadi.
Bilamizki, dunyoni anglashga bo‘lgan harakatlar eng qadimgi insonlarning
tasvirit san’atni paydo qilishi uchun asosiy omil vazifasini bajargan.
O‘zbekistonning ba’zi hududlaridan topilgan va topilayotgan buyumlarda tasvir
etilgan suratlarda qadimgi turkiylarning totemistik qarashlari ifodalanganligini
ham sezishimiz mumkin. E’tibor bersak, turkiylarda muchal yili, yillik taqvim ham
hayvonlar nomi bilan ataladi. Bu xususidagi rivoyatlar Beruniyning “Qadimgi
xalqlardan qolgan yodgorliklar” asarida keltiriladi. Tasviriy san’atda inson-hayvon
obrazlari mavzusi turli totemistik tushunchalar negizida hozirgacha foydaanib
kelishadi. H. Karomatovning izlanishlarida “O‘g‘uzxoqon” siymosi yarmi buqa
timsolida gavdalangan va bunday haykalchalar Tuproqqal’adan topilgan.
Haykalning uzunligi 10.6 sm, eni 8 sm ni tashkil qiladi 78
. Hatto, Erik ma’budi ham
ho‘kiz ko‘rinishida tasavvur etilganligi ham totemlarga munosabatni aks ettiradi.
76
Bo‘ronov. A. Oltoylar. T.: “Muharrir nashriyoti”, 2017, 97-98 b.
77
O’sha asar. 99 b.
78
Akilova K, Abdurahmonov I. Tasviriy san’atda afsona va rivoyatlar. O’quv qo‘llanma. Toshkent, 2016, - 128 b.
63

Ilon totemi. Ilonga totemistik hayvon sifatida topinish fan tilida ofiolatriya
deb nomlanadi. Qadimdan ilon jahon xalqlari tomonidan ham muqaddaslik
darajasiga ko‘tarilgan. Falastin, Finikiyaliklar shular jumlasidandir. O‘rta Osiyo
hududida yashovchi turkiy xalqlar ilonni tuproq va suv razmi sifatida bilishgan. U,
shuningdek, marosimlarda ham foydalanilgan. Ba’zi rivoyatlarda ilon totemi
hosildorlik timsoli hisoblangan. Bu holat tasviriy san’atda ham muhim rol tutgan
bo‘lib, Varaxsha va Panjikentdan topilgan devoriy suratlarda ajdarho og‘zidan suv
purkagan holda tasvirlangan. Suvni ilon yetkazadi, u hosildorlik ramzi deyishgan.
Ilon Zardushtiylik dinida ko‘p uchraydigan timsollardan biri deb keltiriladi.
Islom dinida esa ilon ijobiy obraz sifatida ko‘riladi. Muqaddas Qur’oni Karimning
o‘zbekcha tarjimasida Olloh Musoni payg‘ambarlikka tanlaganida, uning qo‘lidagi
hassasini ilonga aylantirib qo‘yin, mo‘jizalar ko‘rsatadi.
O‘zbeklarda umuman, Sharqda ilon donolik, farosat, iroda, go‘zallik ramzi
deb e’zozlanadi. Xalq orasida oq ilonga ijobiy munosabatda bo‘lishgan. Ilonga
sig‘inish holatlari to‘xtagan emas. Tushda ilonni ko‘rish turkiy xalqlar
tasavvuricha baxt-omad, muvaffaqiyat nishonasi deb ishonishgan. Xalq orasida
ham “Tushda ko‘rsang – ganch, o‘ngda ko‘rsang - yanch!” qabilidagi maqol ham
bor. Turkiy elatlar pari obrazlari ilon shaklida bo‘lishiga ishonishadi va u
qabristonning qo‘riqchisi hamdir 79
.
Endi ajdarho (ilon) Musurmonov ustoz tomonidan kuzatigan ma’lumotlarga
to‘xtalsak, olim ilonni qadim turkiy qavmlar tasavvurida yovuzlik, yomonlik
timsolida emas, balki u kuch-qudratni anglatuvchi ramz deb tushunishganligi
haqida keltiradi. Qolaversa shu tufayli ham uning qiyofasi bayroq singari
muqaddas buyumlarga tushirilgan ekan. Ajdarhoni hosildorlik, farovonlik, tinchlik,
jasurlik ramzi deyishgan. Unga bo‘lgan ishonch turkiylar orasida keng yoyilgan.
Qoyalarga ishlangan tascirlarda ham ilon totemi eng ko‘q chiziladigan obrazlar
qatorida turgan.
Janubiy Turkmaniston hududida unumdorlik va farovonlik timsoli sanalgan
ajdarho kultining genezisi eneolit davriga tegishliligini aniqlangan. Ilonlarning
79
Аширов А . Ўзбек халқининг қадимий эътиқод ва маросимлари . – Тошкент , - 2007, -27 b.
64

tasviri tarixiy manbalarning guvohlik berishicha, miloddan avvalgi IV ming
yillikda qadimgi ko‘zalarda tasvirlangan. Va ilohiy ayol obrazlari ham ilon
ko‘rinishida akslantiriladi. Fikrimizni dalillasak, ilon bilan aloqador ayol tasviri
Oltin tepa yodgorligidagi ko‘zalarda uchraydi 80
.
Qadimgi O‘rta Osiyo diyorida ilon totemiga bo‘lgan qiziqish Farg‘ona
vodiysidagi So‘x qishlog‘idan toshdan yasalgan ilonlar haykalchalari topligandan
so‘ng boshlangan. Olim G. Kastanye 1913-yilda ushbu ilon tasvirli haykalchalarni
xalqqa tanishtirgan paytida birinchi marta dunyo xalqlari mifologiyasi asosida
keltirilgan ilon totemining semantikasini o‘rganib chiqdi.
Bundan tashqari VIII asrga mansub turkiy-runik yozuvidagi Irq bitigida ham
bir qancha satrlar ilon totemiga oid. Ushbu bitiktoshda quyidagi parcha keltiriladi:
“Altin bashli jilanman.Altin qoriqsaqimning qilichin kasipan o‘zum yo‘l intim
bashimin yo‘l abintin tir. Ancha bilinglar: yablag‘ o‘l”. Ushbu satrlarni olim
Nasimxon Rahmonov qadimgi turkiylarning mifologiyasida keltirilgan bilan
bog‘laydi. Unga ko‘ra agar xonadonda ilon paydo bo‘lsa, uni uch kunga qadar
o‘ldirmaslik kerak, to‘rtinchi kuni ham ketmasa unda uni o‘ldirish lozim. Uch kun
o‘ldirilmasligining sababi ilon o‘sha uy egasiga boylik, mol-davlat olib keladi
degan mifologik udum mavjud.
Tarixdan ayollar zeb-u ziynat taqishni xush ko‘rishgan. Tosh asridan ayollar
ilonning tasbiri tushirilgan bilaguzuklar, isirg‘alar taqishni odatga aylantirishgan
edilar. Ilon bilan bog‘liq xalqimizda dostonlar, ertaklar yaratilgan.
Baliq totemi ham qadimgi turkiylar nazdida bo‘ri, ilon, ot, kabutar singarilar
qatorida ulug‘langan. U poklik ramzi hamdir. Nafaqat Tangrichilik dinida suvda
yashovchi baliq muqaddas bo‘lgan bo‘lsa, u Islom dinida ham halol hayvon
sifatida qaraladi. Baliq totemi qadimdan O‘rta Osiyo hududida keng tarqalgan.
Ikkinchi bob yuzasidan xulosalar:
1. Insoniyat paydo bo‘libdiki, u dunyoni anglashga intilib keladi. Ular hali
idrok eta olmagan kuchlarni ular ilohiy ruh sifatida tushunishgan va turli
80
Мусурманов Э . Буюк ипак йўли : қадимги ўзбек - хитой адабий алоқалари . Монография . Самарқанд , 2021, -
47 б
65

diniy e’tiqodlar paydo bo‘lgan. Shuningdek, Tangrichilik dini turkiylar
qavmiga kirib kelganidan keyin ular turli tasavvurdagi iloh va
ma’budalarni muqaddas hisoblashgan. Bu ilohlarning ko‘p qismi tabiat
hodisalriga bog‘liq holda tasavvur etilgan.
2. Sof turkiy iloh va ilohalarning tashqi ko‘rinishi afsonaviy holda bilingan
va ularning har birida bajaradigan mifologik vazifalari bo‘lgan. Ularning
xususiyatlati ba’zan turkiy xalqlar doirasining ichida o‘zaro farqlanishi
mumkin. Misol uchun, oltoylar va turklar Umay onani urlicha tasavvur
etishadi.
3. Qadimdan turkiy xalqlarda animizm, fetishizm kabi ilk diniy
e’tiqodlardan biri totemizm ham shakllangan bo‘lib, aynan bu ot, bo‘ri,
ilon, baliq, daraxt totemlari xalq tomonidan e’zozlangan. Bu xalqning
tafakkur tarzi orqali ularning tasviriy san’atiga, folkloriga, adabiyotida
ham namoyon bo‘lgan.
4. Bir qancha olimlarimiz bu sohada ilmiy izlanishlar olib borishib, tarixiy
ma’lumotlarni ochishga harakat qilishganlar. Qadimgi turkiylarning sof
mifologik bosh hamda yordamchi iloh va ilohalari bo‘yicha ham
totemistik tafakkur sohasida ham yana ilmiy izlanishlar olib borilishi
lozim. Bu o‘z navbatida xalqimizning badiiy tarixini teranroq anglashga
xizmat qiladi.

66

III BOB.
TURKIY XALQLAR MAFKURASIDA RANGLARNING O‘RNI.
DINIY MAROSIMLARINING AHAMIYATI
3.1. Gumbazlar nega moviy rangda? Turkiy xudolar panteonida ko‘k
rangning mohiyati haqida mulohazalar.
Eng qadimgi turkiy xalqlar dastlab Islom dini ularning hayotiga kirib
kelishidan avval ular turli dinlarga topinib kelishganlar. Bu turli dinga e’tiqod
qilish xalqlarning o‘zaro bir-birlari bilan olib borgan ijtimoiy, madaniy, siyosiy,
iqtisodiy va savdo maqsadlarida bir-birlarining yurtlariga qilgan tashriflari
natijasida hosil bo‘lgan. Bugungi kunda dunyoga Islom, Xristianlik, Yahudiylik
singari jahon dinlar keng tarqalgan. Har bir millatning tarixida sodir bo‘lgani kabi
eng qadimgi turkiy xalqlarning ham o‘z kechmishida turli xil evrilishlar sodir
bo‘lgan. Nima bo‘lganda ham bu o‘tmish avval bir nom ostida turkiy qavmlar deb
ataluvchi ellarning eng qadimgi tarixidir.
Ajdodlarimiz qadimda Tangrichilik diniga e’tiqod etishgan va ular ushbu
dinning sof turkiy asosiy ilohi Tengrining mavjudligiga hamda Umay, Erlik,
Ulgen, Kayra, Yer-sub yanglig‘ Tangridan keyingi o‘rinda turuvchi ikkinchi
darajali iloh va ilohalarning muqaddasligiga ishonishgan 81
. Ularni birlashtirgan
holda biz ularni turkiy xudolar panteonidagi ma’bud va ma’budalar deb nomladik.
Panteondagi ilohlar va bu ilohlarni mujassamlashtirib turgan Ko‘k Tangri
dini haqidagi mulohazalarimiz orqali qadimgi turkiylarning tafakkur tarzini
o‘rganishga yo‘l ochildi. Nega aynan ularda Ko‘k Tangri, ko‘k yolli bo‘rilar
tasviriga alohida urg‘u beriladi?, Qadim davrlardan beri avval madrasa,
keyinchalik masjid vazifasini o‘tayotgan salobatli binolarimizning yuqorida
joylashgan gumbazlarning rangi nima sababdan aynan moviy tarzda aks ettiriladi?
Ushbu savollarga javob topish muhim deb hisoblayman. Shu boisdan ayrim
81
Musurmonov E.R. Buyuk ipak yo‘li qadimgi o‘zbek-xitoy adabiy aloqalari. Monografiya. – Samarqand: SamDU,
2021. – 20 b.
67

manbalardagi bu xususida fikr yuritilgan ma’lumotlarni, uning tub mohiyatini
anglashga harakat qilamiz.
Tangrichilik dinida bosh iloh Tangri bo‘lib, uni yod etishganda turkiylar
butun bir osmonni nazarda tutishgan. Shu jihati bilan ham ular moniylikka
topinuvchilardan ajralib turgan.
Tengrichilik yakkaxudolikka asoslanuvchi birinchi dindir. E’tibor bersak,
Islom dinining turkiylar orasida oson yoyilishiga aynan turkiylarning ota-bobolari
qadimdan Tangrichilikka e’tiqod qilishganligi asosiy omil sanaladi. Chunki
avvalgi dinda ham Islomda ham insoniyat yakka Tangriga ishonishadi. Zero, turkiy
xalqlarning katta qismi Islom diniga e’tiqod etishadi. Tangrichilik diniga bugungi
kungacha sig‘inib kelayotgan xalqlardan biri oltoylardir 82
. Bu haqida ustoz Anvar
Bo‘onovning tadqiqotlari vositasida yanada ko‘proq bilib olamiz.
Asosiy masala shundaki, Tengri ilohasining Makoni osmonda joylashgan
degan fikrdan kelib chiqib, samo moviy rangda bo‘ladi. Shu sababli ham
Tangrichilik dinining ikkinchi nomi Ko‘k Tangri dini deb, ushbu dinning bosh
ma’budi Tangrini ko‘kning tangrisi deb atashgan bo‘lishi kerak. Xalqlarning
turmush tarzida, ma’naviyatida ranglarning o‘z ramziy ma’nolari yashiringan
bo‘ladi. Shu ma’noda bugungi kungacha tarixiy obidalarning, maqbaralarning,
masjidlarning gumbazlari ham ko‘k rangda beriladi. Uning mohiyati, asl kelib
chiqishi Tangrichilikdan saqlanib qolingan ishonchlarning Islom bilan qorishuvi
bo‘lishi mumkin degan fikrlarimiz ham yo‘q emas, albatta.
Xalq og‘zaki ijodining yuksak namunasi bo‘lgan, tarixiy haqiqatlarni o‘zida
badiiy tarzda shakllantirgan manba “O‘g‘uznoma” dostonidir. Bu asarni
keltirishimizdan maqsad: ushbu asarda turkiylarning Tangrichilik diniga
sig‘inishganligini, totemistik qarashlarni, yordamchi ilohalar to‘g‘risida
ma’lumotlarni va eng muhimi ko‘k rangning mohiyati qisman ochib beruvchi
manbalardan biri ekanligidir.
Gumbazlarda moviy rangning ifodalanishi osmon ilohi bilan aloqadordir
degan qarash bilan birga ushbu rangning ma’nolarini ham inobatga olish orqali
82
Буронов А . Олтойлар . Тошкент , 2017, - 74 – 76 с
68

haqiqatga yaqinlashamiz deb o‘ylaymiz. Sulaymonov Isroil ustozning
izlanishlarida “O‘g‘uznoma” dostonidagi bosh qahramon O‘g‘uzxonning tug‘ilish
tasviri e’tiborimizni tortadi. Bu asar yaratilgan davrda turkiylar Tangrini muqaddas
bilishgan. Olim dostondagi bosh qahramonning rangiga e’tibor beradi.
Dostonda O‘g‘uzxon tug‘ilishi tasviri quyidagicha tasvirlanadi. “Bir kuni
Oy xoqonning ko‘zi yorib farzand dunyoga keldi. Tug‘ilgan o‘g‘ilning yuzi ko‘k
edi, og‘zi otashdan qizil, ko‘zlari ayyorona, sochlari, qoshlari qora edi. 83
” Moviy
rang turkiy qavmlarda azaldan mavjud bo‘lib, uning turli izohlari, ma’no va
maqsadlari bor. Ko‘k rang dunyo xalqlari mifologiyasida haqiqat, abadiylik,
sadoqat, ishonch, donishmandlik singari ma’nolarda ishlatilingan.
Ushbu jihatlarning barchasi O‘g‘uzxonda mavjud edi. Bundan tashqari ko‘k
rangni qadimgi turkiy xalqlar ilohiy tushuncha sifatida anglashgan. Bunday
deyishimizga sabab bu rangning ilohiylik ma’nosi ildizlari qadimgi turkiy
millatlarning mifologik qarashlarida aks etgan parchadir. Toshbitiklardan biri
bo‘lmish Kul tegin yodgorligida Tangri O‘g‘uzning unga yolvorishlarini sezib
unga bir yorug‘, ko‘k nur yuboradi. Ilohiy nur esa yaratuvchi, olam keltiruvchi
sifatlarini anglatadi. Qadimgi turklar osmon rangi ham ko‘k bo‘lganligi sababli bu
rangni ilohiy deb tasavvur etishgan.
Biz mavzuni mifologik tomoniga e’tibor berganimiz bois xalq dostonlaridan
foydalangan holda tushuntirdik. “O‘g‘uznoma” da keltirilgan asosiy timsollardan
biri ko‘k rangli erkak bo‘ri bo‘lib, turkiy qavmlarning totemistik kultlaridan biri
hisoblanadi. Ko‘k bo‘ri timsoli qadimgi turkiy yodnomalarda asl ma’nosini
saqlagan holda beriladi. Bu bo‘ri ham O‘g‘uzxonga yordam berishi uchun Tangri
tomonidan ilohiy nur kabi osmondan tushirilgan. Ikkisining rangi ham ko‘k rangda
ekanligi ilohiy rang degan fikrimizni tasdiqlaydi.
Shu sababdan ham bo‘rining ranggi osmon rangi bilan bir xil tarzda.
Qadimgi xitoy manbalarida turkiy xalqlarning Ashina urug‘i ko‘k bo‘ridan kelib
chiqqan degan qarash mavjudligini Nasimxon Rahmonov ustoz keltiradilar. U
83
Sulaymonov I.I Turkiy adabiyotning qadimgi davri. – O‘quv qo‘llanma. – Samarqand, SamDU nashri, 2019, 52-53
bet.
69

afsona sifatida saqlangan. Qadimgi turkiylarga yondosh ko‘chmanchi xalqlar
hujum qilishadi va barchani qirib yuborishadi. Biroq o‘n yoshlardagi bola ulardan
yashirinib tirik qoladi. Uni o‘sha yerda yashovchi ayol bo‘ri qutqaradi va ular
birgalikda Turfan tog‘lari atrofiga kelib, ma’lum yillardan keyin oila qurib
yashashadi. Ulardan o‘n farzand dunyoga keladi. Bu farzandlar Ashina urug‘ini
hosil qilishadi, chunki ashina so‘zi bo‘ri ma’nosini izohlaydi. Afsonalar ham
ba’zida haqiqatlarni yoritish uchun xizmat qiladi.
Umay enaning makoni haqida fikr yuritilganda ham u ko‘kda makon topgan
deb izohladik. Shuningdek, Ulgen ham osmonning yettinchi qavatida, Mergen esa
to‘qqizinchi qavatida makon tutganligining o‘ziyoq ko‘k rangning osmon bilan
aloqasini bildiradi.
Qadimgi turklarning bayroqlarida ko‘k rangli bo‘rining tasviri tushirilgan.
Bu o‘z navbatida kuch-quvvat ramzi, omad ramzi sifatida qaralib, shuningdek,
bo‘ridan paydo bo‘lgan turkiylarning ham totemini, ham ular e’tiqod qilgan dinini
ifodalash ramzi edi. Biz yuqorida fikr yuritgan “O‘g‘uznoma” dostonida
turkiylarning qadimgi diniy e’tiqodidagi iloh va ilohalar o‘z o‘rnida g‘oyaviy
tarzda, ilohiylashgan ko‘rinishlarda uchraydi.
Endi moviy rangning keyingi davrlardagi ramzlariga to‘xtalib o‘tamiz.
Davlatimiz ramzlaridan biri bayrog‘imizda ham moviy rang ishtirok etgan bo‘lib, u
– tiriklikning mazmuni aks etuvchi abadiy osmon va obi-hayot ramzidir. Razmlar
sifatida u yaxshilik, halollik, shon-shuhrat, donishmandlik, hamda sadoqat timsoli
bo‘lib jaranglaydi. Ma’lumot o‘rnida Sohibqiron Amir Temur ham bayrog‘i uchun
ko‘k rangni tanlagan edilar 84
.
Moviy rangni rangshunoslik bilan shug‘ullangan olimlardan biri S. Bulatov
ko‘k rangni osmon, tinchlik, yomon ko‘zdan asrash ma’nolarida kelishini
tushuntiradi. Albatta, bu ranglarning ramziy timsollari hisoblanadi 85
. Abu Rayhon
Beruniyning “Mineralogiya” asarida ranglarning ikki yuzdan ortiq turi mavjudligi
haqida keltirilgan. Bu raqamlar kishini hayratga solaishi tabiiy. Chunki biz
84
https://bolahuquqlari.uz/page/flag.
85
Bulatov S.S. Rangshunoslik. Darslik. Toshkent, 2009, - 35 b.
70

umuman olganda ranglarning o‘n yoki o‘n besh turini sanay olishimiz mumkin.
Beruniy keltirgan ranglarning ham o‘z ramziy izohlari bor.
O‘rta Osiyo hududida saqlangan me’moriy yodgorliklar tashqi ko‘rinishidan
salobatli imoratlar bo‘lib, dastlab ular xalqni o‘qitish maqsadida foydanishgan.
Keyingi vaqtlarga kelib esa ular sayyohlar kelib tomosha qiladigan manzillarga,
tarixiy obidalarga aylantirilgan 86
. Masjidlar esa jamoa bo‘lib ibodat qilish manzili
vazifasini o‘tagan va o‘tab kelmoqda.
Mana shu imoratlarning yuqori qismi gumbaz shaklida qurilgan bo‘lib, u
ko‘k (moviy) rangda yoki yashil rangda bo‘ladi. Bu ma’lum ma’noda ramziylikka
ham ega hisoblanadi. Bibixonim jome masjidi, Registon ansamblidagi imoratlar,
Shohi Zinda ziyoratgohidagi binolar hamda masjidlar shular jumlasidandir. Xullas,
gumbazlar eng yuqorida joylashganligi bois ham Tangrichilikdagi osmon ilohining
ramzi sifatida saqlanib qolgan degan fikrdamiz. Bu tushunchalar ham xalqning
ishonchiga ulanadi.
86
O zMEʻ . Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
71

3.2. Turkiy xudolar panteonidagi iloh va ilohalarga oid saqlanib qolgan
manzillar va ularda aks etgan ramzlar mohiyati.
Ushbu panteon haqidagi mulohazalarimiz asosida ayrim manzilgohlar
e’tiborimizni tortadi. O‘zbekiston hududida joylashgan ayrim yodgorliklar shular
jumlasidandir. Biz fikr yuritayotgan joylarning dastlabkisi Navoiy viloyatida
nafaqat olimlarimizni, balki sayyohlarning ham diqqatini qaratib kelayotgan
Sarmishsoy yodgorligidir. Unda turli qoyatoshlarga qadimgi xalqlar tomonidan
tushirilgan rasmlar mujassamlashgan. Uning ichida Tengrining, Umay onaning,
Erlikning insonlar nazdidagi shakli ham o‘rin egallagan hamda undagi tasvirlar
bugungi kungacha saqlanib qolgan. Ularni turkiy xalqlar tarixining eng qadimgi
izlari – petrogliflar deb nomlaymiz.
Keyingi manzilgohimiz Tengrining yordamchi ilohalaridan biri Umay ona
bilan bog‘liq hudud hisoblanib, u Jizzax viloyatidagi Parpioyim ziyoratgohidir.
Bugungi kungacha saqlanib kelinayotgan ushbu makon ayol iloha bilan aloqador
bo‘lib, uni Umay ena nomining transformatsiya jarayoni deb tushuntiradi.
Tyan Shan tog‘lari cho‘qqisida o‘rnashgan Saymali tog‘ tizimi turkiy xalqlar
tarixining eng ilgarigi tafakkurini, diniy qarashlarini aks ettirishi bilan
ahamiyatlidir. Ular bilan atroflicha tanishib chiqamiz. Bu manzilgohlar barcha
soha vakillarining diqqatini torgan bo‘lib kun.uz sayti muxbiri Ruslan Saburov
yodgorlik haqida ayrim mulohazalarini aytib o‘tgan.
“ Navbahor tumanidagi Sarmishsoy darasi o‘zining petrogliflari bilan
mashhur. Uzunligi 2,5 km.ga cho‘zilgan darada minglab petrogliflarni ko‘rish
mumkin. Mutaxassislar ning ta’kidi ga ko‘ra, qoyalardagi suratlar 7-9 ming yillik
tarix ni o‘zida mujassamlashtirib turadi. Suratlarda turli marosimlar, ov tasvirlari,
kiyik, arxar, tuyalar, yovvoyi buqalar, otlar va hatto o‘zga sayyoraliklar ning
tasvirlarini ham ko‘ramiz. Bular esa Tangrichilikning tarkibiy qismlaridan biri
totemlarni anglashga yordam beradi.
Qoyalardagi suratlar qachonlardir bu yerda insonlar istiqomat qilib,
chorvachilik, dehqonchilik bilan mashg‘ul bo‘lganidan darak beradi. Ochiq osmon
ostidagi san'at galereyasi deya e'tirof etiladigan darada 10 mingdan ortiq surat
72

borligi tasdiqlangan. Har bir surat o‘z ma’nosiga ega va tomoshabinga olis tarixdan
ma'lumotlar beradi. Sarmishsoy suratlari 1966-yildan boshlab olimlar tomonidan
o‘rganila boshlangan. Miloddan avvalgi 4-1 ming yillikka va milodiy I-VII
asrlarga mansub bo‘lgan rasmlar qoyalarga bronza, temir va tosh yordamida
sxematik, kontur, soya va naqshdor uslublarda tushirilgan. Sarmishsoy darasi juda
uzoq davrni o‘z ichiga olganligi bois ham sir-sinoatlarga to‘la. Masalan, ushbu
qoyatoshda yugurib borayotgan 5 ta obraz berilgan. Ushbu obrazlar qaddi-qomati
bir tomondan odamga yaqinroq, ikkinchi tomondan insondan farqli tomonlari ham
bor. O‘zbekiston olimlaridan tashqari, dunyo olimlari ham bu yerga tashrif
buyurgan va mana shu suratlarni ko‘rganda, bu o‘zga sayyoraliklarning obrazi,
degan to‘xtamga kelishgan. Dunyoning boshqa hududida o‘zga sayyoraliklar
tasvirlangan bu kabi suratlarni ko‘rmadik, balki tasvirlarda shamanlar ifodalangan
bo‘lsa kerak, deya fikr bildirgan olimlarimiz ham bor. Nima bo‘lganda ham sir-
sinoatga to‘la Sarmishsoy ilmiy o‘rganilishi kerak. 10 ming yil – juda katta davr.
Agar boshqa sayyorada ham tirik mavjudot bo‘lib, Yer bilan aloqa qilingan bo‘lsa,
ularni o‘z ko‘zlari bilan ko‘rgan insonlar mana shu suratlarni chizgan bo‘lishlari
mumkin. Bu bahslarga kelajakda ilm-fan albatta yechim topadi deb ta’kidlaydi
ushbu muzeyning rahbari Ramazon Egamov 87
.
Sarmishsoy petrogliflari nafaqat respublika, balki jahon miqyosida
bashariyat o‘tmishidan qolgan eng sara gavhar – madaniy yodgorlik sifatida tan
olingan. Toshlarga o'yib chizilgan rasmlarning barchasini bir qarashda ilg'ash
mushkulroq. Tongda, tushlik vaqti va quyosh botayotganidagina ko'rinadigan
tasvirlar bor xatto. Ba'zi tasvirlar faqatgina yomg'irli kunda ko'zga tashlanishi bilan
hayratingizni oshiradi. Bu xususiyati ham insonni hayratga solmasligi mumkin
emas 88
.
Ushbu tasvirlardan biri Umay onaning hayoliy ko‘rinishi bo‘lib, unda boshi
quyosh shaklida nuqta-nuqtalardan iborat hold ava tanasi inson shaklida berilgan.
Boshini quyosh shaklida tasavvur etilishi Umay enaning turli vazifalarni bajara
87
https://kun.uz/uz/51910637?q=%2F51910637.
88
https://yuz.uz/uz/news/sarmishsoy-haqida-nimalarni-bilasiz
73

olishi bilan, dunyoni boshqaruvchi asosiy kuchlardan biri ekanligini ko‘rsatish
maqsadi mahsuli degan fikrdamiz.
Jizzaxlik ustoz Farrux Aqchayevning Parpioyim manzilgohi xususida olib
borgan taqqiqotlari ham diqqatga sazovordir. Olim quyidagicha fikrlarini bayon
etadi. “Barchamizga ma lumki, insoniyat tarixida yuz bergan muhim ahamiyatgaʼ
ega tarixiy voqea-hodisalar, inson hayotini o‘zgartiradigan kashfiyotlar, shu bilan
bir qatorda kundalik hayotning ajralmas qismi sifatida vujudga kelgan turli
ko‘rinishdagi e tiqodlar mavjudligini anglatadi. Bu e tiqod va shundan kelib chiqib
ʼ ʼ
bajariladigan marosimlarning har biri ma lum bir tarixiy taraqqiyot davomida
ʼ
inson tafakkuri mahsuli sifatida vujudga keladi. Har bir marosim va urf-
odatlarning kelib chiqish tarixini o‘rganar ekanmiz, biz ularninig tub mohiyatini,
yuzaga kelish sababini anglaymiz va juda ko‘p savollarga javob topamizga harakat
qilamiz..
Yurtimizning ko‘plab hududlarida ayollar nomi bilan bog‘liq muqaddas
qadamjo va ziyoratgohlarning borligi ajdodlarimiz eng qadimgi davrlarda ham
ayollarni e zozlaganliklarini isbotlaydi. Xususan, Abu Rayxon Beruniyning
ʼ
“Qadimgi xalqlardanqolgan yodgorliklar” asarida uzoq o‘tmishda ham ayollar
e zozlanganligi haqida qiziqarli ma lumotlar qayd etilgan. Jumladan, qadimda
ʼ ʼ
bahor arafasidagi oy "Isfandarmuz" deb nomlanib, bu oy ayollar oyi hisoblangan.
Shu oyning beshinchi kuni ayollarning eng katta bayrami sifatida nishonlangan.
Beruniy "o‘tmish zamonlarda bu oy va bu kun xotinlarhayotiga xos bo‘lib, erlar
ularga ehson qilar edilar", deb yozadi. Isfandarmuz so‘zining ma nosi "aql" va
ʼ
"mulohaza" demakdir. Alloma "Isfandarmuz" - go‘zal sohiba, nomusli, yaxshi
ishlar qiluvchi va eriga muhabbatli xotinga vakil qilingan farishtaning
nomihamdir"deb ta kidlaydi yoki dunyodagi eng qadimgi dinlardan bo‘lgan
ʼ
Zardushtiylik e tiqodidagi 6 ta maloyikalarning aynan 3 tasi ayol siymosiga
ʼ
mansubligining o‘zi, yoki ko‘plab zardushtiylikka xos bo‘lgan qadimgi
ibodatxonalardagi mavjud ona ma budalarninghaykallarining topilishi ham
ʼ
qadimdan yurtimizda ayollar ulug‘langanligidan dalolat beradi.
74

Tarixiy manbalarda islom dini kirib kelgunga qadar Markaziy Osiyoda
ko‘plab qadimiy dinlar va diniy qarashlar bo‘lganligi qayd etilganligi bizga
ma’lum. Ulardan biri Tangrichilik dini va uning iloh va ilohalariga oid
tushunchalar tashkil etadi. Bu mintaqa dinlari qatorida totemizm, animizm kabi
ibtidoiy din ko‘rinishlari, keyingi davrda zardushtiylik, buddizm, mazdakizm kabi
e tiqodlar bo‘lganligi arxeologik manbalar asosida isbotlanganligi, bundan tashqariʼ
ko‘chmanchi chorvadorlarning asosiy qismi shomoniylik diniga e tiqodqilganini
ʼ
alohida ta kidlab o‘tamiz”
ʼ 89
. Shomoniylik Tangrichilik bilan qorishgan holda
keladi.
Qadimgi davrda din tabiatga sig‘inish yo‘li bilan rivojlangan va tabiatdagi
ba zi birqizlar, ayollar sifatida tushinilib, ayrim ruhlar ayollar nomi bilan atalgan.
ʼ
Biz fikr yuritmoqchi bo‘lganimiz Zomin tumanining Uvol qishlog‘i hududida
joylashgan nafaqat, viloyat balki respublikamizning ko‘plab hududlaridan farzand
ko‘rish maqsadida ziyoratga keladigan Parpioyim ziyoratgohidir.
Ziyoratgoh to‘g‘risida mahalliy aholi o‘rtasida juda ko‘plab rivoyatlar
saqlanib qolgan bo‘lib, bu rivoyatlar ilmiylik nuqtai-nazaridan tahlilga muxtoj.
Misol uchun Parpi oyim, Jizzax tumani Ravot QFY hududidagi Parpi ota
qishlog‘idagi Parpi ota ziyoratgohiga nomi berilgan avliyoning singlisi degan
qarash. Bu ikki ziyoratgohni umumiy jihatlari sifatida ikkalasini nomlanishi, teshik
toshning mavjudligi va yosh bolalarda uchraydigan "parpi” (tibbiyot tilida
kaxeksiya) kasalligini davolash uchun ziyoratchilarni kelishini aytib o‘tish
mumkin.
Aholining aytishiga ko‘ra ushbu ziyoratgohga asosan ko‘p yillardan buyon
xomilador bo‘lmagan, ikki –uch nafar farzandlari bir yoshga kirmasdan vafot etgan
ayollar ziyoratga kelishadi va duolari ijobat bo‘lib farzandli bo‘lishgandan so‘ng
bu yerdan olib ketgan toshlarini qaytarib olib kelib marosim o‘tkazib ketishadi.
Xuddi shunday an analardan biri turk xoqonligi davrida ham bo‘lib, onalik
ʼ
sifatlarga ega ayol xudolarning biri Umay hisoblangan, "Tunyuquq” esdaligida
Umay ona ruhlarining qo‘llab-quvvatlashi bilan dushmanlarini "chopib”, ”quvib”,
89
https://jizzax.uz/793-parpi-oyim-zieratgoi-ehud-umay-ona-etiodining-transformaciyalashuvi.html
75

oq qavmining, xalqini, begini o‘ziga bo‘ysundirgani bayon qilinadi. Haqiqatan
ham ayollar o‘g‘illi bo‘lish uchun Umay ruhiga sig‘inib, ishonch bilan umid etgan.
Ayniqsa ona va yosh bolani yomon ruxlardan, yovuz kuchlardan, jin-ajinalardan
saqlovchi, yaxshilik keltiruvchi deb tushinishgan. Shunday qilib turk xalqlarining
bola tarbiyalash tajribalariga diniy tushunchalar aralashib ketgan. Farzandning
ulg‘ayib, balog‘at yoshigacha sog‘-salomat o‘sishiga jin-ajinalar "nazarini solib”
ziyonlamasligi uchun, uxlayotgan bolani yolg‘iz qoldirib ketmay, kimdir kuzatib
o‘tiradigan bo‘lgan. Bunda turk xalqlaridagi chaqaloqlarning odam uyquda
uyg‘ongan chog‘da qo‘rqib, cho‘chigandagi psixologik salbiyliklarni, oldini olish
deb ham qarash lozim. Ba zi vaqtlarda onalar tarafidan uxlayotgan bolaningʼ
yonida o‘tirishga imkoniyat bo‘lmay kolgan vaqtlar bolalarning yomon ruhlardan
cho‘chib qo‘rqmasligi uchun ayollar xudosi Umayga ishonib topshirgan bo‘lgan.
Turk xalqlari Umayni hali esi kirmagan bolaning joniga yo‘ldosh, uni asrab
saqlovchi ruhtaqlidida tushungan. Tug‘ilgandan uch yoshga chiqqangacha o‘zi
yura oladigan va so‘zlay boshlagan davrgacha Umay chaqaloq bilan birga bo‘ladi
deb o‘ylagan. Umay ruhi bolaning kindigida yashaydi degan fikr bilan
chaqolaqning kindigi tushgandan keyin teri yoki chit xaltaga solib, beshigining
yuqorisiga ildirib quygan. Shu orqali Umayning beshik yoshida xamma vaqt
chaqaloq bilan bo‘lishiga ishonch paydo etgan. Agar bola uxlayotgan paytda kulsa
yoki mag‘rurlanib uxlasa buni Umay bolaga xabarlashib turibdi deb o‘ylashgan.
Agar bola uxlayotib yig‘lasa Umay bolani oz vaqtga tashlab ketgan deb
tushunishgan. Bola kasallanib qolgan vaqtda Umay uning yonidan vaqtincha
ketgan mahallar deb hisoblashgan va Umayning tez qaytib kelishini istab,
shamanlik dasturlarga amal qilgan.
Bundan ko‘rinadiki qadimga turk xalqlarida Umay-Ona bir tarafdan botir-
qahramonlarning urushda o‘z onasiga sig‘inganday sig‘inish manbai deb
tushunilsa, ikkinchi tomondan esa keng ko‘lamda yosh bolalarning tarbiyalanib
chiqishidagi g‘amxo‘ri, bolaning ona qornidagi va bola tug‘ilgandan keyingi
davrdagi uni turli yomon ruhlardan saqlab yuruvchi yo‘ldoshi deb hisoblangan.
76

“Parpi oyim” aslida qadimgi turkiy xalqlarning shomoniylik e tiqodidagiʼ
onalikni baxsh etuvchi, chaqaloqlarni yovuz kuchlardan asrab-avaylovchi ma buda
ʼ
“Umay ona”ning islom dini keng tarqalgandan keyingi davrdagi transformatsiyaga
uchragan, ammo unga e tiqod qilish davom etgan “Parpi ona”- "Oq ona”, "Pok va
ʼ
begunoh ona” ko‘rinishidir. Masalaga ilmiy yondashadigan bo‘lsak, tadqiqotchi F.
Toshboyev o‘zining “Ustrushona chorvadorlarining antik davrdagi madaniyati”
nomli monografisida qadimdan ushbuhududlarda kuchmanchi turkiy chorvadorlar
yashaganligini arxeologik tadqiqotlar asosida isbotlaganligi, bundan tashqari ushbu
qishloq hududidagi uchqir tepalikda cho‘ponlarning piri bo‘lgan Hazrati Is’hoq
(mahalliy tilda vaqt o‘tishi bilan Oqsoq bo‘lib ketgan)qadamjosining ham hozirgi
kungacha mavjudligi, unga asosan chorva mollaridagi oqsoqlanish kasalligini
davolash uchun butun viloyat hududidan chorva mollari olib kelinishi hamhududda
qadimdan chorvachilikka ixtisoslashgan turkiy aholi istiqomat qilganligi,
chorvadorlarning o‘ziga xos udum va marosimlari islomni qabul qilganidan keyin
ham saqlanib qolganligidan dalolat beradi deb tushuntiradi olim 90
.
Transformatsiyalashuv jarayoni haqiqatda sodir bo‘lganligini aholining
ishonchidan ham sezish mumkin.
Biz yuqorida fikr yuritgan Saymali manzilgohi ham o‘zida katta tarixni
saqlaganligi bilan ajralib turadi. Tyan Shan tog'lari cho'qqisida joylashgan Saymali
Tosh manzili turkiy xalqlar tarixining eng qadimgi izlarini o‘zida mujassam etgan
makondir. Qadimgi turklarning ushbu tog' cho'qqisiga chiqib, Tangri uchun
qurbonlik qilgani va toshlarga rasm chizganligi turkiy xalqlar tarixi juda qadim va
chuqur ildizga ega ekanligini anglatadi.
Dengiz sathidan o'rtacha 3500 balandlikda joylashgan Saymalı Toshini ochiq
osmon ostidagi muzey deb atashadi. Bugungi kungacha olib borilgan
tadqiqotlarda, Saymalı Toshdagi 10 ming toshga taxminan 100 ming rasm
chizilganligi aniqlandi. Ushbu rasmlarning qachon va qanday chizilganiga hali
aniqlik kiritilmagan bo'lsa-da, ularning miloddan avvalgi 5000 va 1000 yillar
orasida chizilganligi taxmin qilinmoqda. Tog' yon bag'rida joylashganligi uchun
90
https://jizzax.uz/793-parpi-oyim-zieratgoi-ehud-umay-ona-etiodining-transformaciyalashuvi.html
77

ham ushbu hududning iqlim sharoiti rasmlarning saqlanib qolishiga imkon
berganligini olimlar ta’kidlaydilar. Bu yerga faqatgina avgust oyida tashrif
buyurish mumkin. Yilning boshqa oylarida esa qor bu hududga kirish imkoniyatini
bermaydi. Tosh rasmlari ot, kiyik, bo'ri, odam va ov manzaralarini hamda ba'zi
mavhum tasvirlarni o'z ichiga oladi. Ushbu tasvirlar rasmlarni chizgan
odamlarning madaniyati, hayoti va tasavvurlari haqida ma’lumot beradi 91
.
Ushbu manzilgohlar qadimgi turkiy xalqlarning mifologik dunyoqarashini
anglashimizga yordam beradi.
Uchinchi bob yuzasidan xulosalar.
1. Qadimgi turkiy xalqlarning moviy rangni ilohiy deb bilishganli Tangrichilik
dinidagi bosh ma’bud Tengri bilan aloqadorligi bilan bog‘liq holda
o‘rganildi. Har bir rangning o‘z ramziy ma’nolari borligini ham bunda ko‘k
rangning ahamiyatini tushunishga ko‘mak beradi.
2. Xalq petikasiga mansub eposlarda xalqning tasavvurlari, diniy e’tiqodlari
mujassamlashadi. “O‘g‘uznoma” dostonida keltirilgan bosh obraz
O‘g‘uzxonning ranggi hamda unga Tangri tomonidan yuborilgan ilohiy ko‘k
yolli bo‘ri tasviri, ko‘k nurning kelishi orqali bu rangning ramziy va ilohiy
ma’nolari yanada teranlashadi.
3. Qadimgi qadamjolar, tarixiy obidalar, masjid va madrasalarning qurilishida
asosiy qism bo‘lgan binolarning gumbazlari ahamiyatlidir. Hech narsa
sababsiz bo‘lmaydi deganlaridek, gumbazlarning moviy rangda berilishi
ham xalqning Tangrichilikdan qolgan diniy qarashlari ta’siri deb xulosaga
kelindi.
4. Sof turkiy mifologik iloh va ilohalarining Sarmishsoy darasidagi, Sarmashli
tog‘idagi qoyatosh rasmlarida tasvirlari berilganligi aniqlandi. Shuningdek,
Jizzaxdagi parpioyim ziyoratgohi ham Umay onaning Islom dini kirib
kelganidan keyingi davrdagi transformatsiyaga uchragan varianti degan
tushunchalar shakllangan.
91
https://www.trtavaz.com.tr/haber/uzb/avrasyadan/turkiy-xalqlar-tarixining-eng-qadimgi-izlari-petrogliflar/
60c49e2901a30a23fcfb2687.
78

5. Ushbu manzilgohlarda yanada izlanish olib borilishi kerak. Bu orqali aniqlik
kiritilmagan tushunchalarimiz oydinlashadi.
Umumiy xulosalar
Ilmiy tadqiqotimizni yoritish uchun olib borgan izlanishlarimiz natijasida
quyidagi umumiy xulosalarga kelindi.
1. Eng qadimgi turkiy xalqlarning mifologik xudolari deb Zardushtiylik
dinidagi Ahuramazda, Ahriman, Mitra, Anaxita singari ilohlari tushunilib
kelinardi. Biroq ular turkiylarning emas Eron (forslarning)diyoridagi
qadimgi ma’budlardir. Tarixiy ma’lumotlarni o‘rganish natijasida mil.avv. 3
ming yillikda turkiy qavm yagona bosh ilohi bo‘lgan Ko‘k tangri diniga
e’tiqod etishganligi hamda ularning ilohlarini muqaddas bilishganligi
aniqlandi.
2. Sof turkiy mifologik iloh va ilohalar umumiy bir panteonni vujudga
keltiradi. Ushbu panteonda turkiylarning Tengri, Umay ena, Ulgen, Erlik,
Yer-sub, Ayizit, Utruchi, Talay Qon, Kayra, Mergen kabi bosh va kichk
ma’budlari jamlanadi. Ularning har birining o‘z genezisi, turkiylar
tasavvuridagi ramziy vazifalari va yashash manzillari haqida o‘rganildi.
Biroq bu tadqiqot kengroq doirada o‘rganishni talab qiladi.
3. Ilohlar haqidagi fikrlar qadimgi turkiy manbalar, o‘zbek va xorijiy yurt
olimlarining tadqiqotlarida ham qisman yoritilgan. Kul Tegin, Tunyuquq,
Bilga xoqon, Irq bitigi, kabi yodgorliklar, “O‘g‘uznoma”, “Ku Tay”
afsonasi, qadimgi qoyatosh tasvirlari Tangrichilik dini hamda uning ilohlari
haqida ishonchli ma’lumotlarni bera olgan.
4. Qadimdan moviy rangning muqaddas bilinishi osmon ruhi bilan bog‘lanadi.
Ayniqsa, uning gumbazlarda ham saqlanib qolganligi u haqidagi
izlanishlarni yanada oshirdi. Ko‘k rangning totemlarda, bayroqlarda ham aks
etganligi uning ahamiyatini belgilaydi.
5. Bugungi rivojlanayotgan jamiyatimizda barcha sohadagi izlanishlar qatorida
turkiy mifologiyaga ham e’tibor kuchaygani bois, qadimgi turkiy xalqlarda
79

dastlabki din sifatida qaralgan Tangrichilik dini mavjud bo‘lganligini ko‘rib
o‘tildi. Bu esa ajdodlarimiz amal qilgan dinning mohiyatini anglashga
yordam beradi.
6. Bu din shakli boshqa ishonchlar bilan qorishiq holda rivojlangan. Qam-
shomoniylik bilan Ko‘k Tangri orasida yaqinlik mavjudligi misollar bilan
ochib berildi. Shuningdek, ushbu dinda bosh iloh Tangri (Oliy iloh) bo‘lsa,
uning yordamchi iloh va ilohalari ham mavjudligi bu dinni yanada
mukammal o‘rganishni talab qiladi. Chunki bu bo‘yicha ma’lumotar yetarli
emas.
7. Tangrining Pangu bilan, Umay enaning esa Nyuyva bilan qiyoslanishi
qadimgi turkiy xalqlar boshqa xalqlar bilan turli madaniy va savdo
aloqalarini yo‘lga qo‘yganligi sababli ham o‘zaro ularning folklorida,
mifologiyasida, tarixida o‘xshashlikni hosil qilganligini o‘rganildi. Bular
haqida ko‘proq izlanishlar olib borilishi zarur.
8. Umay onaning turli vazifalari borligiga ishonch bo‘lganligiga doir
ma’lumotlar o‘rganildi. Bu vazifalar har bir turkiy xalqning yashash tarzidan
kelib chiqqan degan xulosaga kelindi.
9. Qadimgi turkiy xalqlarning moviy rangni ilohiy deb bilishganli Tangrichilik
dinidagi bosh ma’bud Tengri bilan aloqadorligi bilan bog‘liq holda
o‘rganildi. Har bir rangning o‘z ramziy ma’nolari borligini ham bunda ko‘k
rangning ahamiyatini tushunishga ko‘mak beradi.
10. Xalq petikasiga mansub eposlarda xalqning tasavvurlari, diniy e’tiqodlari
mujassamlashadi. “O‘g‘uznoma” dostonida keltirilgan bosh obraz
O‘g‘uzxonning ranggi hamda unga Tangri tomonidan yuborilgan ilohiy ko‘k
yolli bo‘ri tasviri, ko‘k nurning kelishi orqali bu rangning ramziy va ilohiy
ma’nolari yanada teranlashadi.
11. Qadimgi qadamjolar, tarixiy obidalar, masjid va madrasalarning qurilishida
asosiy qism bo‘lgan binolarning gumbazlari ahamiyatlidir. Hech narsa
sababsiz bo‘lmaydi deganlaridek, gumbazlarning moviy rangda berilishi
80

ham xalqning Tangrichilikdan qolgan diniy qarashlari ta’siri deb xulosaga
kelindi.
12. Sof turkiy mifologik iloh va ilohalarining Sarmishsoy darasidagi, Sarmashli
tog‘idagi qoyatosh rasmlarida tasvirlari berilganligi aniqlandi. Shuningdek,
Jizzaxdagi parpioyim ziyoratgohi ham Umay onaning Islom dini kirib
kelganidan keyingi davrdagi transformatsiyaga uchragan varianti degan
tushunchalar shakllangan.
13. Insoniyat paydo bo‘libdiki, u dunyoni anglashga intilib keladi. Ular hali
idrok eta olmagan kuchlarni ular ilohiy ruh sifatida tushunishgan va turli
diniy e’tiqodlar paydo bo‘lgan. Shuningdek, Tangrichilik dini turkiylar
qavmiga kirib kelganidan keyin ular turli tasavvurdagi iloh va ma’budalarni
muqaddas hisoblashgan. Bu ilohlarning ko‘p qismi tabiat hodisalriga bog‘liq
holda tasavvur etilgan.
14. Sof turkiy iloh va ilohalarning tashqi ko‘rinishi afsonaviy holda bilingan va
ularning har birida bajaradigan mifologik vazifalari bo‘lgan. Ularning
xususiyatlati ba’zan turkiy xalqlar doirasining ichida o‘zaro farqlanishi
mumkin. Misol uchun, oltoylar va turklar Umay onani urlicha tasavvur
etishadi.
15. Qadimdan turkiy xalqlarda animizm, fetishizm kabi ilk diniy e’tiqodlardan
biri totemizm ham shakllangan bo‘lib, aynan bu ot, bo‘ri, ilon, baliq, daraxt
totemlari xalq tomonidan e’zozlangan. Bu xalqning tafakkur tarzi orqali
ularning tasviriy san’atiga, folkloriga, adabiyotida ham namoyon bo‘lgan.
16. Bir qancha olimlarimiz bu sohada ilmiy izlanishlar olib borishib, tarixiy
ma’lumotlarni ochishga harakat qilishganlar. Qadimgi turkiylarning sof
mifologik bosh hamda yordamchi iloh va ilohalari bo‘yicha ham totemistik
tafakkur sohasida ham yana ilmiy izlanishlar olib borilishi lozim. Bu o‘z
navbatida xalqimizning badiiy tarixini teranroq anglashga xizmat qiladi.
17. Izlanishlar orqali qadimgi turkiy xalqlarning mifologik ilohlari xususida
ma’lumotlar jamlandi.
81

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
I. Normativ-huquqiy hujjatlar va metodologik ahamiyatga
molik nashrlar:
1. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat –yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat,
2008. – 31 b.
2. Мирзиёев Ш . М . Адабиёт ва санъат , маданиятни
ривожлантириш – халқимиз маънавий оламини
юксалтиришнинг мустаҳкам пойдеворидир . Президент
Ш . Мирзиёевнинг Ўзбекистон ижодкор зиёлилари вакиллари
билан учрашувдаги маърузаси // Халқ сўзи . – Тошкент : 2017, 4
август .
II. Ilmiy-nazariy adabiyotlar
A) Milliy nashrlar
3. Abdurahmonov A.Turkiy adabiyotning qadimgi davri. – O‘quv qo‘llanma. –
Toshkent: Yangi asr avlodi, 2005. – 13 -14 b.
4. Abdurahmonov A. Turkiy xalqlar og‘zaki ijodi. – O‘quv qo‘llanma. –
Samarqand, 2006. – 29 b.
5. Akilova K, Abdurahmonov I. Tasviriy san’atda afsona va rivoyatlar. O’quv
qo‘llanma. Toshkent, 2016, - 128 b
6. Аширов А . Ўзбек халқининг қадимий эътиқод ва маросимлари . – Тошк
ент , - 2007, -21 b.
7. Boboyorov G‘. G‘arbiy turk xoqonligi:tarixi va tanga-pul tizimi. – T.:
“Tafakkur avlodi”, 2021. – 62-63 b.
8. Буронов А. Олтойлар. Тошкент, 2017, - 90-91 с.
82

9. Bulatov S.S. Rangshunoslik. Darslik. Toshkent, 2009, - 35 b.
10. Жўраев М. Фольклоршунослик асослари. Ўқув қўлланма – Тошкент.
2008. – 192 б
11. Гумилев Л. Н Кадимги турклар. Тошкент: Фан нашриёти, 2007, - 88 б.
12. Hamidulla Boltaboyev, Mahkam Mahmudov. Adabiy-estetik tafakkur tarixi.
I jild – T.:”Mumtoz so‘z”, 2013, -328-329 b.
13. Musurmonov E.R. Buyuk ipak yo‘li qadimgi o‘zbek-xitoy adabiy aloqalari.
Monografiya. – Samarqand: SamDU, 2021. – 17 b.
14. Mahmud Qoshg‘ariy. Devonu lug‘otit turk (S.Mutallibov tarjimasi). III tom. –
T.: 1960-1963, 376 b
15. Маҳмудов Н. Тил. Рисола. Т.: “Ёзувчи” нашриёти, 1998. – 40 б
16. Qayumov A. Qadimiyat obidalari. Toshkent: G‘. G‘ulom nomidagi adabiyot
va san’ati nashriyoti, 1972, - 134 b
17. Rahimjonov D.O, Najmiddinov J. H. Dunyo dinlari tarixi: darslik. –
Toshkent: Toshkent islom universiteti, 2016. – 22 b.
18. Rahmonov N. Ko‘hna bitiktoshlar. – T.: Adabiyot va san’at nashriyoti,
1991, 111-b
19. Rahmonov N. O‘rxun Yenisey yodnomalari… - 172 b.
20. Rahmonov N O‘zbek adabiyoti tarixi (eng qadimgi qavrlardan XV asrning
yarmigacha). - O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: Sabo-standart nashri, 2017, -
15 b.
21. Usmon Turon. Turkiy xalqlar mafkurasi. Toshkent: Yangi asr avlodi, 2021, -
75 b
22. Sulaymonov I.I Turkiy adabiyotning qadimgi davri. – O‘quv qo‘llanma. –
Samarqand, SamDU nashri, 2019, 42-bet.
23. Турдимов Ш. “Гўрўғли” достонларининг генезиси ва тадрижий
босқичлари. – Т: Фан. 2011. — 240 б.
24. Xamidov X, Xakimova M, Mamadaminova B. Dinshunoslik. O ‘ quv
qo ‘ llanma . T , 2019, 31-32 b
25. O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi. 2000-2005, T harfi, 92-93b.
83

Xorijiy manbalar
26. Попов A . A Тавгийцы, 48-б
27. Sultanova R. From Shamanism to Sufism Women// Islam and Culture in
Central Asia. L.: “I.B.Tairus”. 2011, 2-4 b.
28. Л.Н. Гумилев. Древние тюрки. М.: АСТ), Стр. 89.
29. Klyashtorny S.G. Mythological scenarios in Runic monuments //
Turkological Collection. M., 1981.131
30. Osman Turan. Turk cinon hakimeyiti mefkurasi tarihi: GILD. 1: - Istambul,
1993. – 54 b
31. Liu Mau-Tsai. Op.cit Bdl. S.42.458
32. Кляшторный. С.Г. История центральной Азии. –СПб, Изд-во: СПбГУ.
2003. — 560 с
33. Потапов Л.П. Умай - божество древних тюрков. Тюркологический
сборник, 1972, Главная редакция восточной литературы, М.: 1972, 275-
6.
34. Radloff W.W. (1895) Die altturkischen Inschriften der Mongolei. I u. II Lief.
St. Petersburg: L’Académie Impériale des Sciences. – 1034 p
35. Özhan Öztürk . Folklor ve Mitoloji Sözlüğü . Ankara, 2009 Phoenix
Yayınları. s. 153,951 ISBN 978-605-5738-26-6
36. Türk Söylence Sözlüğü, Deniz Karakurt, Türkiye, 2011 (OTRS: CC BY-SA
3.0) Andoza:Webarşiv
37. Starostin, Sergei; Dybo, Anna; Mudrak, Oleg (2003), „*úmu“, in
Etymological dictionary of the Altaic languages (Handbuch der
Orientalistik; VIII.8), Leiden, New York, Köln: E.J. Brill, 132 p
38. Orkun H. N. Eski Türk Yazıtları. – Ankara: TTK, 1986, 44 b
39. Bezertinov R. TENGRIANIZM – RELIGION OF TÜRKS AND
MONGOLS. Naberezhnye Chelny, 2000, Chapter III Deities.Pp. 71-73.
40. Potapov L.P. Altaic Shamanism. L. 1991, Pp. 291
84

41. The Byzantian Historians. Trans. S. Destunis, SPb., 1860, p. 376
42. Gladyshevsky A. Newspaper ‘Soviet Khakassia’, 22 November 1991.
43. Rashid ad-Din, Collection of Chronicles, M.,
III. Ilmiy to‘plam, jurnal va gazetalardagi maqolalar
44. Musurmonov E.R. Xitoy va turkiy folklorda dunyoviy tuxum talqini. Termiz,
Konferensiya materiallari, 2019, - 335 b
45. Hilola Saidova. Umay ona ilohasi xususidagi ayrim mulohazalar //
“Aкадемик Воҳид Aбдуллаев ва Самарқанд адабиё тш унослик мактаби
тараққиёти” мавзусидаги илмий-амалий анжуман материаллари. –
Самарқанд, 03.11.2022 й 254-255 б
46. Hilola Saidova . Turkiy mifologiyada Ko ‘ k tangri dini va uning bosh ilohi
tangri obrazi // XORAZM MA ’ MUN AKADEMIYASI AXBOROTNOMASI : ilmiy
jurnal . – Xiva .: 2022, 143-144- b
IV Internet saytlari
47. https://turkona.uz/turkiylarning-eng-qadimgi-dini/
48. https://kun.uz/uz/51910637?q=%2F51910637 .
49. https://yuz.uz/uz/news/sarmishsoy-haqida-nimalarni-bilasiz
50. https://jizzax.uz/793-parpi-oyim-zieratgoi-ehud-umay-ona-etiodining-
transformaciyalashuvi.html
51. https://www.trtavaz.com.tr/haber/uzb/avrasyadan/turkiy-xalqlar-
tarixining-eng-qadimgi-izlari-petrogliflar/60c49e2901a30a23fcfb2687
52. https://bolahuquqlari.uz/page/flag .
53. https://refcontent.ru/uz/hobby/tyurkskaya-mifologiya-tengrianstvo-
tyurkskih-narodov-mifologiya-tyurkskaya/
54. https://uz.wikipedia.org/wiki/Panteon/ O zMEʻ . Birinchi jild. Toshkent, 2000-
yil
55. https://uz.wikipedia.org/wiki/Sarmishsoy_rasmlari
85

Turkiy xudolar panteoni badiiy genezisi va evolutsiyasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish