Turkiya Respublikasiga iqtisodiy-geografik ta’rif - География - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	18.9MB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	География

Turkiya Respublikasiga iqtisodiy-geografik ta’rif

Купить

MAVZU: TURKIYA RESPUBLIKASIGA IQTISODIY-GEOGRAFIK
TA’RIF
REJA:
KIRISH
I BOB TURKIYA RESPUBLIKASINING TABIIY SHAROITI VA UNING
AHOLI JOYLASHUVIDAGI O’RNI
1.1. Tabiiy geografik o’rni va chegaralari
1.2. Tabiiy sharoiti va foydali qazilmalari
1.3. Aholisi va mehnat resurslari
II BOB TURKIYA RESPUBLIKASINING IQTISODIYOTI VA UNING
O’ZIGA HOS XUSUSIYATLARI
2.1 Sanoat tarmoqlari va uning mamlakat iqtisodiyotidagi roli
2.2 Qishloq xo’jaligi va xizmat ko’rsatish sohalari hamda ularning mamlakat
iqtisodiyotidagi o’rni
2.3 Transport va tashqi iqtisodiy aloqalar, Tashqi savdo balansi va
investitsiyalarning iqtisodiyotdagi roli
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
ILOVALAR
1

KIRISH
Turkiya Respublikasi, o’zining strategik joylashuvi, boy tarixi, va
rivojlangan iqtisodiyoti bilan dunyoning e’tiborini tortadi. Uch qit’a – Yevropa,
Osiyo, va Afrikaning kesishgan nuqtasida joylashgan bu mamlakat, nafaqat
geosiyosiy jihatdan, balki iqtisodiy va madaniy jihatdan ham muhim ahamiyatga
ega. Mamlakatning geografik o’rni, tabiiy resurslari, va ijtimoiy-iqtisodiy
sharoitlari uni mintaqaviy va xalqaro maydonda muhim o’yinchi sifatida namoyon
etadi.
Ushbu kurs ishi Turkiya Respublikasining iqtisodiy-geografik ta’rifini
ochib berishga qaratilgan bo’lib, mamlakatning tabiiy sharoiti va resurslari, aholi
joylashuvi, sanoat tarmoqlari, qishloq xo’jaligi, xizmat ko’rsatish sohalari,
transport tizimi va tashqi iqtisodiy aloqalari kabi asosiy jihatlarini yoritadi. Kurs
ishining birinchi bo’limida Turkiyaning tabiiy geografik o’rni, tabiiy sharoiti va
foydali qazilmalari, hamda aholi joylashuvi va mehnat resurslari haqida ma’lumot
beriladi. Ikkinchi bo’lim esa mamlakat iqtisodiyotining o’ziga xos xususiyatlariga
bag’ishlanib, sanoat tarmoqlari, qishloq xo’jaligi, xizmat ko’rsatish sohalari,
transport tizimi va tashqi iqtisodiy aloqalarining mamlakat iqtisodiyotidagi o’rni va
ahamiyatini tahlil qiladi.
Turkiya Respublikasining iqtisodiy rivojlanishida uning tabiiy va insoniy
resurslaridan samarali foydalanish, diversifikatsiyalangan iqtisodiyot, va xalqaro
iqtisodiy aloqalar muhim rol o’ynaydi. Bu kurs ishi mamlakatning iqtisodiy-
geografik holatini keng qamrovda o’rganishga yordam beradi va uning rivojlanish
yo’lidagi asosiy omillarni tushunishga xizmat qiladi.
Kurs ishining maqsadi. Kurs ishining asosiy maqsadi – Turkiya
Respublikasining iqtisodiy va geografik xususiyatlarini tahlil qilish orqali uning
iqtisodiy imkoniyatlari va rivojlanish yo’nalishlarini aniqlashdir. Ushbu maqsadga
erishish uchun quyidagi masalalar ko’rib chiqiladi:
 Turkiyaning geografik joylashuvi va uning iqtisodiy ahamiyati.
 Mamlakatning tabiiy resurslari va ularning iqtisodiyotdagi o’rni.
 Turkiyaning asosiy iqtisodiy sektorlari va ularning rivojlanish tendensiyalari.
3

 Iqtisodiy aloqalar va savdo yo’nalishlari.
 Turkiyaning transport va kommunikatsiya tarmog’i.
 Mamlakatning turizm salohiyati.
Kurs ishining ob’ekti. Kurs ishining ob’ekti – Turkiya Respublikasining
iqtisodiy va geografik xususiyatlaridir. Bu xususiyatlar mamlakatning iqtisodiy
imkoniyatlari va strategik pozitsiyasini tushunish uchun asos bo’lib xizmat qiladi.
Kurs ishining predmeti. Kurs ishining predmeti – Turkiya
Respublikasining geografik o’rni, tabiiy resurslari, iqtisodiy sektorlari, transport va
kommunikatsiya tarmog’i hamda turizm sohalaridir. Ushbu predmetlar orqali
mamlakatning iqtisodiy-geografik ahamiyatini tahlil qilish mumkin bo’ladi.
Kurs ishining vazifalari.
Kurs ishining asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
 Turkiyaning geografik joylashuvini tahlil qilish va uning iqtisodiy
ahamiyatini aniqlash.
 Mamlakatning tabiiy resurslarini o’rganish va ularning iqtisodiyotga ta’sirini
baholash.
 Turkiyaning asosiy iqtisodiy sektorlari, ularning rivojlanish dinamikasi va
tendensiyalarini aniqlash.
 Iqtisodiy aloqalar va savdo yo’nalishlarini tahlil qilish.
 Turkiyaning transport va kommunikatsiya tarmog’ini o’rganish va uning
iqtisodiyotdagi o’rnini baholash.
 Mamlakatning turizm salohiyatini tahlil qilish va uning iqtisodiyotga
ta’sirini baholash.
Turkiya Respublikasi geografik jihatdan juda noyob mamlakat bo’lib,
Yevropa va Osiyo qit’alarini bog’laydi. Bu mamlakatning joylashuvi uni iqtisodiy
va strategik jihatdan juda muhim qiladi. Turkiya iqtisodiy-geografik ta’rifi mavzusi
orqali biz uning geografik o’rni, tabiiy resurslari, iqtisodiy imkoniyatlari va
rivojlanish yo’nalishlarini o’rganib chiqamiz.
4

Yuqoridagi vazifalar asosida kurs ishida Turkiya Respublikasining
iqtisodiy-geografik ta’rifi beriladi va mamlakatning iqtisodiy rivojlanish
imkoniyatlari hamda strategik ahamiyati batafsil tahlil qilinadi.
5

I BOB TURKIYA RESPUBLIKASINING TABIIY SHAROITI VA UNING
AHOLI JOYLASHUVIDAGI O’RNI
1.1. Tabiiy geografik o’rni va chegaralari
Hozirgi Turkiya hududida juda qadim zamonlardan boshlab yuksak
madaniyatga ega bo lgan davlatlar bo lgan. Anadolu Xett qirolligi, Lidiya, Midiya,ʻ ʻ
Axomaniylar davlati, makedoniyalik Aleksandr imperiyasi, Salavkiylar davlati,
Pont podsholigi, Pergam, Qad, Rim, Vizantiya tarkibida bo lgan. Turkiy elatlar bu
ʻ
hududga XI asrdan ko chib kela boshlagan. O g uzturkman qabilalarining
ʻ ʻ ʻ
yo lboshchilari bo lgan To g rulbek va Chag ribek boshchiligida Saljuqiylar
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
davlatida asos solingach, islom dini tarqala boshlagan. 1
1.1.1 – rasm. Turkiya tabiiy xariyasi [11]
Turkiya hududi dunyoning ikki qismida: Yevropa va Osiyoda joylashgan
mamlakatlardan biri hisoblanadi. Uning asosiy qismi Anatoliya (hamma
maydonning 97%) Osiyoda joylashgan, shuning uchun Turkiya odatda Yaqin va
1
https://uz.wikipedia.org/wiki/Turkiya#Tarixi
6

O’rta Sharq mamlakatlari guruhiga kiritiladi. Yevropa qismi-bu eng cheka Bo’lqon
yarimorolining janubiy-sharqida joylashgan (3%).
Turkiyaning geografik o’rni Yevropani Osiyo bilan Qora dengiz bo’yi
mamlakatlarini O’rta dengiz bilan birlashtiruvchi muhim chorrahalar yo’lida
joylashganligi bilan xarakterlanadi. Marmar dengizi, Bosfor va Dardanell
bo’g’ozlarini Qora dengizni Dunyo okeani bilan bo’g’lovchi muhim xalqaro yo’l
hisoblanadi. Turkiya orqali Yevropani Osiyoning ko’pgina mamlakatlari bilan
birlashtiruvchi temir yo’l va shasse magistrali o’tadi. Turkiya shimolda Qora
dengiz suvlari bilan, g’arbda Egey dengizi, janubda O’rta dengiz suvlari bilan
yuvulib turadi. O’zining konfiguratsiyasiga ko’ra kenglik yo’nalishda cho’zilgan
to’g’ri to’rtburchakni eslatadi. G’arbdan sharqqa uzunligi 1600 km, shimoldan
janubga 550 km, janubda Suriya (chegara uzunligi 822 km) va Iroq bilan (331 km),
sharqda Eron bilan (449 km), shimoliy-sharqda Armaniston (268 km), Gruziya
(252 km) va Ozarbayjon (Naxachivan oblasti- 9 km) bilan, shimoliy- g’arbda
Bolgariya (240 km) va Gretsiya (206 km) bilan chegaradosh. Chegarasining
umumiy uzunligi 2627 km, sohilbo’yi uzunligi 7200 km, mamlakatning umumiy
maydoni 779,452 km2 (quruqlik maydoni -770760 km2). Turkiya
Respublikasining poytaxti – Anqara. U NATO a’zosi. 2
Turkiyada siyosat kuchlar bo’linishi tamoyiliga asoslangan tuzilishga ega.
U qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sudhokimiyatlaridan iborat hokimiyatlarning
uch tomonlama bo linishi tamoyiliga asoslanadi. Bu erda uchta kuch; U qonunʻ
chiqaruvchi (GNAT), ijro etuvchi (prezident ) va sud hokimiyatidan (sudlar) iborat.
Qonunchilik; Turkiyada bir palatali qonun chiqaruvchi organ mavjud. Turkiya
Buyuk Millat Majlisi bir xil ishtirokchi parlament va konstitutsiyaviy davlat organi
bo’lib, qonunlarni qabul qilish, o’zgartirish va bekor qilish vakolatiga ega bo’lib,
asosiy vazifasi ijroiya hokimiyatini nazorat qilishdir. Ijrochi; Respublika tuzumi
tomonidan boshqariladigan Turkiyada Prezident davlat rahbari hisoblanadi. Bu
maqomda Turkiya Respublikasi va Turk Millatining birligini ifodalaydi; U
Konstitutsiyaning amalga oshirilishini, davlat organlarining muntazam va uyg’un
2
Xorijiy sharq mamlakatlar geografiyasi 2 qism Toshkent-2020
7

ishlashini ta’minlaydi. Turkiyada yurisdiktsiya mustaqil va xolis sudlar va yuqori
sud organlari tomonidan amalga oshiriladi.
Turkiyada 2017-yilgi konstitutsiyaga o zgartirish kiritish bo yichaʻ ʻ
referendumdan so ng Turkiyada tatbiq qilina boshlagan tizim 51,41 foizni tashkil
ʻ
etdi. U Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdo’g’onning 2017-yil 2-may kuni AK
partiyaga a’zo bo’lishi bilan boshlandi. Tizim Turkiya Oliy Millat Majlisida 339
deputat bilan qabul qilindi. Bu qisman xorijda prezidentlik tizimi sifatida tanilgan.
Turkiya Respublikasining birinchi prezidenti Mustafo Kamol Otaturk bir vaqtning
o’zida ham Respublika Xalq partiyasining umumiy raisi, ham Turkiya
Respublikasi prezidenti lavozimlarida ishlagan. Bundan tashqari, Inonu Ismet
a’zosi, Jelal Bayar esa prezident sifatida Demokratik partiya a’zosi edi. Prezident
1961 yilgi Konstitutsiyadahokimiyatlar bo’linishi doirasida partiyasiz bo’ldi. 2017-
yil 16-apreldagi konstitutsiyaga kiritilgan o zgartirish bilan prezidentning o z
ʻ ʻ
partiyasi bilan munosabatlarini davom ettirishga ruxsat berildi. Buning ortidan
Prezident Rajab Toyyib Erdo’g’an 2017-yil 21-may kuni AK Partiyaga a’zo
bo’ldi. 3
1.2. Tabiiy sharoiti va foydali qazilmalari
Relyefi. Turkiya to’g’li mamlakat. Ularning dengiz sathidan o’rtacha
balandligi 1000 m. Uni maydonining katta qismini Anatoliya yassi tog’ligi tashkil
qiladi, shimolda Pontiya tog’lari, janubda esa Tavr tog’lari ko’tarilib boradi. Bu esa
uni dehqon¬chilik qilish imkonini cheklaydi.
Pontiya tog’ligi 1000 km masofada Qora dengiz sohiliga parallel
cho’zilgan. Sharqda ular Kavkaz chegaralarigacha, g’arbda Sakarya dar-yosi
tekisligiga yetib boradi. Pontiya tog’lari uzliksiz zanjir hosil qilmaydi va u chuqur
tog’ oralig’i vodiylari bilan yoki sohilbo’yiga parallel cho’¬zilgan bir qancha
botiqlar zanjiri bilan ajraladi.
Shimolda Pontiya tog’lari Qora dengiz tomon pasayib boradi, 5-10 km li
tor sohilbo’yi palasasi qoldiradi. Faqat Qizil Irmak, Yashil-Irmak va Sakarya
daryolari bo’yida sohilbo’yi tekisligi 50-60 km gacha kengayadi.
3
https://uz.wikipedia.org/wiki/Turkiyada_siyosat
8

Pontiya to’g’larining o’rtacha balandligi 2500 m, tog’ tizmasining sharqiy
qismida balandlik ortib boradi. (Kachkar tog’i 3937 metr) yon bag’irlari juda tik,
ochiq vodiylarning yo’qligi bu tog’larda yurushini qiyin¬lashtiradi. Pontiya
tog’lari g’arbga tomon passayib boradi. 900 metrgacha, maksimal balandlik 2000
metrdan oshmaydi.
Janubda O’rta dengiz sohilbo’yida murakkab tog’ tizmasi Tavr cho’zilgan.
U uch qismga bo’linadi: G’arbiy, Markaziy, Sharqiy Tavr.
G’arbiy Tavr –tog’ tizmasi Anatolya pasttekisligi va ko’rfazi tomon
pasayadi. Eng baland tog’ tizmasi (Bedag 3086 m, Elmali 3073 m) chuqur vodiylar
bilan ajralgan. G’arbiy Tavr tizmalari orasida, asosan uning shimolida bu rayonga
“Turkiya ko’llar mamlakati” nomini beruvchi ko’llar va chuqur botiqlar guruhi
joylashgan (chuchuk ko’llar: Beyshexer, Egridir, Sugla; tuzli ko’llar: Adjigel,
Akshexir; Isparta botig’i va boshqalar).
Markaziy Tavr bir muncha balandligi bilan va relyefining alp tipi bilan
ajralib turadi. Bu yerdagi tizmalarning balandligi 3000 metrdan oshadi. G’arbda va
janubi-g’arbda markaziy Tavr O’rta dengiz sohiliga yaqin keladi, dengizga keskin
pasayadi. Faqat ba`zi bir joylarda tor allyuvial tekisliklar bor, bu Anamura, Alanie,
Silifke va Finike rayonida kuzatiladi. Mersin shahrida tog’lar shimoli- sharqqa
keskin burilib, o’zidan janubda keng alluvial Adan tekisligini qoldiradi. Adan
tekisligining janubi-g’arbiy dengiz bo’yi qismi Chukorova, shimoli-sharqiy qismi
Yukariva deb nomlanadi.
Tavrning shimoli- sharqiy davomi Binbonga va Taxtali tizmalari bilan
band, yana Antitavr nomi bilan mashur. Bu tizmalar janubi- g’arbdan shimoli-
sharqqa tomon pasayib, Uzunyayla yassi tog’i bilan tutashadi.
Sharqiy Tavr janubda Murat daryosidan va Van ko’lidan mamlakat-ning
sharqiy chegarasigacha cho’zilgan. Sharqiy qismi ancha baland, bu yerda tog’
cho’qqilari 4000 metrga yaqin keladi. Tizma chuqur Evfrat va Tigr daryolari
daralari bilan ajralgan. Bu muhim aloqa yo’li hisoblanadi. Sharqiy Tavrdan
janubda Diyarbakir botig’i joylashgan.
9

Tog’lar oralig’idagi Anatoliya yassi tog’ligi Ichki va Sharqiy Anato-liyaga
bo’linadi.
Ichki Anatoliya yassitog’likning ancha past qismi hisoblanadi. Ular bir
qator suvsiz botiqlardan tashkil top`gan. Bu yerda balandlik g’arbdan sharqqa 800-
1200 metrdan 1500 gacha ortib boradi. Mana shunday platolardan birida, balandlik
850 m, Turkiya poytaxti Anqara joylashgan. Yassi tog’likning janubiy qismida bir
qator qadimgi vulqonlar ko’tarilib boradi. Ichki Anatoliyaning markazi va janubida
ko’plab ko’l va botiqlar bor, asosan tuzli. Yassi tog’likning markazida balandligi
1000 metrli qismida Turkiyada ikkinchi o’rinda turuvchi Tuz ko’li joylashgan.
Suvning o’ta sho’rligi bilan mashhur. Yozda ko’l qurib, tuz qatlami bilan
qoplanadi.
Sharqiy Anatoliya shimolda Pontiya tog’i va janubda Tavr tog’i orasida
joylashgan. G’arbda uni ichki Anatoliyadan Akdag tizmasi ajratib turadi. Sharqiy
Anatoliya baland tog’lar bilan band, o’rtacha 1500 dan 2000 metrgacha. Tog’lar
orasida chuqur botiqlar bor. Armaniston chega-rasiga yaqin Katta Ararat tizmasi
ko’tarilib boradi. Bu yerda Turkiyaning eng baland nuqtasi 5165 m. Katta Ararat
bilan bir qatorda Kichik Ararat ko’tarilib boradi. (3925 m). Sharqiy Anatoliyada
1720 metr balandlikda tog’lar bilan o’ralgan Van ko’li joylashgan.
Marmar dengizi janubiy sohilida tekisliklar zanjiri cho’zilgan. Chuchuk
ko’llar: Apolont, Iznuk, Manyas, Sapandja joylashgan.
Foydali qazilmalari. Turkiya tabiiy resurslaridan turli xil foydali
qazilmalarning katta zahirasi aniqlangan. Foydali qazilmalardan toshko’-mir va
qo’ng’ir, ko’mir, neft, turli ruda qazilmalari: temir, go’rg’oshin, rux, magniy,
simob, surma, molibden bor. Xrom zahirasi bo’yicha ikkinchi o’rinni egallaydi. Bu
yerda boy volfram va mis konlari mavjud.
Norida qazilmalardan selitra, oltingugurt, marmar, dengiz ko’pigi, osh tuzi
bor. Tuz ko’li Turkiyaning tabiiy tuz bilan ta`minlaydi.
Iqlimi va ichki suvalri. Turkiyaning tog’li relyefi iqlimining xilma-xilligiga
sabab bo’lgan. Mamlakat hududi subtropik iqlim mintaqasida joylashgan. Biroq
10

tog’li relyef va havo massalarining juda murakkab sirkulyatsiyasi iqlim
rayonlarining xilma-xil bo’lishiga sharoit yaratgan.
Turkiyaning Qora dengiz sohili bo’yi mo’tadil-iliq iqlim bilan farq qiladi.
Katta namlik bilan, yil mavsumlarida yog’in miqdorining bir tekis taqsimlanganligi
bilan, issiq yoz va salqin qish bilan xarakterlanadi. Sohilbo’yida yanvarning
o’rtacha harorati +5ºC +7ºC, iyulniki +22ºC +24ºC. Pontiya tog’lari qishda Qora
dengiz bo’ylarini mamlakatning ichki sovuq havo massalari ta`siridan himoya
qiladi, Qora dengiz esa sovuq sharqiy shamollarni yumshatadi. Undan tashqari
Qora dengiz sohilining sharqiy qismi sovuq shamollardan Kavkaz tog’lari bilan
himoyalanadi.
Yog’in Qora dengiz sohiliga bir muncha ko’p tushadi. Bu esa Pontiya
tog’lariga ko’p jihatdan bog’liq. Sohilning sharqiy qismiga bir yilda 2500 mm
gacha yog’in tushadi. Sohilning g’arbiy rayonlarida yog’in kam – 700-800 mm.
Pontiya tog’larining janubiy yonbag’ri sharqiy shamollarga ro’para yonbag’rlariga
nisbatan quruqligi bilan farq qiladi. Sharqiy yon-bag’rlardagi kuchli yog’inlar
yilning hamma mavsumida mamlakatda hukmronlik qiluvchi shimoli-g’arbiy
shamollarini olib keladi.
Egey dengizining bir muncha keng sohili va tor O’rta dengiz sohilbo’yi
tipik O’rta dengiz iqlimi bilan farq qiladi. Uning uchun issiq, quruq yoz va iliq
yomg’irli qish xosdir. Eng issiq oyning o’rtacha harorati Adanada +28ºC, eng
sovuq oyning o’rtalarida +10ºC ga yetadi. Sharqiy, tog’li rayonlarida yoz salqin,
qishda muzlaydi. Egey dengizi sohiliga bir yilda tushadigan yog’in miqdori 500-
800 mm, Tavrning g’arbiy qismiga 1000-1500 mm, sharqiy qismiga 500 mm gacha
tushadi. G’arbiy Anatoliyaning shimoliy qismi Marmar dengizi ta’sirida bo’lib
(suvning yuqori qismining harorati yozda +25ºC, qishda +8ºC), qishloq xo’jaligi
uchun qulay iqlim sharoiti yaratadi. Marmar dengizi sohili va orollar Istambul
aholisining sevimli dam olish joyidir. Bahorda Qora dengiz bo’yi hali salqin
bo’lsa, Marmar dengizida cho’milish mumkin.
Anatoliya yassi tog’ligining iqlimi keskin kontinental quruq, qish bu yerda
sovuq va qAQSHatqichdir. Qishda harorat ba’zan –20 ºCga tushib ketadi., yozda
11

esa +30 ºCga ko’tarilib ketadi. Kunduzgi va tungi haroratlar farqi ham katta. Yoz
kunlari harorat soyada +35ºCga yetishi mumkin, tunda +5ºCga tushib ketadi.
Dengiz yaqin bo’lishiga qaramay, bu yerda uning ta’siri sezilmaydi. O’rtacha yillik
yog’in miqdori yassi tog’lik markaziga tomon 450 mm dan 200 mm gacha
kamayadi. Yog’in asosan bahorda tushadi.
Sharqiy Anatoliyaning iqlim sharoiti qurg’oqchil. Qish bu yerda uzoq va
sovuq, ba’zan harorat –30ºC gacha tushadi. Kuchli qorbo’ronlar bir necha oylab
yo’llarni yopib qo’yadi, qish vaqtlari ba’zi aholi punktlari mamla¬kat¬ning boshqa
rayonlaridan ajralib qoladi. Yoz qisqa va issiq. Harorat kunduzi +30ºC darajadan
ko’tariladi, tunda kamdan-kam +10º C dan oshadi.
Diyorbakir botig’ining iqlimi issiq, quruq. Bahorda bu yerda janubdan
Suriya cho’llaridan kuchli shamollar esadi. Ular chang va qum olib keladi. Ba’zan
u hosilni butunlay nobud qiladi.
Ichki suvlari. Turkiya hududi Anatoliya yassi tog’ligidan tashqari qalin
daryo tarmog’i bilan qoplangan. Lekin hamma daryolar tog’ xarakterida,
sharsharalar hosil qilgan. Shuning uchun kemalar qatnamaydi. Suvlardan sug’orish
maqsadida foydalaniladi.
Daryolar oqimi notekisligi bilan farq qiladi. Yomg’irli mavsumda va
qorlarning erish davrida ko’p daryolarda oqim kuchayadi va toshqin xav-fini
oshiradi, quruq yozgi va kuzgi mavsumda keskin kamayadi, eng kichiklari
butunlay qurib qoladi. Turkiya tog’laridan Janubi-G’arbiy Osiyo¬ning yirik
daryolari boshlanadi. Yefrot sharqiy Anatoliyadan bosh-lanadi va va Arman
tog’laridan boshlanuvchi Tigr daryosi.
Yefrot daryosi – Turkiya, Suriya va Iroqdan oqib o’tadi. Murat va Qorasu
daryolari qo’shilgan joydan boshlanadi. Mesopotamiya tekisligidan oqib o’tadi va
pastki oqimda Tigr daryosi bilan qo’shilib, Shatt-al-Arab dar¬yosini hosil qiladi.
Uzunligi 3065 km, xavzasining maydoni 673 ming km2.
Tigr daryosi Turkiya va Iroq hududlaridan oqib o’tadi. Uzunligi 1850 km,
xavzasining maydoni 375 ming km2. Arman tog’laridan boshlanadi, Jazira platosi
12

va Mesopotamiya tekisligini kesib o’tadi. Yefrot va Tigr daryolari orasidagi hudud
qadimgi sivilizatsiya markazlaridan biridir.
Ko’llari. Turkiyada ko’llar ko’p. Ularning eng yirigi Van va Tuz ko’llaridir.
Van ko’li – suvi oqib chiqib ketmaydigan ko’l. Turkiyaning sharqida Arman
tog’ligining 1720 m balandlikda joylashgan. Maydoni 3,7 ming km2, chuqurligi
245 m. Van ko’lining sohilbo’ylarida Syunxan va Namrut vulqonlari joylashgan,
suvi sho’r (19,1‰). Baliqchilik sanoati, tuz sanoati rivojlangan va kema
qatnaydigan ko’l.
Tuz ko’li– suvi oqib chiib ketmaydigan ko’l. Anatoliya tog’ligidagi 899 m
balandlikda joylashgan, uning maydoni 1600-2500 km, chuqurligi 2 metr. Yozda
qurib, tuz bilan qoplanadi. 4

Turkiya juda katta va xilma-xil mineral xom ashyo bazasiga ega.Mamlakat
dunyo sanoat resurslarining 2,5%ga ega bo’lib, 60 ga yaqin metall va minerallar
ishlab chiqaradi. Turkiyaning asosiy mineral xom ashyo resurslari xrom, boksit va
mis hisoblanadi. Bundan tashqari mamlakatda temir, marganes, qo’rg’oshin, rux,
surma, simob va oltin kabi qazilma boyliklar ham mavjud. Turkiya qator foydali
qazilmalarni, asosan qora mis, bor, xrom va ulardan ishlangan maxsulotlarni
eksport qiladi. Tog’-kon sanoati umumiy mineral xom-ashyo va ulardan ishlangan
maxsulotlar sotuvining 75%ini tashkil qiladi.
1935 yildaTurkiyada tabiiy resurslarni qayta ishlash uchun tashkil etilgan
Etibank davlatning mineral xom ashyo manfaatlari uchun, xususan boksit, xrom,
bor, mis minerallari uchun xizmat qiladi. Tog’-kon sektorining xususiy korxonalari
qo’rg’oshin, rux va marmarga o’z e’tiborlarini qaratganlar. 1980 yildan boshlab
hukumat foydali qazilmalar sektori xorijiy sarmoyalarni jalb etishni boshladi. 1985
yildan esa ushbu sektordagi xususiy korxonalarni stimulashtirish uchun foydali
qazilmalarni qazib olishga doir qonunlar qayta ko’rib chiqila boshlandi. Aynan shu
davrdan boshlab Etibank Turkiyadagi xususiy korxonalar, shuningdek xorijiy
sarmoyadorlar bilan hamkorlikda ishlay boshladi. 2004 yilga kelib, mamlakatda
qazib olish sanoati va investisiya faoliyatiga oid qonunchiliklarga o’zgartirishlar
4
Xorijiy sharq mamlakatlar geografiyasi 2 qism Toshkent-2020
13

kiritilishi, Turkiyada rangli va qimmatbaho metallarni qidirish va qazib olish
foliyatining jadallashuviga olib keldi. Bu o’zgartirish mamlakatda
lisenziyalashtirish ishlarini yengillashtiri, hamda byurokratik to’siqlarni bartara
etishga qaratilgan bo’lib, yanada ko’p sarmoyalarni o’ziga jalb etdi. O’z navbatida
davlat bu sektordagi ulushini tobora qisqartirib bormoqda .
Turkiyaning temiri va qo’rg’oshin quyish sanoati hozirgi kunda dunyoda
12- o’rinni egallab turibdi. Mamlakat dunyodagi bura zahiralarining esa 60%iga
egalik qiladi. Shuningdek Turkiya dunyoda bor ishlab chiqarish bo’yicha yetakchi
o’rinda turadi. Bor minerallari qator sanoat sektorlarida mineral xom ashyo sifatida
ishlatiladi. Bor asosan qishloq xo’jaligi sohasida, shuningdek sovun, anperspirant,
shisha, glazur, emallar ishlab chiqarishda ishlatiladi. Dunyodagi asosiy muhim bor
konlari Turkiya, AQSh va Rossiya xududlarida joylashagn. Umumiy bor
zahiralarining 64%i Turkiyada, 9%i esa AQShda joylashgan. Dunyodagi borning
umumiy zahiralari 885 mln tonnani tashkil etib, shundan 563 mln tonnasi Turkiya
ulushiga to’g’ri keladi. Turkiya dunyodagi
Hozirgi kunda Turkiyada 53 xil foydali qazilmalarning qazib olinadi. Eng
asosiylari bu-toshko’mir, lignit, temir rudasi va rangli metallar rudasi, turli xil
nometal mineral xom ashyolar, marmar va boshqa qurilish materiallaridir. Ushbu
sohada band bo’lgan nisbatan yirik korxonalar bu- Eti Holding», «TKİ» («Turk
ko’mir qazib olish kompaniyasi»), «TDÇİ» («Turk metallurgiya zavodlari»),
«Çinkur», «TPAO». Ilgari qazib olish sanoati monopoliyalashtirilgan bo’lib,
hozirda xususiy sektorning bu tarmoqda faoliyatiga ruxsat berilgan.
Turkiyaning umumiy mis rudalari zahirlari 1,7 mln t.ni tashkil qiladi,
dunyo bo’yicha esa mis rudasi zahiradari 950 mln t.ga teng. Turkiyadagi mis rudasi
konlari Artvin, Murgul, Giresun-Espi, Rize-Chayel, Elazig-Ergan, Kastamonu-
Kyur va Siirtda joylashagan. 2004 yilda mis rudasi eksportining miqdori 31%ga va
summasi 107%ga o’sib,10.333 mlrd turk lirasiga teng bo’lgan 181ming t. ga teng
bo’ldi.1 Turk mis rudasining asosiy eksport bozori Bolgariya hisoblanadi, undan
keyingi muhim bozorlar bu-Germaniya, B.A.A.,Ispaniya va Finlyandiyadir.
14

Qo’rg’oshin-rux rudasining asosiy eksport bozori Belgiya, undan keyin esa
Ruminiya, Rossiya, Finlyandiya, Bolgariya va Italiya hisoblanadi.
Shuningdek Turkiya dunyodagi xrom rudasi yoki xromit va uning
konsentratlarini ishlab chiqaruvchi mamlakatlardan biri sanaladi. Turk xromiti
zahiralalri 26 mln t. ni tashkil qiladi va mamlakat bu ko’rsatkich bo’yicha dunyoda
4-o’rinda turadi. Mamlakat hududida taxminan 710 ta xromit konlari mavjud
bo’lib, ulardan asosiylari bu- Guleman, Erzindjan, Erzurum, Sivas, Elyazig, Fetxie-
Kyoydjegiz, Denizli, Bursa, Gaziantep, Burdur, Eskishexir, Kayseri, Adana,
Kopdag va Iskenderundair. Jahon bozorida turk xromitning sifati yuqori
baholanadi. Xrom rudasining eksporti 2005 yilda 70%ga o’sib 104 mln dollarga
yetdi. 53,4 mln dollarlik ko’rsatkich bilan Turk xrom rudasining asosiy eksport
bozori Xitoy Xalq Respublikasi bo’ldi. Undan keyigi mamlakatlari esa Rossiya,
Shvesiya, Germaniya va Ukraina bo’ldi. 2
Turkiya Respublikasi dunyodagi yirik borat zahiralariga ega mamlakat.
Borat-foydali qazilmalarning eng muhim turlaridan biri. Borat foydali qazilmasi
o’zining eksport salohiyati bilan bevosita mamlakat iqtisodiyotiga ta’sir o’tkazadi.
Dunyodagi borat zahiralarining yarmidan ko’prog’i Turkiyada, ayniqsa uning
Anatoliya mintaqasining g’arbiy hududlarida joylashagan. Boratning aniqlagan
zahiralari 1,8 mlrd t.ni. uning salohiyat zahiralari esa 2,3 mlrd t.ga teng.
Dunyodagi asosiy borat ishlab chiqaruchi va eksport qiluvchi «Eti Xolding»
korporatsiyasi Bigadich (Balikesir), Emet (Kyutaxya), Kestelek (Bursa) va Kirka
(Eskishexir)dagi konlardan borat qazib oladi. «Eti Xolding» korporatsiyasi filiali
bo’lmish «Eti Bor» korporatsiyasi borning borat konsentratsiyasini ishlab
chiqaradi.3 Borat va uning konsentrati esporti 19.650 mlrd. tur. lirasi miqdoridagi
400 ming tonnani tashkil qildi4. Eng asosiy eksport bozori Xitoy, undan keyin esa
Ispaniya, Niderlandi, Tayvan, Italiya va Yaponiyadir.
Turkiyada 5,2 mlrd kub.m marmar zahiralari mavjud bo’lib,u dunyodagi
marmar zahiralarinin 40%iga teng . Asosiy marmar zahiralari Afone, Biledjik,
Burdur, Denizli, Mugla, Elazige, Balikesir va Eskishexir hududlarida joylashgan.
15

Turk marmarlari 200 dan ortiq tusga ega bo’lib, ular och kul rangdan boshlanib, to
qora va yaltiroq oq ranglargacha yetib boradi. Ushbu marmarlarning oq Afone,
pushti Biledjik, oq Marmar, jigar rang Burdur, qora Akeshir kabi ranglari juda
mashxur bo’lib, ular dunyoning boshqa marmarlar bilan bemalol raqobatlashadilar.
Hozirgi kunda mamlakatdagi yillik marmar ishlab chiqarish 1200000 kv metrni,
plitkalar ishlab chiqarish esa 13 mln kv metrni tashkil qilmoqda. Turk marmari 90
ta mamlakatg aeksport qilinadi, ularning ichida eng asosiylari AQSh,Isroil,
Ispaniya, Angliya va Saudiya Arabistonidir. Shuningdek mamlakatda granit ishlab
chiqarish ham juda keng qo’llaniladi. Granit tashqi omillarga chidamli bo’lgani
uchun binolarning ham ichki, ham tashqi bezaklarida qo’llaniladi. Granitning
asosiy zahiralari Ordu, Rize, Trabzon, Balikesir ,Kirklareli va Izmirda joylashgan.
Zamonaviy ishlab chiqarish uskunalari va metodlari Turkiyada tabiiy tosh
sanoatining rivojoanishida muhim omil bo’ldi. Tabiiy tosh ishlab chiqarishning
o’sishi, ichki bozorning qurilish sektorida uning raqobatbardoshligi, shuningdek
yangi texnologiyalardan foydalanish tabiiy toshning qurilish materiali sifatida keng
qo’llanilishiga olib keldi. Tabiiy tosh Turkiyaning mineral xom ashyo sektorida
so’nggi 10 yil ichida tez rivojlandi. 2000 yilga kelib, mamlakatning tabiiy tosh
eksporti 186 mln dollarga yetdi. Aynan shu yildan boshlab Turkiya tabiiy toshdan
qayta ishlangan maxsulotlarni AQSh, Isroil, Saudiya Arabistoni, Ispaniya, Italiya,
Germaniya, Rossiya va Tayvanga eksport qila boshladi. Tabiiy tosh ishlab
chiqarish bo’yicha Turkiya dunyoda -7 o’rinda turadi. 5
1.3. Aholisi va mehnat resurslari
2023-yilda Turkiya aholisi 85 372 377 kishiga yetdi. Bu haqda Turkiya
Statistika Instituti ma’lum qilmoqda.
Hisobotga ko’ra, bu ko’rsatkicha 2022-yilda qayd etilganidan 92 824 taga
ko’pdir.
Respublikada erkaklar – 50,1% (42 734 071 kishi), ayollar esa 49,9% ni
(42 638 306 kishi) tashkil etadi.
5
http://www.hozir.org/toshkent-davlat-sharqshunoslik-v2.html?page=16
16

Agar 2022-yilda aholining yillik o’sish sur’ati har ming kishiga 7,1 ni
tashkil etgan bo’lsa, 2023-yilda bu ko’rsatkich har ming kishiga 1,1 ga yetdi.
Shuningdek, aholining 93 foizi viloyatlar va tumanlarda istiqomat qiladi.
Bu 2022-yildagi 93,4% ni tashkil qiladi. Qishloq aholisining ulushi 6,6 foizdan 7
foizga oshdi. 6
 Turkiya Aholisi butun dunyo aholisining 1,07 % ga teng .
 Turkiya aholi soni bo’yicha mamlakatlar ro’yxatida 18- o’rinni egallaydi.
 Turkiyada aholi zichligi 1 km 2
ga 289 kishi).
 Umumiy y er maydoni 769,630 Km 2
(297,156 kv. milya)
 Aholining 77,1 foizi shaharliklar (2023 yilda 66 156 581 kishi)
 Turkiyada o’rtacha yosh 31,8 yil . 7
Turkiya aholi soni jihatidan Janubi - G ’ arbiy Osiyodagi eng yirik davlat
hisoblanadi . Asosiy etnik guruhlardan turklar 55 mln kishi hisoblanadi (80% dan
ko ’ proq ). 1923- yidagi Lazan tinchlik shartnomasiga muvofiq Turkiya qo ’ shni
davlatlar bilan aholini almashtirish to ’ g ’ risidagi konvensiyaga imzo chekdi , shunga
qaramay kichik turk guruhlari hanuzgacha bu davlatlarda yashamoqdalar . Turklar
tarkibidagi kichik etnik guruhlar yuryuklar va taxtajlar saqlanib qolgan
( Anatoliyaning janubi - sharqi va g ’ arbiy qismida ). Turklardan keyin ikkinchi yirik
xalq kurdlar (20%, 10 mln . kishi ) mamlakat sharqida yashab , o ’ ndan ko ’ p illarni
egallaydi . Arablar 1 mln. kishi, janubi-sharqiy illarda, asosan Xatay ilida
joy¬lashgan. Qora dengiz sohilida va markaziy Anatoliyada yashovchi cherkaslar,
lazlar va ajarlarning ko’p qismi turklar bilan aralashib ketishgan.
Hukmron dini – Islim, sunniy oqimida (99,8%) Turkiyada din davlatdan
ajralgan holda, shuning uchun din maktablarda fan sifatida o’qitilmaydi, lekin
o’quv qo’llanmalarda Islom keng targ’ib qilinadi (0,2% nasroniy, yahudiy).
Aholining o’rtacha zichligi 1 km2 da 85 kishi, lekin aholi notekis
taqsimlangan. Aholi eng zich joylashgan Marmar, Egey va Qora dengiz sohilbo’yi
rayonlarda kuzatiladi.
6
https://uzreport.news/world/turkiya-aholisi-85-37-million-kishidan-oshdi
7
https://www.worldometers.info/world-population/turkey-population/
17

Qora dengiz sohil bo’yidagi viloyatlarda 1 km2 ga 150 kishidan to’g’ri
keladi. Markaziy, asosan, Sharqiy Anatoliyada aksincha, aholi siyrak joylashgan (1
km2 ga 15-20 kishi). Yog’in ko’p tushadigan hosildor vodiylar bundan mustasno.
Mamlakat uchun tabiiy o’sishning yuqoriligi xosdir – 1,24%. Bu esa
aholining yosh tarkibiga o’z ta’sirini o’tkazadi. Aholining 25,5%i 14 yoshgacha
bo’lganlarni tashkil qiladi. 15–65 yoshlilar hissasi 67,7%. Lekin bu munosabat o’z
navbatida boshqa muammoni keltirib chiqaradiki, mehnatga yaroqli aholining 20%
i ishsizlar. 65 yoshdan katta bo’lganlar hissasi kam – 6,8%, bu o’rtacha umr ko’rish
sur’atining pastligiga bog’liq. O’rtacha umr ko’rish erkaklarda 69,68, ayollarda
74,61 yosh. Har bir oilaga 1,92 ta bola to’g’ri keladi.
Mamlakat urbanizatsiya darajasi yuqoriligi bilan xarakterlanadi (shahar
aholisi 70% dan ko’p). Aholisi 1 mln. kishidan ortiq bo’lgan 5 ta shahar hisobga
olingan. Istambul (10 mln. kishi), Anqara (4 mln. kishi), Izmir, Adana va Bursa.
Keyingi yillarda shaharlarning qiyofasi o’zgarib, ko’rkamlashib boryapti. Tor
ko’chalar o’rnini keng prospektlar, eski binolar o’rnini yangi zamonaviy inshootlar
egalladi.
Aholi ro’yhati Turkiyada 1-marta respublika tashkil topgandan keyin
(1927) o’tkazilgan. O’shanda aholi 13,6 kishini tashkil qilgan. 1935 yilda esa 2-
aholi ro’yhati o’tkazildi, shundan keyin har 5 yilda o’tkaziladigan bo’ldi.
1945 yildan 1975 yilgacha bo’lgan davrda mamlakt aholisi 2 martadan
ortiq miqdorda ko’paydi 18,8 mln. kishidan 40,2 mln. kishiga. Hozirda esa Turkiya
aholisi 70,5 mln. kishini tashkil qiladi. Turkiya aholisi tez o’sayotgan mamlakatlar
toifasiga kiradi. Bu esa tug’ilish sur’atining yuqoriligi bilan izohlanadi. Tug’ilish
sur’ati har 1000 kishiga 16,62 ta, o’lim har 1000 kishiga 5,97 ta(tug’ilgan har 1000
boladan 39,69tasi o’ladi).
Turkiyada erkaklar ayollarga nisbatan ko’p, lekin shahar va qishloqlarda bu
munosabat turlicha. Agar shaharda erkaklar ayollarga nisbatan ko’p bo’lsa,
qishloqlarda esa aksini ko’rish mumkin. Bunga asosan qishloqdagi erkaklarning
shaharlarga kelib ishlashi sabab bo’lmoqda.
18

So’nggi yillarda ishsizlik sonining o’sishi bilan Turkiyada tashqi migratsiya
kuchayib bormoqda. Masalan, 2 mln. turklar GFR da va Yevropaning boshqa
mamlakatlariga, shuningdek, Yaqin Sharq mamlakatlariga ishlash maqsadida
ketganlar.
Savodlilik (umuman) – 85%:
erkaklarda – 94%;
ayollarda – 77%;
Mehnatga yaroqli aholi 23 mln. kishi:
qishloq xo’jaligida – 38%;
xizmat ko’rsatishda – 38%;
sanoatda – 24%;
Ishsizlar – 5,6%;
To’liqsiz ish kunida ishlaydiganlar – 5,6%. 8
8
Xorijiy sharq mamlakatlar geografiyasi 2 qism Toshkent-2020
19

II BOB TURKIYA RESPUBLIKASINING IQTISODIYOTI VA UNING
O’ZIGA HOS XUSUSIYATLARI
2.1 Sanoat tarmoqlari va uning mamlakat iqtisodiyotidagi roli
Hech vaqt qaram bo’lmagan buyuk Turkiya davlati (XV-XVI asrlar) XIX
asr oxiriga kelib G’arbiy Yevropa davlatlarining yarim mustamlakasiga aylandi.
1918-23-yillardagi burjua milliy inqilobidan keyin Kamol Otaturk
rahbarligida islohotlar amalga oshirildi. Bunda davlatni kapitalistik yo’na¬lishga
bosqichma-bosqich olib borish ko’zda tutilgan edi. Turkiyaga II Jahon urushidan
keyin AQSH va NATO mamlakatlarining ta’siri kuchay¬di. 70-80-yillarda olib
borilgan davlat sektoriga tayangan holda sanoat¬lash¬tirish siyosati mamlakatda
sanoat tarmog’i bazasini yaratishga olib keldi. Ya’ni, energetika, tog’-kon, qora va
rangli metallurgiya, kimyo, neftni qayta ishlash, avtomobilsozlik va boshqalar.
80-yillarda Turkiya qiyin iqtisodiy inqirozdan chiqish yo’llarini izlayotgan
bir vaqtda, o’z kreditlarining talabi ostida rivojlanishning yangi strategiyasiga
o’tdi:
a) Davlat boshqaruv tizimini qayta ko’rib chiqish va iqtisodiyotga
davlatning to’g’ridan-to’g’ri aralashuvidan bosqichma-bosqich voz kechish;
b) Iqtisodiyotni butunlay bozor munosabatlariga o’tkazish; uning raqobat
qonunlariga bo’ysunishi;
c) Chet el tovarlari va mablag’larini erkin harakatlanishi uchun
mamlakatni ochib berish;
d) Import o’rnini bosa oladigan eksport uchun yo’naltirilgan sanoat
turlariga o’tish;
Biroq Turkiyaning yangi iqtisodiy modeli davlatning rejalashtirishini inkor
etmaydi. So’nggi yillarda mamlakatning iqtisodiy o’sishidagi ko’rsatkichlari
kuzatilmadi, lekin jahon xo’jaligida jon boshiga to’g’ri keladigan YAIM
ko’rsatkichi bo’yicha 50-o’rinda (jon boshiga 6800 dollar), ichki tizimda
siljishlarga erishdi. 90-yillarning oxirida milliy mahsulot ishlab chiqarishda
sanoatning hissasi 25% ni, qishloq xo’jaligi esa 18% ni tashkil etdi.
20

Sanoati. Tog’ kon sanoati. Qazib chiqarish sanoati mahsulotlari sanoat
sektorda 2-darajani egallaydi. Qazib chiqarichni rivojlantirishda o’sishlar, foydali
qazilmalar eksportining kengayishi sezilarli darajada emas. Bu tarmoq
toshko’mirga (3 mln. tonna), qo’ng’irko’mirga (45-55 mln. tonna), temir rudasiga
(4 mln. tonna) bo’lgan ehtiyojning o’sishini qondirmayapti.
Neft gazib chiqaish sekinlik bilan o’syapti (4 mln. tonna).
Qayta ishlovchi sanoat. Qayta ishlovchi sanoat 90-yillarning oxirida sanoat
mahsulotlarining ⅔ qismidan ko’prig’ini berdi. Ishlab chiqarishning asosiy qismi
yengil va oziq-ovqat sanoati hissasiga to’g’ri keladi (35%). Oziq-ovqat sanoati
hamma qayta ishlovchi sanoat mahsulotlari qiymati¬ning 18% ini beradi.
To’qimachilik eng rivojlangan tarmoq bo’lib, bu yer¬da yirik milliy xususiy
sarmoyalarning o’rni juda katta. Bu tarmoq mah¬sulotlari katta miqdorda eksport
qilinadi, jumladan Yevropa mamlakat¬la¬riga, AQSH, Rossiyaga. Turkiya 90-
yillarda Yevropa itiffoqining to’qima¬chilik, tayyor kiyim-kechaklarga bo’lgan
import ehtiyojini ⅓ qismini qondirdi. Eksport ummumiy hajmida to’qimachilik va
kiyim-kechak deyarli ⅓ qismini tashkil etadi.
Qurilish bilan bog’liq sanoat, shuningdek, qora va rangli metallurgiya,
kimyo- formasevtika, avtoyig’uv tarmoqlari rivojlantirildi. Sanoat tarmoqlari
ichida zamonaviy mashinalar va jihozlar ishlab chiqarish nisbatan past darajada.
Ular asosan import hisobiga qondiriladi.
Sanoat mahsulotlarining ba’zi turlarini ishlab chiqarish bo’yicha (sement,
qora metallar, televizorlar) Turkiya mintaqadagi qo’shni davlat-lardan sezilarli
darajada o’zib ketgan (jumladan, Misr, Suriyadan), YI dagi kam rivojlangan
mamlakatlarga ba’zi mahsulotlar bo’yicha yaqinlashgan va hatto o’zib ketgan.
Energiyaning muhim manbai neft bo’lib qolmoqda. O’zidagi talabni 12-
14%ni qondiradi. Neftni qayta ishlash davlat korxonasida amalga oshiriladi,
quvvati 30 mln. tonna Batmanda, Kirikkala, Izmir, Aliagda, shuningdek
Mersindagi zavod. Yirik neftkimyo kompleksiga “Pethim” (Yarimja)ga qo’shimcha
ikkinchi neftkimyo kopleksi Aliagda qurildi. Natijada neftkimyo sanoati
mahsulotlari ishlab chiqarish 1/5ga o’sdi.
21

80-yillarda mamlakatda tabiiy gaz qazib chiqarish boshlandi. Gazga
bo’lgan ehtiyoj Anqara, Istambul, Izmir gaz zavodi mahsulotlari hisobiga, hamda
Izmir va Aliagdaga neftni qayta ishlovchi zavodlardagi siqilgan yo’lovchi gazlar
hisobiga qondirilmoqda. 1987-yildan boshlab SSSRdan gaz sotib ola boshladi
(1991-yil Rossiyadan, shartnoma 2012-yilgacha cho’zildi.
Elektroenergetika. Elekto energetika 80-yillarda intensiv rivojlandi.
Qurilgan elektr stansiyalarning quvvati so’nggi 10 yillikda 6 mln. dan 16 mln. kvt /
soatga o’sdi (GESlarda 34,5%). Yaqin Sharqdagi eng yirik IES “Afshin –
Elbiston”, “Keban” va “Karakaya” GESlarining quvvati oshirildi. 1990-yilda
Turkiyada yirik to’g’on qurilishi nihoyasiga yetdi. Yefrotdagi “Otaturk” to’g’oni
bir yilda 8,9 mlrd. kvt./soat elektro-energiya ishlab chiqaradi.
Elektro-energiya bir yilda 125,3 mlrd. kvt./soat ishlab chiqarildi. Shundan
119,5 mlrd. kvt./s iste’mol qilindi, qolgan qismi qo’shni Sharqiy Yevropa
mamlakatlariga (Bolgariya, Ruminiya, Albaniya) va Gruziyaga eksport qila
boshladi.
Qora metallurgiya. So’nggi yillarda Turkiya rivojlangan mamlakatlar¬dan
ekologik xavfli qora metallurgiyani rivojlantirishni hamda Yevropa va qo’shni
mamlakatlar bozorlariga kirib borishni o’zlashtirib oldi 90-yillar oxirida po’lat
ishlab chiqarish 12 mln. tonnani tashkil etdi. 6 mln. tonna Iskanderon, Iregli,
Karabyug korxonalarida ishlab chiqarildi. Qolgan qismi Izmirdagi 15ta xususiy
mini-zavodlarda ishlab chiqarildi.
Po’lat va prokat Turkiya eksportida to’qimachilikdan keyin 2-o’rinda
turadi. Asosiy metallurgiya bazasi Zanguldak-Eregli toshko’mir xavzasida (Qora
dengiz sohilbo’yi) va qo’ng’ir ko’mir konlarida va G’arbiy Anato¬liyadagi issiqlik
elektr markazlarida joylashgan. Seydi-shexirda alyuminiy sanoat korxonasi bo’lib,
quvvati 200 ming tonnaga teng.
Mashinasozlik.Mashinasozlkda transport vositalari ishlab chiqarish
yetak¬¬chi o’rinni egallaydi. Turkiyaning avto va traktor yig’uvchi sanoatida
mahalliy yirik sarmoyalar bilan birgalikda “Ford”, “Mercedes”, “Reno”, “FIAT”,
“Daimler-Bens”, “British motor”, “Craisler” va boshqalar faoliyat ko’rsatmoqda.
22

19ta so’ngi yig’ishni amalgam oshiruvchi korxonalar faoliyat ko’rsatadi (Istambul,
Bursa, Adapazari, Izmir, Izmid, Oksaroy, Mersin).
Turkiyada temir yo’l transport jihozlarini ishlab chiqaruvchi korxona¬lar
tashkil qilingan. Yuk va yo’lovchi vagonlari ishlab chiqaruvchi korxonalari
mavjud. Bular SIDEMASH (Sivas), ADMASH (Adapazari) lokomativ ishlab
chiqaruvchi, ELMASH (Eskishehir) zavodlari bor.
Kemasozlik sanoatini kengaytirish va modernizatsiya qilish choralari
ko’rilmoqda. Kemasozlik sanoat korxonalari davlat va xususiy sektorda 10 ta.
Ulardan 8tasi – Pendik, Gyoljyuk (suv osti kemalari), Jamialt, Toshkizak, Isteniye,
Halich, Haskey va Alaybeylar davlatga qarashli. Istambuldan 40km janubi-shrqda
Tuzli kemasozlk korxonasi qurildi. so’ngi 10yil ichida Turkiya o’zining aviasozlik
korxonasini tashkil qildi(Eskishehir, Kayseri). Myurtedda “F-16” yig’iladi.
Vertolyot yig’uv zavodlariga ega.
Yengil sanoat. To’qimachilik sanoati Turkiyada eng rivojlangan
tarmoqlardan biridir. Bu tarmoqning davlat sektoridagina emas, xususiy sektorda
ham ishlab chiqarish yuksak darajada to’plangan, yirik milliy xususiy kapitalning
o’rni kuchli. Bu tarmoq mahsulotining katta qismi eksport qilinadi. eng katta ip-
gazlama korxonalari Kaysari, Nazilli, Izmir, Malatya va boshqa shaharlarda
joylashgan.
Qo’l hunarmandchiligi va gilamdo’zlik Turkiyada an’anaviy tarmoq
hisoblanadi. Yuzlab ustaxonalar va fabrikalar asosan qo’l mehnati bilan yuqori
sifatli gilamlar ishlab chiqaradi. Isparta, Kaysari, Kula, Ushoq ustoxonalarining
gilamlari ayniqsa mashhur.
Istambul shaharida sanoatning tarmoq korxonalari – plastmassa, sun’iy
tola, o’g’it zavodlari barpo etilgan. Adapazari shahrida oziq-ovqat sanoati, rezina
va yog’ochsozlik sanoati rivojlangan. Izmirda oziq-ovqat sanoat korxonalarining
ko’pchiligi joylashgan. Bu yerda lok-bo’yoq zavod¬lari ishlab kelmoqda. Ularning
eng kattasi “Durmush yashar” zavodi yiliga 50 ming tonna lok-bo’yoq ishlab
chiqaradi. Bursa shahrida to’qimachilik, oziq-ovqat va yog’ochsozlik sanoat
23

tarmoqlari barpo etilgan. Anqara va uning atrofidagi mayda shaharlarda kimyoviy
zavodlar, oziq-ovqat sanoat korxonalari ishlab turibdi.
Samsun viloyatida yetishtiriladigan xushbo’y tamaki navlari Samsun,
Istambul va Anqaraning tamaki fabrikalariga yetkazib beriladi. Tama¬ki-ning katta
qismi eksport qilinadi. O’rta Turkiya mamlakatda yetishti¬ri-ladigan paxtaning
50%ga yaqinini beradi va uning katta qismi mahalliy fabrikalarda, shu jumladan
Adana, Mersin va Tarsus to’qimachilik fab-rika¬larida qayta ishlanadi. Adana
shaharida oziq-ovqat sanoatining bir qancha o’nlab tarmog’i bor. Mersinda oziq-
ovqat, to’qimachilik, kimyo sanoat korxonalari joylashgan.
1930-yillarda yosh Turkiya Respublikasi iqtisodiyotini rivojlantirish
yo’lida to’qimachilik sanoatini birinchi o’ringa qo’ydi. Bu maqsad uchun
mamlakatda mavjud ko’pgina to’qimachilik fabrikalarini birlashtirgan davlat
sanoat xoldingi “Syumerbank” tashkil etildi. Jihozlarni moder¬ni-zatsiyalash,
zamonaviy ishlab chiqarishni yo’lga qo’yish, zarur muta-xassislarni tayyorlash
vazifasi qo’yildi. Bo’lajak yuzlab mutaxassislar to’qimachilik sanoati rivojlangan
mamlakatlarga zamonaviy to’qimachilik jihozlarida ishlashni o’rganish uchun
tajriba orttirishga jo’natildi. Davlat tarmoqni butunlay o’zining homiyligiga oldi.
30 yil mobaynida Syumerbank Turkiyaning to’qimachilik sanoatida
davlatning qo’llab-quvvatlashiga tayangan holda yetakchilik qildi.
Ishlab chiqarilgan to’qimachilik mahsulotlari avvalo ichki bozor
ehtiyojlarini qondirib va import o’rnini bosa olishi maqsadi qo’yildi. Ommaviy
to’qimachilik ishlab chiqarishi va tayyor kiyim-kechaklar savdosi asosan,
Istambulda jadallashdi. Dastlab faqat to’qimachilik mahsulotlari savdosi bilan
shug’illanuvchi mayda va o’rta firmalar asosida asta-sekin kiyim-kechak¬larning
ma’lum bir turini yoki boshqa to’qimachilik mahsulotlarini ishlab chiqarishga
ixtisoslashgan to’qimachilik ishlab chiqarish kompaniyalari o’sdi. Bu bozorni
to’lishiga imkon berdi, Turkiya 60-yillarning o’rtalariga kelib tayyor kiyim-
kechaklar importidan butunlay voz kechdi.
Yana paydo bo’lgan xususiy to’qimachilik fabrikalari Izmir, Oydin,
Denizli, Bursa, Adanada joylashdi. O’sha vaqtda Istambul ishlab chiqarish kabi
24

tayyor to’qimachilik mahsulotlari savdosida ham o’zining yetakchiligini saqlab
qoldi.
70-yillar o’rtalarida faqat import o’rnini bosa olishga qaratilgan iqtisodiy
siyosat strategiyasi jahon bozorining yangi sharoitlariga javob bera olmay qoldi.
70-yillardagi neft inqirozi iqtisodchilarni mamlakatning xorij valyutasi oqimi bilan
ta’minlovchi shunday sanoatning rivojlanishi zaruratiga alohida e’tibor qaratishga
majbur qildi.
Eksportga mo’ljallangan iqtisodiy rivojlanish modelini o’zlashtirish eksport
ishlab chiqarishni qidirish imkoniyatlari to’qimachilik sanoatining butunlay yangi
konsepsiyasini shakllanishiga olib keldi.
Qisqa vaqt ichida mamlkatda ip yigiruv fabrikalarining soni keskin oshdi,
trikotaj va tikuvchilik mahsulotlarini ishlab chiqaruvchi ko’plab korxonalar paydo
bo’ldi. Eksportni kengaytirishga yo’naltirilgan hukumatning samarali choralari
bilan birgalikda to’qimachilik sanoatining xom ashyo va ishlab chiqarish negizini
kengayishiga hamda to’qimachilik tarmog’ining eksport imkoniyatlarini asta-sekin
o’sishi uchun sharoit yaratdi. Birinchi o’n yillikda eksportga yo’naltirilgan siyosat
natijasida tayyor kiyimlar eksporti 2015-yilda $180 mln. dan 2022-yilda $5,8mld.
ga oshishiga.
90-yillar oxirida Turkiyaning to’qimachilik sanoati mamlakatning butun
iqtisodida faxrli sohaga aylandi. To’qimachilik tarmog’i mahsu¬lot-lari xissasiga
sanoat ishlab chiqarish mahsulotlari umumiy hajmining 9%i va qayta ishlovchi
sanoat mahsulotlarining 12%i to’g’ri keladi. To’qi-machilik va tayyor kiyimlar
ishlab chiqarish umumiy iste’mol mahsulotlari ishlab chiqarishining ⅓ qismini
beradi; tarmoqga qayta ishlovchi sanoatda band ishchi kuchining ¼ qismi jalb
qilingan.
To’qimachilik va tayyor kiyimlar eksporti (ip-gazlama, jun va sintetik
gazlamalar, ip va undan qilingan buyumlar, trikotaj, tikuvchilik mahsulotlari,
gilamlar, ro’zg’or uchun to’qimachilik mahsulotlari) umumiy eksport haj¬ming
25

40%ini tashkil etadi. Turkiya YI mamlkatlariga to’qimachilik mah¬sulotlari
ekspotriyorlari ichida Xitoydan keyin ikkinchi o’rinni egallaydi. 9
Turkiya iqtisodiyoti - zamonaviy sanoat va hozirgacha YaIMning deyarli
30%ini tashkil qilib kelayotgan an’anaviy qishloq xo’jaligi sohalarining
uyg’unligidan iborat bo’lgan iqtisodiyotdir.Turkiyada kuchli va yuqori sur’atlar
bilan rivojlanayotgan xususiy sektorga asos solingan bo’lsada, davlat asosiy
tarmoqlar, bank sektori, transport va kommunikatsiya kabi sohalarning asosiy
ishtirokchisi sanaladi.
Mamlaktda yengil sanoat sektori ( kiyim-kechak va tekstil maxsulotlari
ishlab chiqarish) ancha rivojlangan bo’lib, u Turkiyaning umumiy sanoat ishlab
chiqarish quvvatining 1/3 qismini tashkil qiladi.Hozirgi kunda turk yengil sanoat
maxsulotlari ancha arzon analogik xitoy maxsulotlari bilan raqobatlashishiga
to’g’ri kelmoqda.
Turkiya Respublikasida YaIMning o’sish sur’ati bir necha yillar davomida
barqaror 6%da saqlanib keldi, mamlakatning iqtisodiy o’sishiga 1994,1999 va
2001 yillardagi qator iqtisodiy inqirozlar halaqit berdi.
So’nggi 6 yil ichida ya’ni 2016-2022 yillar ichida Turkiyada iqtisodiy
ko’rsatkichlarning ijobiy tomonga o’zgarishi va barqaror iqtisodiy o’sish sur’atlari
kuzatilmoqda. 2020 yildan beri rasional fiskal siyosat va ulkan tarkibiy islohotlar
uyg’unligidan iborat bo’lgan qudratli iqtisodiy strategiya amalga oshirilishi
Turkiya iqtisodiyotining globallashgan dunyoga integratsiya qilishini ta’minladi va
uni mintaqaning to’g’ridan-to’g’ri investisiyalarni qabul qiluvchi asosiy
mamlakatlardan biriga aylantirdi.
Turkiyaning Yevropa Ittifoqiga kirish jarayonlarini tezlashtiruvchi tarkibiy
islohatlar mamlakatning qator tarmoqlarida kompleks qayta shakllantirish
imkoniyatlariga yo’l ochib berdi. Ushbu tub o’zgarishlarning asosiy vazifasi
quyidagilardan iborat edi:
• Turkiya iqtisodiyotida xususiy sektorning rolini oshirish
• Moliya sektorining samaradorligi va barqarorligini oshirish
9
Xorijiy sharq mamlakatlar geografiyasi 2 qism Toshkent-2020
26

• Ijtimoiy ta’minot tizimining mustahkam asosini ishlab chiqish
Shuningdek islohotlar natijasida mamlakatning makroiqtisodiy holati
mustahkamlana boshlandi, masalan 2020-yil 30%ni tashkil etgan inflyatsiya
ko’rsatkichi 2022-yil avgusi holatiga ko’ra 5,3% gateng bo’ldi. Shuningdek
mamlakatning nominal qarzdorligi 2015-yildan 2018-yilga qadar 74%dan 39,5%
ga tushdi. Aynan 2020-yilga kelib, Respublikining qarz hajmi 141 mlrd. Dollarga
teng bo’lgan. (Bu ko’rsatkich YaIMning 65% ni yoki aholi jon boshiga
hisoblaganda taxminan 1 870 dollarni tashkil qiladi). Shu tariqa Turkiya 2004
yildan beri davlat qarzlari bo’yicha “Yevropa Ittifoqiga kirish uchun Maastrixt
kriteriyasining 60%”ini qoniqtirmoqda. Lekin shuni qayd etish lozimki, oxirgi 5 yil
ichida Turkiyaning tashqi qarzi sezilarli darajala o’sgan. Bunga sabab, esa,
xukumatning byudjet defisitini noinflyatsion usullar bilan moliyalashtirish uchun
mablag’ topish maqsadida, bozorga davlat qimmatbaho qog’ozlarini chiqarishi va
tashqi qarzlarga murojat etishi bo’ldi. Hozirda davlat xarajatlarining 35-40%ini
davlat qarzlarining foiz to’lovlari tashkil qilmoqda. Bunday siyosat
Chunonchi, 2020-yildan beri mamlaktning byudjet defisiti “Maastrixt
kriteriyasining 5%”i ga to’g’ri kelmoqda. 2020-yilda Turkiyada byudjet defisiti
10.2% ni tashkil qildi. Shuningdek 2018-yildan 2020-yilga qadar malakat YaIM
uch baravarga o’sdi
Jon boshiga YaIM esa bu davr ichida 3500 dollardan 10000 dollarga
yetgan.
Yuqorida qayd etilgan iqtisodiyotdagi ijobiy o’zgarishlar tashqi savdo va
eksport hajmining o’sishini stimullashtirdi va uning hajmi bu yillarda 36 mlrd
dollardan 132 mlrd dollarga yetdi. Turizmdan keladigan bu kabi daromadlar 15,5
mlrd dollardan 22 mlrd dollarga yetdi. 2020-yilda 18,2 mlrd dollarlik to’g’ridan-
to’g’ri xorijiy investisiyalarni qabul qilgan Turkiya 2018-2020-yillarda to’g’ridan-
to’g’ri xorijiy investisiyalarni jalb qilish xususiyatiga ko’ra dunyoda 15- o’rinni
egallagan mamlakatga aylandi.(BMTning savdo va rivojlanish Konferensiyasiga
muvofiq, YuNKTAD).
27

Bu kabi muvaffaqiyatli iqtisodiy rivojlanish Turkiyani jahon iqtisodiyoti
hajmi bo’yicha 15-o’ringa, Yevropa iqtisodiyoti hajmi bo’yicha barcha a’zo 27 ta
davlatlar bilan taqqoslaganda 6-o’ringa olib chiqdi (MVF «Perspektivi mirovoy
ekonomiki», 2018). Barcha ma’lumotlar2018yildagi YaIM(XQQ) ko’rsatkichlariga
asoslanadi.
Butun dunyo iqtisodiy tizimining shikastlanishiga olib kelgan jahon-
moliyaviy inqiroziga qadar Turkiya iqtisodiyotida oxirgi 27 kvartal mobaynida
barqaror yuqori iqtisodiy o’sish ko’rsatkichlari kuzatildi va mamlakat iqtisodiy
o’sish sur’atlari bo’yicha Yevropadagi lider mamlakatlar qatoridan o’rin oldi.
So’nggi 7 yil ya’ni 2018-2020-yillar mobaynida YaIMning o’sish sur’ati o’rtacha
6%ni tashkil qilib keldi. Biroq global moliyaviy inqirozmoliyaviy tashkilotlar va
tashqi bozordagi talabga negativ ta’sir o’tkazish yo’li bilan qator iqtisodiyotlarning
makroiqtisodiy va moliyaviy barqarorligiga salbiy ta’sirini o’tkazdi va u o’z
navbatida faoliyatning barcha sohalarida global iqtisodiy faolliknin tushkunlikka
tushishiga olib keldi.
Garchand Turkiyaning moliyaviy bozorlari inqirozga nisbatan o’z
barqarorligini namoyon etsada, tashqi talabning kamayib ketishi va xalqaro kapital
oqimining sustlashishi mamlakat iqtisodiyotiga salbiy ta’sir ko’rsatdi va 2019-
yilda 6% lik tushkunlik(spad) ya’ni qisqarishga olib keldi. Biroq 2018 yilning
so’nngi kvartalidan boshlab iqtisodiy holat tez tiklanishi, hamda 2018- va 2020-
yillardagi iqtisodiy o’sish sur’ati 5,5% va 6 %ni tashkil qilishi kutilmoqda.
Turkiya iqtisodiyotining zaif tomoni shundaki,mamlakatda kapitalning
yetishmasligi uning iqtisodiy o’sish imkoniyatlarini cheklab qo’yadi. Turk banklari
hali ham 80%davlat qarzlarini moliyalashtiradi, mamlakatda kapital bozori sust
rivojlangan, xorijiy to’g’ridan to’g’ri investisiyalar unchalik katta salmoqqa ega
emas. 2018-yilda ular joriy operatsiya to’lovlarining chorak qismini qopladi.
Shuningdek Turkiya Respublikasida valyuta tizimi barqaror emas, bu esa
iqtisodiyotning turizm sektoriga qaram ekanligi bilan ham izohlanadi.
Jahon-moliyaviy inqirozi dunyoning barcha nuqtasiga o’z ta’sirini o’tkazib
ulgurdi, bu o’rinda Turkiya Respublikasi ham bundan mustasno emas. Bunday
28

sharoida xukumat dastlab XVF dan iqtisodiyotni qo’llab –quvvatlash uchush
yordam so’radi. XVF tomonidan standart qilib belgilangan 2 mlrd dolarlik
kvotaning mamlaka iqtisodiyotini tiklash uchun yetarli emasligi ma’lum bo’ldi.
2018-yilning yuoshida mamlaktga 40 mlrd dollar miqdorida kapital qo’yilmasi
zarur edi.
Turkiyada ishsizlik darajasi. 2019-yilning birinchi choragiga kelib, xorijga
ishlashga ketgan turk fuqarolarining soni sezilarli darajada qisqargan. Turkiyaning
banlik bo’yicha tashkiloti İŞKUR ma’lumotlariga ko’ra, turk gasterbayterlarining
aksariyat qismi Rossiya, Yaqin va O’rta Sharq hamda Markaziy Osiyo
mamlakatlarida ishlaydi. 2019-yilning yanvar oyidan to iyul oyiga qadar 20226 ta
turk fuqarolari xorijga ishlashga jo’naganlar, bu ko’rsatkich 2018-yildagi
ma’lumotlarga nisbatan 2 baravar kam. Avvalari turk gasterbayterlarining asosiy
manzili Germaniya hisoblangan bo’lsa, hozirgi kunda Rossiya hisoblanadi, bu
mamlakatga 2018-yilning 7 oyi ichida 4480 ta turk fuqarolari ishlashga ketganlar,
2018-yilda esa bu miqdorga 60%ga ortiq, ya’ni 12000 kishiga teng bo’lgan. Undan
so’ng esa bu davr ichida Liviya, Saudiya Arabistoni, Turkmaniston va atiga 20
kishi AQShga ishlashga ketgan.
Shuningdek global inqiroz sharoitida mehmonxona biznesi va turizm
sektori katta yo’qotiishlarga uchragan.
2018-yilning yanvar-sentabr oylari oralig’ida mamlakatga 7,08 mln xorijlik
sayyohlar kirib kelgan, bu ko’rsatkich 2018-yilga nisbatan 4,8%ga qisqargan,
xususan Rossiyaliklar soni 3,3%ga, Ukrainaliklar soni 24%ga, Isroiliklar soni esa
47%ga qisqargan.
Shuningdek Turkiyada inqiroz sharoitida sanoat ishlab chiqarishi ham
9,2%ga qisqargan.
Antikrizis chora tadbirlarini amalga oshirish maqsadida, Markaziy Bank
2018-yilning oxiridan boshlab, ishlab chiqaruvchi firmalar uchun kreditlarni
arzonlashtirish maqsadida foiz stavkalarini qisqartirdi.
Shuningdek inqiroz sharoitida qazib olish sanoatida 0,6%lik o’sish, qayta
ishlash sanoatida 7,2%lik, energetika sanoatida esa 3,6 lik ishlab chiqarishning
29

qisqarishi kuzatilmoqda. Shu o’rinda investision maxsulotlar ishlab chiqarish
15,8% ga qisqargan bo’lsa, uzoq muddatli foydalanadigan maxsulotlar va mebel
ishlab chiqarish 11,5% ga o’sgan. Chunonchi, transport vositalari, neft maxsulotlari
ishlab chiarish, hamda tosh ko’mir qazib olish sezilarli sur’atda qisqargan. Oziq-
ovqat ishlab chiqarish sanoati 1,7% ga,tekstil sanoatida ishlab chiqarish 2,9% ga,
tog’-kon qazib olish sanoati 9,8%ga qisqargan . 2019- yil avgut oyida turk
avtomobillarin xorijga sotish 29%ga, umumiy mamlakat eksporti esa 24,4%ga
qisqargan. Shu tariqa Turkiya iqtisodiyotining ishlab chiqarish quvvatidan
foydalanish koeffisenti 2018-yilda o’tgan yilga nisbatan 6,5%ga qisqargan va bu
koefisent 2018 yilning avgust oyida 69,7%ni tashkil etgan.
Ushbu ma’lumotlarni taqdim etgan TurkStat, ishlab chiqarishning
qisqarishiga ichki va tashqi bozordagi talabnig qisqarib ketishini omil deb
ko’rsatadi. Statistik ma’lumotlarga ko’ra, inqiroz sharoitida ishlab chiqarishning
qisqarishiga 52,2% ichki talabning qisqarishi, 29,8% tashqi talabning qisqarishi,
3,7% moliyaviy muammolar, 3,6% ichki xom ashyo resurslarining yetishmasligi,
1,2% ishchilar bilan muammo sabab bo’lgan.
Turkiya moliya vazirining ta’kidlashicha, hukumat inqirozga qarshi chora-
tadbirlar qatoridanmamlakatga pul oqimini tezlashtirish uchun turk fuqarolari va
tashkilotlarining xorijdan olgan daromadlarin soliq olishni bekor qilish,shuningdek
turk investorlari uchun birja qimmatbaho qog’ozlar bilan bo’ladigan birja
operatsiyalarida solilqrni bekor qilish kabilar o’rign olgan.inqirozga uchragan
kompaniyalar faoliyatini saqla qolish uchun ularning faoliyatini nisbatan
muvafffaqiyatli kompaniyalar faoliyati bilan qo’shib yuborish ham ko’zda tutilgan.
Bunday qo’shilishni qo’llab qo’vvatlash uchun u kabi tashkilotlarning soliq
to’lovlarini 1-2 yil muddatga yengillashtirish mo’ljallangan.
Turkiya Respublikasining jahon-moliyaviy inqirozi sharoitida bu kabi
tushkunlikka tushishiga quyidagi omilar sabab bo’lgan:
• Turkiya iqtisodiyotining xizmat ko’rsatish sohasiga, xususan turizm va
mehmoxona biznesiga yo’naltirilganligi. Turistlar oqimining qisqarishi
30

daromadlarning qisqarishiga, shuningdek bu sharoitda mehnat bozoridagi salbiy
o’zgarishlar ushbu sektorda band bo’lganlarning ishlaridan ayrilishiga olib keldi.
• Turkiya iqtisodiyotining jahon moliyaviy inqirozi sharoitida jiddiy
talofat ko’rgan sanoat sektorlariga , masalan avtomobilsozlik sanoatiga
yo’naltirilganligi.
• Mamlakatning tashqi savdo faoliyatida Rossiya va Gkrmaniya kabi
inqiroz sharoitida jiddiy talofat ko’rgan mamlakatlar bilan hamkorlik qilgani.
• Aynan Rossiya va Germaniya kadi asosiy savdo hamkorlari
hisoblanmish mamlakatlarga inqirozning jiddiy ta’sir ko’rsatishi natijasida bu
mamlakatlardagi turk ishchilarining soni va ularning mamlakatlariga yuboradigan
pul mablahlarining qisqarishi
• Mamlakatdagi balanslashmagan demogrfik vaziyat va iqtisodiyotnig
rivojlanish darajasi 10
2.2 Qishloq xo’jaligi va xizmat ko’rsatish sohalari hamda ularning mamlakat
iqtisodiyotidagi o’rni
Qishloq xo’jaligining sanoat, qolaversa qurilish, transport, aloqa ,
ta’minot , savdo tarmoqlari bilan bog’lanishi ,uyg’unlashuvi natijasida agrosanoat
majmuasi shakllanadi. Bu majmuaga qishloq xo’jaligining o’zidan tashqari, bir
tomondan unga ishlab chiqarish vositalarini ishlab chiqaridagan sohalar , ikkinchi
tomondan qishloq xo’jaligida yetishtirilgan maxsulotlarni qayta ishlash sanoati
sohalari kiradi.
Qulay geografik sharoit va iqlim Turkiyani qishloq xo’jaligi sohasida
dunyodagi yetakchi mamlakatlardan biriga aylantiradi. 1980-yillardan boshlab
o’tkazilgan xususiylashtirish va qishloq xo’jaligi sohasidagi savdo cheklovlarini
yumshatish kabi islohotlar milliy bozorni shakllanishiga va jahon iqtisodiyotining
ajralmas bir bo’lagiga aylanishiga olib keldi. Turkiya qishloq xo’jaligi ishlab
chiqarishida, ayniqsa oziq-ovqat maxsulotlarini ishlab chiqarish bo’yicha
dunyodagi muhim mamlakatlardan biri hisoblanadi.
10
http://www.hozir.org/toshkent-davlat-sharqshunoslik-v2.html?page=16
31

Turkiya egallagan hudududining kattaligi bo’yicha dunyodagi yirik
mamlakatlar biri sanalidi. Mamlakat hududining 44,3%ini o’rmonlar va 55,7%ini
qishloq xo’jalik yerlari tashkil qiladi. Unumdor yerlarning 81,6%i quruq usulda,
18,4%i irrigatsiya usulida sug’oriladi.Sug’orilidagn yerlarining kattaligi bo’yicha
mamlakat Yevropada 3-o’rinda turadi. Turkiyaning YeIga kirishi uning uning
unumdor yerlarining maydonini 41 mln ga ga yetkazish mo’ljallangan va bu
maydon YeI yerlarning 22%iga teng bo’ladi. Qishloh xo’jaligi ishlab
chiqarishining 76%i dehqonchilik, 24%i esa chorvachilik ulushiga to’g’ri keladi.
Unumdor yerlarning 34%i bug’doyzorlar, 9,5%i arpazorlar. 10,6%i bog’lar, 7,6%i
moyli o’simlik, va 2,%i paxtazorlardan iborat.
Turli yillardagi turlicha tafovutlarga qaramay, Turkiya anjir, o’rik va mayiz
ishlab chiqarish bo’yicha 1-o’rinda, sabzavot va uzum ishlab chiqarish bo’yicha 4-
o’rinda, tamaki ishlab chiqarish bo’yicha 6-o’rinda, paxta ishlab chiqarish bo’yicha
7-o’rinda va bug’doy ishlab chiqarish bo’yicha 8-o’rinda turadi. Ma’lumot o’rnida
shuni aytish joizki, mamlakatdagi bug’doyzorlar 9 mln ga yerni egallagan bo’lib,
bu ko’rsatkich Kanada va Avstraliyaning unumdor yerlaridan ham ko’p maydonni
tashkil qiladi.Mamlakat ichidagi bug’doyning 90%i non shaklida, 1%i bo’tqa
shaklida va 2%i makaron shaklida iste’mol qilinadi. Turkiya jaxon bozoriga
bug’doyning xam eksportyori, xam importyori sifatida kirib keladi. 2019- yilda
mamlakatda ishlab chiqarilgan bug’doy 16,7 mln tonnani tashkil qildi. Biroq
so’nggi yillarda yiliga 400 ming tonna bug’doyning import qilinishi, Turkiyani
bug’doyning netto importyoriga aylantirib bormoqda. Turkiya bug’doyni xosil
yuqori bo’lgan davrlarda yoki mamlakatga kapital zarur bo’lgan hollarda ekport
qiladi.
Biroq mamlakatning parallel ravishda industrial taraqqiyoti qishloq
xo’jaligi sektorining sanoat va xizmat ko’rsatish sektorlariga nisbatan YaIMdagi
ulushining tobora qisqarishiga olib kelmoqda.Turkiyada qishloq xo’jaligi sektori
katta miqdordagi aholini band qiluvchi, YaIM darajasi, ekport hajmi va unga
bog’liq bo’lgan sanoat tarmoqlariga o’zining katta hisasini qo’shuvchi sektor
hisoblanadi. Turkiya Shimoliy Yevropa, Shimoliy Afrika va Yaqin Sharq
32

mintaqasidagi qishloq xo’jaligi maxsulotlarini ishlab chiqaruvchi va yetkazib
beruvchi yirik mamlakat hisoblanadi. 2017-yilda Qishloq xo’jaligi
maxsulotlarining eksporti 9,8 mlrd dollarni tashkil qilib, u mamlakatning umumiy
eksportining 9,1%iga teng bo’ldi. Taqqoslash uchun aytish kerakki, 2015 yilda bu
ko’rsatkich 3,7 mlrd dollarga teng bo’lgan.
Shuningdek 2018-2019- yillarda ushbu sektorning YaIMdagi ulushi 7,8%
va 9,4%ga teng bo’ldi. Aynan 2018-2019-yillarga kelib mamlakatdagi ish band
bo’lgan aholining 24%i 29,5%i aynan qishloq xo’jaligida band bo’lgan.
So’nggi yillarda Turkiyada yerni sug’orish va qayta ishlash bilan bog’liq
bo’lgan faoliyat uchun taqdim etilayotgan imtiyozlar ushbu sektorning
muvaffaqiyatli rivojlanishiga turktki bo’lmoqda. Qishloq xo’jaligi infratuzilmasini
rivojlatirilishida Janubi-Sharqiy Anatoliya loyihasining o’rni beqiyos bo’ldi. Ushbu
loyihaning oxiriga yetkazilishi qator boshqa turdagi qishloq xo’jaligi
maxsulotlarini yetishtirishni taqazo etadi.
Turkiya meva va sabzavotlar, o’simlik yog’i, qurur mevalar, tamaki, donli
ekinlarva dengiz maxsulotlarining katta miqdordagi eksporti bilan o’zining
iqtisodiyotiga katta foyda keltiradi. Turkiyada yiliga 45 mln tonna meva va
sabzavotlar yetishtiriladi, mamlakat tamakining “oriental” turini ishlab chiqaruvchi
dunyodagi eng yirik mamlakat sanaladi. Shuningdek mamlakat iqtisodiyotida
aynan dengiz maxsulotlarining o’rni muhim bo’lib, bu tarmoq asosan eksportga
yo’naltirilgan. Hozirda Turkiya Yevropa, MDH, Yaqin, o’rta va Uzoq Sharq va
AQShga dengiz maxsulotlari yetkazib beruvchi aosiy yirik mamlakat sanaladi.
Shuningdek 2001 yildan e’tiboran mamlakatda yer egalarini ro’yxatga olish
tizimi ishga tushdi va 2017-yilga qadar 5,75 mln kishi ro’yxatga olindi. 2017-yida
ularga to’g’ridan-to’g’ri moddiy qo’llab quvvatlash sifatida 2,65 mlrd turk lirasi
ajratildi. Shuningdek yer egasiga doimiy ravishda qishloq xo’jaligi ishlab
chiqarishi bilan shug’ullanishi, o’z daromadlarini orttirishi va iste’molchilarga xom
ashyoni jahon narxlarida taqdim etishi uchun maxsus mukofot tizimi faoliyat
ko’rsatmoqda. Aynan mukofot sifatida 2017-yilda 1300 mln turk lirasi ajratildi.
33

Donli ekinlar va chorvachilik ishlab chiqarishi umumiy qishloq xo’jaligi
maxsulotlarining 75%ini ta’minlaydi. Ikkala tarmoq xam Anatoliya tekisliklarida
ancha rivojlangan. Chunki aynan bu hududda yangi va sifatli urug’larni ekish,
mineral o’g’itlarni solish va zotli molllarni yetishtirishga katta e’tibor qilinadi.
Hozirda mamlakatda 35 mln bosh qora mol mavjud.
Inflyatsiya va yuqori foiz stavkalar mamalakatda agrar sektorning
taraqqiyotigi to’sqinlik qilayotgan omillardan asosiysi hisoblanadi. Qishloq
xo’jaligi maxsulotlariga bo’lgan beqaror narx-navo turk fermerlarining ham ichki
ham tashqi bozorda qiyinchiliklarga uchrashiga olib kelmoqda. Bu kabi
muammolarni hal qilish maqsadida xukumat qator chora-tadbirlar ko’rishni
rejalashtirmoqda. Mamlakatda yirik irrigatsiya tizimini tashkil etish, arzon
kreditlar joriy qilish, meteriallarni subsidiyalashtirish, maslahat xizmatlarini taklif
etish va ilmiy tadqiqotlarni moliyalashtirish hisobidan qishloq xo’jaligini qo’llab –
quvvatlashga yo’naltirilgan keng qamrovli dasturlar ishga tushirildi. Turkiya
xukumati an’anviy tarzda resurs va kreditlar bilan subsidiyalashtirish va asosiy
iste’mol maxsulotlariga bo’lgan iste’mol narxlarini qisqartirish uchun qishloq
xo’jaligi sektorida ishtirok etishda davom etmoqda. Ishlab chiqaruvchilarning
qo’yayotgan narxlaririni qo’llab-quvvatlash xukumatga ancha qimmatga
tushayotgan bo’lsada, u fermerlarning daromadlarini barqarorlashtira olmadi.
Hozirgi kunda qishloq xo’jaligi sohasiga kiritilayotgan investisiyalar xajmi
umumiy investisiyalarning 3,9%ini tashkil qilmoqda. Shuningdek ushbu
sektorning importdagi hajmi 3,6%ni, eksportlagi hajmi 3,8%ni tashkil qilmoqda.
Turkiya agrar sektorining tashqi savdo balansida asosiy ulushni .
dehqonchilik tashkil qilib,bu tarmoq qishloq xo’jaligi eksportining 95%,
importining esa 85% ulushiga ega.
Turkiya sabzavotlar ishlab chiqarish bo’yicha Xitoy. Xindiston va
AQShdan keyin dunuyoda 4-o’rinda, mevalar ishlab chiqarish bo’yicha 11-o’rinda
turadi.
Shuningdek mamlakat qishloq xo’jaligi sohasida paxtachilik tarmog’ini
alohida ta’kidlash joiz. Sun’iy tolalarning barqaror sur’atlar bilan o’sib
34

borayotganiga qaramay, asosiy tekstil xom ashyosi sifatida mamlakatdagi
paxtachilik tarmog’i o’z o’rni va ahamiyatini hanuzgacha saqlab turibdi. Umumiy
tekstil xom ashyolarining 60%i paxtaning ulushiga to’g’ri keladi.
Mamlakatda paxtachilik asosan 3 mintaqa, ya’ni egey dengizi mintaqasi,
Chukurova va Janubi-Sharqiy anatoliya mintaqalarida yetishtiriladi. Hozirda Egey
dengizi mintaqasi paxta maxsulotlarining aksariyat qismiga ega. Shuningdek bu
yerda tekstil sanoatida foydalanaladigan yuqori sifatli paxta ham yetishtiriladi.
Chukurova mintaqasida esa tobora paxta yetishtirish qisqarib bomoqda. Janubi
Sharqiy Anatoliya mintaqasining iqlimi paxta yetishtirish uchun qulay bo’lsada, bu
yerdagi sug’orish imkoniyatlarining kamligi paxtachilik tarmog’ining
chegaralanishga olib kelmoqda. Mintaqada sug’orish loyihalarining muvaffaqiyatli
yakun topishi ushbu mintaqaga mamlakatdagi paxtaning 32% joylashishini
ko’rsatmoqda.
Turkiya paxta ishlab chiqarish bo’yicha dunuyoda 6-o’rinni egallamoqda.
Mamlakat o’zinig paxta maxsulotlarini asosan Italiya, Belgiya, Velikobritaniya,
Isroil, AQSh, Germaniya va Misrga eksport qiladi. Biroq mamlakatda tekstil
sanoatining o’ta tez sur’atlar bilan o’sishi Turkiyani paxtaning importyoriga
aylantirib qo’ydi. Shuningdek mamlakatda paxtaning ahamiyati tekstil sanoatidan
tashqari neft sanoatida ham o’ta muhim. Shuningdek aynan paxtachillik tarmog’i
mamlakatdagi yetakchi ish beruvchi qishloq xo’jaligi tarmog’i hisoblanadi.
Jaxon moliyaviy inqirozi Turkiyaning qishloq xo’jaligi sektoriga o’zining
unchali ta’sirini o’tkazmadi va hozirda 2019- yildagi beqarorlikka asta-sekin
barham berilmoqda. Aynan don va oziq-ovqat maxsulotlarining nurxini dunyo
bo’ylab ko’tarilishi qishloq xo’jaligi sektoriga o’zining ijobiy ta’sirini o’tkazdi.
Aynan jahon iqtisodiyoti ishsizlik bilan kurashib yotgan bir paytda , ya’ni 2019-
yilda qishloq xo’jaligida bandlik 6%ga o’sib, 5,97 mln kishini tashkil qildi.
Hozirda Turkiyada 3 mln dan ortiq qishloq xo’jaligi xoldinglari faoliyat ko’rsatadi.
Quyidagi omillar tufayli Turkiya tadbirkorlarni qishloq xo’jaligi sektoriga
investisiya kiritishlari uchun qulay muhitni taklif qilishi mumkin
35

• Mamlakat geografik jihatdan qulay joylashgan, ya’ni iqlimining
qulayligi va yirik bozorlarga mamlakatning yaqinligi
• Mehnatni talab qiluvchi Oziq-ovqat maxsulotlarini ishlab chiqarishda
raqobatbardosh ishchi kuchining yetarli ekanligi
• Xam ashyo resurslarining deyarli barchasi yetarli
• Mamlakatda xali xam yirik sug’orish tizimlari shaklidagi,
infratuzilmani mukamallashtirish va kichik maydonli unumdor yerlarni
birlashtirish kabi davlat investisiyalarining mavjudligi
Turkiyadagi agrobiznesning asosiy ko’rsatkichlari
• Turkiya quruq anjir, yong’oq, mayiz va bargak ishlab chiqarishda
dunyodagi lider mamlakatdir
• 2018-yilda qishloq xo’jaligi maxsulotlarning umumiy eksporti 10
mlrd dollarga yetdi
•
Turkiya mintaqadagi eng katta sut va sut maxsulotlari ishlab chiqarishiga
ega.Turkiyada 11000 xilga yaqin o’simliklar yetishtiriladi, Butun Yevropada esa bu
ko’rsatkich 11500 xilni tashkil qiladi
• 2018-yilda Turkiyadagi organik yerlar maydoni 141.752 gektarga, 241
xil ekinlar ishlab chiqarishning umumiy xajmi esa 415.380 metrik tonnaga yetdi. 11
Ishlov beriladigan yerlarning katta qismi xususiylashtirilgan (90%). Davlat
yer fondiga barcha o’rmonlar, ishlov beriladigan yerlarning 10%i va bo’sh yerlar
kiradi.
Yirik yer egalari va mayda dehqonchilik xo’jaliklari tashkil etilgan (60%
xo’jaliklarda 5 ga dan yer to’g’ri keladi). Agrar munosabatlarda hozirgacha kuchli
feodal sarqitlari saqlanib qolgan. Qishloqlarda siyo¬siy vaziyatni qayta ko’rib
chiqish va agrar qarama-qarshiliklarni yum¬shatish maqsadida bir muncha kam
yerli tumanlarda 1984-yilda sug’oriladigan yerlarda yer bilan ta’minlash qonuni
qabul qilindi (qishloq xo’jalik yerlarining 1/5 qismi sug’oriladi). Natijada kam
yerli va yersiz dehqonlar yangi tumanlarga ko’chib kelishdi. Suvga, yoqilg’i,
11
http://www.hozir.org/toshkent-davlat-sharqshunoslik-v2.html?page=16
36

o’g’itlarga davlat subsidiyalari faoliyat ko’rsatadi, shuningdek bug’doy, asosan
texnika ekinlariga davlat harid narxlari belgilangan.
Turkiya qishloq xo’jaligining asosi dehqonchilik bo’lib, u tarmoqni ⅔ qism
mahsulotini beradi. Ishlov beriladigan yerlar maydoni 26 mln. ga yoki hamma
yerlarning 33%i. Turkiya lalmi dehqonchilik mamlakati bo’lib, faqat yerlarning
1/10 qismi sun’iy sug’oriladi.
Dehqonchilikda maydon jihatidan ekinlari, ya’ni g’alla va arpa birinchi
o’rinda turadi (82%). Makkajo’xori, tariq, sholi, javdar, suli yetshtirish ham
ahamiyatga ega.
Texnika ekinlargan paxta, qand lavlagi, zaytun, tamaki 15% maydonda
yetishtiriladi. Lekin iqtisodiyotda ularning roli katta bo’lib, mahalliy sanoatni hom-
ashyo bilan ta’minlaydi va meva, yong’oqlar bilan birgalikda eksport asosini
tashkil etadi.
Paxta asosan Egey rayonida va Chukurova vodiysida yetishtiriladi.
Turkiyaning shimoli-g’arbida yetishtiriladigan tamaki dunyodagi eng oliy navlar
jumlasiga kiradi. Qand lavlagi ham ichki ehtiyojlardan ortib, eksport qilinadi.
Bog’dorchilik, uzumchilik, sitrus mevalar va yong’oq yetishtirish muhim
eksport ahamiyatiga ega. Turkiya bu tarmoqlari bilan O’rta dengiz bo’yi
mamlakatlari ichida o’z mavqeiga ega.
Chorvachilik qishloq xo’jaligining 2-muhim tarmog’idir. U ekstensiv
asosda rivojlangan (tarmoq mahsulot qiymatining 34%ini beradi) (ekstensiv-
qoloq).
Mayda shoxli mollar ko’paytiriladi. Turkiyada 30 mln. bosh qo’y, 8 mln.
echki bor. Angor echkisi eksport ahamiyatiga ega bo’lib, yuqori sifatli jun beradi.
Bursa rayonida ipakchilik rivojlangan. 12
2.3 Transport va tashqi iqtisodiy aloqalar, Tashqi savdo balansi va
investitsiyalarning iqtisodiyotdagi roli
Turkiyaning Yevropa, MDX mamlakatlari va Yaqin Sharq mintaqasi
orasidagi qulay geografik o’rni u orqali tranzit yuk tashishning ahamiyati ortib
12
Xorijiy sharq mamlakatlar geografiyasi 2 qism Toshkent-2020
37

bormoqda. Bu birinchi navbatda neftni Kaspiy dengizi havzasi va Fors ko’rfazi
mamlakatlaridan O’rta dengiz portlariga tashishga tegishli. Tranzit neft marshuruti
masalasi global geosiyosiy muammoga aylanib bormoqda. Ichki yuk tashishning
asosiy qismi avtotransport orqali amalgam oshiriladi. Avtomobil yo’llarining
umumiy uzunligi 354.421 km, qattiq qoplamli yo’llar 59.000 km. temir yo’llarning
uzunligi 8.697 km. ichki suv yo’llari 1.200 km ni tashkil etadi. Yirik dengiz
portlari: Istambul, Izmir, Samsun, Iskanderon (Turkiyaning harbiy flot bazasi),
Trabzon, Mersin. Mamlakatda 120ta aeroporti, 14ta vertalyot maydoni bor.
So’nggi yillarda Turkiya avtomobil, temir yo’l, havo va dengiz transportiga
katta e’tibor qaratdi va yirik loyihalarni amalga oshirdi. Natijada esa yuk tashish
tizimi va tashqi savdo yuqori o’sish ko’rsatgichlariga erishdi.
So’nggi 18 yil ichida transport sohasini rivojlantirishga qariyb 930 milliard
lira sarmoya kiritildi. Uning 62 foizi esa yo’l qurilishiga sarflandi. 18 yil ichida
aylanma yo’llarning uzunligi 6100 kilometrdan 28195 kilometrgacha, magistral
yo’llarning uzunligi esa 1714 kilometrdan 3523 kilometrgacha uzaytirildi.
Turkiyada aeroportlar yiliga 317,85 million yo’lovchiga xizmat ko’rsatishi
mumkin.
Sharq va G’arb o’rtasida ko’prik vazifasini o’tagan Turkiya havo transporti
sohasini rivojlantirishga katta sarmoya kiritgan. Masalan, dunyodagi eng yirik
aeroportlardan biri bo’lmish - Istanbul aeroporti foydalanishga topshirildi. Ayni
paytda Turkiyada 56 ta aeroport mavjud bo’lib, ular yiliga o’rtacha 317,85 million
yo’lovchiga xizmat ko’rsatish imkoniyatiga ega.
Turkiya so’nggi yillarda qator temir yo’l loyihalarini amalga oshirdi.
Bolgariya, Ruminiya, Vengriya, Polsha, Avstriya, Slovakiya, Chexiya va
Germaniyaga muntazam yuk poyezdlari qatnovi yo’lga qo’yilgan. Boku-Tbilisi-
Kars temir yo’l transporti Gruziya, Ozarbayjon, Qozog’iston, Turkmaniston,
O’zbekiston, Qirg’iziston va Tojikistonga, shuningdek Rossiya va Xitoyga tovar
eksport qiladi. Yaqin Sharqqa yuk poyezdlari Vandagi Kapiko’y chegara punkti
orqali o’tadi. Hozirda Pokiston va Afg’onistonga poyezd yo’nalishlarini yo’lga
qo’yish bo’yicha amaliy choralar ko’rilmoqda.
38

O’tgan yili dengiz portlari orqali 139 million tonna yuk eksport qilindi
Uch tomondan dengiz bilan o’ralgan Turkiyaning dengiz portlari tranzit va
eksport salohiyati jihatidan muhim rol o’ynaydi. Masalan, Qora dengiz sohilidagi
barcha mamlakatlar jahon bozoriga chiqish imkoniyatiga ega.
Mamlakat bo’ylab 182 ta sertifikatlangan port mavjud. Ularning barchasi
tijorat transportlariga xizmat ko’rsatadi. O’tgan yili portlar orqali 486 million 702
ming 168 tonna yuk tashildi. Ularning 138 million 702 ming 168 tonnasi eksport
qilindi. 13

Turkiya davlat temir yo llari 10 984 km 1,435 mm shundan 2,336 kmʻ
elektrlashtirilgan (2015) hisoblanadi.
Butun tarmoq bo ylab har kuni muntazam yo lovchi poezdlari mavjud.
ʻ ʻ
Turkiya davlat temir yo llari 2023-yilgacha 5.000 km yuqori tezlikdagi liniyalarni
ʻ
qurish uchun investitsiya dasturini boshladi. Ko plab tezyurar poezd yo nalishlari
ʻ ʻ
mavjud, shu jumladan: Anqara-Eskişehir-İstanbul, Anqara-Konya va Anqara-Sivas
yo nalishlaridir.
ʻ
2.3.1 – rasm. Turkiya temir yo l transport xaritasi shahar temir yo l tarmoqlari
ʻ ʻ
ko rsatkichlari bilan birga [12]
ʻ
Yuk tashish asosan ichki yo nalishlar uchun blokli poezdlar sifatida tashkil
ʻ
etilgan, chunki Turkiya davlat temir yo llari 200 dan kam bo lgan yuklarni
ʻ ʻ
qo shimcha haqlar bilan yuklashni rad etadi.
ʻ
13
https://www.trt.net.tr/uzbek/iqtisodiyot/2021/03/30/1234567890-1611239
39

Deyarli 30-yil davomida tramvaylarsiz qolganligi sababli Turkiya
tramvaylarda o sish jarayoni boshlanmoqda. 1992-yilda tashkil etilgan Istanbulʻ
tramvay tizimi 2005-yilda eng yaxshi keng ko lamli tramvay boshqaruvi
ʻ
mukofotini qo lga kiritdi. Yana bir mukofotga sazovor bo lgan tramvay tarmog i
ʻ ʻ ʻ
Eskişehir (Estram)ga tegishli bo lib, 2014-yilda zamonaviy tramvay tizimi
ʻ
ochilgan. Yana bir nechta shaharlar zamonaviy past oqimli tramvaylar bilan
tramvay liniyalarini rejalashtirmoqda yoki qurmoqda.
2018-yilga kelib Turkiyada 18 ta shaharda temir yo l transport vositalari
ʻ
mavjud edi.
Yo l qatnovi tizimiga ega shaharlar: Istanbul, Anqara, Izmir,Gaziantep
ʻ
Metro tizimlari mavjud bo lgan shaharlar: Istanbul, Anqara, Izmir, Bursa,
ʻ
Adana
Yengil temir yo l tranzit tizimiga ega shaharlar: Istanbul, Anqara, Izmir,
ʻ
Adana, Bursa, Eskişehir, Konya, Antalya, Kayseri, Gaziantep.
Turkiyada avtomobil transporti ko pgina havo ifloslantirishiga va
ʻ
Turkiyaning deyarli beshdan bir qismi issiqxona gazlari chiqindilariga, asosan
dizel orqali sabab bo ladi. Bu yoqilg i samaradorligi standartlari bo lmagan G20
ʻ ʻ ʻ
davlatlaridan biridir. 2020-yil holatiga ko ra ko plab eski, samarali bo lmagan,
ʻ ʻ ʻ
ifloslantiruvchi yuk mashinalari mavjud. Barcha mashinalar va yuk mashinalarini
chiqindi quvurlari emissiyasi standartlariga javob berishga majburlash orqali, eski
ifloslantiruvchi transport vositalarini istefoga chiqarish, ayniqsa, poliksiklik
aromatli uglevodorodlar kasalliklarini kamaytiradi. 2014-yil holatiga ko ra
ʻ
mamlakatda 65,623 kilometr (40,776 mil) yo l tarmoqlari mavjud. Temir yo llar
ʻ ʻ
tarmog ining umumiy uzunligi 2008-yilda 10 991 kilometr (6 829 mil) edi, shu
ʻ
jumladan 2 133 kilometr (1 325 mil) elektrlashtirilgan va 457 kilometr (284 milya)
yuqori tezlikdagi yo l. Turkiyaning davlat temir yo llari 2003-yilda yuqori
ʻ ʻ
tezlikdagi temir yo llarini qurishni boshladi. Anqara-Konya liniyasi 2011-yilda
ʻ
ishga tushirildi. Anqara-Istanbul yo nalishi esa 2014-yilda ishga tushdi[4]. 2013-
ʻ
yilda ochilgan Bosfor bo g ozi ostida joylashgan Marmaray tuneli Istanbulning
ʻ ʻ
Yevropa va Osiyo tomonlaridagi temir yo l va metro yo nalishlarini birlashtiradi.
ʻ ʻ
40

Yaqin atrofdagi Yevroosiyo tuneli (2016) avtomobillar uchun dengiz osti yo lʻ
ulanishini ta minlaydi[9]. Bosfor ko prigi (1973), Fatih Sultan Mehmet ko prigi
ʼ ʻ ʻ
(1988) va Yavuz Sultan Selim ko prigi (2016) Bosfor bo g inining Yevropa va
ʻ ʻ ʻ
Osiyo sohillarini bog laydigan uchta osma ko prikdir. Usman G ozi ko prigi
ʻ ʻ ʻ ʻ
(2016) İzmit ko rfazining shimoliy va janubiy sohillarini birlashtiradi. Çanakkale
ʻ
ko prigi Dardanelles daryolarining Yevropa va Osiyo sohillarini birlashtiradi.
ʻ
2022-yil holatiga ko ra yoqilg i sifati va chiqindilar standartlari Yevropa
ʻ ʻ
Ittifoqidagi kabi yaxshi emas.
2023-yilda Jahon banki hukumat elektr mashinalarni to ldirishni
ʻ
rejalashtirish va subsidiyalash kerakligini aytdi, ayniqsa, ko p odamlar
ʻ
kvartiralarda yashaydi. Ular subsidiya ekologik va ijtimoiy imtiyozlar berishini
aytishdi. Shuningdek, ular shaharlar dizel avtobuslari uchun yakuniy muddat
belgilashi kerakligini aytishdi.
Tashqi iqtisodiy aloqalari. Bozor iqtisodi dasturini amalgam oshirishda
tashqi savdo sohasida birmuncha o’sishlarga erishildi. Eksport so’nggi 20 yil ichida
XX asrda o’n martadan ortiqqa oshdi, biroq import deyarli ikki marta eksport
qiymatidan ortiq bo’ldi. Tashqi savdo balansidagi kamomat katta iqtisodiy
muammo bo’lib qolmoqda. Eksportning 80%i qayta ishlash sanoatining
mahsulotlaridan tashkil topgan (to’qimachilik- tikuvchilik mahsu¬lotlari – 27%,
qora metallar – 12%). Eksport qiymatining 10%dan ortig’ini qishloq xo’jalik
mahsulotlari beradi. Turkiya yong’oq, xo’l va quruq mevalar, sitruslar, tamakining
yiril eksportyori. Asosiy import mahsulotlari: neft, ishlab chiqarish xom ashyosi,
mashina va jihozlar. Asosiy savdo hamkorlari: YI mamlakatlari (eksportning
60%gacha va importning 50%i), Yaqin Sharq (20%gacha), AQSH (7% va 12%),
MDX mamlakatlari (6% va 9%). Rossiya-turk savdo-iqtisodiy hamkorligi
rivojlanmoqda, jumladan qo’shma korxonalar tashkil etishda, asosan gaz yetkazib
berish hisobiga Rossiyada ijtimoiy-madaniy ahamiyatdagi turli ob’yektlar va
xususiy o’byektlar turk firmalari tomonidan qurilmoqda.
Turkiya jahon bozorida juda katta o’ringa ega. 2017-yil holatiga ko’ra
joriy narxlarda mahsulot eksporti 157 milliard dollarni tashkil etdi va bu Turkiyaga
41

eksport hajmi bo’yicha dunyoda 31-o’rinni egallash imkonini berdi. Biroq Turkiya
eksporti 2017-yilda 234 milliard dollarga baholangan importdan sezilarli darajada
past. Shunga ko’ra, savdo balansi salbiy bo’lib, 77 milliard dollarni tashkil qildi.
Turkiyaning savdo balansi so’nggi o’n yil ichida Turkiyaning tovarlar
eksporti o’rtacha 5,2 foiz punktga o’sib, 2017-yilga kelib deyarli bir yarim
barobarga oshganiga qaramay, doimiy ravishda salbiy. Eksportning o’sishi
importning deyarli bir xil dinamikada o’sishi bilan birga keldi - so’nggi o’n yil
ichida import 1,4 barobar oshdi. Ko’pgina rivojlanayotgan mamlakatlarda bo’lgani
kabi Turkiya iqtisodiyotida ham eksport muhim o’rin tutib, muhim daromad
manbai hisoblanadi. 2017-yilda eksportning yalpi ichki mahsulotga nisbati 17,4
foizga yetdi. Taqqoslash uchun, Qo’shma Shtatlar uchun bir xil ko’rsatkich xuddi
shu vaqt oralig’ida atigi 7,7% ni tashkil qiladi.
2022-yilda eksport 254 milliard 200 million dollarni tashkil etib,
Turkiyaning butun tarixidagi rekord ko’rsatkichga aylandi. Turkiyaning
kontragentlari 197 davlatdir.
Turkiyadan asosan mashina va uskunalar (26%), transport vositalari (13%)
va metallar (12%) import qilinadi. Xitoy va Germaniya mahsulotlari import
qilinadigan tovarlar oqimida sezilarli o’rinni egallaydi, rasmda ko’rsatilgan. 3.
Xitoy va Germaniyaning ustunlik ulushi shu bilan izohlanadiki, bular dunyodagi
eng yirik mashina va elektronika yetkazib beruvchilari hisoblanadi.
Turkiya importining 36% dan ortig’i Yevropa Ittifoqidan keladi, bu erkin
savdo kelishuvi doirasidagi tariflarning bekor qilinishi bilan ham yordam berdi .
Iste’mol qilinadigan gazning 98 foizi import qilinadi. Import qilingan
gazning 77 foizi gaz quvurlari orqali, 23 foizi suyultirilgan gaz ko rinishidagiʻ
tankerlar orqali dengiz orqali tashiladi.
2023-yilning may oyi holatiga ko’ra, Turkiya 6 ta davlatdan gaz import
qiladi: Rossiya, Eron, Ozarbayjondan – quvur liniyasi orqali, AQSh, Jazoir va
Misrdan. 14
14
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D1%8F%D1%8F_
%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D1%8F_
%D0%A2%D1%83%D1%80%D1%86%D0%B8%D0%B8
42

XULOSA
Ushbu kurs ishi doirasida Turkiya Respublikasining tabiiy sharoiti va
iqtisodiyoti keng miqyosda tahlil qilindi.
Ushbu kurs ishi davomida Turkiya Respublikasining iqtisodiy-geografik
holati keng qamrovli o’rganildi. Asosiy e’tibor geografik joylashuvi, tabiiy
resurslari, aholi va mehnat resurslari, transport va aloqa tizimlari, hamda
iqtisodiyotining turli sohalariga qaratildi. Quyida ishning muhim xulosalari bayon
etiladi:
Turkiya Respublikasi strategik jihatdan Yevropa va Osiyo qit’alarining
tutashgan joyida joylashgan bo’lib, bu holat mamlakatning iqtisodiy va siyosiy
ahamiyatini oshiradi. Mamlakatning turli tabiiy resurslarga boyligi, jumladan, neft
va gaz zahiralari, minerallar, hamda qulay iqlim sharoitlari qishloq xo’jaligi va
sanoat rivojlanishi uchun keng imkoniyatlar yaratadi.
Turkiyaning demografik holati ham iqtisodiyotiga katta ta’sir ko’rsatadi.
Yosh va mehnatga layoqatli aholining ko’pligi, yuqori saviyadagi ishchi kuchi,
shuningdek, ta’lim tizimining rivojlanganligi mamlakat iqtisodiyotini
raqobatbardosh qiluvchi omillardandir. Shu bilan birga, shaharlardagi aholi zichligi
sanoat va xizmat ko’rsatish sohalarining rivojlanishini ta’minlaydi.
Turkiya transport va aloqa infratuzilmasini yaxshilash borasida katta
yutuqlarga erishdi. Zamonaviy yo’l tarmoqlari, portlar va aeroportlar, shuningdek,
xalqaro temir yo’l va avtomobil yo’llari mamlakatning savdo-sotiq aloqalarini
kuchaytiradi. Bu esa nafaqat ichki iqtisodiyotni, balki xalqaro savdo va
investitsiyalarni ham rag’batlantiradi.
Turkiya iqtisodiyoti sanoat, qishloq xo’jaligi va xizmat ko’rsatish
sohalarining uyg’un rivojlanishi bilan ajralib turadi. Mamlakatda avtomobilsozlik,
to’qimachilik, maishiy texnika, oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish kabi
sanoat tarmoqlari rivojlangan. Turizm sohasining rivoji esa mamlakat
iqtisodiyotining yana bir muhim ustunlaridan biridir.
Turkiya xalqaro maydonda faol ishtirok etib, ko’plab davlatlar bilan
iqtisodiy hamkorlikni yo’lga qo’ygan. Yevropa Ittifoqi bilan yaqin aloqalar,
44

shuningdek, MDH va boshqa mintaqaviy tashkilotlar bilan hamkorlik mamlakat
iqtisodiyotiga yangi imkoniyatlar va qiyinchiliklar olib keladi. Turkiya iqtisodiyoti
global jarayonlarga integratsiyalashuvda davom etmoqda, bu esa uni yanada
rivojlantiradi.
Turkiya Respublikasining iqtisodiy-geografik o’rni va tabiiy resurslari
mamlakatning iqtisodiy rivojlanishiga katta ta’sir ko’rsatadi. Ushbu resurslarni
to’g’ri boshqarish va rivojlantirish orqali mamlakatning iqtisodiyoti yanada
yuksaladi va xalqaro maydonda o’z o’rnini mustahkamlaydi.
Ushbu kurs ishining amalga oshirilishi Turkiya Respublikasining iqtisodiy-
geografik holatini to’laqonli tahlil qilish va uning iqtisodiy salohiyatini yuksak
baholash imkonini berdi. Kelajakda mamlakatning iqtisodiy rivojlanishi uchun
yangi imkoniyatlar mavjud bo’lib, bu imkoniyatlardan unumli foydalanish va
mavjud muammolarni hal qilish yo’llarini izlash talab etiladi.
45

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1. Xorijiy sharq mamlakatlar geografiyasi 2 qism Toshkent-2010
2. Soliyev A., Muhammadaliev R.. Iqtisodiy va ijtimoiy geografiya asoslari. –
T., 2005.
3. Soliyev A., Ahmedov E., Muhammadaliyev R. va b. Mintaqaviy iqtisodiyot.
O’quv qo’llanma. –T.: Universitet, 2003.
4. Алисов Н.В., Хореев Б.С. Экономическая и социальная геогра¬фия
мира. –М.: Гардараки, 2003.
5. Алиев М. Г., Ишанходжаева Д. А., Хачиев Г. А. Экономика и финансы
регионов мира в цифрах сравнения. –Т., 2003.
6. Вавилова Е. В. Экономическая и социальная география мира. Учебное
пособие. –М., 2006.
7. Страны и народи Юго-Восточная Азия. –М.: Мысль, 1982.
8. Страны и народи Юго-Западная Азия. –М.: Мысль, 1982..
9. Qayumov A., Nazarova X., Egamberdiyev F., Yoqubov O’. Minta¬qaviy
iqtisodiyot. O’quv qo’llanma. –T., 2004.
10. https://uz.wikipedia.org/wiki/Turkiyada_transport
11. https://www.google.com/url?sa=i&url=https%3A%2F
%2Fwww.worldometers.info%2Fmaps%2Fturkey-map
%2F&psig=AOvVaw0Mmeg5eLNnB3oZ2r50SHhp&ust=1717691474043000&so
urce=images&cd=vfe&opi=89978449&ved=0CBQQjhxqFwoTCLCJr8bxxIYDFQ
AAAAAdAAAAABAE
12. https://uz.wikipedia.org/wiki/Turkiyada_transport
46

ILOVALAR
1 – ILOVA
Istanbul aeroporti
1 – ilova internet saydidan olindi. [10]
2 – ILOVA
Kayseri shahridagi tramvaylar
47

2 – ilova internet saydidan olindi. [10]
MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………………... 3
I BOB TURKIYA RESPUBLIKASINING TABIIY SHAROITI VA UNING
AHOLI JOYLASHUVIDAGI O’RNI
1.1. Tabiiy geografik o’rni va chegaralari………………………………………… 6
1.2. Tabiiy sharoiti va foydali qazilmalari………………………………………… 8
1.3. Aholisi va mehnat resurslari………………………………………………….
16
II BOB TURKIYA RESPUBLIKASINING IQTISODIYOTI VA UNING
O’ZIGA HOS XUSUSIYATLARI
2.1 Sanoat tarmoqlari va uning mamlakat iqtisodiyotidagi roli……….….………
20
2.2 Qishloq xo’jaligi va xizmat ko’rsatish sohalari hamda ularning mamlakat
iqtisodiyotidagi o’rni………….………………………………………...………...
31
48

2.3 Transport va tashqi iqtisodiy aloqalar, Tashqi savdo balansi va
investitsiyalarning iqtisodiyotdagi roli..
………………………………………………………….…... 37
XULOSA…………………………………………………………………………
43
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI.………………………… 45
ILOVALAR………………..……………………………………………………. 46
49

Купить