Ubaydiy she’riyatida ruboiy janrining - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	285.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Ubaydiy she’riyatida ruboiy janrining

Купить

UBAYDIY SHE’RIYATIDA RUBOIY JANRINING
O‘RNI VA AHAMIYATI
MUNDARIJA
B M I n i n g u m u m i y t a v s i f i … … … … … … … … … … … … … … . 3 - 8
- mavzuning dolzarbligi;
- o‘rganilish tarixi;
- i s h n i n g i l m i y y a n g i l i g i ;
- a m a l i y a h a m i y a t i ;
-
i s h n i n g t u z i l i s h i .
I .
B O B . U B A Y D I Y – S H O H V A S H O I R … … … … … … … … . . . . . . . . 9 - 2 8
I . 1 . U b a y d i y h a y o t i , a d a b i y m e r o s i v a u n i n g m a n b a l a r i . . . . . . . . 9 - 1 8
I . 2 . S h o i r s h e ` r i y a t i v a u n d a r u b o i y j a n r i n i n g t u t g a n o ‘ r n i . . . 1 9 - 2 8
I I . B O B . U B A Y D I Y – R U B O I Y N A V I S S H O I R … … … … … … … . 2 9 - 5 6
I I . 1 . U b a y d i y r u b o i y l a r i n i n g m a v z u k o ‘ l a m i v a g ’ o y a v i y
y o ‘ n a l i s h i … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … . . 2 9 - 3 9
I I . 2 . S h o i r n i n g b a d i i y m a h o r a t i … … … … … … … … … … … … … . . 4 0 - 4 9
I I . 3 . U b a y d i y r u b o i y l a r i d a v a z n v a q o f i y a … … … … … … … … … 4 9 - 5 6
X U L O S A … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … 5 7 - 6 0
A D A B I Y O T L A R R O ‘ Y X A T I … … … … … … … … … … … … … … 6 1 - 6 4
1

Bitiruv malakaviy ishining umumiy tavsifi
Mavzuning dolzarbligi. Mustaqilli kka erishganimizdan so‘ng har bir
sohaga e’tibor kuchaydi. Shu jumladan adabiyot sohasiga ham, ayniqsa, mumtoz
adabiyotga, mumtoz adabiyotdagi shoir-u yozuvchilarning hayoti va faoliyatiga,
ularning adabiy merosiga bo‘lgan e’tibor tobora ortib bordi. O‘zbek mumtoz
adabiyoti ma'naviyatimizning mustahkam ildizlaridan biri desak yanglishmagan
bo‘lamiz. O‘tgan ming yil davomida ijod qilingan badiiy asarlar: turli janrdagi
she'rlar, dostonlar, masnaviylarning zamirida ajdodlarimizning hayot va o‘lim,
olam va odam, iymon va e'tiqod haqidagi qat'iy xulosalari aks etgan. Bu xulosalar
axborot zamonida sokin qalb, teran tafakkur, ulug‘vor maqsadlar egasi
bo‘lishimizda o‘ta ahamiyatlidir. Agar biz ajdodlarimiz qoldirgan bu ma'naviy
merosga tayanmasak, o‘zligimizni yo‘qotib, ayni paytda moddiy rivojlanishda
bo‘lgan turli millatlarning ta'siriga tushib qolishimiz mumkin. Demak, mumtoz
adabiyotimizni chuqur o‘rganish, uning an’analaridan, yaratilish tarixidan xabardor
bo‘lish bugungi kunda har doimgidan ko‘ra zarurdir.
Har qanday millat borki, uning adabiy merosi, o‘ziga xos urf-odatlari shu
xalqning ma'naviy ehtiyojlarini qondirishga hamda saviyasini oshirishga xizmat
qiladi. Zero, O’zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti o‘zlarining “Yuksak
ma'naviyat – yengilmas kuch” asarlarida bejiz: “Insonni, uning ma'naviy olamini
kashf etadigan yana bir qudratli vosita borki, u ham bo‘lsa, so‘z san'ati, badiiy
adabiyotdir. Badiiy adabiyotning insonshunoslik deb, shoir va yozuvchilarning esa
inson ruhining muhandislari, deb ta’riflanishi bejis emas, albatta”, 1
- deb
ta’kidlamaganlar.
1
Каримов B.A . Юксак маънавият – енгилмас куч. – Т.: Маънавият, 2008. – Б.86.
2

Mustaqillik sharofati bilan milliyligimiz, o‘zligimizni namoyon etadigan
barcha sohalar rivoj topib bormoqda. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti
Sh.M.Mirziyoyevning davlat oldiga qo‘ygan vazifalaridan biri ham aynan shu
haqda: “Kitoblarni chop etish va tarqatishdagi muammolarni hal qilishdir. Bu
o‘rinda gap, eng avvalo, yoshlar va aholi o‘rtasida mamalakatimizning boy
tarixini, uning betakror madaniyati va milliy qadriyatlarini keng targ‘ib qilish,
jahon ilm-fani va adabiyoti yutuqlarini yetkazish uchun zarur muhit va shart-
sharoit yaratish haqida bormoqda” 2
.
Barchamizga ma’lumki, o‘zbek adabiyotiga haqiqiy tamal toshi qo‘ygan
ijodkor Alisher Navoiydir. Zahiriddin Muhammad Boburning ham sarkarda, ham
hukmdor, ham shoir ekanligi ham hech kimga sir emas. Ammo XV asr oxiri – XVI
asr boshlarida temuriylar sulolasi hokimiyati parkandalikka uchrab, qulagandan
so‘ng Movarounnahr va Xuroson zaminida ham she’riyat an’analari davom
etavergan. Mana shu narsa ko‘pchilikka ma’lum emas, chunki bu borada
tadqiqotlar juda kam amalga oshirilgan. Temuriylardan keyin taxtga kelgan
shayboniylar sulolasi tarixida ham shoir, ham podsho bo‘lgan hukmdor ham
ko‘plab topiladi. Masalan, Movarounnahrni zabt etgan ko‘chmanchi o‘zbeklar
sultoni Muhammad Shayboniyxon, uning jiyani Ubaydullaxon ham shoir
o‘tishgan.
Zahiriddin Muhammad Boburdan so‘ng ruboiy yozishda yuksak maqomga
erishgan shaxs Ubaydullaxon hisoblanadi. Ubaydullaxonning g‘azallari, ruboiylari,
tuyuq, masnaviylari ma’no va mazmun jihatidan e’tiborlidir. Uning asarlari
ma’naviyat xazinasidan o‘rin olgan asarlar sirasiga kiradi. Ammo, uning she’rlar
to’liq o‘ganilmagan. Ayniqsa g‘azal va ruboiylari mukammal o‘rganishni talab
qiladi.
Ubaydiy ruboiylarining janr va vazn xususiyatlarini, ularda qo‘llanilgan
badiiy san’atlarini o‘rganish va bosha qator hodisalar hali ruboiylari misolida
2
Мирзиёев Ш.М. Танкидий таҳлил, қатъий тартибли интизом ва шахсий жавобгарлик – ҳар бир раҳбар
фаолиятининг кундалик қоидаси бўлиши керак. – Т.: Ўзбекистон. 2017. – 47 бет.
3

maxsus tadqiq etilmaganligi mazkur bitiruv malakaviy ishi mavzusining
dolzarbligini belgilaydi.
Mavzuning o‘rganilish tarixi. Zahiriddin Muhammad Boburdan keyin
ruboiy yozish bo‘yicha keying o‘rinda turgan shaxs Ubaydullaxondir.
Temuriylardan keyin taxtga kelgan shayboniylar sulolasi tarixida ham shoir, ham
podsho bo‘lgan hukmdorlar ham ko‘plab topiladi. Masalan, Movarounnahrni zabt
etgan ko‘chmanchi o‘zbeklar sultoni Muhammad Shayboniyxon, uning jiyani
Ubaydullaxon ham shoir o‘tishgan. Ko‘plab shoh - shoirlar qismati kabi uzoq yillar
Ubaydiyning hayoti va ijodi ilmiy nuqtayi nazardan o‘rganilmay kelindi.
O‘rganilmaganligining sababi, rus-tuzem hukumati bostirib kelishi natijasida
adabiyotga bo‘lgan e’tibor keskin kamayib ketgan. Ko‘plab shoir va
yozuvchilarning adabiy meroslar xorijiy mamlakatlarga olib ketilgan yoki
o‘rganilmay bir chetda qolib ketilgan. Bular sirasiga Qul Ubaydiyning asarlar ham
kiradi.
Ubaydiy haqida bizgacha ko‘p manbalarda ma’lumotlar yetib kelgan. O‘z
zamonasida XVI asrdayoq yaratilgan tarixiy, ilmiy, tazkira asarlarda uning siyosiy
faoliyati, g'ayrat-shijoati, noyob iste’dod egasi ekanligi, merosi haqida qimmatli
dalillarni ko‘ramiz. Zayniddin Vosifiyning “Badoe ul-vaqoe”, Hasanxoja
Nisoriyning “Muzakkiri ahbob”, Mirmuhammad Amin Buxoriyning
“Ubaydullanoma” , Hofiz Tanish Buxoriyning “Abdullanoma”, Mirzo Haydarning
“Tarixi Rashidiy” asarlari kabilar ana shunday muhim manbalardir.
XX asrda M.F Kupruli, J. Ekman, A.Shimmel singari chet el olimlari shoh-
shoir tarjimayi holini bir qadar o’rganib, merosi yuzasidan ayrim tadqiqotlarni
amalga oshirganlar.
O’zbek olimlaridan Abdurauf Fitrat “Ahmad Yassaviy maktabi shoirlari
to’g’risida tekshirishlar”, “XVI asrdan so’ngra o’zbek adabiyotiga bir qarash”
nomli maqolalarida Ubaydiy xususida ham fikr yuritgan edi. O’zbek adabiyoti”
4

majmuasining 3-jildida shoh-shoirning turkiy devonidan 15 g’azal, 2 yor-yor, 14
ruboiy, 3 tuyuq, 1 hikmat va “Gayratnoma” manzumasidan parcha keltirilgan. 3
Mustaqillikdan keyin Ubaydiy hayoti va ijodini o’rganishda yangi bosqich
boshlandi. Taniqli adabiyotshunos olim Abduqodir Hayitmetov dastlab “Farog’ati
bor, do’stlar, gadolig’ning” nomi ostida kirish maqolasi bilan birga shoirning 6
g’azal, 1 yor-yor, 2 qit’a, 4 ruboiy, 4 tuyuq va bir hikmatini e’lon qildi. Keyin
Ubaydiyning o’zbekcha she’rlaridan tartib berilgan “Vafo qilsang” to’plamini
nashr ettirdi. 4
Tadqiqotchi M.Abdullayev esa “Ubaydiy hayoti va adabiy faoliyati”
mavzuida nomzodlik dissertatsiyasini yoqladi, u haqda qator maqolalar elon qildi. 5
Huquqshunos olim Z.Muqimov ham “Qilich va qalam sohiblari“ risolasida
Ubaydiy hayoti va ijodiga alohida fasl ajratadi. 6
Bundan tashqari, P.Qayumovning
“Taskirayi Qayumiy”, H.Homidiyning “Ko’hna Sharq darg’alari”, “Daholar
davrasi”, H.Karomatovning “Qur’on va o‘zbek adabiyoti”, N.Komilovning
“Tasavvuf”, B.Valixo’jayev va Q.Tohirovlarning “O’zbek adabiyoti tarixi” (XVI
asr), N.Jumaxo‘ja, I.Adizovalarning “O‘zbek adabiyoti tarixi” (XVI-XIX asr I
yarmi) kitoblarida ham Ubaydiy hayoti va ijodi haqida u yoki bu darajada fikr
yuritilgan. 7

B.Fayzullayev Ubaydiyning Navoiy g’azallariga yozgan tatabbu’larini tahlil
qiladi. E.Ochilov, I. Mannopov, S.Inomov kabi olimlarning shoirning turkiy va
forsiy ruboiylari haqida qator maqolalar nashr etish bilan birga, forsiy
3
Абдурауф Фитрат. Яссавий ким эди? - T.: 1995 .; Танланган асарлар. Уч жилдлик .2-жилд. – Т .:
2000.; Яссавий мактаби шоирлари. – T . : 2000 .
4
Қул Убайдий. Вафо қилсанг. «Туркий девон»дан намуналар. Нашрга таёрловчи А.Ҳайитметов -Т.: 1994.
5
Абдуллаев М. Убайдий ҳаёти ва адабий фаолияти. Номзодлик диссерта ц ияси автореферати. – Т .: 2000.;
Абдуллаев М. Убайдий номалари. // “Ўзбек тили ва адабиёти”. 2000. 1-сон, 45-48-бетлар.
6
Муқимов З. Қилич ва Қалам соҳиблари, - Самарқанд. 1996.
7
Қаюмов П. Тазкираи Қаюмий. 1-жилд. - Т.: 1998. 50-51-бетлар; Ҳомидий Ҳ. Кўҳна Шарқ дарғалари. - Т.:
1999. 229-235-бетлар.; Homidiy H. Daholar davrasi. // Shoh va ijod tanosibi. – T.: O‘qituvchi, 2011. 232-237-
betlar.; Кароматов Ҳ. Қуръон ва ўзбек адабиёти. -Т.: 1993.; Комилов Н. Тасаввуф. 2-китоб. - Т.: 1999.;
Валихўжаев Б.. Тоҳиров Қ. Ўзбек адабиёти тарихи (XVI аср). - Самарқанд – 2002, 92-101-бетлар.; Jumaxo‘ ja
N., Adizova I. O‘zbek adabiyoti tarixi (XVI-XIX asr I yarmi) / darsiik/. -T.: Innovatsiya-Ziyo, 2020. 137-
154- betlar.
5

ruboiylaridan namunalar tarjima qilib, o’quvchilar hukmiga havola qilgan. 8
Shuningdek, N.Hasanning Ubaydiy hikmatlari tahlil etilgan maqolasi bosilib
chiqdi. Taniqli tarixchi olim Qahramon Rajabov Ubaydulloxonning siyosiy va
harbiy faoliyati bo’yicha maqolalar e’lon qildi. Bundan tashqari, O’zbekiston tarixi
bo’yicha yozilgan darslik va qo’llanmalarda Ubaydulloxonning siyosiy-ijtimoiy
faoliyati muxtasar yoritilgan. Ubaydiy ijodi har bir davrda o‘ziga yarasha
o‘rganilgan. Mustaqillik e`lon qilingandan keyin esa shoir ijodi bo‘yicha
tadqiqotlar ko‘paydi. Bizning ushbu mo‘jaz ishimiz ham shular jumlasidan.
Ubaydiy she’rlari k irill alifbosida 1994-yil “Vafo qilsang” 9
, 2000-yil “ Ishq
daf tari” 10
majmualarida; shoir ruboiylari esa 2004-yil “Muhabbat taronalari” 11
,
2 0 0 7 - y i l e s a “ D i y d o r o r z u s i ” n o m l i t o ‘ p l a m d a 1 2

n a s h r e t i l d i . Ubaydiy
“Hikmatlar”i 2019-yili M. Abdullayev tomonidan nashr etildi. 13
Ma’lumki, Ubaydiy Sharq she’riyatining deyarli barcha janrida qalam
tebratgan shoir. Undan bizga turkiy, forsiy va arabiy tillarda yozilgan ikki devon
hamda hikmat va noma janridagi she’rlarni o‘z ichiga olgan yirrik Kulliyot meros
qolgan. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Abu Rayhon Beruniy
nomidagi Sharqshunoslik instituti qo‘lyozmalar fondida 8931 raqam ostida
saqlanayotgan, 1583-yilda Mir Husay al-Husayniy tomonidan ko‘chirilgan
Ubaydiyning mazkur “Kulliyot”i xanuzgacha joriy alifboga o‘girilib nashr
etilmagan.
Ubaydiyning ruboiylar to‘liqligicha o‘ganilmagan. Ruboiylarining ma’no –
mazmuni vazni, qofiyasi, badiiy san’atlari o‘rganishni talab qiladi.
8
Очилов Э. Тасаввуф адабиётида рубоий.// Ўзбек тили ва адабиёти, 2006, 2-coн, 14-24-бетлар.; Mannopov I.,
Inomov S. U baydiy she’riyatida ruboiy janrining roli va ahamiyati.// Oriental Renaissance: Innovative, educational,
natural and social sciences. 2022, November. www.oriens.uz . 419-426-betlar.
9
. Қул Убайдий. Вафо қилсанг. «Туркий девон»дан намуналар. Нашрга таёрловчи А.Ҳайитметов -Т.: 1994 .
10
Убайдий . Ишқ дафтари. Рубоийлар. Нашрга таёрловчи А.Ҳайитметов. – Т .: 2000.
11
Убайдий. Муҳаббат тароналари. Рубоийлар. –Т .: 200 4 .
12
Убайдий. Дийдор орзуси. Нашрга таёрловчи Э.Очилов - Т.: Шарқ. 2007. 174-бет.
13
Ubaydiy. Hikmatlat. – T.: 2019.
6

Ishning ilmiy yangiligi. Ushbu ilmiy ishning ilmiy yangiligi shundaki,
Ubaydiy ruboiylarini chuqurroq o‘rganish, ularning bugungi kundagi ahamiyati,
mumtoz adabiyotga qo‘shgan hissasi, ruboiyning vazn xususiyatlari, badiiy
san’atlar o‘rganishni talab qiladi. U baydiy ruboiylarining mazmun - mohiyatini
ochish, ilgari surilgan g‘oyalar asosida ijodkorning dunyoqarashi, ijodkorlik
mahorati haqida xulosalar berish bitiruv malakaviy ishining asosiy yangiligidir.
Amaliy ahamiyati. Bitiruv malakaviy ishining amaliy ahamiyati Ubaydiy
ruboiylarini tadqiq etshdan iborat. Shu maqsaddan kelib chiqib, bitiruv malakaviy
ishining oldiga qo‘ygan vazifalari asosan quyidagilardan iborat:
- Ubaydiy ruboiylarining ma’no va mazmunini o‘rganish;
- ruboiylarda ilgari surilgan tasavvifiy g’oyalarni, timsollarni o‘rganish;
- ruboiylarning vazn ko‘rsatkichini va ularda qo‘llangan badiiy san’atlarini
tadqiq etish.
Ishning tuzilishi. Bitiruv malakaviy ishi kirish, beshta faslni o‘z ichiga olgan
ikki asosiy bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.

7

I BOB. UBAYDIY – SHOH VA SHOIR
I.1.
U b a y d i y h a y o t i , a d a b i y m e r o s i v a u n i n g m a n b a l a r i . Ubaydiy
1487-yil Xorazmda Vazir shahri yaqinida (amakisi Shayboniyxon va otasi
Mahmud Sultonlarning Xorazmga yurishi paytida) tug‘ilgan. Otasining piri
Ubaydulloh Xoja Ahrori Vali unga o‘z ismini beradi. “O‘z nomlarini berishlari ul
zotning zo‘r marhamatlaridan bo‘ldiki, shuning uchun ham uning bebaho asarlari
va yaxshi nomlarining oqibati olamda boqiydir”, 14
- deb yozadi bu haqida mashhur
muarrix Hofiz Tanish Buxoriy.
Ubaydullaxon yoshligidan islom dini va tasavvuf ruhida tarbiyalangan. U
otasining yolg‘iz o‘g‘li bo‘lgan. Yoshligi Buxoroda kechgan. U Amir Abdulloh
Yamaniy (Mir Arab), Xoja Muhammad Sadr kabi allomalardan tahsil olgan.
Ubaydiyning, ayniqsa, Abdullo Yamaniyga ixlosi kuchli edi. U Xoja Ahrorning,
ular Ya’qub Charxiyning, ular esa Bahovuddin Naqshbandning muridlari edi.
Ubaydulloxon o‘z faoliyati davomida Mir Arab bilan hamisha maslahatlashib
ish o lib boradi. Bu fikrimizni “Badoeul-vaqoe” va “Muzakkiri ahbob”da keltirilgan
ko‘p dalillar tasdiqlaydi. Ubaydulloxon sarkarda sifatida juda shijoatli, tadbirkor
edi. O‘zbekxonlaming 1511-1512-yillarda Movarounnahmi qayta egallashida uch
ming kishilik qo‘shin bilan 60 ming kishiga qarshi jang qilib g‘alabaga erishgani,
Shayboniyxonning ko‘p zafarlari ham Ubaydulloxon matonati natijasi ekanligi
manbalarda e’tirof etiladi .
Otasi Mahmud Sulton vafotidan keyin (1504-yil) amakisi Shayboniyxon uni
Buxoroga hokim etib tayinlaydi. 1533-yilda esa Ubaydulloxon poytaxtni
Samarqanddan Buxoroga ko‘chirishga majbur bo'ladi va bosh xonlik marosimini
o‘sha shaharda o‘tkazadi. O‘z nomiga xutba o‘qitadi. Sundan so‘ng u umrining
oxirigacha - 1540-yilgacha Buxoro xonligini boshqaradi. Uning Abdulazizxon va
Muhammadrahimxon ismli o‘g‘illar borligi ma’lum. Abdulazizxon otasidan so‘ng
1540-1550 - yillarda xonlik qildi.
14
Ҳофиз Таниш Бухорий. Абдулланома. Икки жилдлик. 1-жилд . – Тошкент . 1999. 59-бет.
8

Ubaydulloxon o‘z davrida shariat qonunlarini bid’atlardan xoli saqlashga
katta e’tibor qaratdi. Ularning amaliyotini nazorat qilib bordi. Buxoroda bog‘lar
barpo qildi . Mir Arab madrasasi, Ko'hak daryosidagi Mehtar Qosim ko‘prigi kabi
inshootlar qurdirdi.
U ijodkor - shoir sifatida ilm-fan, san’at, adabiyot ravnaqiga keng yo‘l
ochadi. Har kuni Buxoro shahrining fozil, olim va shoirlarini jamlab suhbatlar,
mushoiralar uyushtiradi. Bir qancha manbalarda uning saltanat tashvishlari bilan
bandligiga qaramasdan, tirishqoqlik bilan ilm o‘rganganligi, vaqtdan nihoyatda
unumli foydalanganligi, uni hech behuda ketkazmagani e’tirof etiladi. Ubaydiy
hayoti va ijodi hamisha ilm-u adab ahlining e’tiborini o`ziga tortib kelgan.
Hasanxoja Nisoriyning “Muzakkiri ahbob”, Fazlulloh ibn Ro`zbehxonning
“Mehmonnomai Buxoro”, Mirzo Muhammad Haydarning “Tarixi Rashidiy”,
Zayniddin Vosifiyning “Badoe’ ul-vaqoe”, Hofiz Tanish Buxoriyning
“Abdullanoma”, Faxriy Hirotiyning “Ravzat us-salotin”, Mas’ud ibn Usmon
Ko’histoniyning ”Tarixi Abdulxayrxoniy”, Mutribiyning “Taskirat ush-shuaro”,
Mahmud Ibn Valiyning “Baxr ul-asror”, Muhammad Yusuf Munshiyning “Tarixi
Muqimxoniy”, Sharofiddin Roqimiyning “Tarixi tomm”, Maxdumi A’zamning
“Tanbiyat us-salotin“ asarlari kabi mo’tabar manbalarda hayoti, faoliyati va ijodiga
yuksak baho berilganligi Ubaydulloxonning o’z davri siyosiy, ijtimoiy, madaniy va
adabiy hayotida katta rol o’ynagan serqirra shaxs, xalqning buyuk farzandlaridan
biri bo’lganligidan dalolat beradi.
Movarounnahr va Xurosondagi madaniy hayotning eng gullagan davri
Husayn Boyqaro zamoniga to‘g‘ri keladi. Mirzo Haydar o‘zining “Tarixi
Rashidiy” asarida Ubaydulloxon davridagi Buxoro madaniy hayotiga “Buxoro
Hirot va Husayn Boyqaro zamonini eslatad i” 15
deya juda yuqori baho beradi. U
Ubaydiyning “ b archa fazilatlar bilan bezangan” shaxs ekanligini e’tirof etadi. «…
Xon taxtga o‘lturdi. Adlu ehson nasimi birla dunyoning dimog`ini muattar qildi…
15
Мирзо Муҳаммад Ҳайдар. Тарихи Рашидий. – Т .: 1996. 537-бет.
9

Hamma din, millat, mulk, davlat, sipoh va ra`iyatlar ishini shar`ning andozasi birla
faysala berur erdi…
Aning tiriklik vaqtida Buxorodagi fuzalo va bulag`olar, xaloyiq va aloyiq
Hirotdin – Mirzo Husayn zamonasidin darak berur erdi». 1 6
“Ubaydulloxon balo - yu ofatlarni daf` qiluvchi Buxoro shahri obodonchiligi
va qurilishlari uchun ko‘p sa`y-harakatlar ko‘rsatdi “- deb xabar beradi Hasanxoja
Nisoriy. Podshohlikni xalqqa xizmat qilish deb bilgan Ubaydulloxon Buxoro
taxtiga o‘tirishi bilanoq “bu mansabdan xalq, mamlakat uchun faqat yaxshilik
qilish yo‘lidagina foydalanajagi haqida bir g`azalda quyidagi maqta`-baytni bitgan:
Ey Ubaydiy, Haq seni olamda qildi podshoh ,
Sendin uldurkim, raiyatqa rioyat qilg`asen” . 1 7

Shuningdek, XVI asrning ikkinchi yarmi – XVII asr boshlarida yashab ijod
qilgan ozarbayjonlik Sodiq Kitobdor “Taskirayi majma’ ul-havos” asarida Ubaydiy
xususida ham ma’lumot berib, uning bir forsiy ruboiysini keltiradi: “Ubaydxon
o’zbek ziyoda rost saliqa va shoirtabiat va xushtab` podshoh erdi. O‘zbakiyada ul
podshohdek daler birov bo ‘ lmabdur. Shohi jannatmakon bila muqobala bo’ldi.
Agar mag’lub bo’ldi va illo ko’p bahodirlug’ qilib, mardona urush qildi. Tab’i
aqsomi she’rda yaxshi bordur. A’dosining kinoyasi ishorida va o’zining shamotati
isbotida bu ruboiysi ziyoda xushtab’ona bo’lubdurkim:
Ey qavmeki, az shumo atoe narasad,
Naf’e ba faqiru benavoe narasad.
Sahl ast agar sari shumo meorand,
Boyad qadami shumo ba joye narasad”.
Mazmuni: Ey, hech bir barakasi bo’lmagan qavm, faqrlarga, ojizlarga sizdan hech
bir naf yo’q. Undan ko’ra kallalaringizni olib tashlagan ma’qulroq. Toki
qadamlaringiz hech qayerga borib yetmagay!”. 1 8
16
Мирза Мухаммад Хайдар . Таърихи Рашиди q .– Т.: 1996. С -274 .
17
Ҳайитметов А. Адабий меросимиз уфқлари. Т.: 1997, 24-бет .
18
Шайхзода М. Тазкирачилик тарихидан // Навоийга арму ғон. (Мақолалар тўплами). - Т.: 1968. 63-64-бетлар .
10

Boburning o’gli Komron Mirzo ham bir forsiy ruboiysida “siyosiy va
farxangiy jihatdan do’st va yordamchisi bo’lgan” Ubaydiyni “maqtab duo qiladi”.
XVII-XVIII asrlarda xorazmda yashab ijod etgan mashhur shoir Andalib uning
“Shukrkim, mahzun ko’ngulning sen kabi dildori bor” misrasi bilan boshlanadigan
g’azaliga muxammas bog’lagan.
Ubaydiy haqidagi qiziqarli ma’lumot Zayniddin Vosifiyning “Badoye’ ul-
vaqoye” asarida ham uchraydi. Asarda shunday jumlalar bor: “Ul hazratning odati
shu ediki, har kuni bir she`rni o‘rtaga tashlab, unga tatabbu` va javob yozishga
shoirlarni undardilar. Derdilarki, tab`ni bekorga o‘tkazmanglar, uni mashg`ul
qilmoq lozim. Sustlik tab`ning bo‘shashishiga sabab bo‘ladi va zehnni
o‘tmaslashtiradi” . 1 9

Fitrat bu borada shunday yozadi: «Bu odam o`zining hukumat ishlarig`a
qaramasdan shayxliq ham qilar edi, bu ishni o`zining siyosati uchun lozim bilar
edi. «Samarat ul-mashoyix»ning yozg`anig`a ko`ra, Ubaydulloxonning tariqat
nisbati Avliyo Qoraxon otli bir shayx vositasi bilan Hakim Sulaymon otag`a
boradir. Yolg`uz bu qadar bilan qolmag`an, o`zi uchun muridlar olg`an. Jahr
majlislarig`a ishtirok qilg`an. Uning o`limi bilan topilg`an ta`rix moddasi
«zikrgo`» (ya`ni, zikr etguvchidir). Ubaydullohning yassaviylar bilan juda qat`iy
bog`lang`anig`a yana bir dalil Yassaviy shayxi Xudoydodning muridi
Muhammadiyor No`g`ay otag`a o`z qizini berganidir» 2 0
.
Ubaydulloxon Ahmad Yassaviy ruhidan madad so`rab, jang-u jadallarda
g`alaba qozongani, taxtga o`tirgani, unga ergashib hikmatlar aytgani ma`lum. Ayni
paytda, uning naqshbandiyaga e`tiqodi ham undan kam bo`lmagan. Boshqacha
aytganda, u o`sha davrda Movarounnahrda keng tarqalgan ikki tariqat —
yassaviyaga h am, naqshbandiyaga ham kirgan. Uning ijodida ham har ikkala
tariqat ta`siri, g`oyalari o`z ifodasini topgan. «Qul Ubaydiy» degan taxallusning
o`zi ham shaklan Ahmad Yassaviy uslubi va tasavvufiy xoksorlik (o`z nafsi-
19
Зайниддин Восифий, Бадоеъ ул-вақоеъ (форсчадан Н.Норқулов таржимаси) . - Т.: 1979, 46-бет
20
А.Фитрат, Танланган асарлар. 3 жилдлик. 2-жилд, Т.: 2000. 35-36-бетлар.
11

g`ururini yenga olgan Allohning quli)ni anglatadi. Shu bilan birga,
Ubaydulloxonning «naqshbandiyaga mansubligi din va dunyo ishlari bilan barobar
mashg`ul bo`lishiga imkon bergan»
2 1
.
Avvalo, so`fiylik ta`limotiga mayl, darveshlik Ubaydulloxonning qonida bor
edi: uning qarindosh-urug`lari bo`lmish shayboniy sultonlarning barchasi aziz-
avliyolarga alohida muhabbat va e`tiqodi bilan ajralib turganligi tarixiy va adabiy
manbalardan ma`lum. Otasi — Buxoro hokimi Max mud Sulton esa naqshbandiya
tariqatining o`sha davrdagi yirik namoyandasi Xoja Ahror Valiyni chuqur hurmat-
ehtirom qilibgina qolmay, uning muridi Mavlono Muhammad Qozini Buxoroga
taklif etib, unga qo`l bergan (asli andijonlik bo`lgan bu ulug` zot Zahiriddin
Muhammad Bobur xonadonining ham piri-murshidi edi. Ubaydulloxon ham uning
suhbat va va`zlaridan bahramand bo`lgan). Mirzo Haydarning Mavlono
Muhammad Qozining so`zlariga asoslanib, guvohlik berishicha, hukmdorning o`z
irodasini pir ixtiyoriga topshirishi darveshlar orasida tariqatga qiziqishni h addan
ziyod ko`paytirib yuborgan ekan.
Ikkinchidan, u tasavvuf rivojlanib, davlat siyosati darajasiga ko`tarilgan,
tariqat shayxlari hokimiyatni boshqarish ishlariga faol aralasha boshlagan bir
davrda yashab o`tdi. Sharqshunos olim Ilyosxon G`oziyning yozishicha
«...Naqshbandiya tariqati o`z maktabiga qariyb jami hukmdorlarni jalb qilgan.
Masalan, Maxdumi A`zam davrini olsak, hukmdorlar Ubaydulloxon, Jonibek
Sulton, Isfandiyor Sulton, Iskandar Sultonlar Maxdumi A`zamning muridlari
edilar. Yoki Xoja Ahror davrini olsak, Sulton Abusaid, Bobur Mirzolar Xoja
Ahrorning muxlislari edilar. Bu tariqat peshvolari fuqaro va hukamo oralaridagi
munosabatlarni deyarli nazorat ostiga olgan edilar va acosan xalq tomonida
edilar». 2 2
21
Исҳоқов Ё . Нақшбандия таълимоти ва ўзбек адабиёти. — Т.: 2002. 95-бет.
22
Fo зий И . Нақшбандия тариқатининг буюк сиймоси — Мах думи Аъзам//Ғойиблар хайлидан ёнган
чироқлар. — Тошкент, 1994. 273-бет.
12

Uchinchidan, «qabul nazari Xoja Ahrori Valiydan hosil bo`lgan» 2 3
Ubaydulloxonning o`zi ham otasining piri Mavlono Muhammad Qozining shogirdi
edi. Shuningdek, «xojagon tariqatining balandparvoz shahbozi» Maxdumi
A`zamga murid tushib, umrining oxirigacha u bilan yaqin aloqada bo`lgan. O`z
navbatida, Maxdumi A`zam ham Ubaydulloxonga alohida hurmat-ehtirom bilan
qarab, uning she`rlari tadqiqiga bag`ishlab 3 ta risola yozgan.
Ular “Risolai chahor kalima”, «Sharxi yak g`azali Ubaydulloxon»
(«Ubaydulloxonning bir g`azali sharhida») nomli risolasida esa uning orifona bir
g`azalini naqshbandiya tariqati qoidalarini yoritish maqsadida sharhlaydi.
Uchinchi risola «Ruboiylar sharhi» deb atalib, unda Ubaydiyning so`fiyona
mazmundagi 12 ruboiy si va orifona ruhdagi bir forsiy g`azali sharhlanadi.
«Ruboiylarni sharhlash jarayonida turli so`fiyona atamalar, suluk ahliga xos
bo`lgan iboralar, jumladan, tajalliy, huzur, g`aybat, taalluq, g`aflat, jazba,
haqiqat, zot va sifot tajalliysi, haqiqiy mahbub, visol, insu jin shaytonlari pir-u
murid singari ko`p mavzular borasida so`z boradi va haqiqat qidiruvchilar uchun
bu boralarda yetarli ma`lumot beriladi. Mualif risolani Ubaydiyning uch baytdan
iborat o`zbek tilida bitilgan “ Manzuma ” si bilan tugatadi 2 4
. Ubaydiyning bir kuni
peshindan keyin badiha tarzida aytgan arab tilidagi so`fiyona ruboiysi sharhiga
bag`ishlab arab tili va falsafa bilimdoni Mavlono Ansoriddin Ibrohim
namozshomga qadar bir risola tasnif etib, uning har bir misrasi bobida olti yuz
ellik ma`no aytgan ekan.
Ubaydulloxon dindor podshoh bo‘lgan – bir umr islom asoslarini
mustahkamlash, Muhammad (s.a.v.) sunnatini ustuvor etish uchun jang-u jadallar
olib borgan. U Movarounnahrni shia mazhabidagi Shoh Ismoil boshliq qizilboshlar
istibdodidan saqlab qolgan. U tasavvufga ham beqiyos muhabbati va so‘fiylarga
cheksiz e`tiqodi bilan ajralib turganligi uchun Faxriy Hirotiy uni «darvesh
23
Исҳоқов Ё . Нақшбандия таълимоти ва ўзбек адабиёти. — Т.: 2002. 94-бет
24
Абдул ҳаким Шаръий Жузжоний . Тасаввуф ва инсон. – T . : 2001. 115-бет .
13

kiyimidagi shoh» deb ta`riflagan bo‘lsa, Maxdumi A`zam esa uni «darveshlarning
muxlisi va e`tiqodmandi, ammo bu faqir dilu jonining mahbubi» 2 5
degan.
Ubaydiy serqirra iste’dod, bilim va tafakkur ko'lamiga ega edi. U hadis ilmida
Xoja Mavlono lsfahoniyning, fiqhda Mavlono Mahmud Azizonning, Qur’on
qiroatida Mavlono Yormuhammad Qoriy kabi zamonasining peshqadam
allomalarining shogirdi edi. Shu boisdan bu yo‘nalishlardagi faoliyatida chuqur
bilim va asosli dalillarga tayanganligi yaqqol ko‘zga tashlanadi. U Qur’on
qiroatida tajvidsiz o‘qishni nojoiz sanagan. Turkiy tilda Qur’onga tafsir yozgan.
Fiqhga bag‘ishlangan risola ham yaratgan.
U yetti xil husnixatda yoza olgan. Nasx xatini yozishda mahorati beqiyos
bo‘lgan. Musiqa ilmining bilimdoni, chaluvchi sozanda, kuylovchi navozanda
sifatida zamondoshlarining tahsiniga sazovor edi.
Ubaydiy o‘zing qisqa umri davomida ko‘pgina ishlarni amalga oshirdi. U
davlat ishlari bilan birgalikda ijod ham qildi. Uning adabiy merosi salmoqlidir.
Yuqorida keltirilgan barcha ma’lumotlar Ubaydullaxonning siyosiy va
harbiy faoliyatiga doir ma’lumotlardir. Uning she’riyatiga ham alohida to‘xtalib
o‘tish kerak. Ubaydullaxon yassaviya va naqshbandiya tariqatlariga e’tiqod qilib,
shayx sifatida muridlar ham tarbiyalagan. Ubaydullaxon “she’r ilmlarida sohibi
fan” bo‘lib, “Ubaydiy”, “Qul Ubaydiy”, “Ubaydulloh” taxalluslari bilan o‘zbek,
fors va arab tillarida ijod qilgan. Uning uchala tildagi devonlarini o‘z ichiga olgan
kulliyoti keyinchalik Mir Husayn al-Husayniy tomonidan ko‘chirilgan (1583).
Ubaydullaxonning turkiy devonida 310 g‘azal, 428 ruboiy , 11 tuyuq, 18 masnaviy,
7 muammo, 2 yor-yor mavjud. Shuningdek, devondan diniy-tasavvufiy va axloqiy-
didaktik ruhdagi “Omonatnoma”, “Shavqnoma”, “G‘ayratnoma”, “Sabrnoma”
manzumalari o‘rin olgan. “Ubaydiyning bu nomalarni yozishdan maqsadi inson
kamolotini ta’minlashga xizmat qiladigan axloqiy masalalarni yoritish bo‘lgan” .
Forsiy devonida esa 163 g‘azal, 418 ruboiy, 7 qit’a, 1 fard, 1 masnaviy, 1
25
Махдуми Аъзам Даҳбедий, Зубдат ус-соликин. Танбият ус-салотин (нашрга тайёрловчи Б.Валихўжаев). –
Самарқанд, 1994. 44-бет.
14

tarje’band va 3 muammo bor. Arab tilidagi merosi 35 ga yaqin g‘azal, qit’a va
fardlardan iborat. Ubaydullaxon Ahmad Yassaviy asos solgan hikmatnavislik
an’anasini rivojlantirgan. Undan 1786 baytdan iborat 220 dan ortiq hikmat yetib
kelgan. Ubaydullaxon ijodida diniy-tasavvufiy g‘oyalar yetakchilik qiladi.
Ubaydullaxon ham o‘z davri hukmdorlaridan Husayn Bayqaro, Shayboniyxon,
Zahiriddin Muhammad Bobur kabi muttasil she’riy ijod bilan shug‘ullangan. U
turkiy, forsiy va arabiy tildagi she’rlaridan uch devon tuzib, uni kitob holida bir
muqova ichiga joylashtirgan. Bu devonning yagona qo‘lyozma nusxasi 1583-yilda
Mir Husayn al-Husayniy tomonidan ko‘chirilgan, kotib uni “Kulliyot” deb atagan.
Bu qo‘lyozma O‘zbekiston Fanlar akademiyasining Abu Rayhon Beruniy
nomidagi Sharqshunoslik institutining qo‘lyozmalar fondida 8931 raqamli
inventarda saqlanmoqda.
Shoirning boy adabiy merosi hali maxsus o‘rganilmagan. Ubaydiyning
o‘zbek tilidagi devonini dastlabki o‘rganish shuni ko‘rsatdiki, bu devon bizgacha
to‘liq yetib kelmagan. Unda qofiyasi “alif” ga oid 44, “qof” ga oid 13, “ng” ga oid
26, “l” ga oid 9, “m” ga oid 15, “n”ga oid 58, “yoy”ga oid 85 ta g‘azal mavjud
bo‘lgani holda “b”, “p”, “s”, “h”, “x”, “j”, d”, “r”, “sot”, “zot”, “itqi”, “izg‘i” kabi
harflarga oid g‘azallar yo‘q. Bu shuni ko‘rsatadiki, devonning kattagina qismi
yo‘qolgan.
Ubaydullaxon o‘zbek va fors adabiyotidagi yirik ruboiynavislardan
hisoblanadi. Uning o‘zbek va fors tilidagi ruboiylari 850 ga yaqin. Xususan,
o‘zbek adabiyotida ruboiyning Boburdan keyingi taraqqiyoti Ubaydullaxon nomi
bilan bog‘liq. Shoir she’rlarida o‘zbek tilining boy imkoniyatlaridan, o‘ziga xos
xususiyatlaridan mahorat bilan foydalangan.
Bizga uning uchala tilda yaratgan asarlari jamlangan 695 sahifadan iborat
“Kulliyot”i yetib kelgan. Uning 4-200-betlarida forsiy, 201-210-betlarida arabiy,
211-695-betlarida turkiy asarlari joylashgan.
15

“Sustlik tab’ning bo‘shashishiga sabab bo‘ladi va zehnni o‘tmaslashtiradi”
degan tamoyilga qat’iy amal qilgan Ubaydiy zamondosh ijodkorlarni h ar kuni ijod
bilan shug‘ullanishga da’vat etgan. Ularga rahnamolik qilgan.
Ubaydiyning ijodkor sifatida Xusrav Dehlaviy, Jomiy, Kotibiy asarlariga
ixlosi baland bo‘lgan. Adabiyotni teran anglagan. Tafalkkuri keng miqyosli
rivojlangan. Hatto, zamondoshlari xon bilan uchrashishdan oldin, imtihonga
borayotgan talaba kabi, ko‘p kitoblar o‘qib, she’rlar yodlab, yangi asarlar yaratib
borishga harakat qilishganini eslashadi. Chunki uning tafakkur ko‘lami
suhbatdoshidan chuqur bilimdonlikni, donishmandlikni taqozo qilar edi.
Ubaydiy mumtoz adabiyotning ko‘plab lirik janrlarida qalam tebratgan.
Ayniqsa, uning g‘azal, ruboiy, hikmat, tuyuq kabi janrlardagi mahorati diqqatga
sazovor.
Ubaydulloxon tasavvufga ham beqiyos muhabbati bor edi. Buni uning
she’rlaridan bilib olsak bo‘ladi. Shoirning tasavvufga bo‘lgan muhabbati va
so‘fiylarga bo‘lgan cheksiz e’tiqodi bilan ajralib turganligi uchun Faxriy Hirotiy
uni “darvesh kiyimidagi shoh” deb ta’riflagan bo‘lsa, Maxdumi A’zam u haqda
“darveshlarning muxlisi va e’tiqodmandi, ammo bu faqir dil-u jonining mahbubi”,
degan edi. Fitratning yozishicha: “ Bu odam o‘zining hukumat ishlariga
qaramasdan, shayxlik ham qilar edi. “Samarat ul-mashoyix”ning yozg‘aniga ko‘ra,
Ubaydulloxonning tariqat nisbati Avliyo Qoraxon otli bir shayx vositasi bilan
Hakim Sulaymon otag‘a boradir. Yolg‘uz bu qadar bilan qolmag‘an, o‘zi uchun
muridlar olgan. Jahr majlislariga ishtirok qilgan, uning o‘limi topilgan ta’rix
moddasin “zikrgu” (ya’ni, zikr etguvchi) dir. 26
Ubaydiy ijodida diniy-tasavvufiy
g‘oyalar yetakchilik qiladi: ularda islom
ta’limoti va so‘fiyona g‘oyalar targ‘ibi bilan bir qatorda , ilohiy va dunyoviy ishq
tarannumi, shoh va shoirlarning Olam va Odam haqidagi falsafiy mulohazalarining
badiiy talqinlari, charx-u falakdan, zamondan nokas kishilardan shikoyat
ohanglari,
26
Абдурауф Фитрат. Танланган асарлар. Уч жилддлик .2-жилд. – Т.: 2000.35-36- бетлар.
16

diniy bid’iatchilik tanqidi, pand-nasihat ruhidagi hasbi hol xarakteridagi she’rlarni
ko‘ramiz.
Shoir she’rlarida o‘zbek tilining boy imkoniyatlaridan, o‘ziga xos
xususiyatlaridan mahorat bilan foydalanadi. Ubaydiy she’rlarining tili soda, uslubi
ravon, fors-arab tilidagi so‘zlar nihoyatda oz, xalq jonli tiliga yaqin. Ubaydiy
o‘zbek va fors-tojik so‘z san’atidagi zabardast ruboiynavislardan hisoblanadi.
Uning bu ikki tildagi ruboiylari 850 ga yaqin. Xususan, o‘zbek adabiyotida
ruboiyning Boburdan keyiningi taraqqiyoti Ubaydiy nomi bilan bog‘liq.
Bu davr adbiyotida an’naviy mavzular davom ettirish barobarida, real hayot
tasviri, tarjimayi hol xususiyatlari asarlarga kirib kela boshladi. Bu holatni biz
nafaqat , Bobur balki Ubaydiy ijodida ham yorqin ko ‘ramiz. Bizni hayratga solgan
narsa siyosat maydonida o‘zaro raqib bo‘lgan bu ikki shoir g‘azallari, xususan,
ruboiylarining til uslubi va ifoda tarsi jihatidan favqulodda o‘xshashligidadir.
Albatta, g ‘oyaviy jihatdan ular orasida talay tafovut va ziddiyatlar mavjud.
Abdurauf Fitrat o‘zbek ruboiynavislarini Umar Xayyom bilan qiyoslar
ekan, faqat Boburnigina o‘xshatish mumkinligini aytib, shunday yozgan edi. “
Bobur ruboiylarida bo‘lgan ochiqlik, go‘zallik, soddalik Xayomga o‘xshaydir” . 27

Ubaydiy asosan Navoiydan ta’sirlangan, unga ergashgan bo‘lsa-da, uning
turkiy ruboiylari mazmunining g‘oyat teran, shuning barobarida ifoda tarzining
juda sodda, fikrning murakkab va ayni paytda ochiqligi, badiiy san’atlarga boy va
go‘zalligi, umidbaxsh dard va yorug‘ hasratlarga yo‘g‘rilgan jozib ruhi, ko‘ngilga
yaqin ohangi bilan Bobur ruboiylarini yodga solidi. Shoirning forsiy ruboiylarida
esa Umar Xayyom, Abusaid Abulxayr, Najmiddin Kubro, Hofiz Sheroziy,
Jaloliddin Rumiy, Pahlavon Mahmud kabi SHarqning mumtoz ruboiynavislar
ta’siri va ruhini his etamiz.
Ubaydullaxon qisqa, lekin mazmunli umr kechirib, 1540-yili 54 yoshida
olamdan o‘tadi va Buxoro yaqinidagi Naqshband majmuasida joylashgan Daxman
shohon (Shohlar daxmasi) dagi shayboniylar xilnomasiga dafn etiladi.
27
Абдурауф Фитрат. Танланган асарлар. Уч жилддлик .2-жилд. – Т.: 2000. 171- бет .
17

I.2. Shoir she’riyati va unda ruboiy janrining tutgan o‘rni. Ubaydiyning
o‘zbek tilidagi devonida 310 dan ortiq g‘azali mavjud. Ular mavzu jihatidan rang-
barang. Olam va odam bilan bog‘liq barcha masalalarga munosabatini ko‘ramiz.
Uning lirik qahramoni hayot mazmunini chuqur anglaydi. Shoh bo‘lishiga
qaramay, dunyoning o'tkinchi, yaltiroq jilvalariga aldanmaydi.
Insonni kamolga etkazuvchi asl maqsaddan chalg‘imaydi. Quyidagi g'azalda
shoir dunyoqarashining shu jihati o‘z ifodasini topgan:
Hosil-u kavn - u makon ko‘yungda bir xasdur manga,
Ushbu himmat ikki olam ichida basdur manga.

Ham kо ‘runmas er yuzi bir tirnoqchakim,
Yetti kо ‘k ayvoni bir toqi muqarnasdur manga. 28

Ubaydiy Qur’oni karim, hadisi sharif g‘oyalarini mukammal egallagan. Shu
sababli, u dunyo, hayot, tiriklik va inson mohiyatini teran mushohada etadi. Shoir
she’rlarida yetakchi mavzu ishq. U majoziy muhabbat haqida so‘z aytganda ham
ilohiy muhabbat nazaridan chetda qolmaydi. Shuning uchun, uning g‘azallaridagi
ishq tushunchasini ikkiga ajratib bo‘lmaydi. Fitrat Ubaydiyning shoirlik maqomi
haqida gapirib: "Ubaydulla shoir ham mutasavvuf shoirdir... Uning forscha bir
g'azali mashhur mutasavvuf Maxdumi A’zam tomonidan tasavvuf uslubida sharh
qiling'on”, 29
- deya baho beradi.
Ma’lumki, vahdati vujud, Olloh vasliga yetish tasavvuf ta’limotining bosh
g‘oyasi. Bu maqomga esa faqat ishq vositasi bilangina erishish mumkin. Shu
sababli, mumtoz adabiyotimizda ishqqa insonni ruhiy kengliklarga boshlovchi
vosita sifatida qaraladi. U barcha tor qafaslardan, g‘am-g‘ussalardan ko‘ngilni
ozod qiladi. Uni hurlikka oshno etadi. Ubaydiy lirik qahramoni ham olam va
odamni ana shu - jonbaxsh ishq vositasi bilan anglaydi. U orqali lahzalik
mavjudlik ustidan g‘alaba qozona oladi:
28
Қул Убайдий. Вафо қилсанг. «Туркий девон»дан намуналар. Нашрга таёрловчи А.Ҳайитметов -Т.: 1994.5-
бет. Mazkur kitobdan olingan keying parchalarning sahifasi kitob nomi bilan qavs ichida ko‘rsatib boriladi.
29
Абдурауф Фитрат. Танланган асарлар. Уч жилддлик .2-жилд. – Т.: 2000. 178- бет .
18

Ishqingda sening g ‘ulg‘ula olamg‘a solurmen,
Ishqing sipohi birla bu olamni olurmen.... (Vafo qilsang, 30-bet)
Yoki:
Shod aylab aning yodi bila xasta ко ‘ngulni,
О ‘zimni g ‘am-u g ‘ussadin ozod etadurmen. (Vafo qilsang, 31-bet)
Shariat ahkomlarining qattiq himoyachisi bo‘lishiga qaramay, shoirning
ayrim she’rlarida ishq zuhd-u vara’dan ustun kelgan ruhiy holatlar tasvirini ham
kuzatamiz:
Zuhd-u varaim daftarin, ey banda Ubaydiy,
Bir-bir qilibon, ishqida barbod etadurmen. (Vafo qilsang, 31-bet)
“Muzakkiri ahbob” tazkirasida shoirning bir forsiy g‘azali keltirilgan. Unda
lirik qahramon ko'nglidagi Ollohga ishqning qanchalar yuksak darajada ekanligini
his qilamiz. Ishq maqomining ramziga aylangan Robiya al-Adaviya haqidagi
rivoyatda muhabbati otashining balandligidan hayratda Ka’ba uning ziyoratiga
borgani e’tirof etiladi. Ubaydiy lirik qahramoni ham ishq rutbasida o‘zini shunday
yuksakda his qiladi. Va bu tuyg‘uni oshkor etishdan hayiqmaydi:
Bo ‘yi arbobi vafo az guli mo meoyad,
Ka ’ba zi on ro ‘ ba tavofi dili mo meoyad. 30

Mazmuni: Vafo ahlining hidi bizning guldan keladur, shuning uchun Ka’ba
ham bizni yurakni ziyorat etgani keladur.
Shoirning tasavvuf ta’limotidagi mavqeni “Muzakkiri ahbob” muallifi
shunday e’tirof etgan edi: “Tasаvvufda fikrlari mazmuni asosli va kuchli namoyon
bo‘lar, baland ma’nolarni dilpisand iboratlar bilan bayon qilar edi”. 31
Haqiqatan
ham, Ubaydiy lirik qahramoni o‘z fikrlarida sobit. O‘z maqomida mustahkam. O‘z
tanlagan yo‘lining to‘g‘riligiga ishonchi qat’iy. Soliklarga rahnamolik qilishga
qudrati, idroki yetarli:
30
Jumaxo‘ja N., Adizova I. O‘zbek adabiyoti tarixi (XVI-XIX asr I yarmi) / darsiik/. -T.: Innovatsiya-Ziyo, 2020.
1 42 -bet.
31
Ҳасанхожа Нисорий. Музаккири аҳбоб (форс тилидан Исмоил Бекжон таржимаси). - Т.: 1993 . 28-бет.
19

Dar biyoboni talab soliki gumgashta ba roh,
Ba sadoi jarasi mahmili mo meoyad...
Har kujo dardi dile hast, Ubaydiy, hosil
Ba tavofi dili behosili mo meoyad. 32

Mazmuni: Talab sahrosida adashib qolgan solik bizning karvonimiz
qo‘ng‘irog‘i tovushini eshitib yo‘lini topib oladi. Har qayerda dili dardli odam
boisa, ey Ubaydiy, bizning murodiga etmagan dilimizni tavof etgali keladur.
She’riyat - inson ruhiyatini, botinini talqin etuvchi maydon, ko‘ngil mulkiga
sayohat. Shu sababli Ubaydiy she’riyatida insonni anglash, uni tushunishga da’vat
etakchilik qiladi. Hatto, lirik qahramonning jinoyatchiga munosabati ham
o‘zgacha. U insonning jinoyatchiga aylanish sabablarini to‘g‘ri tushunishga
chorlaydi. Ularga ham insonparvarlik nuqtayi nazaridan yondashish lozimligiga
e’tibomi qaratadi. Uning boisini atrofmuhitdan, ijtimoiy hayot tarzidan izlaydi. Bu
esa bizni Ubaydiyning faqat shoir emas, balki shoh sifatidagi fazilatlaridan ham
boxabar qiladi:
Jinoyat ahliga kо ‘p ta 'na urmag‘il zinhor,
Yo‘q ul sifat kishikim, bo ‘lmag‘ay xiyonatsiz. (Vafo qilsang, 14-bet)
Naqshbandiylik tariqatining “Hush dar dam, nazar bar qadam” aqidasining
zamirida g‘animatlikni anglashga da’vat ham singdirilgan. Shundan kelib chiqib,
Ubaydiy she’rlarida mavjudlikni, insonni g‘animat bilish, uning omonatligini
anglash, qadrlash kabi tuyg'ular ham o‘z ifodasini topgan:
Diydor g ‘animat turur, ey telba Ubaydiy,
Diydoridin ayrilmaki, diydor topilmas. (Vafo qilsang, 14-bet)
Ubaydiy g‘azallaridagi o‘ziga xoslik rost tuyg‘ulaming kuylanishida
ularning samimiy, tabiiy ifodalar, tasvirlar orqali bayon etilishida ham ko‘rinadi.
Xalq jonli so‘zlashuv uslubiga yaqin iboralar, so‘zlar tizimidan mohirona
foydalanadi. Bu she’riyatidagi soddalik va samimiylikka bois bo‘ladi:
Meni zor etting, ey kо‘ngil, dame ul oy jamolig‘a
32
O‘sha asar, 142-bet.
20

Ilohi, sen dog‘i mendek birovg'a zor bo‘lg‘aysen. (Vafo qilsang, 27-bet)
Yoki:
Men kо ‘ngul dardig‘a yig‘larmen, ко‘ngul ham holima,
Men anga hayronmanu ul dog'i hayrondur manga. (Vafo qilsang, 7-bet)
Shoir g‘azallari qisqa hajmli. Asosan, 5-7 baytdan iborat. Ammo ularda
tugal va keng qamrovli, chuqur mazmunli fikrlar bayon etilgan. Ifoda uslubi o‘ziga
xos. Xalqona, sodda, aniq, hikmat va maqollarga monand xulosalar bayon qiladi.
G‘azallarida kutilmagan, jur’atli xulosalar keltiriladi. Birinchi misrada
keltirilgan tezisga ikkinchi misrada hayratomuz izohlar beriladi. Shoh
Ubaydiyning tabiatiga xos jasorat, jur’at g‘azallarida ham o'zini namoyon etadi.
Tavrimni dag‘i ne so‘rasin, zor Ubaydiy,
Yaxshi bila yaxshi-yu, yomon bila yomonmen. (Vafo qilsang, 28-bet)
Ubaydiyning “Ichinda” radifli haqiqiy ishq kuylangan g`azalida shoir ning
falsafiy-irfoniy, tasavvufiy qarashlari o`z in`ikosini topgan. G`azalda Yaratganning
(u Yor tarzida keltirilgan) jahon ichiga sig`masligi, ammo bu g`alati ekanligi, ya`ni
u birgina zarradek jon ichida makon tutishi, uning manzil makoni ko`ngil ekanligi
ta`kidlanadi:
Yoriki, ey rafiqim, sig`mas jahon ichinda,
Sig`maslig`i g`alatdur bir zarra jon ichinda.
Jon kibi sirin asrar istasang ko`ngulda oni,
Manzil anga ko`nguldur kavn-u makon ichinda 3 3
.
Yuqoridagi baytlar Alisher Navoiyning hamd g`azalida keltirilgan “Erur
paydolig`ing pinhon, vale pinhonlig`ing paydo, - misrasini yodga soladi.
Endi g`azalning davomiga e`tibor bersak, yurakning bir qatra qon ekanligi
ayondir, ammo ana shu bir qatra qon ichida daryo-daryo ma`nolar bor. Uning
jilvalanishiga ko`zimni solib (qarab) maydon ichida hayronu maftun bo`ldim:
Bir qatra qon ermish garchi ko`ngul valekin,
Daryo-daryo ma`no bor bir qatra qon ichinda.
33
Муҳаммад Абдуллоҳ Ҳамзахон ўғли, Ҳақ ошиғи. // “Тафаккур” журнали. 1996 йил, 4-сон, 9-бет .
21

Javlonu jilvasiga hayronu vola o`ldum,
Jilvasig`a ko`zumni solg`an javlon ichinda 3 4
.
Toki boshimni xatar maydoni ichida ko`rmaguncha unga jonimni tikkan oshiqman
desam, xatodir. Agar bo`stonu bog` gul isidan to`lar bo`lsa, u gulning isi emas, uni
guldan izlamang. U Yaratganning gulda zuhur etishidir:
Jonbozi oshiqimen desam agar g`alatdur,
Boshimni k`ormaguncha mahlak maydon ichinda.
Bo`stonu bog` agarchi gul isidan to`ladur,
Tobmang ani isini bog`u bo`ston ichinda 3 5
.
Men uning menga bergan dardlarini qabul qilib, darmon tilamay qo`ydim,
chunki uning bergan dardi mening darmonim ekan:
Qabul aylab dardini darmon tilarni qo`ydum,
Dardi emish darmonim doim darmon ichinda. 36

Agar ma`nolar istar bo`lsang, Qur`onga nazar solginki, kimki ma`no istar
bo`lsa, Qur`on ichida bordir:
Gar ma`one istarsan solg`il nazar Qur`onga,
Har kim ma`nokim istar, bordur Qur`on ichinda 3 7
.
Bu olamda orif yo`q demaginki, ma`rifat ahli ichida ajab-ajab oriflar bor:
Orif yo`qtur demagil, Qul Ubaydiy, bordurur,
Ajab-ajab oriflar ahli urfon ichinda 3 8
.
G`azal yana bir jihatdan kishini o`ziga tortadiki, har bir baytning birinchi
misrasida keltirilgan bir so`z yoki ibora ikkinchi misrada yana takrorlanib, uning
mohiyati ochiladi. Masalan:
Bir qatra qon ermish garchi ko`ngul valekin,
Daryo-daryo ma`no bor bir qatra qon ichinda.
Javlon-u jilvasiga hayron-u vola o`ldum,
34
O‘sha manba , 9- bet.
35
O‘sha manba , 9- bet.
36
O‘sha manba , 9- bet.
37
O‘sha manba , 9- bet.
38
O‘sha manba, 9-bet.
22

Jilvasig`a ko`zumni solg`an javlon ichinda.
Yoki:
Qabul aylab dardini darmon tilarni qo`ydum,
Dardi emish darmonim doim darmon ichinda.
Gar ma`one istarsan solg`il nazar Qur`onga,
Har kim ma`nokim istar, bordur Qur`on ichinda.
Shoir majoziy ishqni kuylagan g`azallarida ma`shuqaning shaklu shamoyili,
raftoriyu guftorini, hayotbaxsh lutfu nazokatiyu nozu karashmasini yangi
tashbehlar, so`z o`yinlari, ibora va tashbehlar bilan tasvirlaydi.
Shoir uchun yor visolini o`ylash g`am tunini munavvar etadi, jamolining
sham`i hijron kechasini yoritadi, yorning labi obi hayot o`rnini bosadi, to`bi
(yorning qaddiga o`xshatiladigan tik o`suvchi daraxt) qaddini emas, undan ham
o`tib toza niholi (yorning tik qaddi) tilaydi:
Furqat tuni ayyomi visolingni tilarmen,
Hijron kechasi sham`i jamolingni tilarmen.
Hayvon suyini Xizr ko`zim qoshida quysa,
Naylay ani, ko`zimga zilolingni tilarmen.
Gar jonu ko`ngul qilsa talab xolu xatingni
Men jodu ko`zing birla hilolingni tilarmen.
To`bi qaddini ko`rmaka firdavs aro kirsam,
To`bidin o`tib toza niholingni tilarmen.
Zulfingg`a Ubaydiy kabi ko`nglumni beribman,
Jonim qushidek donai xolingni tilarmen 3 9
.
G`azalning oxirigacha lirik qahramonning yoriga intilayotgandagi ichki
tuyg`ulari ana shunday oddiy so`z va iboralar, jozibali tashbehlar orqali
ifodalanadi. Shoir nazarida haqiqiy oshiq muhabbat yo`lida kuymog`i, fidoiy,
bag`ri biryon bo`lmog`i, so`zlari dardli, ko`zlari namnok bo`lishi zarur:
Ishqdin g`uncha kabi ko`ngli to`la qon kerak,
39
Ўзбек адабиёти. Мажмуа. 4 томлик, 3-том. - Т.: 1959. 152-бет .
23

Yuzi ham soriqu guldek yaqosi chok kerak.
Ishq jon bermaku bosh o`ynamoqu kuymakdur,
Oshiq ul ishlarida chobuku cholok kerak 4 0
.
Venger turkshunosi Y.Ekman “Ubaydiyning birinchi xizmati Chig'atoy
adabiyotida hikmat shaklini jonlantirishidadir”, - deb baho beradi. Fitrat ham XVI
asr adabiyotiga baho berar ekan, “Yassaviy maktabi saroygacha ko‘tarilgan”ini
ta’kidlab o‘tadi. Albatta, Ubaydiyning o‘zbek mumtoz adabiyotidagi o‘rni faqat
shu janr takomili bilan belgilanmasa-da, Ahmad Yassaviy zamonidan keyin to‘rt
asr kam qo‘llanilgan, aniqrog‘i, deyarli qo‘llanilmagan hikmat shoir ijodida yana
faol janrga aylanganini e’tirof etish lozim. Uning devoniga 1786 baytdan iborat
235 ta hikmati kiritilgan.
“Vafo qilsang” to‘plamida shoirning tuyuqlaridan ham namunalar berilgan.
Undan ushbu janrga mansub 5 ta asari joy olgan. Ularning barchasida shoirning
so‘z tovlanishlaridan, ma’noviy jilolaridan mahorat bilan foydalanganining guvohi
bo‘lamiz. U shakl va mazmunning mutanosib uyg‘unligiga erisha oladi. Teran
fikrlar, ko'lamdor xulosalami o‘ziga xos, yangicha tasvir tizimi vositasida
ifodalaydi. Tuyuqlar mavzu jihatidan ham keng qamrovli. Ularda dolzarb ijtimoiy
masalalar, mardlik va jasoratga chorlovchi komil axloqiy tushunchalar va
an’anaviy ishqiy kechinmalar o‘z ifodasini topgan. Ammo, Ubaydiy
“Kulliyot”idagi ayrim asarlar borasida ilmda munozarali fikrlar ham mavjud.
Jumladan, quyidagi tuyuqning muallifligi masalasida bir yagona xulosaga
kelishimiz uchun qo‘shimcha maxsus tadqiqotlar olib borish taqozo etiladi deb
o‘ylaymiz:
So‘g‘d ichinda o‘lturubtur yobular,
Yobularning mingan oti yobular.
Yobularning ilgidin el tinmadi,
Yobular tursin bu erda, yo bular.
40
Ўзбек адабиёти. Мажмуа. 4 томлик, 3-том. - Т.: 1959. 15 1 -бет .
24

Ushbu tuyuqda “yobular” so‘zi vositasida tajnis yaratilgan. Uch o'rinda uch
ma’noda (1-misrada urug‘ nomi, 2-misrada ot turi, 4-misrada “yoki bular”
ma’nosida) qoilanilgan. 1566-yilda yozilgan Hasanxoja Nisoriyning “Muzakkiri
ahbob” tazkirasida aynan shu tuyuq Shayboniy qalamiga mansubligi aytiladi va
to'liq keltiriladi. Noshirning e’tiroficha, tazkira muallif hayotligi davrida
ko‘chirilgan qo‘lyozma asosida nashr etilgan. Ubaydiy “Kulliyot”i esa 1583-yilda
Mir Husayn al-Husayniy tomonidan ko‘chirilgan. Manbalar jihatidan tazkira
qadimiyroq bo‘lsa-da, ammo shoir devoni asosliroq manba ekanligidan kelib
chiqib, mazkur tuyuq Ubaydiy qalamiga mansub bo'lishi haqiqatga yaqinroq,
degan xulosaga kela olamiz. Ubaydiyning muammo, lug‘z janrlarida ham nodir
salohiyat sohibi ekanligi haqida ma’lumotlar bor. U ularda asar yaratish
donishmandlik, noyob badiiy anglam va mahorat talab qilishini yaxshi tushungan.
Shuning uchun ham ularga adabiyotshunos olim nuqtayi nazari bilan baho beradi.
Uning fikrlari adabiyotshunosligimiz tarixini, janrlar o‘mi va taraqqiyotini
o‘rganishimizda ham muhim. Vosifiyning “Badoe ul-vaqoe” asarida quyidagicha
hikoya qilinadi: “Hazrati xon (Ubaydulloxon – V.N.) dedilar: Kotibiyning lug‘zlari
ко‘p. Hammasi tab’ga muvofiq va maqbul. Lug'z she’rning shunday nav’iki, tab’
tarozusida g ‘oyat mavzundir. Tab’i halol kishilarning unga mayli haddan ziyoddir.
Hazrati xon о 'z lug'zlaridan birini о ‘qidi... ”.
Ubaydiy mumtoz adabiyotdagi eng murakkab janrlardan biri muammo
aytish va echish usullarini ham mukammal egallagan. Buni quyidagi suhbat
jarayonidan anglash qiyin emas: "Shundan so'ng dedilar (Ubaydulloxon-V.N.):
muammolaringiz uslubi taxminan ma’lum bo‘ldi. Ko‘proq muammolaringizni
nomini topa olaman. Bir qancha yodda qolgan muammolaringiz bo‘lsa, xotirga
keltirib yozing. Muammolardan bir qanchasi (79 ta) yonimda edi. Hazrati xon
dedilar: yozgan nomlaringizni ko‘chiring. Men varaq boshidagi nomlarni miqroz
bilan ko‘chirdim va hazrati xonga topshirdim. Shu muammolardan o ‘n to'rttasi
nomini aytishga ehtiyoj bo‘ldi. Qolganini hazrati Ubaydulloxon nomsiz
topdilar…”.
25

Ubaydiy ko‘p shoirlarni o‘ziga ustoz deb bilgan, ularning asarlarini mutolaa
qilib, she’riyat sir-u sinoatini o‘rganib borgan. U, ayniqsa, Mavlono Kotibiyning
ijodiga ehtirom bilan qaragan. Uning asarlariga o‘zi ham, zamondosh shoirlari
ham naziralar, taxmislar yozishgan. Bundan Ubaydiyning she’riyatni, uning ko‘p
qirrali ma’no-mohiyatini chuqur his qiluvchi, nozikfahm shoir ekanligini
anglaymiz. Chunki Kotibiy haqida Navoyi “Majolis un-nafoyis” asarining 1-
majlisida hurmat bilan eslaydi. Unga "... aning asrindin bu kungacha anga g ‘olibi
mag ‘z she ’rning barcha uslubida kishi yo 'qtur ”, - deya yuqori baho beradi.
XVI asrdan keyingi o‘zbek adabiyotini tadqiq etgan adabiyotshunos olim
Fitratning “Bu kungi materiallarg'a ko'ra, Ubaydulloxonni bu davming eng yaxshi
shoiri, deb qabul qilishga to'g'ri keladi”, degan xulosaga kelishi bejiz emas. Chunki
u “she’r ilmlarida sohibi fan”ning - mahorat sohibi edi. Shoir she’riyatiga qilingan
qisqa sayohatdan ham ko‘rinib turibdiki, asarlari mazmuni, ma’no jihatidan
qanchalik serko'lam bo‘lsa, badiiy mahorat nuqtayi nazaridan ham shunchalik
takrorlanmasdir.
Shoir she’riyat taqsinga sazovordir. Ayniqsa, uning ruboiylarida olam-olam
ma’no mujassam. Har bir ruboiysi o‘ziga xos mavzuga, ma’noga, badiiy tasvir
vositalariga ega. U ruboiy janrida faqat son jihatidan emas, balki mazmun, mohiyat
jihatidan ham o‘quvchini hayratga soladigan asarlar yarata olgan. ravishda
mavzusiga ko‘ra uch turga bo‘lamiz: 1. Oshiqona 2. Axloqiy-didaktik 3. Orifona
yo'nalishdagi ruboiylar.
Ma’lumki, mazkur mumtoz janr talabiga ko‘ra, uning tarkibi 4 qismdan tashkil
topadi. Ammo har doim ham ularning hammasi ishtirok etavermasligi mumkin:
l.Tezis –ruboiyning 1-misrasi, unda ruboiyda aytilmoqchi bo‘lgan fikr, mavzu
bayon etiladi.
2.Antitezis - 2 -misrasi , birinchi misraga parallel muqobil fikr keltirilad .
3.Moddayi ruboiy - to‘rtinchi misrani bog’lovchi ko'prik vazifasini bajaradi.
4. Sintez - ya’ni xulosalovchi, yakuniy misra.
26

Ko‘rinadiki, shoir ruboiylari ham kichik hajmga ega bo'lishiga qaramay,
o'quvchi diqqatini jalb etuvchi tugun, fikr va tuyg‘ular rivoji, yechimdan iborat
o'ziga xos kompozitsiyaga ega. Dastlab muxlisda fikr va savollar uyg'otuvchi
tezislar o‘rtaga tashlanib, so‘ng asosiy xulosa bayon etiladi. Bu ruboiydagi
mantiqiy yaxlitlikni, izchil bog‘liqlikni ta’minlaydi:
Bulbulg‘a dedimki, gul yana so'lg ‘usidur,
Ко‘nglung g‘amu anduh bila to‘lg‘usidur.
Bulbul dedi: Ey do'st, - manga nola qilib, -
Taqdiri xudoy ne bo‘lsa, ul bo‘lg ‘usidur. (Vafo qilsang, 42-bet)
Ushbu ruboiyda savol-javob usulini qo‘llash chuqur ruhiy dramatik manzarani
ifodalash, timsollar qiyofasini oydinroq yoritish imkonini bergan. Shoir inson
tabiatining ziddiyatli kechimlarini tabiiy tasvirlashga erisha olgan.
Xullas, t arixda o‘tgan hukmdorlar ichida ilm-u fan, adabiyot va madaniyatga
e`tibor bergan, nafaqat e`tibor bergan, o‘zi ham jiddiy shug`ullangan kishilar juda
ozchilikni tashkil etadi. Ubaydulloxon Ubaydiy ana shunday noyob fazilatli
hukmdor bo‘lib, uning hayot yo‘li va ijodi ibratlidir. U 54 yillik qisqa, lekin
mazmunli umri davomida o‘zidan katta hajmli va go‘zal adabiyot namunalarini
qoldirgan.
27

I I . B O B . U B A Y D I Y – R U B O I Y N A V I S S H O I R
II.1. Ubaydiy ruboiylarining mavzu ko‘lami va g‘oyaviy yo‘nalishi.
Ubaydiy ruboiylarining tili tili ravon va go‘zal, mazmuni keng va teran. Ular
dunyoning past-u balandini ko‘rgan , hayotning butub achchiq- chuchugini totgan,
inson fe’lining turfa tuslanishlarini obdon o‘rgangan, ilm-u zohir va ilm-u botinni
o‘zida mujassam etgan olim ba orif insonning qalbidan qaynab chiqqan
hikmatlardir.
Diniy va tasavvufiy mazmundagi ruboiylar o‘z salmog‘iga ko ‘ra shoir
ruboyiyotining asosiy qismini tashkil etadi. “Tasavvufdagi fikrlari mazmuni asosli
va kuchli namoyon bo ‘lar, baland ma’nolarini dilpisand iboratlar bilan bayon qilar
edi” 41
,- deydi bu haqda Hasanxoja Nisoriy shunda deydi.
Ubaydiyning islomiy mavzudagi ruboiylarida yer-u ko‘kning sohibi bo‘lgan
Parvardigori olam ulug‘lanadi, unga munojot qilinadi, islomiy g‘oyalar targ‘ib
etilib, shariat ahkomlarini bajarishga chaqiriladi. Ular orasida Soh ismoil Safaviy
boshliq shialar – rofiziylar, qizilboshlar qoralanib, kofirlar, bid’atchilar sifatida
mazammat etilgan namunalar ham ancha muncha bo‘lib, bu bilan shoir mazkur
toifaga qarshi jihod qilishga, shu tariqa sohtalashtiruvchi, buzuvchilardan
tozalashga da’vat etadi.
Ubaydiyning so‘fiyona ruboiylarida oriflar, darveshlar, so‘fiylar, umuman
ahli dil ulug‘lanadi, ilohiy mahbuba ta’rif-tavsif etilib, hijron va visol xususida
so‘z yuritiladi, ko‘plab tasavvufiy g‘oyalar bayon qilinadi. Shoir bu toifaga havas
bilan qaraydi, ulardan ibrat olishga chaqiradi bu najib insonlarga ham Haq, ham
xalq siri ayon, ular Olloh yo‘lida ikki dunyoni unutgan zotlar, deb araydi va o‘zi
ham ularga o‘xshagisi keladi.
Ayrim ruboiylarida esa, dastlab, chuqur mazmunli hayotiy xulosa berilib, keyin
undan lirik qahramon ruhiyatini sharhlash uchun foydalanadi:

41
Ҳасанхожа Нисорий. Музаккири аҳбоб (форс тилидан Исмоил Бекжон таржимаси). - Т.: 1993. 28-bet.
28

Ey yor, kо ‘ngul ishini buzub bo ‘lmaydur,
Ag ‘yor jafosig ‘a to ‘zub bo ‘lmaydur.
Har necha uzay kо ‘nglumni dermen sendin,
Sendek kishidin kо ‘ngul uzub bo ‘lmaydur. (Vafo qilsang, 84-bet)
Ko‘ngil - tilsim. Uni anglash mushkul. U har doim ham insonl xohishiga
bo‘ysunavermaydi. Shoir ana shu murakkab mavjudlikning asrorini anglashga
intiladi. Xususan, so‘nggi ikki misrada uning bosh g'oyasi ifodalanadi. Mahorat
bilan qo‘llangan so‘zlar tizimi inson sirli olamini butun ziddiyati bilan, sinoati
bilan tasvirlashga imkon yaratadi.
Ubaydiy ruboiylarida ko'proq faylasuf shoir sifatida namoyon bo'ladi. U
olam, odam va Olloh munosabatlari borasida chuqur mazmunli fikrlami bayon
etadi. Shoir bulami bir butunlikda - yagona xilqat sifatida idrok qiladi. Ulami bir-
biridan ayro tasavvur etolmaydi:
Sendan rizo ко 'zlagan Ubaydullohdir,
Luffing so ‘rab bo 'zlagan Ubaydullohdir.
Har ikki jahonda ко ‘zu ко ‘ngul birlan
Sendan seni izlagan Ubaydullohdir. (Vafo qilsang, 87-bet)
Ubaydiyning shoir sifatida ma’naviy olami juda yuksak. Uning o‘zi podshoh
bo'lishiga qaramay, oshiqlik va darveshlikni shohlikdan ustun qo‘ya oladi:
Gar bo ‘lsa ziyoda qayg ‘uga eshligimiz,
G ‘am dastidan bexudligu behushligimiz,
Ollohga shukr, afzal erur shohlikdan,
Ey darveshlar, hamisha darveshligimiz! (Vafo qilsang, 94-bet)
U oshiqlarning, so‘filarning kamalakday seijilo ruhiy dunyosini teran idrok
qiladi. Ularni qadrlaydi va yuqori baho beradi:
Ul qavm asiri dog’ hijrondirlar,
Tuproq bilan yakrang-u yaksondirlar.
Darvesh kabi bo ‘lsa-da ular suvratda,
Ma’no olamida shoh-u sultondirlar. (Vafo qilsang, 95-bet)
29

Dunyoning o‘tkinchiligini, hayotning mazmun va maqsadini anglashning
o‘zi noyob fazilatdir. Chunki inson shunda to‘g‘ri yo‘ldan adashmaydi. Jahonni
egallagan Iskandar ham hayotining so‘ngida ko‘nglida bir bo‘shliqni his etganki,
insoniyatga ibrat chun tobutdan bo‘sh qo‘lini chiqarib qo‘yishni vasiyat qilgan. U
anglab etgan xatosining keyingi avlod hayotida qaytarilmasligini istagan. Ubaydiy
ham xuddi shunday o‘z tajribalaridan, kechinmalaridan saboq berishni muhim deb
hisoblaydi:
Hukmingda magar mamlakati Misru Yaman,
Farmoningda mulki Xitoy hamda Xo ‘tan,
Bor boyligini y ig ‘sang-da eryuzining,
Ey shoh, jahondan etasan bitta kafan! (Vafo qilsang, 85-bet)
Keyingi ruboiy ham Tangri karamidan umid qilgan holda
Movarounnnahrdan tashqari har tomondan bo`lgan shaharlarni olishni orzu qilgan
holda yozilgan:
Ey do`st, o`tub Marv ila Moxondin,
Olib xabare Mashhad ila Domg`ondin.
Tengri karami birla o`tub ondin ham
Olg`umizdur o`lja Qumu Koshondin ( Diydor orzusi, 113).
Har bir sulolada boshboshdoqlik bo`lgani kabi shayboniylar ichida ham
o`zaro taxt talashishlar bo`lgan. Keyingi ruboiy ana shunday, o`zining ishlariga
mubtaloyu na podsholik ishiga, na el koriga yaraydigan qarindoshlaridan nolib
yozilgan ko`rinadi:
Qardoshlarekim podshodur borisi,
O`z ishlari birla mubtalodur borisi.
Borisi bo`lub ne ishga, ne elga yaror,
Bosh boshqa, ko`zga balodur borisi ( Diydor orzusi, 128).
Ubaydiyning “Forsiy devon”ida ham o`ttizga yaqin shu mavzuda yozilgan
ruboiylari bor. Xususan, bir ruboiyda Haq dushmaniga mehribonlik qilib, Hirot
30

haqqiga beimonlik qilgan, uning dastidan Hirot vayron bo`lgan Ishoqi Siyovushiy
haqida gap boradi:
Ishoqi Siyovushiy yomonlik qildi,
Haq dushmaniga u mehribonlik qildi.
Hirot u tufayli bo`ldi vayronu xarob,
Haqqiga Hirotning beimonlik qildi ( Diydor orzusi, 185).
Ubaydiy ruboiylari ichida Hirot, uning tabiati, bog`lari, go`zallari; shaharni
olish orzusi, bu qadimiy shaharning bo`yin egganligi, unga xon bo`lganligi
haqidagilari ko`pchilikni tashkil etadi. Xususan:
Bo`lmay turib, ey yor, hanuz xoni Hirot,
Boshim bezamay afsari sultoni Hirot.
Aqlu hushim oldilar Hirot hurlariyu
To`ldi bu dilim ohiga osmoni Hirot (Diydor orzusi, 233) .
Yoki:
Ey dil, kezamiz olib Hirot yoshlarini,
Endi bu shahar bog`lari, suv boshlarini.
Ul “Bog`i xiyobon” ichra bir davra tuzib,
Soqiy qilamiz Hirot qalamqoshlarini (Diydor orzusi, 233).
Quyidagi ruboiyda shoir hayotda katta maqsadlar bilan yashash haqida fikr
yuritadi. Ya`ni, kishi hech kimga bilinmasdan, hech bir ish qilmasdan, shunchaki
yashashi emas, yo oshiq bo`lib, yo porsoyu zohid bo`lib, yoki hamma narsadan yuz
o`girgan qalandar bo`lib, yo podsho bo`lib yashasa deydi shoir:
Yo bir sanameg`a mubtalo bo`lsa kishi,
Yo zohidu shayxu porso bo`lsa kishi.
Yo bo`lsa bori nimarsadin ozoda,
Yo borcha ulusqa podsho bo`lsa kishi (Diydor orzusi, 132) .
Yana bir ruboiy ham xuddi shu ohang va mazmunda yozilgan:
Yo olam ichinda komron o`lsa kishi,
Yo fathu zafarg`a haminon o`lsa kishi.
31

Yo yursa o`z holig`a darvesh blub,
Yo borcha ulus ustida xon o`lsa kishi (Diydor orzusi, 133) .
B i r r u b o i y s i d a s h o i r n o s h u k r k i s h i n i n g o ` z i d a n g i n a q i l m a s d a n
p o d s h o d a n h a m , q i y i n c h i l i g u h a r n a r s a d a n h a m , X u d o d o ` s t i y u ,
X u d o d a n h a m n o l i s h i h a q i d a y o z a d i :
N o s h u k r k i s h i p o d s h o d a n n o l i g a y ,
H a r m e h n a t u r a n j u b a l o d a n n o l i g a y .
H a q d u s h m a n i u – h e c h g i n a q i l m a s o ` z i d a n ,
H a m d o ` s t i X u d o y u h a m X u d o d a n n o l i g a y ( Diydor orzusi,
1 8 1 ) .
Inson yuragida ezgulik va yovuzlik qutblari mavjud. Yovuzlik g'olib bo‘lgan
vujud qo‘rqinchlidir. Chunki u faqat o‘zini emas, balki atrofdagilarni ham
anashunday holatga tushishdan xavotirda. Uning she’riyatida olam mohiyati
haqidagi falsafiy mushohadalar bilan bir qatorda, ana shunday oddiy insoniy
iztiroblar, dard-u armonlar ham o‘z ifodasini topgan:
Ey dil, meni na dev-u, na dard qo‘rqitgay,
Yo ayb-u gunohlar beadad qo ‘rqitgay,
Olamda bulardan sira yo 'q xavfim, lek
Do‘st kо‘nglidagi kin-u hasad qo‘rqitgay. (Vafo qilsang, 85-bet)
Shoir lirik qahramoni dunyoning mayda tuyg‘ularidan bezganda, undan xalos
bo‘lish yo‘lini izlaydi. Yorug1 xayollar, nurli manzillar sari intiladi. Ishqqa
xaloskorlik vositasi sifatida umidvor boqadi:
Tokay bu zamon g ‘amidan afsona bo ‘lay,
Afsonayi har oqil-u farzona bo‘lay.
Oshiq bo ‘la-yu ikki jahondan kechibon,
Bir laylisifat ishqidaparvona bo‘lay. (Vafo qilsang, 95-bet)
Shoir lirik qahramon qiyofasini ishqning turli ruhiy pog‘onalarida talqin etadi.
Ba’zan majoziy mehru muhabbat tasviriga, ba’zan esa Ollohga bo‘lgan ishq, imon,
e’tiqod tuyg‘ulariga duch kelamiz. Ba’zan ishqning eng yuksak po‘rtanalarida
32

bexud-u behush, o‘zini unutgan oshiq kechinmalari bayonini ko‘ramiz. Ularda
mashrabona ruh va uslub ustuvorligining guvohi bo‘lamiz:
Davron g ‘amidan zarracha g ‘am yo ‘q menda,
Charx aylanishidan-da alam yo ‘q menda.
Ishqingda yo ‘qotmishman о 'zimni andoq,
Parvo senga ham, о ‘zgaga ham yo ‘q menda. (Vafo qilsang, 8 7 -bet)
Ubaydiy lirik qahramoni komil axloq targ‘ibotchisi. Himmat, muruvvat, rahm-
shafqat, vafo-sadoqat kabi ezgu fazilatlar sohibi sifatida tasavvur qoldiradi.
Insonlarni bir-birini g‘animat bilishga, har doim o‘zaro yaxshiliklar sog'inishga
da’vat qiladi. Shoir she’rlarining umumbashariyligi, insonparvarligi ham ana
shunday g‘oyalarida namoyon bo‘ladi. U iymon salomatligida, asl maqsadga
yetishishnida insonni qadrlashda, uni anglashda deb biladi:
Muhtojga qayish - asli karomat shuldir,
Bir ishki, yo ‘q ortida malomat - shuldir.
Har ikki jahonda, soliko, imonni
Qutqaruvchi chin rohi salomat shuldir. (Vafo qilsang, 8 8 -bet)
Biz Ollohga muhabbat qo‘yishni, ko‘nglimizdan unga makon ajratishni
ba’zan tor mistik doirada tushunamiz. Ammo, unga ishqimiz riyosiz, sof bo'lsa,
bizni u ko‘p kulfatlardan omon saqlaydi. Qalbimizni qullikdan ozod etadi. Bizni
loqaydlik va g‘aflatdan hushyorlantirib, ko‘nglimizga tiriklik va hayot baxsh etadi.
Shoir lirik «men»i ham xuddi shunday fikrda:
Kim Haqni unutsa - о ‘sha g ‘ofil bo 'lgay,
Kо ‘ngli о‘lar-u, tuproq ila gil bo 'lgay.
Kim ко‘ngliga Haq yodi bila bersa hayot,
Ul ikki jahonda barhayot dil bo‘lgay! (Vafo qilsang, 8 8 -bet)
Ko‘rguz manga ul sho‘x vafosin, yo Rab!
Ko‘rguzma aning manga jafosin, yo Rab!
Yo Rab, ne duo qilursen – o‘z lutfung ila
33

Bu qulnung ijobat et duosin, yo Rab. 42
Ubaydiy qalamiga mansub ushbu ruboiyda diniy motiv yetakchilik qiladi.
Chunki 1, 2 va 4-misralar oxirida qofiyalanib kelgan “yo Rab” so‘zi Tangri taologa
qilingan murojaatni anglatadi. Shoir ruboiysida Yaratgandan yorning sho‘x
vafosini unga ko‘rguzishini, aksincha, yor jafosini unga ko‘rsatmaslikni tilamoqda.
Birinchi va ikkinchi misralardagi “vafo” va “jafo” so‘zlari qofiyadosh bo‘lish bilan
birga, zid ma’noli so‘zlar (antonim) hisoblanadi. Bu bilan Ubaydiy she’rda tazod
san’atini qo‘llagan. Ubaydiy ruboiy oxirida Alloh azza va jallaga qul bo‘lgan
bandaning duosini ijobat et, deya munojaat etmoqda. Mumtoz o‘zbek she’riyatida
tasavvufiy masalalar hamda sof e’tiqodni jo qilish mavzusi juda keng tarqalgan
xususiyatdir. Ubaydiy ham oldingi davrda yashagan barcha mutasavvuf shoirlar
ijodini davom ettirgan holda ruboiy va g‘azallarida shu an’anaga amal qilgan.
Alloh Taoloning yaka-yu yagonaligi va barcha ishlardan ogohligi haqida
bo`lib u quyidagicha:
Ul Podshoheki barchadin ogahdur,
Bizdin emas tunu kunu hamrahdur.
Ichu toshimiz ichida sulton doim
SHahanshahi «lo iloha illallahdur» (Diydor orzusi, 38).
Quyidagi ruboiy ham Tangrining sifatlari haqida bo`lib, shoir unda Allohning
pinhon-u zohirdan ogohligi, jon rishtasidan ham yaqinligini ta`kidlab, tinglovchiga
uni o`zingdan yiroq tutmagin deya nasihat qiladi:
Alloh ko`ngul sirridin ogoh erur.
Ixfoyu xafiy zohir anga oh erur.
O`zingdin iroq ko`rmaki, payvasta sanga
Jon rishtasidin yaqinroq erur (Diydor orzusi, 51).
Yana bir ruboiy Yaratganning har yerda hozir-u, barcha sirlarga nozirligi, uning
har nega qodirligi haqidadir:
42
Mannopov I., Inomov S. U baydiy she’riyatida ruboiy janrining roli va ahamiyati.// Oriental Renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences. 2022, November. www.oriens.uz . 422-bet.
34

Hozir ko`rungiz Xudonikim hozirdur,
Olimdur-u asroringg`a ham nozirdur.
Dam urma aning qudrati bobidakim, Ul
Har ne qilayin desa, qilur – qodirdur. (Diydor orzusi, 80).
Shoirning yana bir ruboiysida Allohning har bandaga hamrohligi, berguvchi
ham olguvchiligi, xor qulguvchi ham aziz etguvchiligi haqida fikr yuritiladi:
Yoring Ul - u faryodingga ham etguvchi Ul,
Faryoding ila fig`oning eshitguvchi Ul.
Berguvchi ham Ul mulkni, olg`uvchi dag`i,
Xor aylaguvchi-yu ham aziz etguvchi Ul (Diydor orzusi, 80).
Shu mavzudagi keyingi ruboiy tasavvufiy ruhda yozilganligi bilan ajralib turadi.
SHoir unda Tangri dunyo istagan kishiga dunyo, jannat tilagan kishiga jannat
berishini, bularni (dunyo va jannat) qo`yib O`zini istaganga Qurbat eri –
Lomakonda bir go`sha beradi, degan fikrni ilgari suradi:
Dunyo tilaganga Tangri dunyo bergay,
Uqbo 4 3
tilagan kishiga uqbo bergay.
Onlarni qo`yub, kim oni istar – anga
Qurbat 4 4
y eri – lomakonda 4 5
ma`vo bergay (Diydor orzusi, 138) .
Ubaydiyning forsiy devonidagi yana bir ruboiysi odam bolasining bu olamga
kelishidan maqsadi nima ekanligi haqida bo`lib, inson bu jahonni tomosha qilish
uchun emas, Uning jamolini ko`rish uchun keladi degan fikrni ilgari suradi:
Biz kelmadik olamga faqat istab jon.
Yo surgali do`stlar ila davru davron.
Biz bunda jamoling ko`rgali kelganmiz,
Bas , maqsadimiz emas tomoshai jahon (Diydor orzusi, 174) .
Shoirning yana bir ruboiysi bu dunyo hoyu havaslari, nafsni deb, qimmatli
umrning o`tib ketganligi haqida bo`lib, unda ezgu ishlarimizga nafs mone`lik qildi,
43
U q bo – jannat
44
Qurbat yaqinlashish, yetishish
45
Lomakon – makonsiz. Xudoning sifati
35

o`tkinchi jahon ayshlariga qanoat qildik, Alloh yo`lida bir ish qila olmadik,
qimmatli umrimiz zoe` bo`ldi deya afsuslanadi:
Ezgu ishimizga nafs mone` bo`ldi,
O`tkinchi jahon ayshiga qone` bo`ldi.
Afsuski, bir ish qilmadik Alloh yo`lida,
Qimmatli hayot shu xilda zoye` bo`ldi (Diydor orzusi, 184).
Yana bir ruboiyda shoir Allohga iltijo qilib, vaslingga yetkazib, meni xos
aylagin, hajring g`amidan xalos aylagin, mahramlar ham xoslar bilan suhbat
tuzadi, karamingni ko`rsatib, O`zingga xos aylagin, deydi:
Vasling harami ichinda xos ayla meni,
Hajring g`ami bandidin xalos ayla meni.
Xoslar ila suhbat tuzadi mahramlar
Ko`rsat karam-u, O`zingga xos ayla meni (Diydor orzusi, 218).
Ubaydiyning bir ruboiysida odam bolasining xatokorligi, gunohkorligi
ta`kidlanib, Tangri avf etmasa, ajab rasvolik bo`ladi, deya fikr bildiriladi:
Ey diyda, degil, qarog`da nur, ro`shnolik,
Ey aql, dema na xush donolik.
Biz jumla gunohkoru xatokorlarmiz,
Avf etmasa Ul, bo`lgay ajab rasvolik (Diydor orzusi, 164).
Bir ruboiyda yana vahdat masalasi ko`tarilgan. ya`ni, tasavvufda solik
nimaga nazar tashlamasin, o`sha narsaning o`zini emas, balki unda Haqni ko`radi.
Hamma narsa Allohdan degan qarashga asoslangan bu ta`limot tasavvufda vahdat
ush-shuhud deb ataladi:
Ko`rgum u safo ahlida bir nuri safo,
Ko`rgum u nuri safo kabi mehru vafo,
Har lahza basirat ahli 4 6
yanglig`,
Ko`rgum nimaga boqsam O`zungni tanho (Diydor orzusi, 205) .
Quyidagi ruboiyga e’tibor qaratsak:
46
Basirat ahli - valiylar
36

Sabr etsa kishi, murodig‘a yetgusidir,
O‘zini sabur ahlidin etgusidur.
Sabr etmakidin anga yetib xurramliq,
G‘am xayli aning xotiridin ketgusidur. 47
Ushbu ruboiyning bosh mavzusi esa sabrdir. Ma’lumki, sabr fazilati
insonga berilgan eng yuksak ne’matlardan biridir. Inson boshiga biror musibat
kelsa sabr qiladi, moliyaviy yoki ruhiyi qiyinchiliklarga duch kelsa yana sabr
qiladi. Agar sabr bo‘lmaganda insoniyat allaqachon tushkunlik va razolat
botqog‘iga botib, bir-biridan tinimzsiz alam oladigan darajada tubanlashib ketgan
bo‘lar edi. Ubaydiy ham ruboiysida sabr qilgan kishining murodiga yetishi, o‘zini
sabur – sabr qiluvchilar ahlida qilmog‘i haqida fikr berilgan. Ruboiyning uchinchi
misrasidagi “xurramliq”, ya’ni xursandchilik so‘zi oxirgi misradagi “g‘am” so‘ziga
nisbatan qarshi ma’noni anglatib bu yerda ham tazod san’atini vujudga keltirgan.
Darhaqiqat, sabr qilgan kishi boshidan g‘am-alamlar ketishi, boshiga xursandchilik
yetishi rost gap.
Yetkurdi Nabiy payom: “Ollohu ahad!”
Ummatlarga salom: “Ollohu ahad!”
Nozil bo‘ldi hiynig‘a ro‘za oyi,
Qur’onkim erur kalom: “Ollohu ahad!”. 48
Ushbu ruboiyda esa tavhid g‘oyasi yetakchilik qilgan. Tavhid – bu Alloh
taoloning yagonaligiga iymon keltirish, unga shirk keltirmaslik va Alloh qudratli
zot ekanligini e’tirof etish. Ruboiyning ilk misrasida Nabiy alayhissalomning
ummatlariga payom (mujda, xabar) keltirgani ta’kidlangan. Ikkinchi misrada esa
bu xabarning ummatlarga salom ekanligi aytilgan. Ushbu xabar va salom esa
Ollohu ahad”, ya’ni “Alloh yagona” kalimasi ekanligi aytilmoqda. Ubaydiyning
yoshlikdan tasavvuf namoyondalaridan saboq olganligi uning ruboiylarida aniq-
ravshan bilinadi. Negaki bu she’rlarda Allohning yagonaligi, unga qilingan
47
Mannopov I., Inomov S. U baydiy she’riyatida ruboiy janrining roli va ahamiyati.// Oriental Renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences. 2022, November. www.oriens.uz , 422-bet.
48
O‘sha asar, 422-bet.
37

munojotlar, faqat undangina panoh tilash va undan umid qilish lozimligi bot-bot
tilga olinadi. Ruboiyning oxirgi misralarida ro‘za oyida nozil qilingan Qur’oni
Karimning tavhid g‘oyasiga tayanch ekanligi ta’kidlab o‘tilgan.
Mardona bo‘lub g‘amima, ey pokzamir,
Har necha Vazir ahli qilsa tadbir.
Oz kunda ko‘rungki, bot nigunsor bo‘lub,
Bo‘lg‘usidurur zer-u zabar shahri Vazir. 49
Shoir va hukmdor Ubaydiy ruboiylarida tavhid, kalom ilmi va hadislarga
murojaat bilan birga ijtimoiy-siyosiy masalalarga ham alohida e’tibor qaratilgan.
Yuqoridagi ruboiyda Ubaydullaxonning Buxoro xoni sifatida Xorazmning vazir
shahriga qilgan yurishi haqida gap ketadi. Tarixdan ma’lumki, XVI asr boshlarida
Movarounnahr mintaqasi Xiva xonligi va Buxoro xonligi deb atalgan ikki o‘zbek
davlatiga bo‘linadi. Bu ikki davlat bir-biri bilan tinimsiz urush olib borar,
kurashlarda yuzlab begunoh insonlar qurbon bo‘lardi. Ana shunday yurishlardan
biri 1537-1538-yillarda Buxoro xoni Ubaydullaxonning Xivani bosib olish uchun
olib borgan yurishidir. Bu yurish natijasida Xorazmning bir qancha yirik
markazlari vayron etiladi, Xiva xoni Avaneshxon va uning oilasi qatl qilinadi,
Xorazm xalqiga zulm ortadi. Ruboiyda ham Xorazmdagi vazir shahri qanchalik
chora-tadbir qilmasin, tez orada yer bilan yakson etilishini ta’kidlamoqda. Bu
she’rda Ubaydiyning hukmdorlik sifatlari yaqqol ko‘zga tashlanadi. U mintaqani
yagona davlatga birlashtirishga harakat qiluvchi, bu yo‘lda barcha raqiblarga
nisbatan shafqatsiz, dushmanga qattiqqo‘l, harb ilmi va siyosatda ehtiyotkor va
mohir ekanligini anglash mumkin.
II.2.Shoirning badiiy mahorati. Shoir she’rlari, avvalo, so‘zlar
xazinasining o‘ziga xosligi bilan ajralib turadi. Ifoda usulining sodda, xalqonaligi
uni dillarga yaqin etadi. Asarlarini o‘qir ekanmiz, bizga tanish tuyg‘ular tasvirini
ko‘ramiz, hammaga ma’lum kechinmalaming musavvirona noyob chizgilariga
duch kelamiz:
49
O‘sha asar, 423-bet.
38

G 'uncha kabi paykonliq о ‘qi ко ‘ngluma etgach,
Paykonin aning oh о‘qi birla tarotibmen ( Vafo qilsang, 32-b).
Kishi yuragi siqilganda “oh” tortishini shoir naqadar chiroyli sharhlab
bergan! Gap, asosiy timsol - g‘unchadek ko‘ngul haqida boryapti. Bu timsol
yumuqlik. Undagi ozorlar - o'qlar. Yurakka yengillik berish uchun “oh” tortiladi.
Shoir shu holatni o‘ziga xos timsollar va so‘zlar tizimi vositasida izohlayapti:
g‘unchadek siqiq ko‘nglimga yetgan o‘qlarni “oh” tortish orqali tarqataman,
chiqarib tashlayman. Xalqona hikmatlarning, ifodaning ustuvorligi shoir
she’rlariga tabiiylik bag‘ishlaydi:
Men ko‘ngil dardig'a yig'larmen, ko'ngil ham holima,
Men anga hayronman-u ul dog'i hayrondur manga. ( Vafo qilsang, 7 -b)
Har ko‘ngil - bir tilsim. Uni to‘liq anglash mushkul. Shuning uchun ham xalq
“bo'yimday bo‘y topdimu ko‘nglimday ko‘ngil topa olmadim”, deya afsus
chekkan. Haqiqatan ham, hayotni murakkablashtiradigan, kishilami azoblaydigan
narsa bu - ko‘ngil dardi, uni anglamaslik iztirobi. Yuqoridagi baytda shoir xuddi
ana shu ruhiy g‘alayonni tasvirlaydi. Shoir tomonidan so‘zlar tizimi shunday
tanlanganki, ular lirik “men”ning ichki kechinmalarini juda teran talqin eta olgan.
Ma’lumki, she’riyat inson ruhiyatini, botinini talqin etuvchi maydon, ko‘ngil
mulkiga sayohat. Unda kamalakday rangin tuyg‘ulami his etamiz. Shoir
she’riyatida kechinmalaming noyob talqinlarini mumtoz adabiyotda keng
qo'llangan badiiy san’atlar vositasida mahorat bilan ifodalanganini ko‘ramiz:
Uzorini yoshurub. gulni tashladi “Ol ” deb,
Ne ol etar manga ul sarvi gul uzori bila. 50
Ushbu baytdan dastlab mahbubaning tashqi qiyofasi – sarv kabi qomati,
gulni eslatuvchi nafis chehrasi borasida tasavvur hosil qilamiz. Uzor, gul, sarv,
guluzor kabi so‘zlar tizimining o‘ziyoq mahbuba go‘zalligini ta’kidlashga xizmat
qilgan. Buni yuz, chehra so‘zlarining muqobili “uzor”ning qo‘llanishidanoq
50
Jumaxo‘ja N., Adizova I. O‘zbek adabiyoti tarixi (XVI-XIX asr I yarmi) / darsiik/. -T.: Innovatsiya-Ziyo, 2020.
1 52 -bet.
39

anglash mumkin. Ammo shoir uning tabiati haqidagi chizgilami ham shu qisqa
misralarga singdira oladi. Albatta, bunga u so‘zlaming ma’noviy jilolaridan
mahorat bilan foydalanish orqali erishadi.
Mahbubaning gul berishining o‘zi oshiqqa nisbatan muruvvatli, mehr-
muhabbatli ekanligini ko‘rsatadi. Ikkinchi misrada oshiqning ruhiy holati ham
ifodalanadi. U mahbubaning gul uzoridan iztirobda edi. Endi unga gul hadya qilib,
iztirobi alangasini yanada kuchaytiradi. Shoir baytda “ol” so‘zining bir necha
ma’nosini ishlatgan. Birinchi misradagi “ol” - buyruq fe’li, ya’ni olmoq va qizil
ma’nolarida qo‘langan. Ushbu o‘rinda shoir bu so‘z vositasida iyhom san’atini
yaratgan. Ikkinchi misradagi “ol” - hiyla, firib ma’nolarida istifoda qilingan.
Demak, shoir shu so‘z orqali yana bir san’at – tajnis san’atini ham qo'llaganini
ko‘ramiz. Ubaydiy mazkur birgina baytda 4ta badiiy san’at (iyhom, tajnis, takrir,
tardi aks)ni mahorat bilan istifoda etgan. Bu esa Qul Ubaydiyning mahoratidan
darak beradi.
Ey yigitlar, yaxshi-yaxshi ot oling 51

Yaxshi otlar birla yaxshi ot oling.
Yaxshi otmoqlik hunardur o ‘qni ham,
El ko ‘rincha o ‘qni yaxshi otoling.
Ubaydiy ushbu tuyug ‘ida tajnis san’atidan foydalangan. Tajnis “ot
oling”so‘zi orqali shakllanadi. Birinchi misrada ot hayvon ma’nosida kelgan,
ikkinchi misrada yaxshi nom ma’nosida kelgan, to ‘rtinch misrada esa otmoq fe’li
ma’nosida ishlatilgan.
Isteza 52
bila ulusni 53
vayron qilma,
Vayron qilibon yer bila yakson qilma.
Yaxshilik agar umiding o‘lsa Haqdin,
Yaxshig‘a jafo, yamong‘a ehson qilma. (Vafo qilsang, 82-bet)
51
Қул Убайдий . Вафо қилсанг. «Туркий девон»дан намуналар». - Т.: 1994.
52
Isteza (siteza) – jang, urush, adovat, dushmanlik, g ‘azab.
53
Ulus – xalq, el, omma.
40

Quyidagi ruboiyda eng ko‘p qo‘llaniladigan badiiy san’atlardan biri bo‘lgan
tazod san’ati qo‘llangan. Ruboiyda tazod san’ati yaxshi va yomon, jafo va ehson
so‘zlar orqali yuzaga kelgan. Rubiyning mazmuni quyidagicha: adovat bilan xalqni
vayron qilma, vayron qilib yer bilan yakson qilma. Haqdan ya’ni Ollohdan
yaxshilik umid qilsang, yaxshiga jafo va yomonga ehson qilma. Ushbu ruboiy
turkiy tilda yozilgan ruboiylaridan biri hisoblanadi.
Og ‘riqda ko ‘zimdan uchding, ey ko’zi qaro,
Ko ‘rdim ko ‘ra olguncha firoqingda jafo.
Dardimg‘a davo tabibdan so‘rsam, der:
Bu dardqa yo ‘q vasldin 54
o‘zga davo.
Ubaydiyning bu ruboiysi oshiqona ruboiylar sirasiga kiradi. Oshiq
mashuqaning firoqida juda ko‘p dard chekadi. Dardiga davo so‘rab tabibga
murojaat qiladi, tabib esa bu dardga davo mahbubga yetishish ekanligini aytadi.
Mashuqa bu yerda Olloh timsoliga ishora qilyapti. Bu ruboiy ham tasavvuf
ruhidagi ruboiylardan biridir. Ubaydiy ushbu ruboiysida dard, davo, tabib so ‘zlari
orqali ishtiqoq san’atini yuzaga keltirgan.
To ‘bi 55
– qadinga moyil erur, gul - yuzinga,
Jon bila ko ‘ngil qosh ila jodu ko ‘zinga.
Og ‘zinga erur g ‘uncha-vu Iso 56
– so ‘zingga’
Oshiqmen-u devona bo ‘lubmen o‘zingga. 57
Ushbu ruboiy ham oshiqona ruboiylar sirasiga kiradi. Ubaydiyning bu
ruboiysi taronayi ruboiy sirasidandir. Taronayi ruboiyda to ‘rtala misra ham
qofiyadosh bo‘ladi. Bu yerda oshiqning qaddini jannatdagi sersoya daraxtga,
yuzini gulga, og‘zini g ‘unchaga o ‘xshatish orqali tashbeh san’ati vujudga kelgan.
Yuz, ko‘z, og‘iz, qosh so ‘zlar orqali esa ishtiqoq san’ati yuzaga chiqqan. Iso
54
Vasl – mahbubga yetishish, haqiqiy vahdat. Shayx Shibliyning aytishicha, dunyo va oxiratdan kechgan kishi
vaslga erishadi.
55
To ‘bi - jannatdagi rang-barang mevali va xushbo ‘y sersoya daraxt.
56
Iso (Masih) – nasroniy dinining payg ‘ambari. Nafasi o ‘likka jon bag ‘ishlashi jihatidan ma’shuqani unga
o‘xshatadilar.
57
Убайдий. Дийдор орзуси. - Т.: Шарқ. 2007. 31- б . Mazkir manbadan olingan namunalarning ham sahifalari
qavs ichida ko‘rsatib boriladi.
41

payg‘ambarni tilga olishi bilan talmeh she’riy san’atini yuzaga keltirgan. Birgina
ruboiyda uchta she’riy san’atni yuzaga chiqarish bu shoirning katta mahorat egasi
ekanligini ko‘rsatadi.
Sho‘xeki, kelib meni so‘ra olmaydur,
Birdam boshim ustida tura olmaydur.
Bilmonki, nedin meni ko‘ra olmaydur,
Ko‘rgil meni, gar desam, ko‘ra olmaydi. (Diydor orzusi, 33-bet)
Qul Ubaydiyning ushbu ruboiysi ham kitobxon e’toborini tortadi.
“Olmaydur” ko ‘makchi fe’li orqali ruboiyning qofiyasi juda go‘zal tarzda
berilgan. Shoirning bu ruboiysi siyosatga oidligi bilan ajralib turadi. Ruboiy orqali
atrofidagi insonlarning unga bo‘lgan munosabatini ko ‘rsatib bermoqda. Meni
ahvolimni so’ra olmaydi, birdam bo‘lsa ham boshim uzra tura olmaydi, bilmadim
nega meni ko ‘ra olmaydi, meni ko ‘rgil desam ham ko ‘ra olmaydi, - demoqchi
shoir bu ruboiysi orqali.
Ubaydulloxon hikmat yozish jihatidan ham katta mahoratga ega shoirlardan
edi. U Yasavviy hikmatlaridan ilhomlanib o‘zi ham hikmatlar yozgan. U
hikmatlarining tarkibida bo ‘lgan madhiyasida A.Yasavviy haqida shunday deydi:
Barcha mashoyix sarvari Xoja Ahmad Yassaviy,
Sonsiz muridlar rahbari Xoja Ahmad Yassaviy.
Xizr otaning hamrohi, ogohlarning ogahi,
Doim, “ilohe”, - “ilohe” Xoja Ahmad Yassaviy. (Diydor orzusi, 33-bet)
Ubaydiy o ‘zing iste’dodini bir qancha janrlarda namoyish qiladi. Ulardan
biri g ‘azal janridir.
Bir parivash ishqida devona bo ‘lg ‘on yaxshiroq,
Ishq kabi Majnun kibi afsona bo ‘lg ‘on yaxshiroq.
Dahri dun ma’murasidin bir yo ‘li ko ‘ngul uzub,
Chug‘z yanlig‘ sokini vayrona bo‘lg ‘on yaxshiroq.

42

Savmaa tarkin qilib, mayxona sori boru ko ‘r
Kim harifi sog‘aru paymona bo ‘lg ‘on yaxshiroq.
Oshno qilg ‘on balog ‘a bizni aql- u xush yetar,
Emdi aql-u xushdin begona bo ‘lg ‘on yaxshiroq.
Yo ‘q turur bir shodlig ‘im, so ‘ngida g ‘am bo ‘lmasa,
Ey Ubaydiy, g ‘am bila hamxona bo ‘lg ‘on yaxshiroq. (Vafo qilsang, 68-bet)
Ubaydulloxoning “Yaxshiroq” g ‘azali tasavvuf ruhidagi g ‘azallarida
hisoblanadi. Bu g ‘azalda shoir shunday demoqchi: bir go ‘zalning ishqida devona
bo‘lgan yaxshi, majnun kabi afsona bo‘lgan yaxshi. Ikkinch baytida dunyodan bir
yo ‘la ko ‘ngil uzib vayrona bo‘lgan yaxshi. Uchinchi baytida mayxonaga borib
ko‘r undan ko ‘ra paymona bo ‘lgan yaxshi. To ‘rtinchi baytida oshino qilgan
balog‘a aql-u xushim yetadi, undan ko ‘ra aql-u xushimdan begona bo ‘iganim
yaxshiroq. Oxirgi baytida esa bir xursandligimning oxirida g ‘am bo ‘lmasa,
undan ko ‘ra g ‘am bilan hamxona bo ‘lganim yaxshiroq,- dedi shoir. G ‘azalda
Ubaydiy talmeh badiiy san’atidan foydalanadi.
Qaro ko ‘zim, ne balo bevafolig’aylarsen,
Ko‘zimdin o ‘t chiqorib, ko ‘z qarolig ‘ aylarsen.
O‘zung degondek etibsen ulusni, ey badxu,
Ajab farog ‘at ila podsholig ‘ aylarsen.
Mudom savmaada may icharsen, ey zohid,
Hamisha el qoshida porsolig ‘ aylarsen.
Meni shikastag ‘akim ayla oshnolig ‘in,
Raqiblargana ko’p oshnolig ‘ aylarsen.
43

Yuzingni goh Ubaydiyga, goh ko ‘zguda –
Ayon qilib ne balo xudnamolig ‘ aylarsen.
Ubaydiy pand-nasihatga boy qit’alar ham yozadi.
Do ‘stlar, ixtiyor gulshanda
Ayshu ishrat bila nishon qiling.
Chunki shart o ‘ldi ixtiyot etmak,
Sharti borincha ixtiyor qiling.
Bu qit’ada Ubaydiy o ‘z mahoratini do ‘stlikning sifatlarini ochib berishda
ko‘rsata olgan.
Dushmaning har necha qilsa zorlig ‘
Rahm qilmish bo ‘lma oning holig’,
Qol-u qili birla kul aylar seni,
Bo’lmag ‘il sen kul qil-u qolig ‘a.
Tishladi oxir nadomat bormog ‘in,
Kim inondi ersa oning olig ‘a.
Ubaydulloxonning ushbu qit’asida dushmanga yaxshilik qilish qanday
oqibatlarga olib kelishi haqida juda chiroyli jumlalar berilgan. Senga dushmaning
qancha zorlanmasin uning holiga rahm qilma. Agar rahm qilsang afsuslanasan.
Dushmaningga ishonsang oxiri barmog ‘ingni tishlab qolasan.
Do ‘sting uzrini qabul etmak
Do ‘stlikning ulug‘ nishoni erur,
Kimki qilmas qabul uzri aning
Bilkim, ul do‘stning yamoni erur.
Shoirning barcha janrdagi she’rlarining tili sodda hamma tushunadigan
ohangda yozilgan. Yuqoridagi do ‘st haqidagi qit’asi ham shular sirasiga kiradi. Bu
esa Ubaydiyning o ‘ziga xos mahoratini ko ‘rsatadi.
Gar urush tushsa iki hamdam aro,
Bot aning tadbirini etmak kerak.
Biridin ayb o ‘lsa zohir , ul biri –
44

Uzr aytib, aybini yopmak kerak.
Bu qit’a orqali Ubaydiy: agar ikki inson tortishib qolsa, ularni tadbir bilan
yarashtirish lozim. Agar bittasida ayb bo ‘lsa, o ‘sha kishi uzr so ‘rab aybini yopish
kerak,- deydi. Bu Ubaydiyning haqiqiy insonga xos bo ‘lgan fazilatlaridan bir
desak yangilishmagan bo ‘lamiz. Ubaydiyning yuksak iste’dod sohibi ekanligini
uning she’rlaridan bilib olsak bo ‘ladi. Shoirning badiiy mahoratini bir necha bayt
she’rida badiiy san’atning bir nechta turlaridan foydalanganligidan bilib olsak
bo‘ladi. Bu esa uning haqiqiy mahorat egasi ekanligini ko ‘rsatadi.
Ko ‘rib turganimizdek, Ubaydiyning ijodi uning juda katta mahorat
egasi ekanligini ko ‘rsatib bermoqda. Uning asarlarini, she’riyatini o ‘rganish chog
‘ida badiiy san’atlarni mohirona qo ‘llaganligini guvohi bo’lamiz. O ‘rganilayotgan
har bir g‘azal, ruboiysi va hikmatlari kitobxon e’tiborini o‘ziga jalb qiladi.
Ubaydiyning to ‘rt misra she’rida ikki va unda ortiq badiiy tasvir vositalarini
kelishi uning uning haqiqiy mahorat egasi ekanligini ko ‘rsatadi.
Ubaydiy she`rlarida o`zbek tilining rang-barang badiiy imkoniyatlaridan
foydalangan, an`anaviy iboralarning yangi qirralarini kashf etgan. Shoir
g`azallarida badiiy tasvirning turli san`atlari ishlatilgan. Quyidagi baytda
o`xshatish san`atining go`zal namunasi mavjud.
Qo`ymadi bir dam vafosiz charx, qilmay oqibat,
Zarra yanglig`, vah, o`shal xursheddek yuzdin yiroq. (Vafo qilsang, 82-bet)
Ya`ni, vafosiz charx (dunyo) oqibat qilmasdan, zarra misoli quyoshdek yuzdan
uzoq qiladi. Bunda yanglig` so`zi va –dek qo`shimchasi orqali o`xshatish san`ati
yuzaga kelgan.
Quyidagi baytda esa xalqimizning “Yaxshiga – yaxshi, yomonga – yomon”
maqoli irsoli masal qilib keltirilgan:
Tavrimni dag`i ne so`rasin zor Ubaydiy,
Yaxshi bila yaxshiyu yomon birla yamonmen. (Vafo qilsang, 41-bet)
45

Badiiy san`atlar ichida laff-u nashr o`zining jozibadorligi bilan ajralib
turadi. Quyidagi baytda shu san`at vositasida chiroyli so`z o`yini yuzaga
keltirilgan:
To tushtim iroq hasrat ila qosh-u qadingdin,
Hajringda gah ikki bukilib, gah uzalurmen. (Vafo qilsang, 42-bet)
Bunda qosh bilan qad yoyilib, ikki bukilmoq bilan uzalmoq yig`ilib laffu
nashrning go`zal namunasi yaratilgan. Ya`ni qosh ikki bukilgan holatda, qad esa
tik holatda bo`ladi.
Jonlantirishning bir ko`rinishi bo`lgan tashxis ham badiiy adabiyotning eng
o`ziga tortuvchi san`atlaridan biridir quyidagi baytda ana shu san`atdan
foydalanilgan:
Ko`rgali husn avji uzra, mohi tobonim, sening,
Kelib yuz yoshurur xurshedi tobon har kecha. (Vafo qilsang, 43-bet)
Baytda quyosh shaxslantirilgan bo`lib, oshiqning oydek yorini husn avjida
ko`rgan quyosh har kecha yuzini yashiradi. Bundan tashqari, ushbu baytda husni
ta`lil san`atining go`zal namunasini ham ko`rish mumkin. Ya`ni quyoshning har
kecha yashirinishiga sabab yorning oy yuzini ko`rganligidir.
Keyingi baytda soqiyi davron - zamon soqiysi shaxslantirilgan bo`lib,
davron soqiysi ul gulning davrida oshiqning og`zini quritib, mayidan quyib
bermaydi, degan mazmun ifodalangan:
Qurutib og`zimni ul gul davrida bilmon nedin,
Manga sunmasdur ayog`in soqiyi davron hanuz. (Vafo qilsang, 45-bet)
Zid ma`noli so`zlar orqali hosil qilinadigan tazod badiiy san`ati ham shoir
g`azaliyotining yetakchi badiiy san`atidandir:
Tortamen ummid bila har kun firoqi dardini,
Vaslidin qilg`aymu debdardimg`a darmon har kecha.
Baytda firoq – vasl, dard-darmon so`zlari zidlantirilgan
Keyingi baytda esa shod va noshod so`zlari zidlantirilgan:
Necha ul oy jonimizg`a javru bedod aylagay,
46

O`zgalarni shod aylab bizni noshod aylagay. (Vafo qilsang, 48-bet)
Quyidagi baytda mehru vafo so`zlariga jafovu javr, mehri yo`q birikmasiga
mehribon so`zi zid keltirilgan:
Xoh qil mehru vafo, xohi jafovu javr ham,
Mehri yo`q mahvashlar ichra mehribonimsen mening…
Ohkim g`am selidin vayron erur ko`nglum uyi
Emdi ul vayronani kim bo`lg`ay obod aylagay –
baytida vayron va obod so`zlari qarshilantirilgan.
Ubaydiy g`azallarida Layli, Farhod, Xizr, ko`pincha Majnun timsoli talmeh
bo`lib keladi. Oshiq Laylimisol yorining davrida shunday ishqni ko`rsatsinki, uni
na Farhod va na Majnun qila oladi:
Ishqi ish andoq qilay davringda, ey Laylivashim,
Ne oni Majnun qila olgay, ne Farhod aylagay.
Sabzai xattin ko`rub, dermenki, bersam jon anga,
Kim xatidur Xizru manzil chashmai hayvon anga.
Ushbu baytda tanosib san`atining ham go`zal namunasini ko`rish mumkin
(Xizr, chashmai hayvon). Oshiqning bechoraligi Majnundan ziyoddir, uni oshiq
oldida bechora deb bo`lmaydi:
Majnundin erur besaru somonlig`im afzun,
Qoshimda oni besaru somon desa bo`lmas.
Quyidagi baytda oshiq va ma`shuqaning chiroyli savol-u javob i mavjud.
Unda oshiq yoridan shomdek sochini tongdek yuzidan olishini so`raganda, u kecha
(soch) kunduz(yuz)dan yiroq bo`lmagan, deb javob beradi:
Shomdek zulfingni olg`il subh yuzdin, - dedim,
Dedikim: “Bo`lg`on emasdur kecha-kunduzdin yiroq”.
Mumtoz she`riyatda o`zakdosh so`zlarni qo`llash orqali go`zal san`at yaratiladi.
Keyingi baytda ana shunday ishtiqoq san`atining namunalarini ko`rish mumkin:
47

Jismim aro jon o`rnida jononim erur jon ,
Jon desa bo`lur muni, oni jon desa bo`lmas…
Ey Ubaydiy, o`zga sori qilmading hargiz nazar ,
To o`zingni nozir aylab, oni manzur aylading.
Bunday misollarni ko`plab keltirish mumkin.
Xulosa sifatida shuni aytish mumkinki, shoir har bir she’rida bir nechta
badiiy san’atlarni qo‘llaydi. She’rlarida so‘zlardan shunday foydalanadiki,
kitobxon xotirasida muhrlanib qoladi. She’rlarining tili sodda, xalqona ruhda
yozilganligi bilan, ruboiylarining ham siyosiy ham ijtimoiy ham tasavvufiy
ruhdaligi, ifoda tizimining ravonligi e’tiborimizni jalb qildi. Bir so’z bilan
aytganda, Ubaydiy she’riyati o`zining barcha fazilatlari bilan turkiy she`riyatning
nodir badiiy yodgorliklaridandir
II.3.Ubaydiy ruboiylarida vazn va qofiya. Fors-tojik va turkiy
she’riyatning g‘azaldan keyingi o ‘rinda turuvchi eng semahsul va sevimli
janrlardan biri ruboiydir. Abu Abdulla Ro ‘dakiy, Ibn Sino, Nosir Xisrav,
Umar Xayyom kabi mutafakkir shoirlarning o ‘lmas merosi tufayli shakllanib,
kamolga yetgan mazkut janr XIV asr oxiri XV asr boshlariga kelib turkiy
adabiyotga ham kirib keldi. Kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki, turkiy tildagi dastlabki
ruboiy Sayfi Saroyi asarlarining Leyden universitetida (Gollandiya)
saqlanadigan yagona qo‘lyozmasida uchraydi. Mazkur to ‘rtlikning janri
ko‘rsatilmagan bo ‘lsa-da, to ‘rt misradan iborat ekanligi, qofiyalanishi ( a,a,b,a),
falsafiy-didaktik mazmuni va eng muhimi vazniga ko ‘ra ruboiy janri talablariga
javob beradi.
Ruboiy janri aruz tizimining hazaj bahriga tegishli bo ‘lgan 24 xil vaznda
yoziladi. Bu vaznlar qaysi rukn bilan boshlanishiga ko ‘ra shartli ravishda
axram (maf’uvlun, - - - ) va axrab ( maf’uvlu - - V) shajaralariga bo‘inadi. Har
bir shajarada 12 tadan vazn mavjud. Shajara so ‘zining lug ‘aviy ma’nosi
48

“daraxt” degan ma’noni anglatadi. Unda mafo’iylun asl ruknining solim shakli
bilan birga quyidagi zihof va furu’ lari ishtirok etadi.
Maf’ uvlu – axrab;
Mafo’ilun – maqbuz ;
Fo’ilun – ashtar ;
Fo’ – azali;
Fa’uvl- axtam;
Maf’uvlun – axram;
Mafo’iylu – makfuf;
Fa’ – axrami majbub;
Fa’ul – majbub.
Ubaydulloxonning ruboiylari ham hazaj bahrining axram va axrab shajarasida
yozilgan, uning turkiy va forsiy tilda yozilgan ruboiylarining tili sodda , ifoda
ravon, vazni va qofiyasi mutonosibligi bilan ajralib turadi. Buni quyidagi
ruboiylar orqali bilib olishimiz mumkin.
Kim ilmi- yu fazliga juda mag ‘rurdir,
O ‘z baxtinga dushmanlik ila mashhurdir.
Har dilki haqiqat nuridan ma’murdir,
Jahl zulmatidan forig ‘- u ham masrurdir. (Diydor orzusi, 41- bet )
- - v / v - - v / v - - v / v -
Maf’uvlu mafo’iylu mafo’iylu faal
Ushbu ruboiy hazaj bahrining axrab bahrida yozilgan, ya’ni hazaji musammani
axrabi makfufi ajabb vaznida yozilgan. Ubaydiyning bu ruboiysi taronayi ruboiy
turiga mansub ruboiy sanaladi. Ruboiyning to ‘rtala misrasi ham bir xil qofiyada
yozilgan bo‘lsa, ushbu ruboiy taronayi ruboiy deyiladi. Ruboiyning qofiyalari
quyidagilar:
- mag‘rurdir;
- mashhurdir;
49

- ma’murdir;
- masrurdir;
Ruboiyning qofiyasidagi raviy “r” harfidir. Qofiyadosh so ‘zlar raviy bilan
tugamaganligi sababli mutlaq qofiya hisoblanadi.
Orif kishilar elga qotilmaydurlar 58
Tengri deganidin o ‘zga qilmaydurlar.
Nodaonlar alarni ko ‘zga ilmaydurlar,
Hech kimsa alar uzrini bilmaydurlar. (Diydor orzusi, 39- bet )
- - v / v - - v / v - - v / v -
Maf’uvlu mafo’iylu mafo’iylu faal
Ubaydiyning bu ruboiysi ham taronayi ruboiy turkumiga mansub. Ruboiyning
qofiyalari:
- elga; o ‘zga; ko ‘zga
Qofiyalardagi raviy “g” harfi sanaladi. Ushbu ruboiyda qofiyadosh so ‘zlar
raviy bilan tugamaganligi sababli qofiyaning mutlaq qofiya turiga kiradi.
Quyidagi ruboiy hazaj bahrining axrab shajarasining hazaji musammani
axrabi makfufi ajabb vaznida bitilgan. Ruboiyning taqte’ va afoili quyidagicha:
To ‘bi – qadingga moyil erur , gul – yuzingga,
- - v / v - - v / v - - v / v –
Jon birla ko ‘ngil qosh ila jodu ko ‘zingga.
- - v / v - - v / v - - v / v -
Og ‘zingga erur g ‘nchavu Iso – so ‘zingga,
- - v / v - - v / v - - v / v -
Oshiqmen- u devona bo ‘libmen o ‘zingaga. (Diydor orzusi, 33- bet )
- - v / v - - v / v - - v / v –
Maf’uvlu mafo’iylu mafo’iylu fa’ul
Shoirning bu ruboiysi ham hazaj bahrida yozilgan bo‘lib, axrab shajarasiga
mansubligi bilan ajralib turadi.
58
Убайдий. Дийдор орзуси. - Т.: Шарқ. 2007. - 39 б.
50

Ruboiyning qofiyasiga keladigan bo ‘lsak, qofiyaning mutloq qofiya turiga
kiradi. Shuning uchun ham ruboiyni taronayi ruboiy deb ataymiz. Qofiyada raviy
bo ‘lib kelgan harf “z” harfidir. Ruboiydagi qofiyadosh so ‘zlar quyidagilar:
- yuzingga;
- ko ‘zingga;
- so ‘zingga;
- o ‘zingga.
Yana bir ruboiy vazniga e’tibor qaratsak:
Sho ‘xeki, kelib meni so ‘ra olmaydur,
- - v / v – v - / v - - - / -
Bir dam boshim ustida ura olmaydur.
- - v / v – v - / v - - - / -
Bilmonkim, nedin meni ko ‘ra olmaydur.
- - v / v – v - / v - - - / -
Ko ‘rgil meni, gar desam, ko ‘ra olmaydur. (Diydor orzusi, 39- bet )
- - v / v – v - / v - - - / -
Ubaydiyning bu ruboiysi ham turkiy ruboiylar tarkibiga kiritilgan
ruboiylardan bir hisoblanadi. U ham taronayi ruboiy. Taronayi ruboiy
deyishimizga sabab barcha misralar a-a-a-a tarzida qofiyalangan. Qofiyadagi
tirgak tovush “r” harfidir. Qofiya raviy bilan tugamaganligi sababli mutlaq
qoyiya turiga mansub. Qofiyadosh so‘z “so‘ra”, “ura”, “ko ‘ra”, “ko ‘ra ”
so‘zi sanaladi. Ubaydulloxonning bu ruboiysi hazaji musammani axrabi
maqbuzi abtar ya’ni maf’uvlu mafo’ilun mafo’iylun fa’ vaznida bitilgan.
Haq borcha ishimdin, ey ko ‘ngil, ogahdur,
- - v / v – v / v - - - / -
Lutfi- yu inoyati manga hamrahdur.
- - v / v – v -/ v - - - / -
Olam aro bir yaxshi amalkim qilsam,
- - v / v – v - / v – - - / -
51

Andoq bil oni xolisanlillahdur. (Diydor orzusi, 42- bet )
- - v / v – v - / v - - - / -
Shoirning bu ruboiysi Ergash Ochilovning “Diydor orzusi” ruboiylar
to‘plamidan joy olgan, turkiy tilda yozilgan ruboiylaridandir. Ruboiy hazajning
axrab shajarasining hazaji musammani axrabi maqbuzi abtar vaznida yozilgan,
tasavvuf ruhidagi ruboiylaridan biridir. Bu ruboiyning qofiyasi a-a-b-a tarzida
qofiyalangan bo ‘lib, “h” raviy bo‘lib kelgan va mutlaq qofiya turini hosil qilgan.
Diydoringga mushtoqmen asr-u, ey yor,
- - v / v - - - / - - - / ~
Hijron qilichi birla ko ‘ngildur afgor.
- - v / v - - - / - - - / ~
Bir qatla, dema, yuzumni ko‘rdung, basdur,
- - v / v – - - / - - - / ~
Ozdur yana yuz qatla ko ‘rishsak diydor. (Diydor orzusi, 40- bet )
- - v / v - - - / - - - / ~
Ergash Ochilovning “ Diydor orzusi” ruboiylar to ‘plamining 32-sonidan
joy olgan bu ruboiy ham turkiy tilda yozilgan. Ruboiyning vazni -
hazaji musammani axrabi axrami azall.
Qofiyalanishi a-a-b-a tarzida qofiyalangan. Qofiyada “r” harfi raviy vazifasini
bajargan. Qofiyaning muqayyad qofiya turiga mansub. Chunki qofiyalar raviy
bilan tugagan.
Yetkurdi Nabi payom: “Ollohu ahad!” ,
- - v / v- v - / v- - v / v-
Ummatlariga salom: “ Ollohu ahad!”.
- - v / v – v - / v- v -/ v –
Nozil bo ‘ldi hiynig ‘a ro ‘za oyi,
- - v / v – v- / v – v - / v –
Qur’onkim erur kalom: “ Ollohu ahad!” (Diydor orzusi, 42- bet )
- - v / v – v - / v – v - / v –
52

Shoirning bu ruboiysi ham hazaj bahrining axrab shajarasiga mansub
ruboiylardan. Ruboiy hazaji musammani axrabi maqbuzi ajabb vaznida yozilgan.
Bu ruboiyining afoili quyidagicha:
Maf’uvlu mafo’ilun mafo’ilun fa’ul
Ruboiyning qofiyalanish a-a-b-a tarzida qofiyalangan bo’lib, qofiyaning
muqayyad qofiya turiga kiradi. Chunki misralar “m” raviysi bilan tugagan.
Har nima tilinda aytilursan, yo Rab!
- - v / v – v -/ v - - v / v -
Borcha nimaning tilin bilursan , yo Rab!
- - v / v – v - / v – - v / v –
Qodurdursen – borchag ‘a qudrat ila
- - v / v – v - / v - - v / v –
Har ne qilayin, desang, qilursan, yo Rab! (Diydor orzusi, 36- bet )
- - v / v – v - / v - - v / v -
Ubaydulloxonning bu ruboiysi tasavvufiy ruboiylaridandir. Ruboiyda
Ollohning buyukligini, u zot barcha narsani bilguvchi ekanligini ta’kidlamoqda
shoir. Ruboiy a-a-b-a shaklida qofiyalangan va qofiyaning mutloq qofiya
(raviy “l”) turiga kiradi. Vazniga keladigan bo ‘lsak, hazaj bahrining axrab
shajarasining hazaji musammani axrabi maqbuzi ajabb vaznida yozilgan.
G ‘am tig ‘i ko ‘ngilni chok-chok ayladilo,
- - v/ v – v -/ v - - v / v –
Majruh etib oni – dardnok ayladilo.
- - v / v – v -/ v - - v / v –
Ey sho ‘x, tilar eding halokimni mening,
- - v / v – v - / v - - v / v –
Muhlik alaming meni halok ayladilo. (Diydor orzusi, 39- bet )
- - v / v – v / v - - v / v –
Shoirning bu ruboiysi hazaji musammani axrabi maqbuzi makfufi ajabb
vaznida bitilgan ruboiylar sirasiga kiradi. Ruboiy a-a-b-a tarzida qofiyalangan.
53

Muqayyad qofiya hisoblanadi. Qofiyadosh so‘zlar “chok-chok”, “dardnok”,
“halok” so‘zlari bo’lib, “k” raviy tovushdir.
Hijron g ‘amidin ko ‘ngil ichi to ‘ldi yana, 59
- - v / v – v - / v - - v / v –
Ko ‘ngil evi qayg ‘u maskani bo’ ldi yana.
- - v /v – v - / v - - v / v –
Hajr o ‘ldi vasl o ‘rnig ‘a tole’ yo ‘qidin,
- - v / v – v - / v - - v / v –
Naylayki, davo dardqa evruldi yana. (Diydor orzusi, 89- bet )
- - v / v – v - / v - - v / v –
Ubaydullaxonning ko ‘ngil haqidagi mazkur ruboiysi hazaji musammani
axrabi maqbuzi makfufi ajabb vaznida yozilgan. “To‘ldi”, “bo’ldi”, “evruldi”
so‘zlari qofiya sifatida olingan, raviy “l” tovushidir. Qofiyaning mutloq qofiya
turiga mansub. Qofiyalanishi a-a-b-a tarzida qofiyalangan.
Ul podshoheki, borchadin ogahdur,
- - - / - v - / v - - - / -
Bizdin emas tun- u kun- u hamrahdur.
- - - / - v - / v - - - / -
Ich- u toshimiz ichinda sulton doim
- - - / - v - / v - - - /-
Shohanshahi “ lo iloha illallah “ dur. (Diydor orzusi, 38- bet )
- - - / - v - / v - - - / -
Ubaydulloxonning ushbu ruboiysi hazajning axram shajarasiga mansub bo‘lib,
hazaji musammani axrami ashtari abtar vaznida yozilgan. Qofiyalanishi a-a-b-a
tarzida qofiyalangan bo’lib, qofiyadosh so ‘zlar quyidagilar:
- Ogahdur;
- Hamrohdur;
- “ lo iloha illallah “dur.
59
Убайдий. Дийдор орзуси. - Т.: Шарқ. 2007. - 89 б.
54

Qofiyaning mutlaq qofiya turiga kiradi. Chunki “h” raviysidan keyin tovushlar
kelgan.
Mumtoz adabiyotda nazmning asosiy qismlar vazn va qofiya hisoblanadi.
Ubaydiy ham o‘zining ruboiylarining vazn va qofiya jihatiga juda katta e’tibor
qaratgan. U ruboiylarini yozishda hazajning axrab va axram shajarasida ham
qalam tebratgan. Ubaydiy ruboiylarining vazn va qofiyasi o ‘ziga xos tarzda, shoir
uslubiga hamohang qilib yozilgan. Ubaydiy ruboiylarining katta qismi hazajning
axrab shajarasida bitilgan. Qofiyaning har ikki turidan ham birdek foydalangan.
Bob so ‘ngida Ubaydiyning Zahiriddin Muhammad Boburdan so ‘ng turadigan
ruboiynavis shoir deb bemalol ayta olamiz. U o‘zing ruboiylarining mavzu ko‘lami
va g‘oyaviy yo‘nalishi keng miqyosda ekanligi bilan ruboiynavislikda o‘z o‘rniga
ega bo‘lgan. Uning tasavvufga bo’lgan muhabbati tufayli ko ‘p ruboiylari shu
yo‘nalishda yozilgan. Shoir she’riyatida o‘zbek tilining boy imkoniyatlaridan,
o‘ziga xos xussiyatlaridan mahorat bilan foydalanadi. Ubaydiyning ruboiylari
uning haqiqiy ruboiynavis shoir ekanligini ko’rsatib berganligini guvohi bo ‘lamiz.
XULOSA
Ubaydulloxon Zahiriddin Muhammad Boburdan keyingi o‘rinda turadigan
ruboiynavis shoir hisoblanadi. Qul Ubaydiy taxallusida ijod qilgan, she’rlar
yozgan, o‘z she’rlarida tasavvufiy g’oyalarni ilgari surgan shoir ekanligini
kuzatdik. Ubaydiyning g‘azallari, ruboiylar, tuyuqlari, muxammaslari qisman
o‘rganilganiga qaramay unda ilgari surilgan g ‘oyalar batafsilroq ochib berilgan.
Biz ham shoirning hayoti va faoliyatini, ijodini ochib berishda ozgina bo’lsada,
55

o ‘z hissamizni qo ‘shganimizdan mamnunmiz. Shoirning hayoti va ijodini
o‘rganishda quyidagi xulosalarga keldik:
1. Ubaydiy hayoti va adabiy merosini o‘rganish jarayonida bir qancha
manbaalarga tayanilgan. O‘sha manbaalar asosida Ubaydiyning yuksak iste’dod
sohibi ekanligini, mohir sarkarda, davlat ishlarini va ijodiy faoliyatini birdek olib
borganligini guvohi bo‘lamiz.
2. Ubaydulloxon mashhur davlat arbobi, xon, sarkarda bo`lishi bilan
birgalikda, o`zbek adabiyotida o`zining g`azallari, ruboiylari, hikmatlari,
manzumalari, tuyuqlari bilan nom qoldirgan yetuk bir ijodkordir. Uning she`riyati
ko`proq diniy, tasavvufiy masalalarni yoritishga qaratilgan bo`lib, Qur`oni Karim,
Hadisi shariflarning mohiyatini o`quvchi ongiga tezroq va tushunarli tarzda
yetkazib berishga asoslangan. Bu ayniqsa, ruboiylari, manzumalari, hikmatlarida
yaqqol ko`zga tashlanadi. U ikki tilda – o‘zbek va fors-tojik tilida qalam tebratgan
shaxslardan biri sanaladi. Ubaydullaxon she’r yozish bilan birga husnixatni ham
maromiga yetqazgan, u nasx xatini yozishda mahorat egasi edi. U ijodkor sifatida
ilm-fan, san-at, adabiyot ravnaqiga keng yo‘l ochadi. Ubaydiyning turkiy tilda
yozilgan devonida 310 ta g ‘azal, 428 ta ruboiy,11 ta tuyuq va boshqa janrlarni
kuzatamiz. Forsiy devonida esa 163 ta g ‘azal, 418 ta ruboiy 7 ta qit’a, 1 fard, 1 ta
masnaviy, 1 ta tarje’band, 3 ta muammo mavjud. Bundan ko ‘rishimiz mumkinki,
uning zullisonayn shoir ekanligini, ikki tilda ham mukammal ijod qilganligini,
ijodining juda ko’p qismi ruboiylardan iborat ekanligini ko ‘ramiz. Uning yagona
nusxadagi “Kulliyot”i ham mavjud.
3. She’riyat – inson ruhiyatini botinini talqin etuvchi maydon, ko’ngil
mulkiga sayohat demakdir. Shu sababli Ubaydiy she’riyatida insonni anglash,
uni tushunishga da’vat yetakchilik qiladi. Uning she’rlari pand-nasihat, tasavvuf
g‘oyalari aosida yozilgan. Bir so‘z bilan aytganda she’rlarida insonparvarlik
g‘oyalar yetakchilik qiladi. She’rlarining tili sodda, ifoda uslubi ravon ekanligi
bilan boshqa shoirlardan ajralib turadi.
56

4. O`zbek ruboiynavisligi Bobur ijodida yangi bosqichga ko`tarilgan bo`lsa, bu
janrning undan keyingi taraqqiyoti Ubaydiy ijodi bilan bog`liqdir. U o`zbek
ruboiynavisligi taraqqiyotiga salmoqli hissa qo`shgan mahoratli shoirdir. Ubaydiy
ruboiyning an`anaviy qonun-qoida va talablariga amal qilibgina qolmasdan, uni
ma`no va mazmun jihatdan boyitish, hayotga yaqinlashtirish, ifodada samimiylikka
erishish, turmush tajribalaridan kelib chiqqan xulosalarni o`quvchi hukmiga havola
etish kabilarga ham alohida e`tibor bergan.
5. Ubaydiy ruboiylarining tili ravon, uslubi so d da va g o` zal, mazmuni keng va
teran. Ular dunyoning past-u balandini k o` rgan, h ayotning butun achchi q -
chuchugini totgan, inson fe`lining turfa tuslanishlarini obdon o` rgangan, ilm i zo h ir
va ilm i botin n i o` zida mujassam etgan olim va orif insonning q albidan q aynab
chi qq an h ikmatlardir. Uning ruboiylarida Bobur ruboiylaridagi singari faqat
shoirning emas, shoh va hukmdorning o`y-xayollari, el-ulusga munosabati, hayotiy
maqsadlari o`z aksini topgan.
6. Shoir ruboiylarining asosiy qismini diniy va tasavvufiy mazmundagi
ruboiylar tashkil qiladi. Ubaydiyning islomiy mavzudagi ruboiylarida yer-u ko
‘kning sohibi bo ‘lgan Olloh ulug ‘lanadi, unga munojot qilinadi, islomiy g
‘oyalar targ ‘ib qilinadi tasavvufiy g ‘oyalar bayon qilinadi. Ubaydiyning shoir
sifatida ma’naviy olami juda yuksak, uning o ‘zi shoh bo‘lishiga qaramay
oshiqlik va darveshlikni shohlikdan ustun quyadi. U ruboiylarida dunyoning
o‘tkinchiligini , hayotning mazmun va maqsadini teran anglagan holda
mujassamlashtiradi. Ubaydiy o ‘z tajribalaridan, hayot yo ‘lida ko‘rgan
kechirganlarini qalamga oladi. O‘zining ruboiylarida, ba’zan majoziy
muhabbatni kuylasa, ba’zan ilohiy muhabbatni kuylaydi. Uning sabr, qadr
haqidagi ruboiylari ham mavjud.
7. Ubaydulloxonning she’rlari, avvalo, so‘zlar xazinasining o ‘ziga xosligi
bilan ajralib turadi. Uning she’rlarini o ‘qir ekanmiz, xalqona ruh ufurib
turganligini, bizga tanish tuyg ‘ular tasvirini ko ‘ramiz, hammaga ma’lum
kechinmalarning musavvirona noyob chizgilariga duch kelamiz. Ubaydiyning
57

asarlarida badiiy tasvir vositalarini o ‘z she’rlarida mohirona qo ‘llanganligini
uning asarlarini o ‘rganish jarayonda guvohi bo’lamiz. U she’rlarida tazod,
tashbeh, tashxis, talmeh, ishtiqoq, tajnis va boshqa ko ‘plab she’riy san’atlardan
mohirona foydalanganligini ko ‘ramiz. Uning tuyuqlarida tajnis san’ati juda
go‘zal namoyon bo’lgan. Talmeh san’atidan esa payg ‘ambarlarning timsolini
oshiq va mashuqlarga o ‘xshatish orqali yuzaga chiqargan.
8. Uning asarlari siyosiy jihatdan ham ijtimoiy jihatdan ham juda go ‘zal
ifodalangan. Ruboiylarining mavzu jihati juda kengdir. Hayotda ko ‘rgan
kechirganlarini qog ‘ozga tushuradi. Ubaydiyning turkiy va forsiy tilda
yozilgan ruboiylari juda sermahsuldir. Ubaydiyning ruboiylarning vazn va
qofiyasiga keladigan bo’lsak, ruboiylari hazaj bahrining axrab va axram
shajarasida yozilgan , undan chetga chiqilmagan. Ruboiylarining ichida taronayi
ruboiylar ham ko ‘pchilikni tashkil qiladi. Qofiyaning mutloq va muqayyad
rurlaridan foydalangan.
9. Ubaydiyning hayoti faqat saroy bilan bog‘likligini, siyosiy jarayonlar uni
hayotini qamrab olganligini, shunga qaramasdan u ijod qilishga, izlanishga,
she’rlar yozishga ishtiyoqi baland ekanligini kuzatamiz. Ijodi ham o ‘ziga xos
ahamiyatga ega. She’rlari nafaqat son jihatdan , balki ma’no jihatidan ham
alohida ahamiyat kasb etadi. She’rlarida badiiy vositalarning to ‘rt misra
she’rida bir nechtasini qo ‘llash uning qanday mahoratga ega ekanligini ochib
beradi. Xulosa qilib aytadigan bo ‘lsak, Ubaydiy asarlari, she’rlari haqiqatdan
ham taqsinga sazovor va o ‘rganishga ehtiyojmand asarlar sirasiga kiradi.
Umuman olganda, umrining katta qismini jang-u jadallarda o`tkazgan
podshoh uchun avlodlarga 500 dan ziyod g`azal, 850 dan ziyod ruboiy, 30 dan
ziyod qit`a, 10 dan ziyod muammo va yana bir qancha janrlardagi asarlarni
qoldirish juda katta ishdir. Ular ichida ruboiy janri yetakchi. Bu janr shoirning
badiiy mahorati, ijodkorlik qobiliyatini belgilashda muhim omildir. Shuning uchun
ham XVI asr adabiyotini Ubaydiy she`riyatisiz tasavvur etib bo`lmaydi.

58

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I. Ijtimoiy-siyosiy adabiyotlar:
1. Каримов И . А. Юксак маънавият – енгилмас куч. – Т.: Маънавият, 2008. –
86 б.
2. Мирзи ё ев Ш.М. Эркин ва фаровон демократик Ўзбекистон давлатини
биргаликда барпо этамиз. – Т . : O‘zbekiston, 2016. – 32 б.
3. Мирзиёев Ш.М. Тан қ идий таҳлил, қ ат ъ ий тартиб л и ин тизом ва ша х сий
жавобгарлик – ҳар бир раҳбар фаолиятининг кундалик қ оидаси б ў лиши
керак. – Т.: Ў збекистон, 2017.
II.Matn va manbalar:
4. Абдул
ҳ а к и м Ш а р ъ и й Ж у з ж о н и й , Т а с а в в у ф в а и н с о н . - T . : 2 0 0 1 .
5. Абдурауф Фитрат. Танланган асарлар. Уч жилддлик. 2-жилд. – Т .: 2000.
6. Аҳмад Худойдод Тарозий. Фунун ул-балоға. – Т.: Хазина, 1996.
7. Авлоний А . Туркий гулистон ёхуд ахлоқ. - Т.: 1992.
8. Жузжоний Абдулҳаким Шаръий. Тасаввуф ва инсон. – Т . : Адолат, 2001. –
190 б.
9. Зайниддин Восифий. Бадоеъ ул-вақоеъ (форсчадан Н.Норқулов
таржимаси), - Т.: 1979.
10. Махдуми Аъзам Даҳбедий. Зубдат ус-соликин. Танбият ус-салотин
(нашрга тайёрловчи Б.Валихўжаев). – Самарқанд, 1994.
11. Мирза Мухаммад Хайдар. Таърихи Рашиди. (Перевод с персидского
А.Урунбаева, Р.Жалиловой, Л.Епифановой). – Т.: 1996.
12. Муҳаммад Абдуллоҳ Ҳамзахон ўғли, Ҳақ ошиғи. “Тафаккур” журнали.
1996 йил, 4-сон, 9-бет.
13. Убайдий. Фароғати бор, дўстлар гадолиғнинг. “Шарқ юлдузи” журнали,
1991 йил, 10-сон. 151-152-бетлар.
59

14. Убайдий . Ишқ дафтари. Рубоийлар. Нашрга таёрловчи А.Ҳайитметов. – Т .:
2000.
15. Убайдий. Муҳаббат тароналари. Рубоийлар. –Т .: 200 4 .
16. Убайдий . Дийдор орзуси. - Т.: Шарқ. 2007 . - 239 б.
17. Ubaydiy. Hikmatlat. – T.: 2019.
18. Қаюмов П. Тазкираи Қаюмий. 1-жилд. - Т.: 1998.
19. Қул Убайдий. Вафо қилсанг. «Туркий девон»дан намуналар». Нашрга
таёрловчи А.Ҳайитметов . - Т.: 1994 .
20. Ҳасанхожа Нисорий. Музаккири аҳбоб (форс тилидан Исмоил Бекжон
таржимаси). - Т.: 1993.
21. Ҳофиз Таниш ал- Бухорий. Абдулланома (“Шарафномаи шоҳий”), Икки
жилдлик. 1-жилд. – Т.: 1999.
III.Ilmiy-nazariy adabiyotlar:
22. Абдуллаев М., Убайдий ҳаёти ва адабий фаолияти. Номзодлик
диссертация си автореферати - Т.: 2000.
23. Абдуллаев М. Убайдий номалари. // “Ўзбек тили ва адабиёти”. 200 0 . 1-сон,
45-бет .
24. Абдурауф Фитрат. Яссавий мактаби шоирлари. – T . : 2000 .
25. Абдурауф Фитрат. Адаби ё т қоидалари. – Т . : Ўқитувчи, 1985.
26. Абдурауф Фитрат А. Танланган асарлар. 3 жилдлик. 2-жилд . - Т.:
Манавият, 2000.
27. Adabiyot (Majmua). 10-sinf uchun. - T.: O'qituvchi, 2004.
28. Adabiyot ( Darslik ). 10-sinf uchun. - T.: O'qituvchi, 2004.
29. Аҳмедов Б. Ватан тарихидан ҳикоялар. (Умумий ўрта таълим
мактабларининг 5-синфи учун дарслик). Иккинчи нашри. – Т.: 1999.
30. Болтабоев Ҳ. Мумтоз сўз сеҳри. – Т.: Адабиёт ва санъат, 2004.
60

31. Валихўжаев Б., Тоҳиров Қ. Ўзбек адабиёти тарихи (XVI аср). – Самарқанд.
2002.
32. Иброҳимов А. XVI аср ўзбек адабиётининг асосий хусусиятлари. -Т.: Фан.
1976.
33. Исҳоқов Ё. Нақшбандия таълимоти ва ўзбек адабиёти.- Т.: 2002.
34. Исҳоқов Ё. Сўз санъати сўзлиги. – Тошкент: Ўзбекистон, 2006. – 320 б.
35. Кароматов Ҳ. Қуръон ва ўзбек адабиёти. -Т.: 1993.
36. Комилов Н. Тасаввуф. Биринчи китоб. – Тошкент: Ёзувчи, 1996 .
37. Комилов Н. Тасаввуф. 2-китоб. - Т.: 1999.
38. Jumaxo‘ja N., Adizova I. O‘zbek adabiyoti tarixi (XVI-XIX asr I yarmi).
Darsiik -T.: Innovatsiya-Ziyo, 2020. – 540 b.
39. Mannopov I., Inomov S. U baydiy she’riyatida ruboiy janrining roli va
ahamiyati.// Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social
sciences. 2022, November. www.oriens.uz . 419-426-betlar.
40. Муқимов З. Қилич ва Қалам соҳиблари. - Самарқанд, 1996.
41. Муҳаммад Абдуллоҳ Ҳамзахон ўғли, Ҳақ ошиғи. // “Тафаккур” журнали.
1996 йил, 4-сон, 9-бет .
42. Очилов Э. Тасаввуф адабиётида рубоий.// Ўзбек тили ва адабиёти, 2006, 2-
coн, 14-24-бетлар.
43. Сирожиддинов Ш.С. Ўзбек мумтоз адабиётининг фалсафий сарчашмалари.
– Тошкент: Янги аср авлоди, 2011. – 200 б.
44. Cтеблева И.В. Развитие тюркских поэтических форм в XI веке. – Москва:
Наука, 1971. – 300 с.
45. Усмон Турар. Тасаввуф тарихи. – Тошкент: Истиқлол, 1999. – 177 б.
46. Шайхзода М. Тазкирачилик тарихидан // Навоийга арму ғон. (Мақолалар
тўплами). - Т.: 1968. 63-64-бетлар .
47. Шарафиддинов О. Танланган асарлар. - Т.: 1978. 24-бет .
48.
Шайхзода М. Тазкирачилик тарихидан // Навоийга арму ғон. (Мақолалар
тўплами). -Т.: 1968. 63-64-бетлар.
61

49.
Ф о з и й И . Нақшбандия тариқатининг буюк сиймоси — Мах думи
Аъзам//Ғойиблар хайлидан ёнган чироқлар. — Т.: 1994. 273-бет.
50. Юсупова Д. Темурийлар давридаги арузга доир рисолаларнинг қиёсий
таҳлили. – Т.: Таълим-Медиа, 2019. – 262 б.
51. Яссавий ким эди (Мақолалар ва “Ҳикматлар”дан парчалар). Тўплаб нашрга
тайе?рловчи ва сўзбоши муаллифи Б.Дўстқораев. – Т . : Халқ мероси, 1994. –
80 б.
52. Ўзбек адабиёти. Мажмуа. 4 томлик, 3-том. - Т.: 1959.
53. Ҳайитметов А., Қул Убайдий хусусида. Сўз боши// Қул Убайдий. Вафо
қилсанг. «Туркий девон»дан намуналар». - Т.: 1994.
54. Ҳайитметов А. Адабий меросимиз уфқлари. - Т.: 1997 .
55. Ҳайитметов А. Ишқ дафтари. – Т .: 2000.
56. Ҳайитметов А. Муҳаббат тароналари. –Т .: 2005 .
57. Ҳаққулов И. Ўзбек адаби
е?тида рубоий (Жанрнинг поэтикаси ва тарихи). –
Т . : Фан, 1981.
58. Ҳаққулов И. Тасаввуф ва шеърият. – Т . : Адаби ё т ва санъат, 1991.
59. Ҳаққулов И., Очилов Э. Ишқ ва ҳайрат олами. – Т . : Ўзбекистон, 2016.
60. Ҳожиаҳмедов А. Мумтоз бадиият малоҳати. – Т . : Шарқ, 1999. – 240 б.
61. Ҳожиаҳмедов А. Шеърий санъатлар ва мумтоз қофия. – Т . : Шарқ, 1998.
62. Ҳомидий Ҳ. Кўҳна Шарқ дарғалари. Т.: 1999. 229-235-бетлар .
63. Homidiy H. Daholar davrasi. – T.: O‘qituvchi, 2011. – 352 b.
62

Ubaydiy she’riyatida ruboiy janrining

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish