Uch komponentli sistemalarning holat diagrammalari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	127.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Uch komponentli sistemalarning holat diagrammalari

Купить

Uch komponentli sistemalarning holat diagrammalari
Mundarija
I. Kirish ………………………………………………………………………..3
II. Asosiy qism …………………………………………………………………7
1.1.
Sistemalar …………………………………………………………………..10
1.2.Ikki komponentli sistemalarning holat diagrammalari……13
1.3. Uch komponentli sistemalarning holat diagrammalarini… .15
III. Xulosa ………………………………………………………………………...
…....18
IV. Foydalani lgan adabiyotlar ………………………………………………….19

Kirish
Fizik kimyo — kimyoviy hodisalarni tushuntirish va ularning qonunlarini
fizikaning umumiy prinsiplari asosida aniqlab berish bilan shug ullanadigan fan sohasi. ʻ
Kimyoviy termodinamika, kimyoviy kinetika, kataliz, sirt hodisalari, eritmalar,
kvant kimyosi haqidagi ta limotlar, molekulalar, ionlar, radikallarning tuzilishi va
ʼ
xossalari to g risidagi ta limotlar Fizik kimyoning asosiy bo limlari hisoblanadi.
ʻ ʻ ʼ ʻ
Fizik kimyo deyarli mustaqil bo lim sifatida elektrokimyo, fotokimyo,
ʻ
kristallokimyo, radiatsion kimyo, fizik kimyoviy analiz kabi bo limlarni ham o z ichiga
ʻ ʻ
oladi.
1840 yilda G.I.Gess Fizik kimyoning asosiy krnunlaridan biri — kimyoviy
o zgarishlarda issiklik yig indisining doimiyligini kashf kildi.
ʻ ʻ
19-asr o rtalarida P Bertlo va daniyalik termokimyogar X.Tomsen reaksiya
ʻ
issiqliklari haqidagi tasavvurlari bilan Fizik kimyoga katta hissa qo shdilar
ʻ
Nemis olimi V. Ostvald 1887 yil Leypsig universitetida ilk bor Fizik kimyo
kafedrasini tashkil qildi. Fizik kimyo 19-asr oxirlarida mustakil fan sifatida ajralib
chikdi.
Fizik kimyoning 19-asrning 2yarmi va 20-asr boshlarida rivojlanishining o ziga
ʻ
xos tomoni makroskopik, ya ni bevosita tekshirilayotgan sistema va jarayonlarni
ʼ
o rganishdan iborat bo ldi. Ideal gazlar holat tenglamasi uzilkesil aniklab berildi (B.
ʻ ʻ
Klapeyron, S.I.Mendeleyev).
Termodinamika qrnunlari kimyoviy va fazalar muvozanatlariga tatbiq etildi
(J.Gibbs, Ya.VantGoff, V.Nernst, A.Le Shatelye, N.S.Kurnakov, G.Tamman),
makroskop ik kinetika asoslari (K.Guldberg , P.Vaage, N.I.Beketov, Ya.VantGoff)
ishlab chiqildi, reaksiyaning aktivlanish energiyasi xakidagi tasavvur kiritildi (S.
Arrenius). M.Faradey asos solgan kataliz haqidagi tasavvur yanada rivojlantirildi.
Adsorbsiyaning asosiy krnunlari ta riflab berildi (J.Gibbs).
ʼ
Suyultirilgan eritmalarning termodinamik nazariyasi olg a surdi (F.Raul ,
ʻ ʼ
Ya.VantGoff, S.P.Konovalov).
Elektrolitik dissotsiatsiya nazariyasi yaratildi (S.Arrenius). Galvanik elementlar
uchun elektrod potensiallari tushunchasi kiritildi (V. Nernst).

Fizik kimyoningshutaraqqiyot bosqichida qo lga kiritilgan tadqiqot natijalariʻ
sanoatga tatbiq etildi (ammiak sintezi, tuz qazib olish, ba zi metallurgiya jarayonlari,
ʼ
haydash, rektifikatsiya va boshqalar).
19-asr oxiri va 20-asr boshlarida tibbiyot fanlari sohasidagi yirik kashfiyotlar —
rentgen nurlari, elektron, radioaktivlik hodisasining ochilishi, spektroskopiyaning
rivojlanishi Fizik kimyoning yangi bosqichi uchun zamin bo ldi.
ʻ
Elektronlarning atom va molekulalarda harakatlanishi qonunlarining (kvant
mexanika krnunlari) ochilishi kvant kimyosining paydo bo lishiga olib keldi, bu o z
ʻ ʻ
navbatida, kimyoviy bog lanish, valentlik, kimyoviy birikmalarning tuzilishini yangicha
ʻ
talkin qilib berishga imkoniyat tug dirdi.
ʻ
19-asr oxiri va 20-asr boshlarida tibbiyot fanlari sohasidagi yirik kashfiyotlar —
rentgen nurlari, elektron, radioaktivlik hodisasining ochilishi, spektroskopiyaning
rivojlanishi
Fizik kimyoning yangi bosqichi uchun zamin bo ldi.
ʻ
Elektronlarning atom va molekulalarda harakatlanishi qonunlarining (kvant
mexanika krnunlari) ochilishi kvant kimyosining paydo bo lishiga olib keldi, bu o z
ʻ ʻ
navbatida, kimyoviy bog lanish, valentlik, kimyoviy birikmalarning tuzilishini yangicha
ʻ
talqin qilib berishga imkoniyat tug dirdi.
ʻ

Asosiy qism
1. Uch komponentli sistemalar diagrammalari
Termodinamik sistema material borliqning haqiqiy yoki hayoliy chegara sirt bilan
ajratilgan makroskopik qismidir.
Termodinamika juda ko’p zarrachalardan iborat bo’lgan sistemalarni o’rganadi.
Alohida molekulalar, atomlar yoki elementar zarrachalarga termodinamikani qo’llab
bo’lmaydi.
Agar sistemaning tashqi muxit bilan xech qanday o’zaro ta’sirlashishi bo’lmasa,
bunday sistema izolyasiyalangan (tashqi muxitdan ajratilgan) deyiladi.
Agar chegaradan modda almashinishi kuzatilsa, unda sistema ochiq bo’ladi, aks
holda, ya’ni xech qanday modda chegara orqali o’tmasa yopiq sistema deyiladi.
Izolyasiyalangan sistemadan farqli ravishda yopiq sistema tashqi muxit bilan issiqlik
almashishi mumkin.
Agar sistema barcha nuqtalarda bir jinsli bo’lsa gomogen deyiladi, aks holda
fazalar haqida so’z yuritiladi. Bir necha fazalardan tuzilgan sistema geterogen deyiladi.
Sistemaning boshqa qismlaridan sirt chegarasi bilan ajratilgan bir jinsli material
qismlarning to’plami faza deyiladi.
Sistemani tavsiflovchi fizikaviy va kimyoviy xossalarning to’plami
sistemaning holatidir. Termodinamik sistema holatning termodinamik parametrlari (T ,
R , V, S , U, S va boshqalar) bilan tavsiflanadi.
Termodinamikaning asosiy qonunlarini tushunish va talqin qilishni ta’minlaydigan
umumiy belgilariga qarab termodinamik parametrlar sinflarga birlashtirilgan. Son
qiymatlari jixatidan doimiy kimyoviy tarkibli sistemaning massasiga proporsional
bo’lgan termodinamik parametrlar ekstensiv parametrlar deyiladi.
Ekstensiv parametrlarga hajm, massa, elektr zaryadining miqdori, ichki energiya,
entropiya va boshqalar misol bo’ladi. Son qiymatlari jixatidan sistemaning massasiga
bog’liq bo’lmagan parametrlar intensiv parametrlar deyiladi.
Intensiv parametrlarga bosim, temperatura, elektr zaryadining potensiali,
solishtirma ekstensiv kattaliklar (moddaning birlik miqdori uchun olingan) hamda
barcha umumlashgan kuchlar kiradi. Umumlashgan kuchlar va umumlashgan

koordinatalar ham termodinamik parametrlar bo’lib, mexanik kuch (yoki bosim), elektr
potensiali, kimyoviy potensial va boshqalar umumlashgan kuchlarga va geometrik
koordinata, hajm, zaryad, ma’lum komponentning massasi umumlashgan
koordinatalarga kiradi.
Termodinamik parametrlarning xattoki bittasining o’zgarishi bilan bog’liq bo’lgan
sistemadagi har qanday o’zgarish termodinamik jarayon deyiladi.
Agar parametrning o’zgarishi faqat boshlang’ich va oxirgi holatlargagina bog’liq
bo’lib, jarayonning yo’liga bog’liq bo’lmasa, bunday parametr holat funksiyasi deyiladi.
Temperatura – termometriyada aniqlanadigan obyekt, uni bevosita o’lchab
bo’lmaydi, faqat issiqroq yoki sovuqroq jism haqida tushuncha xosil qilish mumkin.
Temperatura sistema zarrachalarining o’rtacha kinetik energiyasi bo’lib, jism qanchalik
isitilganligining o’lchovidir.
Uni temperaturaga bog’liq bo’lgan boshqa fizikaviy parametrlarning son qiymatlari
bo’yicha aniqlanadi, bu esa, yuqorida ta’kidlaganimizdek, empirik temperatura
shkalalarini tuzishning asosi qilib olingandir.
Issiqlik – moddaning temperaturasi, massasi va tabiatiga bog’liq bo’lgan kattalik
bo’lib, alohida zarrachaning kinetik energiyasini belgilaydi.
Sistemaga issiqlik berilganda molekulalarning o’rtacha kinetik energiyasi ortishi
hisobiga sistemaning temperaturasi ortadi.
Demak, issiqlik energiya uzatishning bir turidir. Sistemaga berilgan issiqlik har doim
ham temperaturani oshirmaydi.
Masalan, muz suyuqlanayotganda yoki suv qaynayotganda sistemaga issiqlik berish
temperaturani o’zgartirmaydi va jarayon doimiy temperaturada boradi, bunda
sistemadagi molekulalarning o’rtacha kinetik energiyasi o’zgarmasdan faqat potensial
energiyasi ortadi.
Ushbu issiqlik muzning kristall panjarasini buzishga yoki suvni bug’lantirish
jarayoniga sarflanadi (eski adabiyotlarda “yashirin issiqlik” deb atalgan).
Ish – bir sistemadan ikkinchi sistemaga energiya uzatishning yana bir turi
bo’lib, bunda ish bajarilayotgan sistemaning ichki enargiyasi kamayadi, ta’sir
qilinayotgan sistemaning energiyasi esa, bajarilgan ishga mos ravishda ortadi.

Ish va issiqlik o’zaro ekvivalentdir. Issiqlikning o’lchov birligi kalloriya va
ishning o’lchov birligi joul deb qabul qilingan. Bir kalloriya 4,1875 joulga teng bo’lib,
issiqlikning mexanik ekvivalenti deyiladi.
Ichki energiya–jism barcha zarrachalarining bir-biri bilan o’zaro ta’sirlashish
potensial energiyasi va alohida zarrachalar harakatining kinetik energiyalari
yig’indisidan tashkil topgan, ya’ni molekulalarning ilgarilanma va aylanma harakati
energiyasi, molekulani tashkil qilgan atom va atom guruxlarining ichkimolekulyar
tebranma harakati energiyasi, atomlardagi elektronlarning aylanish energiyasi, atom
yadrolaridagi energiya, molekulalararo o’zaro ta’sirlashish energiyasi va
mikrozarrachalarga tegishli bo’lgan boshqa turdagi energiyalardan iboratdir.
Ichki energiya sistema energiyasining umumiy zaxirasi bo’lib, uning tarkibiga
to’liq, bir butun sistemaning kinetik energiyasi va uni holatining potensial energiyasi
kirmaydi.
Jismni ichki energiyasining absolyut qiymati ma’lum emas, uni to’g’ridan-to’g’ri
o’lchash mumkin emas. Sistema energiyasini bir butunligicha bevosita o’lchaydigan
hyech qanday usullar mavjud emas.
Ammo kimyoviy termodinamikani kimyoviy xodisalarni o’rganishga qo’llashda
sistema bir holatdan ikkinchisiga o’tayotgandagi ichki energiyaning o’zgarishini bilmoq
kifoyadir. Ish yoki har qanday ko’rinishdagi energiya intensivlik va ekstensivlik
faktorlarining ko’paytmasi sifatida ifodalanadi.
Issiqlik sig’imi – sistemaning haroratini bir gradusga ko’tarish uchun talab qilingan
issiqlik miqdori bo’lib, u sistemaga berilgan issiqlikning temperatura o’zgarishiga
nisbatiga teng. Issiqlik sig’imi tushunchasining kiritilishi termodinamika tarixida eng
katta yutuqlardan biri bo’lgan.
Bosim – birlik sirt yuzasiga ta’sir qiluvchi kuch bo’lib, turli birliklarda ifodalanadi:
Paskal, n/m 2
, bar va mm sim.ust. Bunda doimo sistema bosimining atmosfera bosimi
bilan farqi emas, balki absolyut bosim ko’rsatiladi.
Termodinamik sistema qandaydir boshlang’ich holatdan chiqib, qator o’zgarishlarga
uchragandan so’ng yana avvalgi holatiga qaytadigan jarayon aylanma yoki siklik
jarayon deyiladi.

Bunday jarayonda har qanday holat parametrlarining o’zgarishi nolga tengdir.
Jarayonning borish sharoitlariga qarab izobarik, izotermik, izoxorik, adiabatik
jarayonlar bir-biridan farqlanadi, ularda mos ravishda bosim, temperatura, hajm yoki
entropiyalar o’zgarmas bo’ladi.
Adiabatik sharoitda sistema tashqi muxit bilan issiqlik almashmasligi sababli
termodinamikaning ikkinchi qonunidan entropiyaning o’zgarmas bo’lishi kelib chiqadi.
Atrof muxitda hyech qanday o’zgarishlarsiz sistemaning boshlang’ich holatga
qaytish imkoniyatini beruvchi jarayon qaytar (muvozanat) jarayon deyiladi. Xossalari
(temperatura, bosim, tarkib, elektr potensiali) vaqt o’tishi bilan o’z-o’zidan
o’zgarmaydigan va alohida fazalarning barcha nuqtalarida bir xil qiymatga ega bo’lgan
sistemaning holatlari qaytar jarayonlar termodinamikasida ko’rib chiqiladi.
Sistemaning bunday holatlari muvozanat holatlar deyiladi.
Muvozanat jarayonda sistema muvozanat holatlarning uzluksiz qatoridan o’tadi va
kvazistatik jarayon deb ham ataladi.
Temperatura, bosim va fazalarning ichki tarkibi teng taqsimlanmagan va vaqt
o’tishi bilan o’zgaruvchan bo’lgan holatlar nomuvozanat holatlar deyiladi. Ular qaytmas
(nomuvozanat) jarayonlar termodinamikasida ko’rib chiqiladi va unga
termodinamikaning asosiy qonunlaridan tashqari qator qo’shimcha postulotlar kiritiladi.
Jarayonning termodinamik jixatdan qaytar yoki qaytmasligini kimyoviy reaksiyalarning
qaytarligi yoki qaytmasligi tushunchalari bilan chalkashtirish kerak emas.
Kimyoda ushbu atamalar to’g’ri va teskari yo’nalishlarda borishi mumkin bo’lgan
har qanday reaksiyalarga qo’llanishi mumkin bo’lib, bunda sistemaning boshlang’ich
holatga qaytib kelishida atrof muxitdagi o’zgarishlar e’tiborga olinmaydi.
Ikki yoki undan ko’proq komponentlardan iborat tarkibi o’zgaruvchan bir jinsli
sistemalarni qattiq eritmalar deyiladi. Qattiq eritmalar 2 xil bo’ladi: kiritib
joylashtirilgan va o’rin olish natijasida hosil bo’lgan qattiq eritmalar.
BIR KOMPONENTLI SISTEMALAR
Bu sistemada faqat bitta komponent-suv bor. Bu sistema 3 fazalidir. muz, suv,
bug’.

Lekin fazalarning soni bosim va haroratga bog’liq. Bir komponentli sistemalar
uchun fazalar qoidasi tubandagicha yoziladi. F = 1 - F + 2 yoki F + F =
3 Agar fazalar soni 3 ga teng bo’lsa, F = 0 Agar fazalar soni 2 ga teng bo’lsa, F
= 1 Agar fazalar soni 1 ga teng bo’lsa, F = 2 bo’ladi.
Bir komponyentli sistyemalarga oltingugurt kiradi. Agar bir komponyentli
sistyemaga bir nyecha kristall modifikatsiyalar mavjud bo`lsa, diagramma
murakkablashadi, bir qancha uchlamchi nuqtalar vujudga kyelishi mumkin.
Buni oltingugurtni holat diagrammasida ko`ramiz. Tabiatda uchraydigan kristall
oltingugurt rombik oltingugurtdir. Rombik shakldagi S 95,5 0S gacha qizdirilsa
monoklinik shakldagi oltingugurtga o`tadi. Bu tyempyeratura o`tish tyempyeraturasi
dyeyiladi.

Kiritilgan qattiq eritmalarda bir komponentning zarrachalari (atom, molekula, ion)
ikkinchi komponent kristall panjarasining tugunlari orasida joylashadi. Bunday
eritmalar, masalan, metallmaslarni (bor, uglerod, vodorod, azot) metallarda eritib
olinadi. O’rin olish qattiq eritmalarida bir komponentning zarrachalari boshqa
komponentning kristall panjara tugunlaridagi zarrachalarining o’rnini oladi.
O’rin olish qattiq eritmalarida panjara turi va atomlar soni saqlanadi, lekin uning
hajmi va zichligi o’zgaradi. Kristall panjaradagi bunday o’zgarish izomorf o’zgarish
yoki izomorfizm hodisasi deyiladi.
Qattiq eritma hosil bo’lishi uchun qator shartlar bajarilishi kerak. Masalan, ion
kristall panjarali birikmalar uchun komponentlarning kimyoviy tuzilishi bir xil bo’lishi,
ionlar zaryadlarining ishoralari teng bo’lishi, ion radiuslarining iloji boricha yaqinligi,
simmetriyaning va kristall yacheyka o’lchamlarining o’xshashligi talab qilinadi. Ikkita
izomorf komponentning zarrachalari kristall panjara tugunlarida bir-birini butunlay
xaotik ravishda almashtiradi.
Qattiq eritmalar kimyoviy birikmalardan (K2SO4 va Rb2SO4; KMnO4 va KClO4)
va oddiy moddalardan (Cu va Au; Ag va Pt) hosil bo’lishi mumkin.
Bertollidlar qattiq eritmalarga kiradi, ularning kristall tuzilishi boshlang’ich
komponentlarnikidan farq qiladi.

Agar bir fazada bo’lgan ikki komponentli sistemalar xossasi ko’rib chiqilsa,
Gibbsning fazalar qoidasiga asosan
F=K+2-F formuladan K=2 bo’lsa, F=1 bo’ladi, hamda
F=2+2-1=3 bo’ladi va bunda erkinlik daraja
uchga teng, bu esa R,T va tarkibdir.
Ammo tekislikda bu o’zgarishni ko’rish uchun, o’zgaruvchilarni
birgacha kamaytiriladi.
Shuning uchun «tarkib- bosim» yoki «tarkib- temperatura» diagrammalari
o’rganiladi.
Buning uchun termik- analiz usuli ishlatiladi. Uning mohiyati
quyidagicha: Muayyan tarkibga ega ikki komponentli sistemaning
qotish egri chiziqlari olinadi.
Agar komponentlar kimyoviy birikma hosil qilmasa, biriga ikkinchisi
qo’yilsa, qotish temperaturasi pasayadi.
Sistemaning boshqa qismlaridan chegara sirtlar bilan ajraladigan va
termodinamik xossalari bilan farq qiladigan qismi faza ataladi.
Masalan, toza suyuqlik va chin eritmalar xam faqat bitta fazani tashkil qiladi.
To’yingan eritmaning o’zi xam birgina fazadan iborat, lekin uning ustidagi to’yingan
bug’ xam nazarga olinsa, eritma va uning ustidagi bug’, albatta ikki fazadir.
Agar eritma tagida qattiq tuz xam bo’lsa, bu sistema uch fazali bo’ladi. Xar bir
sistema bir yoki bir necha moddadan iborat bo’lib, bu moddalar sistemasining tarkibiy

qismlari deb ataladi. Sistemaning tarkibiy qismlari ximiyaviy jixatdan bir jinsli moddalar
bo’lib, uzoq vaqt davomida aloxida tura oladi.
Sistemadagi xar qaysi fazaning ximiyaviy tarkibini xarakterlash uchun etarli bo’lgan
modda xillarining eng kichik soni sistemaning mustaqil tarkibiy qismlari yoki
komponentlar soni deb ataladi.
Masalan, kaltsiy karbonat (CaCO
3 ) ning ajralishida, muvozanat vaqtida sistemada
uchta tarkibiy qism (CaO, CaCO
3 , SO
2 ) bo’lishiga qaramay, komponentlar soni ikkiga
teng, chunki biz ikki moddaning miqdorini bilsak, uchinchisining miqdorini ular
orasidagi bog’lanishdan xisoblab topa olamiz.
Ma’lum bir sistemaning termodinamik xolatini to’la xarakterlash uchun etarli
bo’lgan mustaqil o’zgaruvchilar soni sistemaning erkinlik darajasi deyiladi.
Boshqacha aytganda, fazalar soniga xalal bermay turib, ma’lum chegarada ixtiyoriy
o’zgartirish mumkin bo’lgan parametrlar soni sistemaning erkinlik darajasi sonidir.
Masalan, sistemani bosim, harorat va komponentlar kontsentratsiyalari orqali
xarakterlash mumkin.
SHular ichida mustaqil o’zgara oladigan kattaliklar sstemaning erkinlik darajasini
tashkil qiladi.
FAZALAR QOIDASI .
Fazalar qoidasi komponentlar, faza, sistemaning erkinlik darajasi kabi tushunchalar
orasidagi munosabatni ko’rsatadi.
{K} komponentdan iborat sistemadagi fazalar soni (F) bilan sistemaning erkinli
darajasi (E) yig’indisi sistemaning komponentlar soni K + 2 ga teng . ya’ni
F+E=K + 2 Bu erda E-sistemaning erkinlik darajasi.
Bu tenglamadagi 2-bosim va haroratni ko’rsatadi. Bundan F = K
- E + 2 Bosim kam ta’sir etadigan kontsensatlangan, ya’ni qattiq va suyuq fazalardan
iborat sistemalar uchun fazalar qoidasi F = K - E + 1 shaklida
ifodalanadi.
Erkinlik darajasi 1 ga teng bo’lsa monovariantli sistema deyiladi. F=2 bo’lsa
bivariantli deb, F=3 bo’lsa, tri variantli sistema deb, F=0 bo’lsa, invariantli sistema deb
ataladi.

Fazalar qoidasi yoki Gibbsning fazalar qoidasi muvozanatdagi geterogen
sistemalarga qo‘llaniladi.
Bu qoida, asosan, termodinamika qonunlarining geterogen sistemalarga tatbiq
etilishidan iborat.
Fazalar qoidasi geterogen sistemani xarakterlovchi kattalik - fazalar soni (F)
komponentlar soni (K) va erkinlik darajalari soni (C) ni bir-biri bilan bog‘laydi: (p{F, k ,
c)= 0
Muvozanatda hamma fazalarda harorat, bosim va har qaysi komponentning
kimyoviy potensiali bir xil bo'ladi.
Muvozanatda har qaysi fazaning holati harorat, bosim va hamma komponentlarning
mustaqil o‘zgaruvchi konsentratsiyalari bilan tavsiflanadi. К - komponent tutgan fazaning
kimyoviy takibini bilish uchun (X -l) komponentlar konsentratsiyasini bilish kifoya.
Shunday qilib, F - fazaning tarkibini bilish uchun F (K-l) mustaqil komponentlar
sonini bilish, ya'ni mustaqil o‘zgaruvchi parametrlami bilish kerak.
Sistemaning termodinamik holatini aniqlash uchun Т . V, p lardan ikkitasini bilish
lozim. Shunday qilib, mustaqil o'zgaruvchilar (noma’lumlar) soni [(K-1)F+1] ga teng
bo’ladi.
Fizikaviy kimyo yuqorida bay on etilganidek, bu mustaqil o‘zgaruvchilar bir-biriga
bog‘lanmagan bo‘Isa, mustaqil o‘zgaruvchilar soni [(K -l)+ 2 ] ga teng.
Agar bunday tenglamalar bo‘lsa, mustaqil o‘zgaruvchilar soni F (K -l)+2 dan
tenglamalar soni ayriladi.
Sistemadagi komponentlar 1,2, 3,..., bilan, fazalar esa 1,2, 3, 4, ..., F bilan
ifodalanadi.
Komponentning qanday bo‘lmasin biror fazadagi kimyoviy potensialini yozishda
potensial ishorasi o‘ng tomonining pastiga, shu komponentning yuqorisiga esa fazalar
sonini ko‘rsatamiz. Komponentlarni bir-biri bilan bog‘laga tenglamalar sonini
hisoblaylik: muvozanat vaqtida har qaysi komponentning kimyoviy potensiali hamma
fazalarda bir xil bo‘lgani uchun: (1) (2) (2) (3) ( F - l) (F ) Mi = Их ; Mi -M l ; •••; Mi - м
У (F-l) tenglama (1) (2) (2) (3) (F -l) (F ) m2 = Mi ; Mi = Mi ; и 2 = m2 (F-l) tenglama
(l) (2) (2) (3) ( F -l) (f ) M k ~ Mk ’ Mk ~ Mk » — » Mk =M k (F-l) tenglama Demak,

tenglamalar soni (F -l)K ga teng. Shunga ko‘ra, mustaqil o‘zgaruvchi parametrlar soni,
ya’ni erkinlik darajalari soni teng: c = [f ( * - i) + 2 ] - [ a:(f - i)] va bundan, C+F=K + 2
bo‘ladi.
Bu tenglama fazalar qoidasining ifodasidh. Bu qoidadan kelib chiqadigan ba’zi bir
natijalami ko‘rib chiqay93 www.ziyouz.com kutubxonasi lik. Faraz qilaylik, sistemada
komponentlar soni birga teng boisin (K = 1), bunda yuqoridagi tenglamaga muvofiq, C +
F = 3 Demak, agar F = 1 boisa, C = 2 F= 2 boisa, C = 1 F = 3 boisa, C = 0 boiadi.
Erkinlik darajalari soni kamaygan sari muvozanatda turadigan fazalar soni ko‘payib
boradi. Demak, bir komponentli sistemada bir vaqtning o‘zida eng ko‘pi bilan 3 faza
muvozanatda boiishi mumkin. Ikki komponentli sistemada yuqoridagi tenglamaga
muvofiq bu qiymat 4 ga teng.
Geterogen sistemalar ikki sinfga boiinadi: komponentlar soni bo‘yicha - bir-ikki va
h. k. komponentli sistemalar va erkinlik darajalari soni bo‘yicha С = 0 boiganda, nol
variantli, С = 1 da (yoki mono) variantli, C - 2 da (bi) varinatli sistema va h. k.

Uch komponentli sistemalar
Uch komponentli sistemalar tarkibini molyar qism yoki og’irlik foiz
hisobidan Gibbs- Razebum uchburchagi yordamida ko’rsatish mumkin.

Bu teng tomonli uchburchak uchlari A, B, S komponentlarining yuz foiziga
to’g’ri keladi. Uchburchak tomonlari ikki komponentli sistema A+B, B+S, S+A
larning tarkibini ko’rsatadi.
Tarkibni hisoblash quyidagiga asoslangan uchburchak uchidagi har bir
nuqtadan tomonlariga o’tkazilgan perpendikulyar uzunliklari yig’indisi uchburchak
balandligiga teng.
Agar uchburchak balandligi yuz foiziga teng deb faraz qilinsa,
komponentlar miqdorini shu perpendikulyar uzunliklari bilan hisoblash mumkin.
Uch komponentli aralashma o’zaro eruvchan, o’zaro chekli va cheksiz
bo’lishi mumkin. Lekin ma’lum haroratda cheksiz eruvchanlik chekli
eruvchanlikka o’tishi mumkin. Bu temperatura «eruvchanlik kritik temperaturasi»
deyiladi.
Uch komponentli sistemani tashkil qiluvchi moddalar o’zaro chekli eriganda
ular ikki yoki uch fazaga ajralib turadi.
U vaqtda Gibbsning uchburchakli diagrammasida amalda bir fazali
aralashmadan hosil bo’lmaydigan tarkiblar sohasi paydo bo’ladi. Bu sohalar
ichidagi har bir nuqta shu sistemani faqatgina figurativ nuqtasi bo’lib, uning
umumiy tarkibini belgilaydi.
Sistemaning bu umumiy figurativ nuqtasiga muvozanatda bo’lgan ikki yoki
uch bir jinsli ikki komponentli fazalar to’g’ri keladi. Shu muvozanatda bo’lgan
fazalarning tarkibini ifodalovchi nuqtalar qatori qavatlanish sohasini ko’rsatadi.
Qavatlanish konturi chizilgan diagramma «uch suyuqlik o’zaro eruvchanlik
izotermasi» deyiladi.
O’zgarmas bosim va temperaturada bir mol komponentga ega bo’lgan
geterogen sistemada α fazadan β fazaga o’tishini ko’riladi.
Bu jarayonda Gibbs energiyasining o’zgarishi berilgan komponentning turli
fazalardagi kimyoviy potensiallari orkali yoziladi.
Muvozanat holatida
Δ G = 0, shuning uchun K
f - fazoviy muvozanat
konstantasi quyidagicha bo’ladi.

( ∂ln Kф
∂ Τ )
r =
ΔΗ
RT 2 ; (
∂lnKф
∂ ρ
)Т = -
ΔV
RT
Bu yerda:
ΔΗ
- fazoviy o’tish molyar issiqligi, ΔV - komponentning bir fazadan
ikkinchi fazaga o’tishida molyar hajm o’zgarishi.
Yuqoridagi ikkala tenglamani keltirib chiqarish uchun
ΔG = RT (ln Kϕ− ln Kϕ
1)
tenglamani T yoki R orqali differensiallanadi.
(∂ΔG
∂T )Ρ= − ΔS = ΔG − ΔΗ
T
(
∂G
∂p)T
= ΔV
-
ΔG −ΔΗ
T = RT (
∂ln KΦ
∂T )Ρ
+R[lu KΦ− luK Φ)= RT (
∂ln KΦ
∂T )Ρ
− ΔV = RT (
∂ln KФ
V p )T
Yuqoridagi tenglamadan foydalanib,
dln KΦ=(
∂ℓnΚ Φ
∂Τ )Ρ
dΤ +(
∂ℓnΚ Φ
∂p )T
dp
,
dℓnΚ Φ= ΔΗ
RT 2dT − Δν
RT dP

kelib chiqadi .
Bir komponentli sistemada, turli fazalardagi muvozanati uchun
ΚΦ= sonst
bo’ladi, buni esa yuqoridagi tenglamaga qo’yilsa ,
ΔΗ
RT 2dtТ − Δν
RT dp =0
bo’ladi. Bundan
dР
dΤ =ΔΗ
ΤΔ V
kelib chiqadi. Oxirgi tenglama Klapeyron - Klauzius tenglamasi bo’lib, fazoviy
o’tish molyar issiqligining bosimga, temperaturaga va hajmning molyar
o’zgarishiga bog’liqligini ko’rsatadi.

Suyuqlanish issiqligi va absolyut temperatura faqat musbat bo’lganligi uchun dT
dp
qiymati
Δ V ga mos keladi. Shuning uchun deyarli barcha moddalarda qotishda
hajm oshadi, faqat suvda, vismutda teskaricha, shuning uchun ularda
Δ V<0.
Suyuqliklar va kristallarning bug’ bilan munosabati uchun Klapeyron-
Klauzius tenglamasi
dln P
dT = ΔH буг
RT 2
va
dln P
dT = ΔH хайд
RT 2
bo’ladi (vozgonka)
R- bug’ning to’yingan bug’ bosimi bo’lib,
ΔΗ =Т dp
dT
RT
P = RT 2dln P
dT
Agar bug’li va haydash issiqliklari temperaturaga kam bog’liq bo’lsa, u
holda ular o’zgarmas deb olinadi va
ln P=−
ΔH буг
RT
+const ¿
}¿¿¿
bo’ladi.
Umumiy holda integrallashda issiqliklarning temperaturaga bog’liqligi Kirxgoff
formulasi asosida hisoblanadi.
ln P=∫
ΔΗ буг0 +∫
0
T
ΔCpdT
RT 2 dT +const
T
0 -dagi ΔΗ 0,буг
yoki
ln P=−ΔΗ 0,буг
RT +1
R∫
∫
0
T
ΔCpdT
T2 dT +i
bo’ladi.
ΔC p=Cp,буг −Ср,суюк
i- moddaning kimyoviy doimiysi.
Agar hisoblashlarda juda aniqlikdagi shart bo’lmasa, unda
ΔΗ =Т⋅Vбуг⋅dp
dT

bo’ladidP туйин
dT =ΔΗ
Tбуг
V= RT
P ΔΗ =Тбуг ⋅RT
P ⋅dp
dT
Тбуг = RT
P dln P
dP туйин
dT =ΔΗ
Tбуг

formulaga T
bug’ qiymati qo’yiladi.
ΔΗ
RT 2= dln P
dT

Bu tenglamalar Klapeyron-Klauzius tenglamasilari deyiladi.
Tenglama integrallanadi:
∫ dln P
dT =∫ ΔΗ
RT 2⇒∫ dln P=∫ ΔΗ
R
dT
T2
ln P=− ΔΗ
R ⋅1
T +const
Agar
ln P= f(1
T) funksiya bo’lsa,
ln P=− A
T +B
tg β= 0A
0B=
ΔΗ буг
R
ΔΗ =Rtg β
Bu ifodadan ma’lum chegarada aniq integral olinsa,
∫
1
2
dln P=∫
1
2ΔΗ
R ⋅dT
T2
ln P2
P1
= ΔΗ
R (
1
T2
− 1
T1)= ΔΗ
R (
T2−T1
T1⋅T2)
ΔΗ =
Rln P2
P1(T1⋅T2)
T2−T1

bo’ladi.
Taqsimlanish qonuni uch komponyentli sistyemaning muvozanat holatini
ifodalaydi va quyidagicha ta ' riflanadi .

Ikkita bir biri bilan aralashmaydigan suyuqlikdan iborat sistyemaga uchinchi bir
komponyent qo ’ shilsa , uning ikkala suyuqlikdagi kontsyentratsiyalarining nisbati ayni
harorat o ’ zgarmas son bo ’ lib , muvozanatda ishtirok etayotgan moddalarning absolyut
va nisbiy miqdoriga bog ’ liq emas
Bunday sistyemalar antibiotik galogyen va boshqa pryeparatlarning olinishida va
dori moddalarning tahlil qilish jarayonlarida hosil bo’ladi.
Taqsimlanish koeffitsyenti K ning qiymati harorat muvozanatda ishtirok
etayotgan moddalarning tabiatiga bog’liq bo’lib, taqsimlanayotgan komponyentning
kontsyentraatsiyasiga bog’liq emas.
Taqsimlanish koeffitsyenti qilib shartli ravishda taqsimlanayotgan
komponyentning organik erituvchidagi muvozanat kontsyentratsiyasi (s`)ni suvdagi
kontsyentratsiyasi (s”)ga nisbati olinadi.
K=C’op/ C’c uv
V.Nyernst va N.A.Shilov taqsimlanish qonunining taqsimlanayotgan komponyent
ikkala suyuqlikda bir xil molyekulyar holatda bo’lgandagina qo’llash mumkinligini
aniqladilar. Uchinchi komponyent suyuqlikda eriganda dissotsiatsiya yoki
assotsiatsialansa, muvozanat murakkablashadi.
Bunday hollarda taqsimlanish qonuni formulasi quyidagicha ifodalanadi.
k= *(1- α ’)/c’*(1- a]
taqsimlangan maddaning organik erituvchi va suvdagi dissotsiatsiya darajasi.
Uch komponentli nitrat sistemalarni o’rganisshda ko’pincha D.I Mendeleyev
Davriy sistemadagi d yoki f – elementlarda xossa xususiyatlariga ega bo’lgan
elementlarni eruvchanligini o’rganishda keskin ionlarni sifat jihatdan farq qiladiagan
xossalarini kuzatish mumkin .
Uch komponentli nitrat sistemalardan oldin bir komponentli nitrat sistemalarni
termodinamik tomonlari yani erish issiqligi entropiya o’zgarishlarini kuzatish diqqatga
sazovordir bular erish issiqliklari issiqlik energiyalari quyidagi formulalar yordamida
ifodalanadi
Z= H + T S

Agar delta Z qanchalik katta manfiy qiymatga ega bo’lganda eritmani hosil bo’lish
ehtimoli ortadi
M.A Yakibov Bunday holatni uch tipga ajratgan Ya’ni I tipdagi delta H <0 va
Delta S >0 katta bo’lganda entropiya o’zgarda entalpiya erish jarayonini oshiradi
II tipda esa yani delta H< O Delta S<0 entropiyaning o’zgarishida entalpiya erish
jarayonida oshadi
III tipda yani delta H >O Delta S> 0 bo’lganda entalpiya erishini qiyinlashtiradi
bizlar o’rganadigan nitrat
Sistema uchinchi tipga ta’luqlli
Yakibov Nitrat sistemalarni o’rganishda uchinchi komponentli uranil nitratni olib
ularni eruvchanliklari o’rganilgan
Ayniqsa CsNO
3 - UO
2 { NO
3 }
2 – H
2 O sistemani eruvchanligi o’rganilganda
yangi faza ya’ni Cs [UO
2 {NO
3 }
2 ] kompleks tuzlar hosil bo’lishi kuzatiladi
D I Mendeleyevning birichi guruh elementlaridan hamda bazi bir zaryadli
kationlarni kompleks hosil bo’lishini o’rganilganda suvni strukturasi quyidagi ketma
ketlik asosida o’tish o’rganilgan.
{Cs +
, K +
Rb +
NH
4 +
} va boshqalar .

Xulosa

Men xulosam shundayki har bir termik analizda 1-2-3 komponentlardan
foydalanob moddalarni aniqlashni toza usulda aniqlash mumkin .
Biz labarotoriya sharoitida naftalin va fenol sistemasida misolida termik analiz
usulini o’rgandik.
Turli tabi’atdagi aralashmalar uchun sovish va egri chiziqlarini tuzishni
o’rgandik.
Naftalin va fenol aralashmasi suyuqlanish diagrammasini chizish termik analiz
usulida yordamida moddalarning sovish va kristallanish jarayonlarini ko’rib o’tildiuk
shundan xulosa qilish mumkinki har qanday reaksiya tajriba davomida termik analiz
qilib ko’rishimiz mumkin.
Fenol ustida termik analiz usulini C
10 H
8 va C
6 H
5 OH ning holat
diagrammalarini tuzishni reaksiya davomida qanday jarayonlar borishini misol qilish
mumkin.
Reaksiya bo’yicha ko’plab aralashmalar ustida mholat diagrammalarini tuzish
mumkin ekan termik analiz usuli yordamida .
Termik analiz usulida naftalin va fenol ustida bizlarga 8 ta probirka va pilita va
termometr va Naftalin qizdirish davomida temperatura o’zgarishi ko’qib chiqdik.
Laborotiyada uch ikki bir komponentli sistemalar usuli yordaamida o’rganish
mumkin sovish kristallanish holatlarini. Komponentlar ( termodinamika va kimyoda ),
mustaqil komponentlar — termodinamik sistemani tashqil etadigan, kimyoviy jihatdan
individual hisoblanadigan moddalar.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Usmonov H.U., Rustamov, Rahimov H.R. Fizikaviy kimyo.-
Toshkent: «O’qituvchi»,-1974
2. Lunin V.V.,Kuzmenko N.Ye.,Uspenskaya I.A.,Kargov
S.I.,YereminV.V. Osnovы fizicheskoy ximii.-Moskva
«Ekzamen»,-2005
3. Gorshkov V.I., Kuznesov I.A. Osnovы fizicheskoy ximii.-Moskva
izd. MGU-1993
4. Semioxin I.A. Sbornik zadach po ximicheskoy kinetike.-Moskva
izd. MGU-2008
5. Labovis L., Arens D.J. Zadachi po fizicheskoy ximii s
resheniyami.-Moskva «Mir»
6. Fizikaviy Kimyo Rustamov H.
7. Akbarov Fizikaviy kimyo
8. Sirliboyev kimyoviy kinetika va kataliz
Foydalanilgan ijtimoiy tarmoqlar .
www.kutubxona.uz
www.google.uz
www.arxiv.uz

Uch komponentli sistemalarning holat diagrammalari

Купить