Uchinchi Rennesans yaratishda jadid mutafakkirlarini o‘rni - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	54.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Uchinchi Rennesans yaratishda jadid mutafakkirlarini o‘rni

Купить

Uchinchi Rennesans yaratishda jadid mutafakkirlarini o‘rni
Mundarija:
Kirish....... ..... ............................................................................................................... .3
Asosiy qism:
I-BOB.Uchinchi Rennesansning vujudga kelishi ………………………............... 5
1.1. Jadidchilik harakatining o‘rni......................................................................... ......5
1.2. Jadidlarning o‘sha davrda tutgan roli............................................................. ........8
II-BOB. Jadid mutafakkirlarining siyosiy va ijtimoiy muammolarga
ta'siri........................................................................................................................ ...17
2.1.Uchinchi rennesans yaratishda jadidlarning siyosiy
ta‘siri .................................... 17
2.2.Jadid mutafakkirlarining paydo bo‘lgan ijtimoiy muammolarga
ta'siri ................. 20
III-BOB. Jadidlar tomonidan olib borilgan ishlar ................................................ 28
3.1.Jadidlar tomonidan ijtimoiy muammolarni hal
etilishi.......................................................................................................................... 28
3.2.Jadidlar taklif etgan ijtimoiy islohotlar………………………………………..…31
Xulosa..........................................................................................................................3 6
Foydalanilgan adabiyotlar.........................................................................................3 8
1

Kirish
Jadidchilik dastlab 19-asrning 80-yillarida Qrimda Ismoilbek Gasprinskiy
rahbarligida qrimtatarlar o rtasida vujudga keldi. Jadidchilik harakati namoyandalariʻ
ko pincha o zlarini taraqqiyparvarlar, keyinchalik jadidlar deb atashgan. O sha
ʻ ʻ ʻ
davrning ilg or taraqqiyparvar kuchlari, birinchi navbatda, ziyolilar mahalliy
ʻ
aholining umumjahon taraqqiyotidan orqada qolayotganligini his etib, jamiyatni isloh
qilish zaruriyatini tushunib yetgandilar. Jadidchilik mohiyat e tibori bilan avvalo
ʼ
siyosiy harakat edi. Uning shakllanish va mag lubiyatga uchrash davrlari bo lib,
ʻ ʻ
ularni shartli ravishda to rtga bo lish mumkin.Turkiston, Buxoro va Xiva hududida bu
ʻ ʻ
davrlar 1895-1905; 1906-1916; 1917-1920; 1921-1929-yillarni o z ichiga oladi.
ʻ
Birinchi davrda Turkistonda podsho Rossiyasining mustahkam o rnashib olishi
ʻ
kuzatiladi. U o z siyosiy agentlari (vakillari) yordamida mahalliy xon va amir
ʻ
vakolatlarini cheklabgina qolmay, ularni qo g irchoqqa aylantirib, rus va g arb
ʻ ʻ ʻ
sarmoyadorlarining ishlashi va yashashi uchun sharoit yaratadi, turli kompaniyalar,
aksiyadorlik jamiyatlari manfaatini ko zlaydi.Ayni chog da mahalliy aholining talab
ʻ ʻ
va ehtiyojlari nazarga olinmay qo yildi, diniy e tiqodlari, urf-odatlari bilan
ʻ ʼ
hisoblashmaslik, ularni mensimaslik kuchaydi. Hayotiy, ilmiy saviyasi yuqori bo lgan
ʻ
qozilar tajribasiz kishilar bilan almashtirildi, poraxo rlik, ijtimoiy-siyosiy adolatsizlik
ʻ
avj oldi. Madrasa va maktablar faoliyatini cheklash, mahalliy joy nomlarini ruscha
atamalar bilan almashtirish, hatto mahkama jarayonida qozilar bo yniga xoch
ʻ
taqtirishgacha borildi. O sha davr ahvolini Muhammadali xalfa Sobir o g li (Dukchi
ʻ ʻ ʻ
eshon) xalqqa qarata o z „Xitobnoma“si (1898)da yaxshi bayon qilgan.Millat
ʻ
2

istiqbolini o ylovchi taraqqiyparvar kuchlar xalqning deyarli barcha tabaqalari —ʻ
hunarmand, dehqon, savdogar, mulkdor, ulamolar orasida mavjud edi. Ziyolilar
dastlab chorizmga qarshi kurashni xalqni asriy qoloqlikdan uyg otish — siyosiy-
ʻ
ma rifiy jabhadan boshlashga qaror qildilar.
ʼ Jadidchilik harakati ana shunday tarixiy
bir sharoitda Turkiston mintaqasida rivojlanish uchun o ziga qulay zamin topdi.
ʻ
Xalqimizning ulug‘vor qudrati jo‘sh urgan hozirgi zamonda O‘zbekistonda yangi bir
uyg‘onish – uchinchi Renessans davriga poydevor yaratilmoqda, desak ayni haqiqat
bo‘ladi. Chunki bugungi O‘zbekiston — kechagi O‘zbekiston emas. Bugungi
xalqimiz ham kechagi xalq emas”, — degan davlat rahbari.Jadidlar orasidan yetuk
olimlar, sanoat va ziroatchilik sohalarining zamonaviy bilimdon mutaxassislari,
madaniyat arboblari yetishib chiqib, yurtni obod va o z vatanlarini mustaqil ko rishni
ʻ ʻ
orzu qildilar va shu yo lda kurashdilar. Jadidlarning Turkiston mustaqilligi uchun
ʻ
kurashida asosan quyidagi yo nalishlar ustuvor edi: yangi usul maktablari tarmog ini
ʻ ʻ
kengaytirish; qobiliyatli yoshlarni chet elga o qishga yuborish; turli ma rifiy
ʻ ʼ
jamiyatlar va teatr truppalari tuzish; gazeta va jurnallar chop qilish, xalqning ijtimoiy-
siyosiy ongini yuksaltirish bilan Turkistonda milliy demokratik davlat qurish. Jadid
ziyolilarining kuchli partiyasi tashkil qilingan taqdirdagina bu ishlarni amalga oshirish
mumkin edi. 1
1
Mirziyoyev Sh.M Yangi O 'zbekiston strategiyasi. -Т.: O 'zbekiston, 2021 , 57-bet
3

I-BOB. Uchinchi Rennesansni vujudga kelishi.
1.1.Jadidchilik harakatining o‘rni.
Jadid mutafakkirlar, uchinchi rennesans yaratishda muhim o‘rni egallashgan. Ular,
tarixiy rivojlanishda, ma'naviyat va madaniyat sohasida katta o‘zgarishlar kiritganlar.
Jadid mutafakkirlarning o‘rni rivojlanishda o‘zgarishlarni keltirib chiqish,
to‘qnashuvlar va yuksak qadrlash holatlarini o‘rganishda muhim bo‘ladi. Uchinchi
rennesansning asosiy o‘zgarishlari.Uchinchi rennesansning asosiy o‘zgarishlari
darsliklarni o‘qish, ilmiy tadqiqotlar va boshqa odamlar bilan faoliyat olib borish,
ma'rifatni o‘z qo‘liga olishdan iborat. Bular, jadid mutafakkirlarning o‘rni va tarixiy
rivojlanishda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan sabablar sifatida ko‘rsatiladi.Jadid
mutafakkirlar tarixiy rivojlanishda, ishlab chiqarish, iqtisodiyot va boshqa sohalarda
katta o‘zgarishlarni keltirish bilan bog‘liq bo‘lib turadi. Ularning o‘rni tarixiy
rivojlanishga ko‘p yo‘nalishda ta'sir qilgan va dunyoning boshqa mamlakatlarida ham
ma'rifatning oshishiga olib keldi. Jadid mutafakkirlarning o‘rni ma'naviyat va
madaniyatda jadid mutafakkirlar, ma'naviyat va madaniyat sohasida ahamiyatli o‘rni
egallashgan. Ular, ijtimoiy muammolar bilan ishlash, adabiyot, san'at va falsafa
sohalarida yaratishlarini e'tirof etingan. Jadid mutafakkirlarning ma'naviyat va
madaniyat sohasida o‘rnini o‘rganish, ularning yaratgan asarlar va o‘zgarishlarni
tahlil qilishda muhimdir.Uchinchi rennesans muhim asr bo‘lib, u 19-20 asrlarning
o‘rtalarida O‘zbekiston, to‘g‘ridan to‘g‘ri Rossiyadagi Turkestondan boshlab
uchraydi. Bu davrda jahon madaniyatining to‘laqonli ishlanishi va rivojlanishi
jarayonida jadid mutafakkirlar samarali o‘rni va ahamiyati bilan ajralib turar.
Uchinchi rennesans davrida russkiy, fransuz va ingliz adabiyoti eserlari ushbu
mutafakkirlarga nafas olish imkoniyatini berdi va ularning butun dunyoning asarlariga
qiziqish uyg‘otti. Bu jarayonda jadid mutafakkirlar orasida to‘qquz ahamiyatli
shaxslar o‘rnini egalladi.
4

Uchinchi rennesans davrida jadid mutafakkirlar madaniyat, ilm-fan va san‘at
sohasida katta ahamiyatga ega bo‘lgan o‘zbek adebiyoti shaxslardir. Ularning
faoliyati tarixiy o‘rinda nufuzli va aniq o‘rtiqcha tajriba va tadqiqotga asoslangan edi.
Shu deb, jadid mutafakkirlar milliy adabiyotimizni asrab turib, ijodiy qo‘llanma va
maqolalar, dostonlar, hikoyalar va yangiliklar bilan zakirlashganlar. Ularning ko‘plab
asarlarida o‘zbek tili va adabiy yuzalariga qiziqarli tutqazishlar, ma'naviyat, millat va
davlat, xayotiy falsafa va qadriyatlar, ijtimoiy va iqtisodiy muammolar hamda milliy
voqelik kabi mavzular jihozlanib turadi.Jadidlar orasidan yetuk olimlar, sanoat va
ziroatchilik sohalarining zamonaviy bilimdon mutaxassislari, madaniyat arboblari
yetishib chiqib, yurtni obod va o z vatanlarini mustaqil ko rishni orzu qildilar va shuʻ ʻ
yo lda kurashdilar. Jadidlarning Turkiston mustaqilligi uchun kurashida asosan
ʻ
quyidagi yo nalishlar ustuvor edi: yangi usul maktablari tarmog ini kengaytirish;
ʻ ʻ
qobiliyatli yoshlarni chet elga o qishga yuborish; turli ma rifiy jamiyatlar va teatr
ʻ ʼ
truppalari tuzish; gazeta va jurnallar chop qilish, xalqning ijtimoiy-siyosiy ongini
yuksaltirish bilan Turkistonda milliy demokratik davlat qurish. Jadid ziyolilarining
kuchli partiyasi tashkil qilingan taqdirdagina bu ishlarni amalga oshirish mumkin edi
hamda milliy matbuotga asos solinishi edi. Bu esa o‘z navbatida progressiv g‘oyalarni
tarqatish uchun muhim vosita bo‘lib xizmat qildi. Turkiston taraqqiyparvar
sarmoyadorlari yoshlarni chet ellarga yuborib, zarur kasblarni egallab, xalqqa foydali
xizmat qiladigan yoshlarni va ular uchun qayg‘urgan jadidlarni qo‘llab-quvvatladilar.
Andijonlik Mirkomil Mirmo‘minboyev o‘z hisobidan ana shu ishga katta miqdorda
mablag‘ ajratgan. 1910-yilda Buxoroda mudarris Hoji Rafiy, Mirza Abduvohid,
Hamidxo‘ja Mehriy, Usmonxo‘ja va Muhammaddin maxdum kabilar Tarbiyayi
ʻʻ
atfol ( Bolalar tarbiyasi ) jamiyatini tashkil qilib, 1911-yilda 15 nafar, 1912-yilda
ʼʼ ʻʻ ʼʼ
esa 30 nafar talabani Turkiyaga o‘qishga yuborishgan.Jadidlar harakatining milliy
xususiyatlari.Ma’rifatparvarlar keng ma’noda bilim tarqatuvchi kishilar hisoblanadi.
Siyosiy ma’noda ma’rifatparvarlik xalqni ozodlikka olib chiqish va milliy davlatchilik
5

g‘oyalarini ilgari surish bilan ifodalanadi. Turkiston ma’rifatparvarlari jaholat,
bilimsizlik, madaniyatsizlik, mutaassiblik, diniy aqidaparastlikni inson azob-
uqubatlarining asl sabablari deya talqin etdilar. Ular podsho yakkahukmronligi
(absolyutizm)ga qarshi kurashdilar, siyosiy erkinlik va inson huquqlarini yoqlab
chiqdilar. Turli mamlakatlarda ma’rifatchilik harakatlari o‘ziga xos, milliy
xususiyatlarga ega bo‘lgan, ammo ularning mushtarak jihatlari ham mavjud edi. Bu
jihatlar Turkiston jadidlari faoliyatida ham namoyon bo‘ldi. Jumladan, ular mavjud
tuzum, uning iqtisodiy, ijtimoiy va huquqiy sohalardagi barcha salbiy ko‘rinishlariga
va kamchiliklariga qarshi kurashish; maorif, erkinlik, hayotning insoniy-madaniy
jihatlarini shakllantirish, ularni qo‘llab-quvvatlash va himoya qilish, ma’naviy va
axloqiy me’yorlarni takomillashtirish; xalq manfaatlarini himoya qilish, farovonligini
oshirishga sidqidildan intilish yo‘lidan bordilar. Jadidlar Turkistonda azaldan mavjud
bo‘lgan, ya’ni Alisher Navoiy, Mirzo Bedil va Boborahim Mashrabdan qolgan
merosdan foydalangan holda Turkistonda demokratik va taraqqiyparvar g‘oyalarni
davom ettirdilar. Turkiston ilg‘or ziyolilari erishgan yutuqlari orasida eng salmoqlisi
hukmron mafkuradan mustaqil bo‘lgan xalq ta’limi tizimining yaratilishi.Dastlabki
paytlarda madaniy-ma’rifiy, keyinchalik siyosiy-ijtimoiy xususiyat kasb etgan
islohotchilik harakati faol ishtirokchilaridan biri Abdulla Avloniy 1878-yil Toshkent
shahrida hunarmandlar oilasida tug‘ildi. U maktab va madrasada ta’lim olib, o‘z
zamonining ma’rifatli va chuqur bilim sohibiga aylandi. Abdulla Avloniy o‘lkada
ta’lim, matbuot, teatr sohalarining rivojlanishiga katta hissa qo‘shib, 1907-yil
Shuhrat gazetasiga asos soldi.ʻʻ ʼʼ
O‘zi tashkil qilgan yangi usul maktabi uchun Birinchi muallim , Ikkinchi
ʻʻ ʼʼ ʻʻ
muallim , Turkiy guliston yoxud axloq kabi darsliklarni yaratdi. Behbudiy,
ʼʼ ʻʻ ʼʼ
Munavvarqori, Abdulla Avloniy kabi boshqa milliy taraqqiyparvarlar ham
ma’rifatparvarlik faoliyatini olib borib, yangi maktablar, xayriya jamiyatlari,
6

kutubxona va kitob do‘konlari ochdilar.Munavvarqori Abdurashidxonov (1878–1931)
— Turkiston o‘lkasida ozodlik, millat kelajagi uchun kurashgan ma’rifatparvar
siyosiy arbob, jadidchilik harakatining yirik namoyandalaridan biri. 1904-yildan
boshlab o‘lkadagi ijtimoiy-siyosiy, ma’rifiy harakatlarning faol ishtirokchisi. U jadid
maktablari ochilishining tashabbuskori va amaliyotchisi, milliy gazeta va jurnallar
asoschisi, muharriri hamda jadid teatri targ‘ibotchisi bo‘lgan. Munavvarqori
maktablar uchun Adibi avval , Adibi soniy , Yer yuzi kabi darsliklarniʻʻ ʼʼ ʻʻ ʼʼ ʻʻ ʼʼ
yaratdi.
Turkiston jadidlarini birlashtirishda O‘rta Osiyo jadidlarining otasi deb tan
ʻʻ ʼʼ
olingan Mahmudxo‘ja Behbudiy (1875–1919) ning xizmati katta bo‘ldi. U 1875-
yilning 19-yanvarida Samarqand yaqinidagi Baxshitepa qishlog‘ida tug‘ilgan. Dastlab
Samarqand, so‘ngra Buxoro madrasalarida tahsil olib, imom-xatib, qozi, keyin muftiy
darajasiga ko‘tarildi. Behbudiy O‘rta Osiyo jadidchilik harakatining asoschisi va
yo‘lboshchisi edi. Turkistonda ma’rifatparvarlik harakatining rivojlanishiga katta
hissa qo‘shgan shaxs hisoblanadi. Behbudiyning tashabbusi bilan o‘z otasi sharafiga
Behbudiya kutubxonasi deb atalgan kutubxona tashkil qilingan.
ʻʻ ʼʼ
1.2. Jadidlarning o‘sha davrda tutgan roli:
XX asr boshlariga kelib Toshkent, Samarqand, Buxoro, Farg’ona vodiysi
shaharlarida o’nlab jadid usulidagi maktablar ochildi. Jadidlar maktablarda yoshlarni
bilimli va ma’rifatli qilib tarbiyalab, ular orqali Turkistonda mustaqil davlat barpo
etish uchun milliy davlatchilik g’oyalarini ilgari surgan. XX asr boshiga kelib
Turkistonda jadid ziyolilarining butun bir avlodi, o’lka ma’naviy-ma’rifiy soha
taraqqiyotiga, milliy madaniyatning rivojlanishiga katta hissa qo’shgan
namoyandalari vujudga keldi. Bular Samarqandda Mahmudxo‘ja Behbudiy,
Abduqodir Shakuriy, Said ahmad Siddiqiy Ajziy, Toshkentda Munavvarqori
7

Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Ubaydullaxo’ja Asadullaxo’jayev, Buxoroda
Abdurauf Fitrat, Sadriddin Ayniy, Fayzulla Xo’jayev, Farg’ona vodiysida Hamza
Hakimzoda Niyoziy, Obidjon Mahmudov, Abdulhamid Cho’lpon, Is’hoqxon Ibrat,
Xivada Bobooxun Salimov, Polvonniyoz hoji Yusupov va boshqalar edi.Turkiston
jadidlarini birlashtirishda O‘rta Osiyo jadidlarining otasi deb tan olinganʻʻ ʼʼ
Mahmudxo‘ja Behbudiy (1875–1919) ning xizmati katta bo‘ldi. U 1875-yilning 19-
yanvarida Samarqand yaqinidagi Baxshitepa qishlog‘ida tug‘ilgan. Dastlab
Samarqand, so‘ngra Buxoro madrasalarida tahsil olib, imom-xatib, qozi, keyin muftiy
darajasiga ko‘tarildi. Behbudiy O‘rta Osiyo jadidchilik harakatining asoschisi va
yo‘lboshchisi edi. Turkistonda ma’rifatparvarlik harakatining rivojlanishiga katta
hissa qo‘shgan shaxs hisoblanadi. Behbudiyning tashabbusi bilan o‘z otasi sharafiga
Behbudiya kutubxonasi deb atalgan kutubxona tashkil qilingan.XX asr boshlariga
ʻʻ ʼʼ
kelib Toshkent, Samarqand, Buxoro, Farg’ona vodiysi shaharlarida o’nlab jadid
usulidagi maktablar ochildi. Jadidlar maktablarda yoshlarni bilimli va ma’rifatli qilib
tarbiyalab, ular orqali Turkistonda mustaqil davlat barpo etish uchun milliy
davlatchilik g’oyalarini ilgari surgan. XX asr boshiga kelib Turkistonda jadid
ziyolilarining butun bir avlodi, o’lka ma’naviy-ma’rifiy soha taraqqiyotiga, milliy
madaniyatning rivojlanishiga katta hissa qo’shgan namoyandalari vujudga keldi.
Bular Samarqandda Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abduqodir Shakuriy, Said ahmad
Siddiqiy Ajziy, Toshkentda Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy,
Ubaydullaxo’ja Asadullaxo’jayev, Buxoroda Abdurauf Fitrat, Sadriddin Ayniy,
Fayzulla Xo’jayev, Farg’ona vodiysida Hamza Hakimzoda Niyoziy, Obidjon
Mahmudov, Abdulhamid Cho’lpon, Is’hoqxon Ibrat, Xivada Bobooxun Salimov,
Polvonniyoz hoji Yusupov va boshqalar edi.
“Jadidlar”ning o‘ziga xos jihati nimada?
“Kitoblar maktab o‘quvchisiga tushunarli bo‘lishi uchun yozildi”
8

Bu savolga to‘plamning “Abdulla Qodiriy” kitobi muallifi, filologiya fanlari
doktori, professor Bahodir Karimov javob berar ekan, kitobga har qachongidan ham
ishonchli bo‘lgan, bahsli bo‘lmagan ma’lumotlar kiritilgani, ayrim ma’lumotlar keng
jamoatchilik uchun ham yangi ekanini ta’kidlaydi.
— Kitobning 8ta bo‘lishining sababi yon tomondan qaraganda “Jadidlar” degan
yozuv ko‘rinishi uchun edi. Lekin jadidlar bundan ancha ko‘p. Agentlik tashabbus
qiladigan bo‘lsa, yana 8tasini chiqarishimiz mumkin. Kitoblar maktab o‘quvchisiga
tushunarli bo‘lishi uchun yozildi. Dalillar o‘quvchilarni ikkilantiradigan bahsli,
muammoli bo‘lmasligi kerak edi. O‘quvchilarning qo‘liga yetib borayotgan kitoblarga
mutaxassislar 1-2 yil emas, 10 yil, chorak asr davomida yig‘ib yurgan fikrlarning
qaymog‘ini kiritdilar va bu yerda muhim bir jihat bor: jadidlarning o‘zi kimlar,
jadidlar degan so‘zning ma’nosi nima, jadidlarning maqsadlari nimadan iborat
bo‘lgan, degan qirralarni qamrab olishga va o‘quvchilarga taqdim etishga harakat
qilindi. Bu kitobning muhim jihati – bugungi o‘quvchi fikrini tarbiyalaydi, Vatan,
millat taqdiriga befarq bo‘lmaslikka undaydi.
Yana bir jihat bu – kitobga kiritilgan ayrim gaplar yangi. Chunki mualliflar ayrim
ma’lumotlarini noyob fondlardan topib, ilmiy konferensiyalarda yoki 100-200 dona
nashr qilingan kitoblarida ma’lum qilgan. Ular ko‘pchilik uchun yangi, deydi olim.
“Maqsadimiz kitobni o‘qitish emas, manbani izlab topib o‘qishsin” 2
To‘plamni nashr etilish maqsadlari haqida “Abdurauf Fitrat” kitobini tayyorlagan
professor fitratshunos Hamidulla Boltaboyev ham fikr bildirdi. Olim kitobning
rasmini ijtimoiy sahifalarga qo‘ygandan ko‘ra, uni o‘qib xulosalarni ommaga
bildirgan afzalroq deydi.
2
Hamidullo Boltaboyev “Abdurauf Fitrat” 2015 107-bet
9

— Kitobni tarqatishda avvalo uni egasiga, qiziquvchiga berish kerak. Kimnidir
targ‘ib qilib qiziqtirish masalaning bir tomoni, lekin ikkinchi tomoni – kitob o‘z
egasiga yetib borishi kerak. Ijtimoiy tarmoqlarda kuzatib boryapman. Ko‘proq kitob
o‘qiganlar emas, kitob olmoqchi bo‘lgan va olganlarning minnatdorchiliklaridan
iborat bo‘lib qolyapti. Mana shu 8 ulug‘ jadid bobolarimizning hayotini birdaniga
hammasini o‘qib bo‘lmaydi: tanlab olib o‘qib, shular bo‘yicha savol-javob bo‘lishini
istardim.
Ertaga mening kitobimni o‘qigan odam, Fitratning asarini o‘qishga rag‘bat sezsa,
ana shunda maqsadimizga yetgan bo‘lamiz. Maqsadimiz – kitobni o‘qitish emas,
manbani izlab topib o‘qisin, deydi u.Tekinga tarqatilish sababi:Kitobning jadidlar
haqida oldin nashr etilganlaridan yana bir farqi – u tekinga tarqatilmoqda.
Agentlik rahbari to‘plamni avgust-sentabr oylari davomida maktablar, professional
ta’lim muassasalari, oliy ta’lim muassasalariga – barcha ta’lim tashkilotlarining
kutubxonalariga mutlaqo bepul yetkazish rejalashtirilgani, kitob barcha ta’lim
muassasalariga to‘liq yetkazib berilganidan keyin sotuvga chiqarilishini aytdi.
“Agar ta’lim muassasalariga to‘liq yetib bormasdan turib sotuvga chiqsa, bitta
narsadan qo‘rqyapmiz, yarim yo‘lda o‘sha kitob sotuvga chiqib ketishi mumkin”, –
deya tushuntirdi Sa’dullayev kitob tekin tarqatilishi sababini. 3
To‘plamning Fitratga bag‘ishlangan kitobini professor Hamidulla Boltaboyev
yozgan. 144 betdan iborat kitob adib hayoti, ijodi, hikmatli so‘zlar, e’tirof,
foydalanilgan adabiyot kabi 5 bo‘limga ajratilgan.
Fitratning hayoti yozilgan qism maktab darsliklariga kiritilmagan, ko‘pchilikka
noma’lum bo‘lgan ma’lumotlar bilan to‘yintirilgan.
3
Alisher Sa’dullayev 2017 yil https://www.gazeta.uz
10

Masalan, kitobning 9-sahifasida o‘zbek tilidagi ilk darslik “Ona tili”ni nashr
qildirgan Fitrat bo‘lgani, u shuningdek, Buxoro ilmiy jamiyatini tuzgani va jamiyat
bilan “Buxoro arki tarixi” asarini chop ettirgani aytilgan. Shuningdek, kitobda
frunzechilar tomonidan to‘pga tutilib, vayrona holiga kelgan Buxoro me’moriy
obidalari va shahar suv inshootlarini tiklash ishlariga ham Fitrat bosh bo‘lgani
aytilgan. Bu ma’lumotlar Fitrat asarlari joy olgan 8-sinf adabiyot darsligidan
topilmaydi.
Yana bir muhim jihat shuki, jadid hayoti qismiga 1921 yil 23 sentabrda Fitrat
tahriridan chiqqan Buxoro xalq sho‘rolar jumhuriyati Konstitutsiyasi qabul qilingani
ma’lumoti kiritilgan. Bu kitobxonni o‘sha paytda uzoq yillar monarxiya yo‘li bilan
boshqarilgan davlatni demokratik islohotlarga yetaklagan yo‘lboshlovchilar kim
bo‘lgani bilan tanishtiradi.
Ijodiga bag‘ishlangan qismida Fitrat asarlarining shirasi: uning she’riyati,
publitsistikasi, nasriy asarlari, dramalari, ilmiy merosi, tilshunosligi,
adabiyotshunosligiga oid sara namunalardan parchalar berilgan.
Masalan, Fitratning “Qiyomat” hikoyasidan berilgan parchalarni o‘qib, kitobxon
uni topib o‘qishga rag‘bat sezadi. Shuningdek, adibning “Xudosizlar” jurnalida chop
etilgan “Zahroning iymoni”, “Qiyshiq eshon”, “Me’roj”, “Oq mozor” hikoyalari
bosilgani ham keng jamoatchilik uchun yangilik bo‘lsa kerak.
Kitobda Fitratning tilshunoslik sohasiga qo‘shgan hissasi ham ixcham va tushunarli
usulda yoritilgan. Uning “Tilimiz” maqolasidan keltirilgan ushbu parcha bugun ham
ahamiyatini yo‘qotmagan:
11

“Dunyo sahnasida iyaru taqlidning rolin hech bir millat biz turklar kabi ado eta
olmaganlar. Biz qaysi bir millatning qaysi bir narsasiga taqlid etmoqchi bo‘lsak,
o‘zimizning milliy ruhimizga qaramasdan taqlid etamiz”. 4
Kamchiliklar
Kitobning o‘lchami o‘qishga biroz noqulaylik tug‘diradi. To‘g‘ri, uni cho‘ntakda
olib yurish mumkin, lekin kitob kichikligi uchun mutolaa davomida qo‘ldan chiqib
ketaveradi. Ikkinchidan, satrlarning bir tarafi kitob sahifasi tikilgan joyga yaqin, bu
esa satrni to‘liq o‘qishni qiyinlashtiradi. Buning uchun kitobni kuch bilan ochish talab
etiladi va natijada kitobga shikast yetishi mumkin.
Fitratning hayoti haqida berilgan ma’lumotlar tadrijiylik asosida berilgani
kitobxonni chalg‘itmay voqealarni kuzatish imkonini beradi. Biroq hayotiga oid
ma’lumotlar biroz xronologiyaga o‘xshab qolgan. Ya’ni bo‘lgan voqea va yili
keltirilganidan tashqari, o‘sha paytdagi siyosiy vaziyat va voqea sabablariga oydinlik
kiritilishi kerak.
Masalan, kitobda “…. Bunday maktablar Abduvohid Burhonov va Mirkomil
Burhonovlar tomonidan ochilgan bo‘lib, 1919-1920 yillarda Buxoro inqilobiy
xodimlarining katta qismini tayyorlab bergani manba bo‘ldi… Eski jadidlarga A.
Burhonov, so‘l jadidlarga Fitrat boshchilik qildi. Nihoyat ular murosaga kelishib,
“Yosh buxorolilar” partiyasini tashkil qildilar”, degan ma’lumot bor. Shu o‘rinda
savol tug‘iladi, nega jadidlar 2 toifaga bo‘lingan va matndagi “murosaga kelishib” 5
deyilgani nimaga ishora? Jadidlar orasida qandaydir kelishmovchilik bo‘lganmi?
Agar shunday bo‘lsa, eski jadidlar nimani xohlagan va yangi jadidlar-chi, degan savol
tug‘iladi. Shularga izoh berib ketilsa, foydali bo‘lar edi. Chunki voqeaning sababi uni
eslab qolishni oson va qiziqarli qiladi.
4
Fitrat “Tilimiz” maqolasi 1919 yil 32 son
5
Fitrat “Tilimiz” maqolasi 1919 yil 32 son
12

Uchinchi rennesans yaratishda jadidlarning dinga ta‘siri :“ So‘l jadidlar”
namoyish boshlamoqchi bo‘lgani haqida gapirilgan o‘rinda ularda namoyish o‘tkazish
fikri qanday paydo bo‘lganiga izoh berilmagan. Shuningdek, amir namoyishchilarni
o‘qqa tutgani haqida ma’lumot berilib, darhol Fitrat Samarqandga ketgani haqida
gapirilgan.
Tarixiy manbalarda amir va “So‘l jadidlar” o‘rtasida jiddiy to‘qnashuv bo‘lgani,
jadidlar halok bo‘lgani, namoyishchilar nega yengilgani haqida ham ma’lumotlar bor.
Taxminimizcha, bu kabi ma’lumotlar kitobni kattalashtirib yubormaslik uchun
kiritilmagan bo‘lishi mumkin. Lekin kitobxon uchun amir va jadidlar orasidagi
tarixning burilish nuqtasi doimo qiziq. Bir so‘z bilan aytganda, Fitratning siyosiy
faoliyati haqida kam ma’lumot berilgan.
Fitratning Buxoroda o‘zbek tilini davlat tili deb e’lon qildirishda qo‘shgan hissasi
haqida yozilgan o‘rinda Buxoroda o‘sha paytda qaysi til davlat tili bo‘lgani haqida
ham ma’lumot berib ketish o‘rinli bo‘lardi. Til masalasida qandaydir chalkashliklar
yoki ziddiyat bo‘lgani tushuntirilib, o‘zbek tilini davlat tili deb e’lon qilishning
ahamiyatini ko‘rsatib berish kerak edi. Chunki til masalasi hamma davrlarda ham
katta islohot sanaladi.
Kitobda Fitratning qamoqqa olinishi, unga qanday ayblar qo‘yilgani va vafoti
haqidagi ma’lumotlarga o‘rin berilmagan. Fikrimizcha, millat fidoyisining so‘nggi
kunlari, unga qo‘llangan adolatsizliklar haqida avlodlar ko‘proq bilishga haqli.
Kitob maqsadiga erishganini bilish mumkinmi?
Tayyor yo‘llarni buzib, ularni qayta qurish yoki turli tadbirbozliklar uchun
milliardlar ajratishdan ko‘ra, kitobga mablag‘ ajratib, uni yozishni olimlarga
topshirish e’tirofga loyiq, albatta. Aholimizning jadidlar faoliyatidan xabardorligi
13

uyuyatli darajada ekanini hisobga olsak, bu borada qilinishi kerak bo‘lgan ishlar hali
ko‘p.
Afsuski, to‘plab tarqatila boshlaganiga 2 oydan oshgan bo‘lsa-da kitob kim uchun
qay darajada foydali bo‘lgani haqida kam gapirilyapti. Kitobxonlarning shaxsiy
sahifalarini asosan kitob bilan tushilgan rasmlar egallayapti, taqriz va mutolaa
mulohazalarini deyarli uchratmaysiz.
Yana bir ochiq qolayotgan savol shuki, kitobni tekin tarqatish uni ko‘proq odam
o‘qishiga yordam beradimi, bu targ‘ibot usuli ish berarmikan?
Balki kitob qanchalik o‘z maqsadiga erishganini bilish uchun bir necha yil vaqt
kerakdir. Agar kitob olganlar o‘z sahifalarida kitobni olganlari haqida emas,
o‘qiganlari, undagi ma’lumotlar haqida ham postlar qo‘ysalar, kitob ma’lum ma’noda
o‘z maqsadiga yetgan bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, kitobni olganlar yoki uni
o‘qiganlar o‘rtasida tadqiqot, so‘rovnomalar o‘tkazish orqali ham buni aniqlasa
bo‘ladi.
Biroq ko‘pchilikning ichida bir hadik kezib yuribdi: kitobga mehrimiz bilan
maqtana olmay qolganimizni inobatga olsak, to‘plamlar targ‘iboti bilan har qancha
shug‘ullanmaylik, ular maktablar, tashkilotlar, o‘quvchilar tokchalarida chang bosib
qolmasmikan?
Umuman, maqsad aholining, ayniqsa yoshlarning jadidlar haqidagi xabardorligini
oshirish ekan, ular kunini o‘tkazayotgan internet va mediada targ‘ibotning zamonaviy,
original va badiiy ta’sirchan usullarini ham qo‘llash kerak emasmikan?
Zuhra Abduhalimova, jurnalist
Mahmudxo'ja Behbudiy XX asr boshlarida Turkiston ijtimoiy-siyosiy
harakatchiligining eng yirik namoyandasi, xalq ommasi ijtimoiy ongining
14

uyg'onishida beqiyos hissa qo'shgan mutafakkir olim, yangi davr o'zbek
madaniyatining asoschisidir. Turkiston jadidlarining yo'l boshchisi hamda mustaqillik
g'oyasining targ'ibotchisi, yangi maktablar g'oyasining nazariyotchisi hamda
amaliyotchisi hisoblanadi. Mahmudxo'ja Behbudiy o'zbek tarixining g'oyat og'ir va
murakkab bir davrida yashab, faoliyat ko'rsatishga to'g'ri kelgan. 16 asrda boshlangan
inqiroz, o'zaro janjallar, mahalliy urug'-aymoqchilik nizolari millatni charchatgan,
mazkur vaziyatdan foydalanib, Ruslar zo'rlik bilan tutqun saqlashga urinardi. Mana
shunday bir sharoitda Vatanni butunlay yo'q bo'lish xavfidan saqlab qolish, avlodlarni
erk va ozodlik, mustaqillik ruhida tarbiyalash, ma'rifat va taraqqiyotga boshlash
jadidlar nomi bilan tarixga kirgan, istiqlol uchun kurash yo'lida jonini garovga tikkan
buyuk vatandoshimiz Behbudiy zimmasiga tushgan edi.Behbudiyning ta'limiy-
axloqiy qarashlarida insonning ma'naviy barkamol shaxs egallashi zarur bo'lgan
talablariga ilmdan orttirilgan xislat, ichki va tashqi ko'rinishidan topilgan haqiqat, aql
tufayli hosil qilingan xulq-atvor, mol-mulkdan ham ziyoda bo'lgan salomatlik
hisoblangan [1]. Ushbu talablar hozirgi kunda barkamol insonni tarbiyalashda
mardlik, to'g'rilik, adolatparvarlik, vafodorlik, halollik, saxiylik, mehr-oqibat,
insonparvarlik kabi xislatlarni tarbiyalash muhim ahamiyat kasb etadi.
15

II-BOB.Jadid mutafakkirlarining dinshunoslikka va ijtimoiy muammolarga
ta'siri.
2.1.Uchinchi rennesans yaratishda jadidlarning dinga ta‘siri.
Behbudiyning ma'rifiy qarashlari o'sha davrning yetakchi g'oyasi sifatida
shakllanib, safdoshlari uchun ushbu qarashlar yo'lboshchi bo'lib xizmat qildi. Uning
millatni qullik changalidan qutqarish yo'llari va ma'naviy jihatlarini yuksaltirishni
ko'zda tutgan holda fidoiylik bilan faoliyatini olib bordi. Behbudiy yangi maktablarda
diniy va dunyoviy bilimlarni mukammal o'qitishni tashkil etib, yoshlarni komillik
darajasiga ko'tarish, gazeta va jurnallar tashkil qilib, xalqning ma'naviyatini
oshirishni, teatr orqali madaniy darajasini rivojlantirishni o'z oldiga maqsad qildi.
Dunyo ilm-fanida jadidchilik harakati,jadid adabiyotiga doir eng yangi ilmiy
izlanishlar olti yo'nalishda olib borilyapti.Teatr san'ati orqali xalqni
uyg‘otish,ma'rifatli qilish,muammolarni gavdalantirish jadid bobolarimiz g‘oyaviy
qarashlarining muhim jihatlaridan.Shu kunga kelib jadid adabiyotshunosligiga
yondosh tarzda jadid tilshunosligi,folklorshunosligi,tarjimashunosligi,pedagogikasi
kabi yo'nalishlar ham shakllandi.Shunisi ahamiyatliki,jadid adabiyoti,badiiyatiga doir
asosiy nazariy tadqiqotlar aynan O‘zbekistonda olib borilgan. Dunyo ilm-fani
jadidchilik harakatlarini ko‘proq siyosiy-tarixiy jarayon sifatida o‘rganadi va
manbalarga shu nuqtai nazardan yondashadi.
Shu tariqa jadidchilik va jadid adabiyotiga doir ilmiy izlanishlar xalqaro miqyosda
erishilgan ilmiy natijalarni umumlashtirish va qiyoslash yo'liga chiqdi. Xalqaro fan
tarmog'i sifatida 2002-yildan beri an'anaviy tarzda zamonaviy turkologik tadqiqotlar
simpoziumi o‘tkazib kelinadi. Zero,mazkur davrdagi milliy adabiyotga yangilanish
omillari va tamoyillarini tadqiq etish milliy adabiyotning dunyo adabiyotidagi o‘rni
va qiyofasini belgilash imkonini beradi.Xorijdagi materiallarni aniqlash,yig'ish,olib
16

kelish,avvalo,ularni belgilangan tartibda talab qilish uchun aniq huquqiy asoslarga va
harakat doirasiga ega bo‘lish zarur.
Jadidchilik islomiy islohotlar harakati o‘laroq boshlandi, Islom harakat uchun
markaziy masala bo‘lib qoldi. Dastlabki jadidlarning aksariyati an’anaviy islomiy
ta’lim olgan ulamolar edi. Mahmudxo‘ja Behbudiy muftiy edi, Sadriddin Ayniy
mudarris edi, Munavvar qori Abdurashidxon o‘g‘li, Abdurauf Fitrat, Abdulqodir
Shakuriy (va ko‘plab boshqalar) esa Buxoro va boshqa joylardagi madrasalarda tahsil
olgan edi.
Ammo jadidlarni jadid qilgan narsa shuki, ular markaziy osiyoliklar haqiqiy
Islomdan yiroqlashib, o‘z e’tiqodlari buzilishiga yo‘l qo‘ygan, deb hisoblar edilar.
Darhaqiqat, ular o‘z jamoalarining «tanazzuli» va «degeneratsiyasini» hamda
mustamlakaga aylantirilganini haqiqiy Islom yo‘lidan chiqish bilan izohladilar.
Jadidlarga ko‘ra, musulmonlar haqiqiy Islomga amalga qilgan davrda ular ilm
sohasida dunyoda yetakchi edilar, musulmon imperiyalar esa qudratli edi. Imonning
buzilishi ularni jaholatga hamda siyosiy va harbiy zaiflikka yo‘liqtirgan edi. Ushbu
muammoga yechim «haqiqiy Islomga» qaytish edi.Jadidlarning fikriga ko‘ra, ularning
jamiyatlari haqiqiy e’tiqoddan yiroq edi. Ajdodlardan meros bo‘lib qolgan ko‘plab
urf-odatlar va an’analar buzuq edi, ularning Islomga zid jihatlari bor edi. Islohotga
muhtoj ko‘plab masala bor edi.Mozorlarni ziyorat qilish va u yerda ko‘milgan
avliyolardan shafoat so‘rash eng keskin tanqidga uchragan odat bo‘ldi, deyish
mumkin. Jadidlar avliyolarga sig‘inishni shirk va butparastlikning bir turi deb hisoblar
edilar. Fitratning taniqli «Bayonoti sayyohi hindi» («Hind sayyohi qissasi») asarida
Bahouddin Naqshband maqbarasini ziyorat qilgani kelgan hindistonlik musulmon
sayyoh u yerda ko‘rganlaridan hayratga tushadi. Ziyoratchilar qo‘chqor shoxlari va
mozor bayrog‘i ilingan bayroq ustuni kabi muqaddas hisoblangan yodgorliklarni
o‘pib, dafn etilgan avliyoga ibodat qilayotgan edi. Sayohatchi bu holatdan lol qoladi:
17

«Chi qadar shoyoni hairat ast, ki shumo digaronro ba illati butparast va sa dai salibӣ ҷ
kofir medoned va xudaton am ba ch bi alami mazorho sa da ovarda, ho ati
ӯ ҷ ҷ
xudatonro az Bahouddin mexohed va bozxudatonro musulmon medoned». («
Hayratlanarli joyi shundaki, sizlar boshqalarni butparastlik va salibga sig‘inish
jihatidan kofir deb ataysiz, shu qatori o‘zingiz ham mozor cho‘plari va yalovlariga
sajda qilib, hojatingiz ravo bo‘lishini Bahovuddindan tilaysiz va yana o‘zingizni
musulmon deb ataysiz») 6
Darhaqiqat, so‘fiylik udumlarining aksariyati keskin tanqidga uchradi.
Mahmudxo‘ja Behbudiy uchun so‘fiylik, xonaqohdorlik, muridgarlik kabi so‘fiylik
bilan bog‘liq amallar Islomning asl ta’limotini chalkashtiradigan va musulmonlarni
jaholat zulmatida saqlaydigan safsata va xurofot shakllari edi. Bachchabozlik
tanqidga uchragan yana bir masala bo‘ldi. Nihoyat, jadidlar tug‘ilish va sunnat
to‘ylarini, oila qurish to‘ylarini va motam marosimlari isrofgarchilik o‘laroq tanqid
qildilar.Ushbu buzuqliklar maktablar va madrasalar ham buzuq bo‘lgani uchun
mavjud edi. Maktablar nafaqat samarasiz edi, balki ularda bolalar anglay olmaydigan
so‘fiy she’riyatdan foydalanilar edi (jadidlar bunday she’rlar kattalar uchun ham
foydasiz deb hisoblardi). «Madrasalarda biz dunyoviy ilm nari tursun lo-aql diniy
ilmlarning asli bo‘lgan tafsir va hadis ham o‘qitilmaydi», [deb yozgan edi jadid
muallif].
Islomning bu yo‘sin buzilishi Markaziy Osiyo tanazzulga yuz tutishi va ruslar
tomonidan zabt etilishiga sababchi bo‘lgan edi. Munavvar qori yozgan edi:
«Bo‘zaxo‘rlik, qimorbozlik, bachchabozlik, bazm qilmoq, … zino qilmoq, shikoyat
qilmoq va bir-birlarini haqorat qilmoq … bu af’oli qabihalarimizni sababidan mulk-
mamlakatimiz tag‘ayyur va tabaddul bo‘lub, asir-u, xor-u zalil bo‘lduk».To‘g‘ri
javoblarni Qur’on va hadislarda topish mumkin edi – agar ular faqat qonuniy
6
Mahmudxo’ja Behbudiy “Tanlangan asarlar” – Toshkent. Ma’naviyat 1997
18

matnlarga sharhlar (hoshiya) bilan cheklanuvchi madrasalar yo‘lida emas, balki
to‘g‘ri o‘rganiladigan bo‘lsa. Jadidlar uchun hidoyat yo‘lida to‘g‘ridan-to‘g‘ri Qur’on
va hadisga qaytish juda zarur edi. Fitrat uchun Qur’on «rohbari najot» edi. Fitrat
shunday nomlanuvchi kitobida to‘g‘ri hayot kechirish to‘g‘risida Qur’ondan iqtibos
(arab tilida) keltirgan holda ko‘rsatmalar berdi. Shuningdek, u «Oila» deb
nomlanuvchi kitobni ham nashr etdi. Unda oilaviy hayot haqidagi o‘z tasavvurlarini
bayon qildi. Uning tasavvurlari Qur’ondan olingan iqtiboslarga tayangan bo‘lib,
madrasalarda o‘qitiladigan kitoblar ta’limotidan farq qilardi.
2.2.Jadid mutafakkirlarining paydo bo‘lgan ijtimoiy muammolarga ta'siri.
Chor hukmronligi davrida shar’iy mahkamalar o‘z faoliyatini davom ettirdi.
Qozilar shariat haqidagi tushunchalariga tayangan holda hukm chiqarardilar. Jadidlar
ushbu sudlarni isloh qilmoqchi edilar, chunki shariat zamonadan xabardor bo‘lganlar
tomonidan va zamona «iqtizosicha» talabicha talqin qilinishi lozim edi. Mahmudxo‘ja
Behbudiy 1906 - yilda ilgari surgan bu fikr 1917 - yilgi jadidlar dasturida muhim
o‘rin tutdi.Ushbu masalalarda jadid ziyolilar mustamlakachilik tug‘dirgan savollarga
javob izlar ekan, musulmon dunyosida boshlangan keng islohotlar oqimi bilan
hamnafas edilar. Ko‘p holatlarda bahslar keskin tus oldi va islohotchilar hamda ularga
qarshi bo‘lgan bir-birlarini qattiq tanqid qildilar. Ammo bu «dunyoviylar» va
«islomchilar» o‘rtasidagi bahs emas edi. Ikkala tomon ham islomiy argumentlarni
keltirdi. Aksincha, bahs-munozaralar Islomning turli talqini atrofida edi – Islom
nimani anglatishi, kim uni ta’riflash vakolatiga ega ekani va, pirovardida,
musulmonlik nimani anglatishi [asosiy bahs mavzulari edi].
Bugungi kunda sharoit umuman boshqacha bo‘lsa-da, bunday bahslar hali ham bor.
Jadidlar uchun agar Islom to‘g‘ri talqin qilinadigan bo‘lsa, zamonaviy dunyo fuqarosi,
millat a’zosi va musulmon bo‘lish o‘rtasida hech qanday ziddiyat yo‘q edi. Ularning
19

an’anaviy odatlarni xurofot va safsata deb tanqid qilish, Qur’on va hadisdan
to‘g‘ridan-to‘g‘ri foydalanishga chorlash, turli marosimlardagi isrofgarchilikni
qoralash va mozorlarga borishga keskin qarshi chiqish kabi qarashlari musulmon
dunyosidagi turli xil islomiy islohot harakatlarining bir qismidir. Bugungi kunda
ushbu qarashlarning ayrimlari «vahhobiylar» qarashlariga o‘xshaydi. Ammo jadidlar
nazarida isloh qilingan Islom zamonaviy dunyoda taraqqiyotga, xususan, millat
taraqqiyotiga erishishga sog‘lom zamin yarata olar edi. Markaziy Osiyoning mustaqil
davlatlari va ularning fuqarolari dunyoda o‘z o‘rinlarini belgilash uchun kurashar
ekan, jadidlarning din va millatni murosaga keltirish haqidagi qarashlari hali-hanuz
dolzarb bo‘lib qolmoqda.
Jadidlar mafkurasiga ko‘ra islom dini shaxsning ma’naviy kamoloti va jamiyat
rivojida muhim o‘rin tutgan. Ular ushbu vazifani hal etmay turib, boshqa
muammolarni bartaraf qilishning iloji yo‘qligini anglab yetgan. Ana shu maqsadda
1909-yilda Mahmudxo‘ja Behbudiy, 1910-yilda Abdulla Avloniy, 1915-yilda
Abdurauf Abdurahim o‘g‘li Fitrat tomonidan islom tarixiga oid asarlar yaratildi.
Ushbu asarlarda ular islomning paydo bo‘lishi va tarqalishining eng muhim
bosqichlarini yoritib berishdi, shuningdek, islom aqidalarining noto‘g‘ri talqin
qilinishiga qarshi chiqishdi. Turkiston taraqqiyparvarlari tomonidan birinchi navbatda
amalga oshirilgan chora-tadbirlar qatorida islom dini me’yorlarini, Qur’on oyatlari va
hadislarni, shariat hukmlarini to‘g‘ri talqin etish, ta’lim tizimini isloh qilish, uni
zamon talablariga moslashtirish kabilar bor edi.
G ozi Yunus o zining “Al-Ulamo varasatul anbiyo” (Ulamolar payg ambarlarningʻ ʻ ʻ
me rosxo ridir) nomli maqolasida: “Islom dinining qabulina musharraf bo lg on va
ʼ ʻ ʻ ʻ
islomiyat tarbiya ila tarbiyalanmish har bir musulmon yuqoridagi hadisi sharifni janob
sayyidil-a zam va rasuli karimimizning qavli sharifi bo lg oniyg a inonmishlar.
ʼ ʻ ʻ ʻ
Demakki, bir pok musulmon ulamo laqabi va a losig a yetushkan vaqtida anbiyo
ʼ ʻ
20

sifatlari ila mutassif bo lib va anbiyolarning o z millatlarig a fidokoronaʻ ʻ ʻ
xizmatlarinda sabot etganlari kabi vorisliqg a yetushkanlari uchun din va millatlarig a
ʻ ʻ
fidokorona xizmatlar ila isbot huquq etsalar vorisi anbiyo bo lurlar. Ulamo laqabi va
ʻ
a losig a yetushkan zoti kiromning vorisi anbiyo bo ldiqlarinda hech bir
ʼ ʻ ʻ
musulmonning shubhag a tushurajak yer yo qdir. Nabiylar har birlari shaxs vohid
ʻ ʻ
bo ldiqlari holda sabot va matonatlarining soyasida o z qavmlarini ruhoniyatg a
ʻ ʻ ʻ
da vatlari ila barobar madaniyatg a targ iblari soyasida o z qavmlarini boshqa
ʼ ʻ ʻ ʻ
qavmlarg a qiyos qabul etilmas darajada yuqori ko tarmishdir”
ʻ ʻ 7
deb yozadi.
XX asr boshlarida butun Turkistonda yangi kuchga kira boshlagan jadidchilik
harakati o‘lkaning barcha sohadagi ishlarining kelajagini belgilab berdi. Jumladan,
yangi adabiyot, publitsistika, siyosat va hokazolar. Davr ushbu yo‘nalishlarning
xarakterini aniqlab bergan namoyandalarini ham o‘rtaga chiqardi. Ushbu
islohotchilik, ya’ni jadidchilik nomi bilan tarixga kirgan keng qamrovli harakat
jamiyatning barcha sohalarini teng qamrab oldi. O‘sha davr ko‘zga tashlangan
islohotchi shaxslaridan biri Abdurauf Fitrat (1886 – 1938) bo‘lib, uning faoliyati va
ijodi yaqin tariximizning eng porloq sahifalaridan birini tashkil qiladi, desak
mubolag‘a bo‘lmaydi. Jadidshunos olim, Alisher Navoiy nomidagi o‘zbek tili va
adabiyoti universiteti prorektori Zaynobiddin Abdurashidov buyuk mutafakkir hayoti
va ijodi haqida s‘oz yuritadi.
Fitrat yoshlik chog‘ida haj amalini bajarish uchun sayohatga chiqqan va Sharqda
Turkiya, Hindiston, Arabiston hamda markaziy Rossiya – Moskva, Peterburg bo‘ylab
sayohat qiladi. Fitrat o‘sha vaqtda haj safarining an’anaviy yo‘li hisoblangan
Hindiston orqali emas, balki temir yo‘l bilan Odessa, Turkiya orqali Arabistonga safar
qilgan va Hindiston orqali Buxoroga qaytib kelgan.
7
G’ozi Yunus “Al-Ulamo varasatul anbiyo” 117-bet
21

Fitrat, o‘zi yozishiga qaraganda, dastlab jadidlarga qarshi bo‘lgan va ayrim
kishilarning ta’siri ostida unda yangi usul maktabi va umuman, jadidchilikka
moyillik, qiziqish paydo bo‘lgan. U buxorolik yoshlarning birinchilari qatorida
Turkiyaga o‘qishga ketdi. 1910-1914-yillar davomida Turkiyada tahsil olgan Fitrat
Turkistonga anchagina mashhur shaxs sifatida qaytib keldi. Uning 1911-1912-yillarda
Istanbulda nashr qilingan “Munozara” va “Bayonoti sayyohi Hindiy” kabi birinchi
nasriy asarlari hamda “Sayha” she’riy to‘plami nafaqat Buxoro, balki butun Turkiston
jadidlarini yana-da kuchlantirdi. Sadriddin Ayniyning ta’biri bilan aytganda,
Fitratning birgina “Munozara”si davr taraqqiyotiga g‘oyat kuchli va samarali ta’sir
ko‘rsatdi.
XIX asrning oxirigi choragida Qrimda dunyoga kelgan “usuli jadid” maktablari
Rossiya imperiyasining musulmonlar yashaydigan mintaqalarida keng yoyila
boshladi. Maktablar Turkistonga ham yoyildi. Lekin bu maktablar dinga zid kelishini
da’vo qilgan ulamo qarshiligiga duch keldi. Ayniqsa, bunday qarshilik Buxoroda
1908-yilda ochilgan maktab atrofida juda katta janjalga sabab bo‘ldi. Fitrat ana shu
maktab janjali ta’sirida yaratgan “Munozara” asari yangi usul maktablardan
musulmon dunyosi shariat yuzasidan foydalanishi mumkinligini isbot eta oldi. Faqat
shu asarning bosilib chiqishi tufayligina Buxoroda yangi usul maktablari qayta ochildi
va ulardan mulla-mudarrislarning tavqi la’natlari olib tashlandi.
“Munozara”ning markazida buxorlik yoshlar tashkil etgan birinchi “usuli jadid”
maktabi va uning atrofida paydo bo‘lgan janjal voqealari turadi. Ushbu maktabning
tarixiga qisqacha nazar tashlaymiz. Maktab 1908-yil 5-oktabr kuni Sadriddin Ayniy,
Abdulvohid Munzim, Homidxo‘ja Mehriy va Ahmadjon mahdum Hamid (bu ikkisi
Ayniyning madrasadosh do‘stlari edi) tarafidan Abdulvohid Munzim hovlisida
ochiladi. Oradan deyarli bir yil o‘tib, 1909-yil 6-sentabr kuni maktabda tantanali
ochiq imtihon o‘tkaziladi. Buxoroda jadid maktablarini taqiqiga olib kelgan voqealar
22

aynan shu kuni sodir bo‘ldi. Fitrat bu haqda oradan 20 yil o‘tib yozgan bir maqolasida
shunday eslaydi:“1908-yilda (Fitrat bu yerda yilni yanglish ko‘rsatadi, asarning
markazida turgan voqealar 1909-yil bo‘lgan edi. Yuqorida bu haqda yozib o‘tildi –
A.Z.) yozganim bir asarimda Buxoro amiriga qaratilgan bir xatim bor... (bu xat
“Munozara”ning so‘ngida ilova qilingan – A.Z.) Lekin 8-yilda Buxoro xonligida
hukm surgan diniy taassubni va shunga tayangan idora usuli... hibs qilish, o‘ldirish,
sangsor (toshbo‘ron – A.Z.) qilish kundagi odatlardan edi. U zamonlarda kitob
yozishning o‘zi “kofirlik” edi. Men shu vaqtlarda birinchi asarimni yozdim.
Buxoroning idora usulini, ta’lim-tarbiya usulini, bir ko‘p rasmiy idoralarni tanqid
qildim”.
“Munozara” Istanbulda chop etilganidan keyin Buxoroga turli yo‘llar bilan
yashirincha olib kelindi. “Munozara”ning asl forscha matni hatto 1914-yilda ham
Rossiya impriyasi hududiga olib kirilishi Peterburgdagi chet el nashrlari senzorligi
tarafidan taqiqlandi. “Munozara” Mahmudxo‘ja Behbudiyning yaqin izdoshlaridan
bo‘lgan Hoji Muin ibn Shukrulloh tarafidan o‘zbekchaga tarjima qilinib, oldin
“Turkiston viloyatining gazeti”ning 1912-yilgi sonlarida, so‘ng 1913-yili kitobcha
shaklida Toshkentda bosilib chiqdi. Ushbu asarga birinchi bo‘lib Mahmudxo‘ja
Behbudiy, so‘ngra rus olimi V.Andreyevning taqrizlari e’lon qilindi.
Turkiyadan qaytgan Fitrat maktab ishlari bilan shug‘ullanar ekan 1915-1916-yillar
davomida qator asarlar ham nashr qildi. Bular “Oila”, “Rahbari najot”, “Qisqacha
islom tarixi” va boshqalar. 1920-yillarda Fitratning “Chin sevish”, “Hind
ihtilolchilari”, “Abo Muslim” dramalari sahnaga qo‘yildi va o‘z davri adabiy
tanqidchilari tarafidan juda iliq kutib olindi. Ayniqsa, uning bu davrdagi ijodi ozodlik
tuyg‘ulari bilan to‘lib toshgan edi. Yuqoridagi asarlarning barchasida bir maqsad –
millat ozodligi, mustaqillik nashidasi, hurriyat, erkinlik mavzusi ilgari surildi. Bu
holat uning she’rlarida yaqqol seziladi. Uning “Mirrix yulduziga” she’rida davrning
23

manzarasi, bolsheviklar siyotsatining tub mohiyati, ular olib borgan siyosat bus-
butunligicha ochib berilgan edi.
1917-yildan boshlab Fitrat maorif ishlaridan biroz chekinib, siyosiy faoliyat bilan
shug‘ullana boshladi. Buxoro jadidlarining tashabbusi bilan tuzilgan “Yosh
buxorolilar” partiyasi sarkotibligi vazifasini bajardi, Samarqandda nashr qilingan
“Hurriyat” gazetasida avval faol muallif sifatida qatnashgan bo‘lsa, qisqa vaqt o‘tishi
bilan uning bosh muharriri sifatida faoliyat olib bordi.
Fitrat bu davrda Rossiyadagi Muvaqqat hukumat bilan o‘zaro tenglik asosida
aloqalarni yo‘lga qo‘yish borasida juda ko‘plab maqolalari bilan siyosiy faoliyatini
davom ettirdi. Ammo Fitrat orzu qilgan tenglik, hurriyat orzusi bolsheviklar
tomonidan chil parchin qilindi. Shu sabab “bolshevik balosi” bosh ko‘targan 1917-
yilning oktabrida sodir bo‘lgan to‘ntarishni “yurt qayg‘usi” sifatida qabul qildi.
1918-yili Toshkentga kelgan Fitrat o‘z atrofiga yoshlarni yig‘ib “Chig‘atoy
gurungi”ni tashkil qildi. Bu jamiyat 3 yil faoliyat olib borgan bo‘lishiga qaramay,
nafaqat o‘zbek tili va adabiyoti, balki umuman yangi o‘zbek madaniyatining
shakllanishi va taraqqiyot tarixni butkul yangi, zamonaviy ilm asosida o‘rganishni
boshlab berdi. “Chig‘atoy gurungi” yangi O‘zbekiston tarixidagi mahalliy ziyolilar
tarafidan tuzilgan birinchi ilmiy tadqiqot jamiyati sifatida tarixga kirdi. Ayni shu
jamiyat hozirgi O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar
Akademiyasi O‘zbek tili, adabiyoti va folklori institutining ham tamaltoshini qo‘ydi.
Gurung a’zolari tomonidan qator ilmiy risolalar, ayniqsa, til, imlo masalasiga oid
nashrlar e’lon qilindi.
1920-1923-yillar davomida yangi tuzilgan Buxoro hukumati tarkibida turli yuqori
lavozimlarda ishlagan Fitrat turli siyosiy ayblovlar bilan ishdan bo‘shatildi va
24

Moskvadagi “Jonli sharq tillari” institutiga yuborildi. Shu davrdan boshlab Fitrat
umrining oxiriga qadar faqat ilmiy izlanishlar bilan mashg‘ul bo‘ldi.
Fitratning adabiy asarlari, xususan, uning dramaturg sifatidagi faoliyati
zamondoshlari tomonidan yakdillik bilan e’tirof etildi. 1916-1930-yillar oralig‘ida u
o‘ndan ortiq dramalar yozdi. Ayniqsa, 1920-yillarda yozgan “O‘g‘uzxon”, “Chin
sevish”, “Hind ihtilolchilari”, “Abulfayzxon” kabi dramalari katta shuhrat qozondi.
“Chin sevish” dramasida biz oldingi Fitrat, ya’ni g‘arb ilm-fanini o‘rganishga bo‘lgan
targ‘ibotning boshqa bir darajaga o‘tgani, ya’ni siyosiy jihatdan yetuklikka erishgan
Fitratni ko‘ramiz. U asar qahramoni Karimbaxsh tilidan bu kabi g‘oyalarini
quyidagicha ifodasini kuzatish mumkin: “Ovrupo ishlarini o‘rganmak albatta
kerakdir. Ovrupoda o‘qimoq oprupolilarni insofli, adolatli deb maqtamoq uchun
emas, ulardan o‘zimizni saqlamoq, tishli-tirnoqli bo‘lish uchun kerakdir.”
Fitrat bundan biroz avvalroq yozilgan “Sharq siyosati” nomli maqolasida G‘arbga
bo‘lgan munosabatini, uning haqiqiy siyosati nimada ekanligini ochib tashlagan edi.
Bir vaqtlar “Sharqg‘a madaniyat maktablari, insoniyat madrasalari ocharmiz” degan
bahona bilan Turkistonni qonga botirib, uning yuzini toptagan bosqinchi “jahongirlari
fohishaxona va mayxonadan boshqa bir narsa” olib kelmadi. Fitrat shu o‘rinda o‘ziga
o‘zi savol beradi: “Ajabo, Ovrupa jahongirlari bu ishlarini bilibmi qildilar,
bilmasdanmi qildilar?” Javobi esa “Albatta, bilib qildilar, jo‘rttaga qildilar”. Fitrat
maqolasida mustamlakachilarning asosiy maqsadlari qo‘l ostiga olingan mazlum
xalqqa “madaniyat berish”, “maorif tarqatish”, “taraqqiy etdurmak” emas, “turli
fohishaxonalar, mayxonalar ochib, bizning axloqimizni buzmoq” va oxir oqibatda
“bizni ishdan chiqarmoq va o‘z qo‘llarig‘a muhtoj qilib qo‘ymoqdir”. Fitrat bu
fikrlarni yozar ekan, siyosiy jihatdan ancha yetishgan, xalqni haqiqiy ahvoldan
boxabar qilish uchun hech narsadan tap tortmay fikr yuritadigan shaxs sifatida
ko‘rinadi.
25

Mantiqan olib qaraganda “Hind ihtilolchilari”ni “Chin sevish”ning davomi deyish
mumkin. Lekin ular ayri ikki asar. “Hind ihtilolchilari”da Fitratning ona Vatanga
bo‘lgan muhabbati, uning erki uchun hamma narsaga tayyor bo‘lgan “Yurtimizni
qutqaramiz. Yashasin istiqlol!”, deb mustabid tuzumga qarshi qo‘zg‘algan isyonkorni
ko‘ramiz. Uning 1922-yili nashr etilgan “O‘zbek yosh shoirlari” to‘plamidan joy
olgan “O‘gut” she’rida Fitratning yurt erkinligi uchun kurash, bir daqiqa ham
hurriyatga erishish maslagidan qaytmaslikka undov juda yaxshi ko‘rinadi.
Fitrat tarixiy drama janriga asos soldi. U “Abulfayzxon”, “Abo Muslim” kabi
dramalarida tarixga yuzlanar ekan, o‘tmishdagi voqelikning mazmun-mohiyatini
tarixiy shaxslar obrazi orqali ularning taqdirlari misolida qayta jonlantirishga hamda
ulardan zamon uchun kerakli xulosalar chiqarishga muvaffaq bo‘lgan ijodkordir.
Jadidlar harakati Turkiston o lkasida tasodifan shakllanib qolgan harakat bo lmay,ʻ ʻ
balki chuqur asoslarga ega, tarixiy ildizlardan oziqlangan holda vujudga keldi,
shakllandi va kuchli ijtimoiy, siyosiy va amaliy mohiyatga ega bo lgan harakatga
ʻ
aylandi. Bu harakat bir tomondan islom dinining asoslariga, uning ma rifatparvarlik
ʼ
g oyalariga, ikkinchi tomondan ilg or ilm-fan yutuqlariga tayanishni, milliy qadriyat
ʻ ʻ
va o zlikni saqlab qolgan holda zamon kishisini tarbiyalashni o z oldiga maqsad qilib
ʻ ʻ
olgan edi. Bu harakatni yuzaga keltirgan yana bir omil Chor hukumati
amaldorlarining Rossiyadagi musulmonlarga bepisandlik qilishi va musulmon aholini
oyoq uchida ko rsatishi va buning natijasida mahalliy musulmon qatlamida paydo
ʻ
bo lgan xo rlik hissi edi.
ʻ ʻ
Garchi chor ma murlari musulmonlar yashaydigan hududlarda qanday yaxshi
ʼ
narsalarni joriy qilgan bo lsalar, bu gimnaziyalarning ochilishi bo ladimi, zavod va
ʻ ʻ
fabrikalarning qurilishimi, bularning barchasini ular eng avvalo o zlarining
ʻ
manfaatlari uchun amalga oshirdi. Qurol va quvvat nuqtayi nazaridan ojiz bo lgan
ʻ
26

mahalliy xalq orasidan maydonga chiqqan bir guruh taraqqiyparvarlar mustamlaka va
xo rlik balosidan xalqni qutqarish uchun jadidlar harakatiga asos soldi.ʻ
27

III-BOB. Jadidlar tomonidan olib borilgan ishlar.
3.1.Jadidlar tomonidan ijtimoiy muammolarni hal etilishi
Turkistondagi jadidlar harakatining rivojlanishi ham silliq kechgani yo q. Bu yerdaʻ
ham Buxoroda bo lgani kabi jadid-qadim munozaralari, ikki qatlamning o zaro
ʻ ʻ
tushunmasligi kabi muhit hukmron edi. “Sadoyi Turkiston” gazetasining 1914-yil 23-
may kungi sonida chop etilgan “Jadid va qadim nedur?” maqolasi so zimizga isbot
ʻ
bo la oladi. Maqola muallifi Abdulloh Shoshiy jadid va qadim kalimalarida hech
ʻ
qanday gunoh yo qligini ta kidlab, balki haqiqiy gunoh “rasmiy qabihchamiz ila odati
ʻ ʼ
shar iyyadadir”, deydi. Shu boisdan ham o zaro ixtiloflarni tugatib, ikki tomon ham
ʼ ʻ
bir-birini eng avvalo tushunib olishlari lozimdir. Shuningdek, muallif
musulmonlarning ikkinchi manbasi bo lmish hadisdan “Binobarin Hazrati Imom
ʻ
Rabboniyni mujaddidi soniy derlar. Yani sanoyi hijriyaning ikkinchi minggida dinni
jadid qilg uvchi, rivojlantirguvchi va nusrat yuborguvchi deyiladir va ham hadisda
ʻ
kelibdurki, “Alloh taolo hazrati yuborur va paydo qilur bu ummat marhamatining nafi
uchun va dini islomning rivoji va taraqqiysi uchun har yuz yil boshida mujaddid
yuboradur”, 8
misolini keltirib, ilohiy mohiyat va dinning o zi jadidlikni ya ni
ʻ ʼ
islohotchilikni talab qilishini yozadi.
Turkistondagi jadidlar harakatining rivojlanishiga G ozi Yunus ham o zining
ʻ ʻ
salmoqli hissasini qo shdi. U ham taraqqiyparvarlar bo lgan Mahmudxo ja Behbudiy,
ʻ ʻ ʻ
Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdurauf Fitrat, Obidjon Mahmudov va boshqa shu
kabi insonlarning maslak va maqsadlari yo lida xizmat qildi. U bir tomondan turli xil
ʻ
bid at va xurofotlarga chirmashib ketgan islomni pok va musaffo holatga keltirish
ʼ
lozimligini ta kidlasa, boshqa tomondan xalqni yangi usul maktablarida o qishga
ʼ ʻ
targ ib etdi. G ozi Yunus ham aksariyat ziyolilar kabi eski usul maktablari o z umrini
ʻ ʻ ʻ
o tab bo lganini, undan endi hech qanday foyda yo qligini aksincha qaytaga zarar
ʻ ʻ ʻ
8
Abdullox Shoshiy “Jadid va qadim nedur?”
28

keltirishini ta kidladi. Jumladan, u o ziningʼ ʻ 9
“Eski maktablar haqinda” nomli she rida ʼ
shunday yozadi:
Ko z oching Turon eli, biz ilmsiz pomolmiz,
ʻ
Ish agar bu yo lda ketsa ne bo lur ahvolimiz.
ʻ ʻ
Yangi maktablar ochildi bizga lozimdur o qish
ʻ
Ilm olsaq yaxshi bo lg ay bizning hama af olimiz.
ʻ ʻ ʼ
Eski maktab orqasida bo ldi Turkiston harob
ʻ
Ilmsizlik orasida bitguvsi islomimiz.
G ozi Yunus ongli musulmon sifatida islom dinining mintaqa hayotida tutgan
ʻ
o rnini chuqur anglagan. U bu dinning eng yetuk vakillari bo lmish ulamolarga
ʻ ʻ
murojaat qilib, ulardan Turkiston xalqlarini uyg otishni, jaholatdan ma rifatga
ʻ ʼ
yo naltirishni, turli xil fitna va fasodlarni tugatishni so ragan. G ozi Yunus ularning
ʻ ʻ ʻ
asl vazifasi firqalarga bo linib olib janjallashishda emas, balki millat va xalqni
ʻ
ma rifatli qilishda ekanini ta kidlagan.
ʼ ʼ
G ozi Yunusning fikricha olimlar o z qavmlarining har qanday sitamlariga chidam,
ʻ ʻ
sabr va matonat ko rsatib, insonlarni to g ri yo lga solishga qanday intilgan bo lsa
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
ulamolar ham shunday namuna ko rsatgan holda odamlarga saodatli manzilni
ʻ
ko rsatishi lozimdir. Shuningdek, ular huddi payg ambarlardek faqatgina dinga emas,
ʻ ʻ
balki madaniyatga ham chaqirishi, odamlarni ratsional tafakkur qilishga, olamni va
ijtimoiyotni mulohaza qilishga da vat qilishi darkor. Agar “…o zlari voris
ʼ ʻ
bo lganlariga inonsalar Alloh A zimush-shan tarafidan berilgan bir quvvat ila millatni
ʻ ʼ
ittifoq va nizomg a solub Janobi Alloh, Kalomi-sharif va Rasuli Akramimiz
ʻ
taraflaridan ularg a omonat qo yilmush vazifalarg a tushunib Janobi Allohg a
ʻ ʻ ʻ ʻ
9
G’ozi Yunus “Eski maktablar haqinda”
29

mutavassil bo lib, millatlarig a lozim bo lg on xizmatlarini ado etsunlar. Diniy,ʻ ʻ ʻ ʻ
milliy, madaniy va siyosiy biror habar bo lg onlarini ko rsatub millatning o ziga
ʻ ʻ ʻ ʻ
munosib har bir jamiyatg a tavvodde va zoyif etsunlar”.
ʻ ʼ
G ozi Yunus madrasalarni isloh etish masalasini ham boshqa aksariyat jadidlar
ʻ
singari amalga oshirilishi zarur bo lgan vazifalardan biri deb bildi. Bu to g rida uning
ʻ ʻ ʻ
o zi: “Turkistonda islohi madariys masalasi ko pdan beri qo zg olg on bo linsada,
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
ma lum qora kuchlarning (G ozi Yunus qora kuchlar deganda chor va bolsheviklar
ʼ ʻ
hukumatini nazarda tutmoqda – M.Alijonov) qarshi harakati va eskichilarning teskari
tutqon yo llari orqasida, har bir zamon kutar lekin islohi madariys tovushina
ʻ
chuqurroq qabr qazilur edi. Islohi madarischilar garchi Ho qand va Toshkand
ʻ
shaharlarida bor bo lsa-da, eskilarning quvvati oldida chekkalarda pusib yotmoqqa
ʻ
majbur edilar. O zgarish boshlanishi bilan madrasani zamonga muvofiq isloh etishni
ʻ
amal qilib olg on kichkina guruhlarga nafas olish mumkin bo lib, yonlarig a
ʻ ʻ ʻ
tarafdorlar to plashg a imkoniyat hosil bo ldi”,
ʻ ʻ ʻ 10
deb ta kidlaydi. ʼ
1917-1918-yillarda Qo qonning ba zi madrasalarida va Toshkentning mashhur
ʻ ʼ
Baroqxon madrasasida ta limni isloh qilish tarafdorlari bosh ko taradi. Biroq
ʼ ʻ
Farg onada boshlangan Muxtoriyat atrofidagi voqealar sabab bu ezgu niyat amalga
ʻ
oshmasdan qoldi. G ozi Yunusning fikricha, Toshkentdagi madrasalarni isloh qilishga
ʻ
harakat qilayotgan talabalar o zlariga Baroqxon madrasasini umumiy qarorgoh qilib
ʻ
olib, “eskilar va eskichilar” bilan kurashdi. Islohot tarafdorlari madrasadan 40-50
yildan beri faoliyat olib borayotgan “muborak” ho jalarni haydab chiqarib, ularning
ʻ
o rniga o zini ko rsata olgan, zamon zayli bilan yashab, uning talablariga javob
ʻ ʻ ʻ
beradigan mudarrislar ishga joylandi. Biroq “…shunday bo lsa ham xalqning ruhi
ʻ
bilan hisoblashmoqqa to g ri keldi, va birdan (madrasalarni – M.Alijonov) isloh etish
ʻ ʻ
mumkin bo lmadi”.
ʻ
10
G’ozi Yunus “Al-Ulamo varasatul anbiyo”
30

3.2.Jadidlar taklif etgan ijtimoiy islohotlar
Jadid taraqqiyparvarlari o zbek yoshlarini horijiy o quv yurtlarida o qitishni hamʻ ʻ ʻ
maqsad qilgan bo lib, ular bu yo lda xalq ilmiy tafakkurini yuksaltirish va bu omilni
ʻ ʻ
taraqqiyotning eng kuchli vositasi sifatida hal qilinishi lozim bo lgan milliy masala
ʻ
darajasiga ko tardi. Ular Turkistonda oliy ta lim muassasalarining yo qligi va bu
ʻ ʼ ʻ
borada amaliy tajriba ham pastligi sabab jadid taraqqiyparvarlari yoshlarni chet
ellarda o qitish, ayniqsa, Yevropa ilm-fani yutuqlari bilan yoshlarni yaqindan
ʻ
tanishtirish orqali Turkistonni erk va ozodlikka olib chiqishni maqsad qilgandi. Shu
maqsadda ilk marotaba 1909-yil 12-mayda Toshkentdagi Turkiston jadidlarining
“Jamiyati xayriya”si talabalarning ilk guruhini Rossiyaning Peterburg, Saratov,
Qozon, Ufa, Orenburg shaharlariga o qishga yubordi. Bu jarayon jadallik bilan
ʻ
rivojlanib bordi.
1909-yil 18-iyulda Buxorodagi “Tarbiyali atfol” jamiyati shu yilning o zida Fitrat,
ʻ
Usmonxo ja Po latxo ja o g li, Ato Xo ja, Mazhar Burxonov kabi ko pgina yoshlarni
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
Istanbulga o qishga yo llagan [6:4]. Bu harakatlar natijasida Buxorodan Istanbulga
ʻ ʻ
yuborilgan talabalar soni 1911-yilda 15 nafarni tashkil etgan bo lsa, 1912-yilda 30
ʻ
nafarga yetgan. Qolaversa, “Ko mak” tashkiloti ham o zbek yoshlarini horijda
ʻ ʻ
o qitish borasida katta ishlarni amalga oshirgan. Bu tashkilotning yuzaga kelishida
ʻ
Maorif komissariyati O zbek bilim hay ati qoshidagi o rta, oliy maktablarda o quvchi
ʻ ʼ ʻ ʻ
o zbek yoshlarining “Adabiyot” to garagi asosiy o zak bo lib xizmat qildi. Bu
ʻ ʻ ʻ ʻ
tashkilotning yuzaga kelish jarayoni to g risida Salimxon Tillaxonov quyidagilarni
ʻ ʻ
yozadi: “Ko mak” uyushmasining maqsadi Turkiston talabalariga oliy tahsil
ʻ
asoslarini yaratmoq, horijga va ichki Rossiyaga borib o quvchilarning ishlarini
ʻ
yengillashtirmoqdir”. Shuningdek, Salimxon Tillaxonov o z maqolasida uyushma
ʻ
Toshkent dorulfununi va boshqa maktablarda o qigan o quvchilarni ta lim olishlarini
ʻ ʻ ʼ
samarali davom ettirishi uchun tashkil qilinganini qayd etgan. Yana Rossiya va chet
31

ellarda talabalar uchrashi mumkin bo lgan mashaqqatlarni prognoz qilibʻ
Sayyidalixo ja, Ibrohim Orifxonov, Kamol Dadaxo ja o g li, Rizqi Rahimiy,
ʻ ʻ ʻ ʻ
Abduvohid Jahongir, To lagan Mo min o g li, Ochil Xo ja, Ahmad Shakuriy, Tohir
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
Shokiriy, Salimxon Tillaxonlar to planib 1922-yil 2-mayda “Ko mak” uyushmasiga
ʻ ʻ
asos solinganini yozgan.
G ozi Yunus “Ko mak” uyushmasining faoliyatiga baho berib: ““Ko mak”
ʻ ʻ ʻ
uyushmasi a zolari bu to g rida charchamasdan ishlab turadirlar. Bular hukumatdan
ʼ ʻ ʻ
ko mak kutib o lturmasdan, ionalar to plab ishka boshladi. “Ko mak” uyushmasi iona
ʻ ʻ ʻ ʻ
to plash bilan ishning yaxshi samaralik chiqmaslig ini ko zda tutib hukumatimizdan
ʻ ʻ ʻ
ko mak so rab tegishlik o runlarg a murojaat qildi. Shuning bilan barobar qo shni
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
jumhuriyatlarga ham ko mak so rab murojaat qilg on edi. Bu murojaatga birinchi
ʻ ʻ ʻ
quchoqni Buxoro hukumati ochdi. Buxoro hukumati “Ko mak” uyushmasi
ʻ
a zolaridan ikki kishini [6:9] o z masorifi bilan chet ellarda o qutishni o z ustiga oldi.
ʼ ʻ ʻ ʻ
Eshitishimizga qarag onda Buxoro hukumati Turkistondan yana ikki o quvchi
ʻ ʻ
yuborishni o z ustiga olg on. Har holda Buxoro hukumatining bir qarindoshliq
ʻ ʻ
muruvvatini butun Turkiston xalqi esidan chiqormaydur”, deb ta kidlaydi.
ʼ
Albatta, yuqoridagi ishlarni taraqqiyparvar ziyolilarning ko pchiligi qizg in
ʻ ʻ
qo llab-quvvatladi, biroq oradan ozgina fursat o tmasdan horijda tahsil olayotgan
ʻ ʻ
talabalarning kam-ko stlari uchun yig ilgan pul juda oz ekani ma lum bo ldi. Bu
ʻ ʻ ʼ ʻ
haqda G ozi Yunus: “Rossiyada o qig uvchi talabalarimizning soni borg on sari
ʻ ʻ ʻ ʻ
ko payishi aniqdir. Bultur butun Rossiyada Turksitonlik o qig uvchilar 20ga
ʻ ʻ ʻ
yetmagani holda, bu yilgi o qush vaqtida (agar borg uvchi o quvchilarg a turli
ʻ ʻ ʻ ʻ
to siqlar bo lmasa) 200dan oshishi mumkindir. Bultur Moskovda va Peterburgda
ʻ ʻ
o qig uvchi talabalarimizning maishiy va o qush asboblari yetishmagani orqasida,
ʻ ʻ ʻ
ularning qandog qiyin hollarg a tushkanliklari ko pimizga ma lumdir” [9:2], deb
ʻ ʻ ʻ ʼ
xabar beradi va barchani talabalar uchun ionalar to plashga chaqiradi. G ozi Yunus
ʻ ʻ
32

talabalarning iqtisodiy muammolarini hal qilish uchun: “Rossiyada o qig uvchiʻ ʻ
talabalarimiz uchun, o zimizdan to plang on nalog lardan bir miqdorini chiqarish
ʻ ʻ ʻ ʻ
kerak. Hamda o zimizning milliy boylig imiz bo lg on vaqflarning yillik
ʻ ʻ ʻ ʻ
daromadidan bir qismini ajratib, Rossiyada o qig uvchi talabalarimizni ovqat, kiyim
ʻ ʻ
va o qush qurollari bilan ta min etishimiz kerak. Bundan boshqa hech chora yo qdir”,
ʻ ʼ ʻ
deb yechim taklif qiladi.
Xullas G ozi Yunus jadid va faol jamoat arbobi sifatida XX asrning boshidagi
ʻ
taraqqiyparvarlik jarayonlarida faol ishtirok etdi. U jadid taraqqiyparvarlari qatorida
Turkistonning azaliy va o z yechimini kutib yotgan muammolarini dadil ko tarib
ʻ ʻ
chiqib, xalq va hukumat e tiborini ularga qaratishga harakat qildi.
ʼ
Jadidlar ilm-fanni taraqqiyotning va farovonlikning asosiy yo‘naltiruvchi kuchi
hamda jaholatga qarshi kurashning birdan bir vositasi deb hisoblashdi.
Ularning fikriga ko‘ra chin musulmon bo‘lish uchun diniy bilimlar bilan birga
dunyoviy bilimlarni, ayniqsa, matematika, fizika, kimyo, tibbiyot, tarix va boshqa
fanlarni bilishlari zarur deb hisoblangan. Buni muqaddas Qur’on oyatlari va hadislar
asosida tasdiqladilar. Jadidlarning islomga oid g‘oyalari ularni islomning asosiy
ta’limotini o‘zgartirishga intilganlar, degan xulosaga olib kelmasligi
kerak.Taraqqiyparvarlarning Turkiston ijtimoiy-iqtisodiy sohasidagi faoliyati.Jadidlar
o‘lkani ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish borasida ham o‘ziga xos qarashlarga ega edi.
Taraqqiyparvarlar o‘z faoliyatlari davomida o‘lka xalqlarining ijtimoiy hayoti,
turmush tarzi, kasb-kori, shart-sharoitlaridan xabardor bo‘lishgan. Xalqning ahvoli
yildan yilga og‘irlashib borayotganini angladi. Ularning fikricha, mamlakatning
iqtisodiy mustaqilligini ta’minlamay turib, siyosiy va huquqiy erkinlikka erishish
mumkin emasdi. Buning uchun birinchi navbatda yerni, yerosti va yerusti
boyliklarini, suvni Turkiston xalqlarining umumiy boyligi deb e’lon qilish, barcha
33

sohalarni rivojlantirishga qodir mahalliy kadrlarni tayyorlash, zavod va fabrikalar
qurib, mahsulotlarni o‘lkaning o‘zida ishlab chiqarishni zarur deb bilishdi. Jadidlar
ko‘plab yoshlarni rivojlangan xorijiy davlatlarga, jumladan, Germaniyaga o‘qishga
yuborish, u yerda ular tahsil olib kelib, yurt va millat uchun xizmat qilishi g‘oyalarini
ilgari surdi. Ularning sa’y-harakatlari bilan mahalliy aholi tomonidan yoshlarning
xorijda o‘qib kelishiga ketadigan xarajatlari uchun mablag‘lar yig‘ildi. O‘lkada va
xorijda savdo-sotiq, sanoat va qishloq xo‘jaligi rivojining qiyosiy tahliliga
bag‘ishlangan ko‘plab maqolalar e’lon qilindi. Turkiston taraqqiyparvarlaridan biri,
Toshkentning Qor yog‘di mahallasidan bo‘lgan Asadullaxo‘ja o‘g‘liʻʻ ʼʼ
Ubaydullaxo‘ja Rossiyada huquqshunoslik sohasi bo‘yicha ta’lim olib, birinchi oliy
ma’lumotli o‘zbek advokati bo‘ldi. U buyuk rus yozuvchisi Lev Tolstoy bilan
yozishmalar olib borgan.
Turkiston taraqqiyparvarlari XX asrning boshlaridagi dunyoda ro‘y bergan siyosiy
jarayonlarni diqqat bilan kuzatib bordilar. Bu davrda xorijdagi siyosiy partiyalarning
dasturlarini tahlil qildilar. Shu vaziyatda taraqqiyparvarlar o‘zbek xalqining
tinchliksevarligi, bosiqligidan kelib chiqib, barcha muammolarni tinch yo‘l bilan hal
etishga intildilar, chunki ular qonli to‘qnashuv va urushlarga qarshi edilar.Mahalliy
aholi huquqlarini kengaytirish, o‘lkani boshqarish yuzasidan islohotlar o‘tkazish,
Davlat Dumasidan o‘lka aholisi sonidan kelib chiqib o‘rin ajratish, milliy matbuot
erkinligini ta’minlash kabilar. Ayni vaqtda, milliy-siyosiy partiyalar va tashkilotlar,
masalan, Sho‘royi Islomiya , Ittifoq kabi bir qator tashkilotlar tuzildi.
ʻʻ ʼʼ ʻʻ ʼʼ
Jadidchilik harakati o‘lkada podsho hukumatining mustamlakachilik siyosatiga qarshi
turuvchi asosiy ma’naviy kuch sifatida namoyon bo‘ldi. 1917-yil mart oyi boshlarida
jadidlar tomonidan Toshkentda barcha erkparvar tashkilotlarning umumiy dasturiga
ega bo‘lgan yagona tashkilot — Musulmon markaziy sho‘rosi tuzildi. Uning ta’sis
ʻʻ ʼʼ
syezdida 350 delegat qatnashgan.Biroq Turkistonda 1917-yildagi oktyabr voqealari va
34

bolsheviklarning hokimiyatni egallashi jadidlarning o‘z maqsadlarini oxirigacha
amalga oshirishlariga imkon bermadi. Shunga qaramay, ular markazi Qo‘qonda
bo‘lgan, Turkiston muxtoriyati deb atalgan mustaqil muxtor respublika e’lon qildi.
Natijada jadidlar ta’qibga uchradi va oxir-oqibat, 1937–1938-yillarda qatag‘on
qurboni bo‘lishdi.
35

Xulosa
Xulosa qilib aytganda Uchinchi Renessans g oyasini, avvalo, jamiyatimiz chuqurʻ
anglab olmog i kerak. Har jabhada, sohada qiladigan ishlarimiz, reja-yu istiqbol
ʻ
dasturlarimiz, ta lim-tarbiya va kadrlar siyosati, investitsion siyosat — barchasi unga
ʼ
sharoit va muhit yaratishga qaratilmog i lozim. Uchinchi rennesansning o‘rni jadid
ʻ
mutafakkirlarning o‘zbek adabiyoti, o‘zbek milliyati va o‘zbek tarixiyati ta'limida
katta ahamiyatga ega bo‘lganligi bilan bog‘liq. Jadid bu rivojlanish davrida jon-
jahdlari bilan millatimizning qadriyat va ma naviyatlarini saqlab qolishga urinishdi va
ʼ
ular bu natijaga erishish yo‘lida juda murakkab bo‘lgan yo‘llarni bosib o‘tdilar.O‘z
maqsadlariga qisman darajada erishdilar ham.Uchinchi rennesansning asosiy
salohiyati shundaki, jadid mutafakkirlar milliy merosi, adabiy va madaniy qadr-
ahamiyatining berilishi va yuksalishiga erishishga urinildi. Ularning ijodiy faoliyati
o‘zbek adabiyotining kengayishiga ham, jamiyat qadriyatlari, nafaqat jamiyatning
axloqsiz, o‘z bog‘liqlik qilganini ham ifodalab berdi. Xalqaro talablarga javob
beradigan sharoitda saqlash,manbalardan foydalanishda ochiqlikka erishish,barcha
ilmiy natijalarni bir nuqtada jamlash va ularni milliy g'urur timsoli sifatida o‘rganish
uchun xalqaro jadidchilik ilmiy-tadqiqot markazi,uning o‘z harakat dasturi zarur.
Mustaqillikka erishgandan keyin dastlab chorak asr davomida milliy tiklanish bilan
shug ullanishga to g ri keldi. Istiqlolga erishganimizdan keyin dastlabki yillarda
ʻ ʻ ʻ
“O zbekiston — kelajagi buyuk davlat” shiori olg a surildi.Birinchi va ikkinchi
ʻ ʻ
renessanslarning tarixiy sharoiti va davri talablari, imkoniyatlarini haqqoniy baholab,
Yangi Renessansning tarixiy sharoitlari va talablari mutlaqo o zgacha ekanini
ʻ
asoslash, dalillash maqsadga muvofiq.Endilikda milliy tiklanishdan milliy
yuksalishga o tganimizdan keyin, uchinchi Renessansga erishishni davlat rahbari
ʻ
strategik vazifa etib qo ydi.Buning uchun barcha shart-sharoitlar yaratib
ʻ
berilmoqda.Yangi uyg‘onish nuqtasi aynan bizdan boshlanishi kerak. O‘tyurak shoir
36

Usmon Nosir tavalludining 112yilligi kunlarida shu orzuni amalga oshirsak, bir yo‘la
bu vazifani to‘liq darajada uddalagan bo‘lar edik.

37

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.Mirziyoyev Sh.M Yangi O 'zbekiston strategiyasi. -Т.: O 'zbekiston, 2021 , 57-
bet
2. Mirziyoyev SH.M. O‘qituvchi va murabbiylar kuniga bag‘ishlangan tantanali
marosimdagi nutqi// “Xalq so‘zi”, 2020-yil 1-oktabr
3.Mirziyoev Sh.M Yangi O 'zbekiston strategiyasi. -Т.: O 'zbekiston, 2021 , 57-
bet.
4.Mirziyoyev SH.M. O‘qituvchi va murabbiylar kuniga bag‘ishlangan tantanali
marosimdagi nutqi// “Xalq so‘zi”, 2020-yil 1-oktabr
5. O 'zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga
Murojaatnomasi. —Т.:O'zbekiston, 2021 , 12-bet.
6."Jadidchilarning ma'rifatparvarlik harakati" O'quv qo'llanma D.Yu.Xodjayeva,
B.M.Negmatov. -Toshkent. 2022.
7.Jadidchilik: islohot, yangilanish, mustaqillik va taraqqiyot uchun kurash –T.:
Universitet, 1999
8.O'quv qo'llanma / D.Yu.Xodjayeva, B.M.Negmatov. -Toshkent. 2022.
9.G ozi Yunus. Eski maktabalar haqinda // Ishtirokiyun. –1919-yil 25-iyun. –№ ʻ
129.
38

Uchinchi Rennesans yaratishda jadid mutafakkirlarini o‘rni

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish