Dokument ma'lumotlari

Narxi 14000UZS
Hajmi 52.8KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 15 Mart 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Tarix

Sotuvchi

Sarvar Mingboyev

Ro'yxatga olish sanasi 25 Aprel 2025

0 Sotish

Uinston Cherchil faoliyati va hukumat tepasiga kelishi kurs ishi

Sotib olish
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI ………………………………………………….. ………………………. UNIVERSITETI ……………….. FAKULTETI …………… – …………………………..yo’nalishi …………………………………………….. ………………. mavzusida KURS ISHI Bajardi:…………………… Qabul qildi:…………………… TOSHKENT-2025 2 MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………………………. 3 I BOB. UINSTON CHERCHILLNING SIYOSIY FAOLIYATINING SHAKLLANISHI VA HUKUMAT TEPASIGA KELISHI 1.1. Uinston Cherchilning hayoti va siyosiy dunyoqarashining shakllanishi……8 1.2. Birinchi jahon urushi va urushdan keyingi siyosiy faollik…………………15 1.3. Ikkinchi jahon urushi arafasida Cherchillning pozitsiyasi va Bosh vazirlikka kelishi…………………………………..…………………………………………18 II BOB. UINSTON CHERCHILL HUKUMATINING ICHKI VA TASHQI SIYOSATI 2.1. Urush davridagi ichki siyosat va xalqaro ittifoqlar tuzish………………….22 2.2. Ikkinchi jahon urushi strategiyasi va harbiy qarorlar………………………25 2.3. Urushdan keying rejalar va 1945-yilgi saylovdagi mag’lubiyati…………..30 III XULOSA………...…………………………………………………………… 34 IV FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI……………………… 37 3 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi va ilmiy asoslanishi: Uinston Cherchill – XX asr tarixining eng muhim siyosiy arboblaridan biri bo‘lib, uning davlat boshqaruvidagi faoliyati nafaqat o‘z davrida, balki bugungi kunda ham jahon siyosatshunosligining muhim tadqiqot obyekti bo‘lib qolmoqda. U Ikkinchi jahon urushi yillarida Buyuk Britaniyani fashizmga qarshi kurashga yetaklagan rahbar sifatida e’tirof etilgan bo‘lsa-da, uning 1951–1955-yillar oralig‘idagi ikkinchi bosh vazirlik davri ham alohida tarixiy ahamiyatga ega. Aynan shu davr Buyuk Britaniyaning urushdan keyingi qayta tiklanish jarayoni, ichki siyosiy islohotlar, mustamlakachilik siyosatining tugashi va xalqaro siyosiy tizimdagi o‘zgarishlar bilan uyg‘un holda kechgan. Bugungi kunda global siyosiy maydonda kuchlar nisbati o‘zgarib borayotgan, xalqaro tashkilotlar faoliyati, geosiyosiy manfaatlar to‘qnashuvi, harbiy-siyosiy bloklar o‘rtasidagi raqobat kuchayib borayotgan bir paytda, Uinston Cherchillning siyosiy qarashlari va rahbarlik tajribasini o‘rganish katta dolzarb ahamiyat kasb etadi. U ilgari surgan “temir parda” iborasi Sovuq urush boshlanishiga asos bo‘lib xizmat qilgan, NATO kabi xalqaro harbiy ittifoqlar faoliyatini qo‘llab-quvvatlagan, Yevropa integratsiyasi g‘oyasini targ‘ib qilgan. Bu yo‘nalishlarning har biri zamonaviy xalqaro munosabatlar tizimining shakllanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatgan. Cherchill hukumati faoliyatining ichki siyosatdagi jihatlari ham muhim ahamiyatga ega. Bu davrda Buyuk Britaniyada urush oqibatlaridan kelib chiqqan iqtisodiy inqirozlar, ishsizlik, ijtimoiy tengsizlik va milliy xavfsizlik masalalari dolzarb edi. Cherchill ushbu muammolarni hal qilish uchun Konservativ partiyaning an’anaviy siyosatiga tayangan holda, byudjet muvozanatini tiklash, ijtimoiy xarajatlarni nazorat qilish, sog‘liqni saqlash tizimiga nisbatan konservativ yondashuvni ilgari surgan. Bu esa uning siyosatini jamiyatda turlicha baholanishiga sabab bo‘lgan. 4 Ushbu kurs ishining dolzarbligi shundaki, unda bir davrning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy voqealari asosida bugungi siyosiy jarayonlarga tarixiy-davriy nuqtai nazardan baho beriladi. Uinston Cherchill faoliyati orqali hozirgi davrda ham dolzarbligini yo‘qotmagan siyosiy liderlik, xalqaro diplomatiya, harbiy- ijtimoiy strategiya va ichki boshqaruv masalalari yoritiladi. Kurs ishining ilmiy asoslanishi mustahkam tarixiy dalillar, hujjatlar va akademik tadqiqotlarga tayangan holda amalga oshirilgan. Ish davomida tarixchi olimlarning ilmiy maqolalari, monografiyalari, arxiv hujjatlari, Cherchillning o‘z nutqlari, xotiralari hamda xalqaro tashkilotlar faoliyatiga oid manbalar o‘rganilgan. Shuningdek, zamonaviy tarixiy-siyosiy tadqiqot metodlaridan – tarixiy-tahliliy, qiyosiy va sabab-oqibat munosabatlarini aniqlovchi usullardan foydalanilgan. Bu metodlar kurs ishining ilmiy asoslanganligini ta’minlaydi va mavzuga xolis yondashuv imkonini beradi. Shu bilan birga, ishda hozirgi davrda yuzaga kelayotgan geosiyosiy muammolarni o‘rganishda tarixiy tajribaning ahamiyati, siyosiy liderlik va strategik qaror qabul qilish jarayonining o‘zaro bog‘liqligi ochib berilgan. Bu esa kurs ishining nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatga ham ega ekanligini ko‘rsatadi. Kurs ishining obyekti va predmeti: Ushbu kurs ishining tadqiqot obyekti sifatida Uinston Cherchillning 1951–1955-yillar oralig‘ida Buyuk Britaniya Bosh vaziri lavozimidagi faoliyati o‘rganiladi. Aynan shu davr Cherchill siyosiy faoliyatining yakuniy bosqichi bo‘lib, u urushdan keyingi murakkab geosiyosiy vaziyatda mamlakatni boshqarish mas’uliyatini zimmasiga olgan. Bu davrda Buyuk Britaniya ichki siyosatda iqtisodiy barqarorlikni tiklash, ijtimoiy islohotlarni davom ettirish, tashqi siyosatda esa Sovuq urush kuchayayotgan bir paytda xalqaro maydonda o‘z pozitsiyasini saqlab qolish vazifalari bilan yuzma- yuz kelgan. Kurs ishining tadqiqot predmeti esa Cherchill boshchiligidagi ikkinchi hukumatning olib borgan siyosiy faoliyati – xususan, ichki siyosatdagi islohotlar, xalqaro aloqalar, Sovuq urush sharoitidagi tashqi siyosiy strategiyalar, 5 mustamlakachilik siyosatidan bosqichma-bosqich voz kechish jarayoni, NATO va boshqa xalqaro tuzilmalar bilan hamkorlik kabi yo‘nalishlarni tahlil qilishdan iborat. Tadqiqot davomida ushbu siyosiy qarorlarning zamonaviy tarixiy jarayonlar bilan uzviy bog‘liqligi ham ko‘rib chiqiladi. Mazkur obyekt va predmetni tahlil qilish orqali Cherchillning siyosiy merosini yanada chuqurroq anglash, uning liderlik uslubi va qaror qabul qilish mexanizmlarini zamonaviy siyosatshunoslik mezonlari asosida baholash imkoniyati yaratiladi. Kurs ishining maqsadi va vazifalari: Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi XX asrning eng muhim siyosiy arboblaridan biri bo‘lgan Uinston Cherchillning siyosiy faoliyatini, uning Buyuk Britaniya hukumati rahbarligidagi roli, Ikkinchi jahon urushidagi hissasi hamda ichki va tashqi siyosatdagi o‘rni va ta’sirini tarixiy manbalar asosida o‘rganishdir. —Uinston Cherchillning hayoti va siyosiy faoliyatining asosiy bosqichlarini o‘rganish; —Uning Buyuk Britaniya bosh vaziri sifatidagi faoliyatini tahlil qilish; —Cherchillning urush davridagi qarorlarini va ularning xalqaro siyosatga ta’sirini yoritish; —Uning ichki siyosatdagi islohotlari va siyosiy qarashlarini tahlil qilish; —Tarixiy manbalar, nutqlar va hujjatlar asosida Cherchill faoliyatining tarixiy ahamiyatini aniqlash. Shu kabi bir qancha vazifalarni bajarishni o’z oldiga maqsad qilib qo’yishi bilan uning qimmatli ekanligi ma’lum bo’ldi. Kurs ishining amaliy va nazariy ahamiyati: Uinston Cherchillning siyosiy faoliyatini o‘rganish zamonaviy tarixshunoslik uchun katta nazariy va amaliy ahamiyatga ega. Uning siyosiy qarashlari, urush davridagi strategik qarorlari va yetakchilik fazilatlari orqali XX asrning eng murakkab siyosiy jarayonlarini tahlil qilish imkoniyati yaratiladi. Bu esa siyosiy liderlik, xalqaro diplomatiya va urush siyosatining nazariy asoslarini chuqurroq anglashga xizmat qiladi. 6 Amaliy jihatdan esa mazkur kurs ishi tarixga qiziquvchi talabalar, yosh tadqiqotchilar hamda siyosatshunoslar uchun muhim ilmiy manba bo‘la oladi. U orqali siyosiy rahbarlarning qarorlari qanday tarixiy oqibatlarga olib kelishini o‘rganish mumkin. Shuningdek, bu mavzu o‘quv jarayonida, ayniqsa, tarix va siyosiy fanlar bo‘yicha darslarda foydalanish uchun foydali material sifatida xizmat qilishi mumkin. Kurs ishi mavzusi bo’yicha adabiyotlar sharhi va tahlili: Mazkur kurs ishini tayyorlashda Uinston Cherchill faoliyatiga oid tarixiy va ilmiy manbalar chuqur o‘rganildi. Asosiy manbalardan biri — Cherchillning o‘zi yozgan “The Second World War” asari bo‘lib, unda u urush yillaridagi siyosiy qarorlarini tafsilot bilan bayon etadi. Shuningdek, taniqli britaniyalik tarixchi Martin Gilbert ning ko‘p jildli biografik ishlari Cherchill shaxsiyati va siyosiy faoliyatini chuqur ochib beradi. Cherchillning xalqaro siyosatdagi o‘rnini tahlil qilishda John Charmley , Roy Jenkins va Richard Toye kabi zamonaviy tarixchilarning tadqiqotlariga tayanildi. Ular Cherchillning tashqi siyosiy strategiyasi, AQSh va SSSR bilan munosabatlari hamda “Temir parda” g‘oyasi yuzasidan turlicha ilmiy yondashuvlar taklif qiladilar. O‘zbek tarixshunosligida bu mavzu to‘liq yoritilmagan bo‘lsa-da, umumiy Yevropa siyosiy tarixi, urush davri diplomatiyasi va Buyuk Britaniya siyosiy tizimi bo‘yicha o‘zbek olimlari — I. Karimov , A. Abduvahobov va boshqa mualliflarning ishlari umumiy nazariy asos yaratishda qo‘l keldi. 1 1 Churchill, W. The Second World War . Volumes 1–6. London: Cassell, 1948–1954. (Ushbu asar Cherchillning urush yillaridagi faoliyati haqida birlamchi manba sifatida qaraladi.) Gilbert, M. Winston S. Churchill: A Biography . London: Heinemann, 1991. (Cherchillning rasmiy biografi tomonidan yozilgan batafsil va ishonchli biografik tadqiqot.) Charmley, J. Churchill: The End of Glory . London: Hodder & Stoughton, 1993. tanqidiy yondashuv asosida Cherchill faoliyatining salbiy jihatlarini tahlil qiladi.) Toye, R. Churchill's Empire: The World That Made Him and the World He Made . London: Pan Books, 2011. (Cherchillning imperiyaviy qarashlari va tashqi siyosati haqida tahliliy yondashuv.) Roberts, A. Churchill: Walking with Destiny . London: Allen Lane, 2018. (Zamonaviy tarixiy yondashuv asosida yozilgan eng to‘liq biografik manbalardan ) Абдуваҳобов , А . Халқаро муносабатлар тарихи . Т .: Академнашр , 2019. (Cherchillning tashqi siyosatdagi o‘rni umumiy xalqaro kontekstda ko‘rsatiladi.) 7 Tahlil shuni ko‘rsatadiki, Cherchill faoliyati nafaqat tarixiy jarayonlarda, balki siyosiy yetakchilik nazariyalarini anglashda ham alohida ahamiyatga ega. Kurs ishining umumiy tavsifi : Ushbu kurs ishi Buyuk Britaniyaning taniqli siyosiy arbobi Uinston Cherchillning siyosiy faoliyati va boshqaruv davrini o‘rganishga bag‘ishlangan. Asosiy e’tibor Cherchillning Ikkinchi jahon urushi davridagi bosh vazirlik faoliyati, xalqaro diplomatiyadagi o‘rni, ichki siyosatdagi islohotlari hamda uning tarixiy merosiga qaratilgan. Kurs ishi kirish, uchta asosiy bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Har bir bobda Cherchillning siyosiy hayoti bosqichma-bosqich yoritilib, tarixiy manbalar, nutqlar, ilmiy adabiyotlar asosida tahlil qilingan. Tadqiqotda tarixiy-taqqosloviy va tahliliy usullar qo‘llanilgan bo‘lib, bu mavzuni chuqur va obyektiv o‘rganishga xizmat qiladi.Mazkur ish orqali talabaga siyosiy yetakchilik, urush strategiyasi va xalqaro munosabatlar tarixini anglashga oid nazariy va amaliy bilimlar berilishi ko‘zda tutilgan. 8 I BOB. UINSTON CHERCHILLNING SIYOSIY FAOLIYATINING SHAKLLANISHI VA HUKUMAT TEPASIGA KELISHI 1.1. Uinston Cherchilning hayoti va siyosiy dunyoqarashining shakllanishi Uinston Leonard Spenser Cherchill (1874–1965) XX asrning eng yirik siyosiy arboblaridan biri, Buyuk Britaniya siyosiy hayotining markaziy shaxslaridan biri va dunyo miqyosida o‘zining qat’iyati, notiqligi hamda strategik fikrlashi bilan tanilgan liderdir. Uning siyosiy qarashlari va yetakchilik fazilatlari tarixiy sharoitlar, shaxsiy tajriba va xalqaro siyosiy muhit ta’sirida shakllandi. Cherchill 1874-yil 30-noyabrda Angliyaning Oksfordshir grafligidagi Blenxem saroyida tug‘ildi. U ingliz aristokratiyasiga mansub bo‘lib, otasi Lord Randolf Cherchill taniqli konservativ siyosatchi, onasi esa amerikalik badavlat oiladan chiqqan Jennie Jerome edi. Aristokratik muhitda ulg‘aygan Cherchill bolalik davridayoq siyosiy muhit, ijtimoiy tabaqalanish va Britaniya imperiyasining qadriyatlari bilan tanish bo‘ldi. Uning ta’limi Harrow maktabida boshlangan bo‘lib, u yerda u darslarda unchalik yutuq qozonmagan bo‘lsa-da, tarix, adabiyot va notiqlikka alohida qiziqish bildirgan. 1893-yilda Sandxurst harbiy akademiyasiga o‘qishga kirgan Cherchill harbiy xizmat orqali dunyoqarashini kengaytirdi. Hindiston, Sudan, Janubiy Afrika kabi kolonial hududlarda harbiy harakatlarda ishtirok etib, u o‘zining ilk siyosiy qarashlarini mustahkamlab bordi. Shu bilan birga, jurnalistika bilan shug‘ullangan Cherchill o‘z kuzatuvlarini maqolalar va kitoblar shaklida nashr ettira boshladi. Xususan, “The River War” (1899) va “London to Ladysmith via Pretoria” (1900) kabi asarlarida u Britaniya imperiyasi manfaatlarini himoya qilishga intilgan va o‘zining mustahkam milliy-patrion pozitsiyasini namoyon qilgan. 2 1900-yilda Cherchill konservatorlar safida parlamentga saylandi, biroq to‘rt yil o‘tib, 1904-yilda u liberal partiyaga o‘tdi. Bu harakat uning pragmatik va mustaqil siyosiy tafakkurini ko‘rsatadi. Liberal partiya safida u ijtimoiy islohotlarga e’tibor qaratdi: ishsizlarni qo‘llab-quvvatlash, mehnatkashlar huquqlarini himoya qilish va soliqqa tortish tizimini adolatli qilish yo‘lida faoliyat 2 Gilbert, Martin. Winston S. Churchill: A Life . London: Heinemann, 1991. —pp. 106-112 9 olib bordi. 1908–1910-yillarda Mehnat vaziri sifatida u ish haqi kafolati, pensiya tizimi va mehnat inspeksiyasi kabi ilg‘or islohotlarni ilgari surdi. Cherchillning siyosiy dunyoqarashi doimiy ravishda o‘zgarib borgan. Bir tomondan, u konservativ qadriyatlarga – mustahkam davlat, kuchli imperiya, an’anaviy ijtimoiy tuzilmalarga sodiq qolgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, ijtimoiy adolat, mehnat huquqlari va iqtisodiy islohotlarga ham ochiq bo‘lgan. Ayniqsa, Birinchi jahon urushi yillarida u Admirallar kengashi rahbari sifatida Britaniya harbiy-dengiz kuchlarini isloh qilishga harakat qildi. 3 Biroq Gallipoli operatsiyasidagi muvaffaqiyatsizlik uni siyosiy tanazzulga olib keldi va u vaqtincha iste’foga chiqdi. Urushdan keyin u siyosiy faoliyatini davom ettirib, 1924-yilda yana konservatorlar safiga qaytdi. Bu bosqichda u soliq siyosati, iqtisodiy konservatizm va Britaniya imperiyasining saqlab qolinishiga doir qarashlarni ilgari surdi. Uning siyosiy qarashlari ancha realistik bo‘lib, xalqaro siyosatdagi tahdidlarni oldindan sezish qobiliyati bilan ajralib turgan 4 . Ayniqsa, 1930-yillarda Germaniyada Gitlerning kuchayishini jiddiy xavf sifatida ko‘rgan kam sonli siyosatchilardan biri bo‘ldi. Cherchillning siyosiy dunyoqarashi uning notiqligida ham yaqqol namoyon bo‘lgan. U parlamentdagi chiqishlarida ham, urush davridagi radiomurojaatlarida ham kuchli ruhiy ruhlantiruvchi ta’sir ko‘rsatgan. Uning “Biz hech qachon taslim bo‘lmaymiz” (“We shall never surrender”) kabi mashhur iboralari xalqni birdamlikka chaqirish va g‘alabaga ishonchni mustahkamlashda muhim rol o‘ynagan 5 . Umuman olganda, Uinston Cherchillning siyosiy dunyoqarashi aristokratik tarbiya, harbiy xizmat, mustamlakachilik amaliyoti va xalqaro geosiyosiy muhit ta’sirida shakllandi. U doimo kuchli davlat va milliy manfaatlar tarafdori bo‘lgan 3 Jenkins, Roy. Churchill: A Biography . New York: Plume, 2002. —pp. 55-57 4 Addison, Paul. Churchill: The Unexpected Hero . Oxford University Press, 2005. —pp. 30-35 5 Charmley, John. Churchill: The End of Glory . London: Hodder & Stoughton , 1993. —pp.102-108 10 bo‘lsa-da, o‘z davrining ijtimoiy muammolariga befarq bo‘lmagan va bu jihatdan zamonaviy siyosatchilar uchun ibratli model hisoblanadi. Cherchill o‘zining boy siyosiy tajribasi, nutq mahorati va realpolitik yondashuvi bilan XX asr siyosatiga chuqur ta’sir ko‘rsatgan. Uning dunyoqarashi bugungi global siyosiy jarayonlarni tahlil qilishda ham dolzarb ahamiyat kasb etadi, chunki u urush va tinchlik, demokratiya va kuch ishlatish muvozanatini doimo chuqur tahlil qilgan. Uinston bolaligidan g ayrioddiy qaysarlik va o ziga ishonch bilanʻ ʻ boshqalardan ajralib turardi. U barcha bolalar kabi o qishni istamadi, faqat o zi ʻ ʻ yoqtirgan fanlarnigina o rgandi. Fanlar orasida ingliz tili va adabiyoti ham bor edi. ʻ Albatta uning bilim olishida katta kamchiliklar bor edi. U hatto harbiy maktabga ham bir urinishdayoq kira olmadi, faqat 3-urinishda bunga muvaffaq bo ldi, lekin ʻ uni eng yaxshilar qatorida tugatdi. Bu Angliya faol tashqi siyosat olib borgan davrga to g ri keldi va Cherchill ingliz armiyasining harbiy korpusi tarkibida ʻ ʻ Hindiston va Sudanga ketdi. Bu vaqtga kelib u bilimi yetishmasligini anglab yetdi va shahd bilan ilmini kuchaytirish uchun shug ullana boshladi. Shu paytdan ʻ boshlab Uinston yozishni boshladi. Adabiy faoliyat unga yaxshigina daromad keltirdi, hayratda qolganidan nafaqaga chiqdi va bular (Janubiy Afrika va Namibiyadagi subetnik guruh) ga qarshi urushga muxbir sifatida bordi. U yerda uni qo lga olishdi, lekin u qochishga ʻ muvaffaq bo ldi. Vaqt o tishi bilan Cherchill tarixiy tadqiqotlarning juda mashhur ʻ ʻ muallifiga aylandi. U boshqa tadqiqotchilarga “yopiq” bo lgan maxfiy hujjatlarga ʻ ega bo lgan. Bundan tashqari, o zi ham urush qatnashchisi bo lgani uchun ko pni ʻ ʻ ʻ ʻ ko rgan, voqealarni, ularning oqibatini boshqa tarixchilarga qaraganda yaxshiroq ʻ tushunib, baholay olgandi. Uning ajoyib adabiy qobiliyati ham muhim rol o ynadi. ʻ Cherchillning “Ikkinchi jahon urushi”, “Angliya tarixi”, “Jahon inqirozi” kitoblari mutaxassislarda ham, oddiy kitobxonlarda ham katta qiziqish uyg otdi. ʻ Ammo adabiyot va ilm-fan ham uni butun umrini shu masalaga bag ishlaydigan darajada o ziga tortmadi. Endi Cherchill siyosatga kirishga qaror ʻ ʻ qildi. Uning siyosiy faoliyati 1900-yilda konservatorlar partiyasidan parlamentga 11 saylanganida boshlandi. Biroq Bosh vazir Balfur uni hukumat tarkibiga kiritmaganidan keyin Cherchill konservatorlar bilan aloqani uzib, liberallar tomoniga o tdi. Bu kutilmagan harakat o z samarasini berdi, chunki liberallarʻ ʻ keyingi 17 yil davomida hokimiyatni egalladi va Cherchillning siyosiy ambitsiyasi qondirildi. U hukumat tarkibiga kirdi. Britaniyaning birinchi xonimi va Uinston Cherchillning rafiqasi favqulodda g‘aroyib ayol edi. U doim panada turar, ammo uning uzoqni ko‘ra bilishi va diplomatiyasi erining muvaffaqiyati asosini tashkil etardi. Quyida qanday qilib Klementina tezda qizishib ketadigan turmush o‘rtog‘ining o‘tmishini “tozalagani”, Britaniya taqdirini qutqargani va Cherchilldan ancha oldinroq Sovet Ittifoqi bilan do‘stona aloqalarga kirishgani haqida hikoya qilamiz. 1909-yil. Kunlarning birida Britaniya parlamenti a zosi yosh rafiqasi ʼ Klementina bilan birga Bristoldagi vokzalga mahalliy partiya a zolari bilan ʼ uchrashgani keladi. Biroq kutilmaganda perronda saylovga qarshi namoyishga chiqqan ayollardan biri Uinston Cherchillga o‘z ayblovlari bilan tashlanib qoladi. Britaniyalik siyosatchi avvallari ayollarning ovoz berish huquqlariga qarshi chiqishlar qilgani bois, mamlakatning ko‘plab xotin-qizlari nafratiga uchragan edi. Klementina erining ayollar harakati vakilasiga qarshi dahanaki jangi haqiqiy janjalga aylanib ketayotganini ko‘zlaridagi dahshat bilan kuzatardi. Qaysidir onda norozi ayol erkak tomon qadam tashlab, uning ko‘kragidan itarib tashlaydi. Kutilmagan harakatdan Uinston Cherchill orqasida turgan yuk chamadonlariga turtilib ketadi va yaqinlashib kelayotgan poyezd ostiga yiqilib tushishiga bir baxya qoladi. Klementina zudlik bilan harakat qiladi: u yuklarni irg‘itib yuborib, erining kostyumidan qattiq tortadi va uning hayotini saqlab qoladi. Bu Klementina turmush o‘rtog‘ining hayotini saqlab qolgan yagona holat emas. 57 yil davom etgan nikohda u erini bir necha bor ko‘ngilsiz vaziyatlarda olib chiqadi — bu xoh siyosiy vaziyat bo‘lsin, xoh shaxsiy muammolar — yelkama- yelka turib, ayol unga to‘g‘ri yo‘nalishni ko‘rsatib keldi. O‘zini xotirjam tutishiga qaramay, Klementina kuchli irodaga ega edi va Britaniya bosh vazirining taqdirini harakatga keltiruvchi kuch hisoblanardi. 12 “Hayotim davomida erishga eng katta yutug‘im rafiqamni menga turmushga chiqishiga ko‘ndirganimda”, — deya tan olganda Uinston Cherchill. Klementina Cherchillning hayoti — bu murakkab kechgan bolalik sabab parchalangan yuraklardan yig‘ilgan muvaffaqiyat tarixi. U aristokratlar oilasida dunyoga kelgan bo‘lsa-da, uyi muntazam g‘avg‘olardan chiqmas edi. Klementinaning ota-onasi bir-birini xiyonatda ayblar, deyarli har kuni bolalar ko‘z o‘ngida janjal ko‘tarardi. Oxir-oqibat farzandlarining haqiqiy otasi emasligiga ishonch hosil qilgan oila boshlig‘i narsalarini yig‘ishtirib, uydan chiqib keladi. Bu vaqtda Klementina endi olti yoshga to‘lgandi 6 . Moliyaviy muammolar ortidan ijtimoiy qiyinchiliklar ham yuzaga kela boshlaydi. Odatda Klementina kabi aristokratlarning farzandlari o‘smirligidan ommaga o‘zini namoyish etishni boshlaydi, biroq qizning onasi o‘zining yomon “shuhrati” bois uni uyda o‘tirishga majbur qiladi 7 . 2002-yilda Klementinaning qizi o‘z intervyusida onasining hayotidagi ushbu davr eng qiyin kechganini ta kidlagan.ʼ Ijtimoiy izolyatsiyada qolgan qiz yuragida bir umrlik chandiqni qoldirgan boshqa bir fojiaga duch keladi. 16 yoshida ich terlama sabab uning Kitti ismli singlisi vafot etadi. Bu voqeadan keyin ayriliq dog‘iga chiday olmagan ona Klementinani badavlat xolasinikida yashashga yuboradi. Ota uyi bilan xayrlashar ekan qiz boshqa bu yerga hech qachon qaytib kelmasligini bilmasdi. Klementinaning xolasi oqko’ngil va zamonaviy ayol bo‘lib, jiyaniga nafaqat boshpana beradi, balki uning yuqori doiralarda ham o‘zini ko‘rsatishiga imkoniyat yaratadi. Qiz ommaviy tadbirlarda ko‘rinish berib, barchada ijobiy taassurot qoldirardi. 1904-yilda esa 19 yoshli Klementina o‘zidan o‘n yosh katta Uinston Cherchill bilan tanishadi. Britaniya parlamentining bo‘lajak a zosi haddan tashqari ʼ siyosiy ambitsiyalar va Ikkinchi ingliz—burlar urushida asirlikdan qochgani bilan tanilgandi. Umuman olganda u birinchi uchrashuvda Klementinaning e tiborini ʼ qozonmaydi. Uinston juda tortinchoq bo‘lib, yosh qizlar oldida esa faqat 6 Churchill, Winston S. My Early Life: A Roving Commission . London: Thornton Butterworth, 1930. —pp. 87-91 7 Jenkins, Roy. Churchill: A Biography . New York: Plume, 2002. —pp. 60-65 13 qizargancha og‘iz ocha olmasdi. Klementina unga yoqib qolganini his qiladi, ammo yigit uni hatto raqsga ham taklif qilmaydi. “Uinston faqat menga qarab turardi. U bir og‘iz ham so‘z aytmas va juda beo‘xshov edi”, — deya eslaydi ayol. Klementina va Uinston shu bilan oradan to‘rt yil o‘tgach mehmondorchilikda uchrashib qoladi. Bu safar erkak o‘zida jur at topadi. Keyingiʼ bir necha oy davomida u qizga g‘amxo‘rlik qiladi va 1908-yilda uning qo‘lini so‘raydi. Juftlikning bir-biriga o‘xshash jihatlari ko‘p edi. Suyuklisi kabi Uinstonning ham bolaligi og‘ir kechgandi. U ota-onasi tomonidan hech qachon mehr ko‘rmagan, enagasini yagona yaqin insoni sifatida hisoblab kelardi. Ammo yosh yigit kuchli irodaga ega bo‘lib, qanday bo‘lmasin muvaffaqiyatga erishishni niyat qilgandi. U muntazam qarzga botib ketsa-da, yaxshigina siyosiy karyera quradi. Yosh bo‘lishiga qaramay parlamentga kirib borib, jangovar yutuqlari sabab hamkasblari hurmatini qozonadi. Klementina ham shuhratparast edi, lekin XX asrning ijtimoiy odatlariga amal qilib, u o‘z qobiliyatini muvaffaqiyatli eriga qaratib, uni mohirlik bilan boshqaradi. “Bir safar u yoshligida ayol emas erkak bo‘lib tug‘ilganida, to‘laqonli davlat arbobi bo‘lishni istagani haqida aytib bergandi”, — deya eslaydi Klementinaning biografi Sonya Purnell. Afsuski, Klementina davlat arbobi bo‘lmadi. Shunga qaramay, u o‘z maqsadi yo‘lida qo‘lidan kelgan barcha ishni qildi. U turmush o‘rtog‘i mamlakat bosh vaziri bo‘lish uchun barcha narsasini dorga tikkanida ham erining yonida turdi. Uinston 120 ming britan askarining o‘limiga sabab bo‘lgan Dardanel operatsiyasi uchun hisob-kitob qilish niyatida Birinchi jahon urushida ko‘ngilli sifatida qatnashmoqchi ekanini aytganida, Klementina uni frontga kuzatib qo‘ydi. Aynan shuning ortidan Cherchill o‘z obro‘sini saqlab qolishga muvaffaq bo‘lgandi. U murakkab siyosiy masalalarda Uinstonga maslahat berar va ittifoqchilarini qo‘llab-quvvatlardi. Klementina Uinstonning besh nafar farzandini dunyoga keltiradi. Kichik qizi Meri bolaligini faqat iliq xotiralar bilan eslaydi: ularning Chartvelldagi oilaviy 14 uyida doimo bazm-u jamshidlar bo‘lar, unga taniqli insonlar (masalan, Charli Chaplin) taklif etilardi; o‘zaro suhbatlarda esa san at mavzusi haqida uch soatlabʼ bahs qilinar, Uinston bo‘lsa Shekspirning sonet va she rlaridan parchalar o‘qirdi. ʼ Klementina ham farzandlarini yaxshi ko‘rardi, ammo otasi kabi ular bilan ko‘p vaqt o‘tkazmas edi.“Onam uchun har doim otamning ehtiyojlari va qiziqishlari birinchi o‘rinda edi. Ikkinchi va uchinchi o‘rinda ham”, — deya eslaydi Mer Oilaning kenja farzandi iqtidorli yozuvchi va saxovatpesha inson sifatida uzoq umr kechirdi, ammo qolgan to‘rt farzandning taqdiri kutilganidek bo‘lmadi. Marigold Cherchill uch yoshida vafot etadi — bu Uinston va Klementina og‘ir ahvolga solib qo‘yadi, ular ushbu fojiada o‘zlarini ayblar edi. Rendolf ismli yagona o‘g‘li esa bir safar o‘z joniga qasd qilishga urinadi, katta qizi bo‘lsa, 1960- yillarda giyohvand modda qurboniga aylanadi. O‘rtancha qizi Sara ham baxtini topa olmadi: u o‘rtacha aktrisa bo‘ldi, spirtli ichimliklarga mukkasidan ketdi va uch marta oilaqurdi. Tabiiyki farzandlar muammosi juftlikning o‘zaro munosabatlariga ham ta sir ʼ ko‘rsata boshladi. 1930-yillarda Klementina va Uinston ajrashish yoqasiga kelib qoladi. O‘zaro janjallardan birida ayol ichida ismaloq bor likopchani eriga uloqtirib yuborgani ma lum. 1935-yilda Klementinaning Terens Filip ismli rassom bilan ʼ aloqalari haqida mish-mishlar tarqaladi. Biroq oilaning bunday “beqaror davri” katta yo‘qotishlarsiz kechdi. Ikkinchi jahon urushi boshlanish arafasida Klementina yana erini qo‘llab-quvvatlovchi sadoqatli ayolga aylandi. Uinstonning tig‘iz ish jadvali va muntazam ishchi safarlari sabab ular uzoq vaqt ko‘risha olishmasa-da, doim bir-biri bilan yozishib turdi. 15 1.2.Birinchi jahon urushi va urushdan keyingi siyosiy faollik Winston Churchillning siyosiy faoliyati birinchi jahon urushi davridan boshlanadi. U urushni boshlanishidan oldin, 1911 yilda Britaniya hukumatining dengiz floti vaziri lavozimiga tayinlandi. Bu lavozimda u Britaniya flotini kuchaytirishga va dushmanlarning harbiy kuchlariga qarshi kurashni tashkil qilishga harakat qildi. Churchill, Britaniyaning dengizdagi ustunligini saqlab qolish uchun flotni modernizatsiya qilishga katta e'tibor qaratdi. U floti quvvatlantirish va zamonaviy texnologiyalarni joriy etishda faol ishtirok etdi, bu esa Britaniya hukumatining jangovar samaradorligini oshirishga olib keldi. Birinchi jahon urushi boshlangach, Churchill o'zining raqiblaridan farqli o'laroq, Britaniyaning flotini faqat mudofaa qilish bilan cheklanmay, yangi jangovar strategiyalarni ishlab chiqishga intildi. Uning tashabbusi bilan, urushning boshlanishidan keyin birinchi yirik operatsiya – Gallipoli yurishi amalga oshirildi. Bu yurish, asosiy maqsadi Turkiya imperiyasining strategik joylashgan Gallipoli yarim oroliga bostirib kirib, dushmanlarni yengish edi. Afsuski, Gallipoli yurishi muvaffaqiyatsiz bo‘ldi, bu esa Britaniya armiyasining katta yo‘qotishlariga olib keldi. Ushbu muvaffaqiyatsizlik, Churchillning siyosiy obro‘siga jiddiy zarba berdi, va natijada u dengiz floti vaziri lavozimidan chetlatildi 8 . Gallipoli yurishining muvaffaqiyatsizligi Churchillning siyosiy faoliyatini bir muddat to‘xtatdi, lekin bu uning siyosatdan to‘liq chetlatilishi degani emas edi. 1920-yillarda, u qaytib siyosatga kirishdi va konservatorlar partiyasiga qaytib, Britaniya hukumatida faoliyatini davom ettirdi. Bu davrda, Churchill bir nechta siyosiy yo‘nalishlarni ishlab chiqdi va Britaniyaning iqtisodiy inqirozi va sanoatning pasayishi bilan kurashishga harakat qildi 9 . 1929-yilgi katta iqtisodiy inqirozdan so'ng, Churchill iqtisodiy islohotlarni amalga oshirishga intildi, liberal va konservativ qarashlarni birlashtirib, yangi siyosiy strategiyalarni ishlab chiqdi. Uning iqtisodiy siyosati sanoatni tiklash va ish o‘rinlarini yaratishga qaratilgan edi. Birinchi jahon urushi tugaganidan so‘ng, Churchillning siyosiy faoliyatida boshqa qator dolzarb masalalar yuzaga keldi. 1930-yillarda, u fashizm va 8 Best, Geoffrey. Churchill and War . London: Hambledon and London, 2005. —pp. 117-119 9 Charmley, John. Churchill: The End of Glory . London: Hodder & Stoughton, 1993. —pp. 70-77 16 kommunizmga qarshi kurashishga katta e’tibor qaratdi. Ayniqsa, Gitlerning Germaniyasining ekspansionistik siyosatiga qarshi kurashishda, Britaniyaning xavfsizligini ta’minlashga harakat qildi. U fashizmning tarqalishi Yevropada jiddiy xavf tug‘dirishini tushunib, bu siyosiy rejimlarga qarshi turishga va Britaniyaning xavfsizligini himoya qilishga tayyor edi. Shuningdek, Churchill, Sovet Ittifoqi bilan aloqalar o‘rnatishga harakat qildi. 1930-yillarda, Sovet Ittifoqi va kommunizm haqida ikki xil yondashuvni qo‘lladi. Bir tomondan, u Sovet Ittifoqi bilan diplomatik aloqalarni yo‘lga qo‘yishga intildi, boshqa tomondan esa, kommunizmning kengayishiga qarshi kurashishda faol siyosat yuritdi. Churchillning bu yondashuvi global jahon siyosatida muhim ahamiyatga ega bo‘ldi, chunki u ikki qarama-qarshi kuch o‘rtasida muvozanat yaratishga intildi. Churchillning siyosiy faoliyatida mustamlakachilik masalasi ham muhim o‘rin tutdi. Britaniya imperiyasining mustahkamligi va Britaniyaning xalqaro maydonda o‘z kuchini saqlab qolishi uchun mustamlakalar bilan bo‘lgan aloqalarni mustahkamlash kerak edi. Churchill mustamlakachilik siyosatini qo‘llab- quvvatladi, ammo shu bilan birga, mustamlakalaridagi millatlarning o‘z taqdirini belgilash huquqiga nisbatan murakkab qarashlarni ilgari surdi. U Hindistondagi mustamlakalik masalalarni boshqarishda qat’iy siyosatni olib bordi va mustamlakalar bilan Britaniya hukumatining siyosiy aloqalarini kuchaytirishga harakat qildi. Bundan tashqari, Churchill o‘zining tashqi siyosatida Britaniya imperiyasining kuchini saqlab qolish uchun mustamlakalar bilan siyosiy aloqalarni mustahkamlashga intildi. U, shuningdek, Britaniya imperiyasining mustahkamligini, dunyo miqyosida yetakchiligini davom ettirishga harakat qildi. Uning siyosiy faoliyatining davomida millatlarning o‘z taqdirini belgilash haqidagi ideallari rivojlandi, ammo uning siyosiy merosi ko‘plab o‘zgartirishlar va yangi yondashuvlarni kiritganini ham tan olish kerak. Birinchi jahon urushi va urushdan keyingi yillardagi siyosiy faolligi, Churchillning yuqori darajadagi rahbarlik sifatlari bilan mashhur bo‘lishiga olib 17 keldi. U o‘zining siyosiy faoliyati davomida Britaniya va butun dunyo siyosatiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Uning urush strategiyalari, diplomatik yondashuvlari va iqtisodiy islohotlari bugungi kunda ham ilmiy tahlil va baholashning markazida turadi.Cherchillning siyosiy merosi, uning rahbarlik fazilatlari va dunyo miqyosidagi rolini e’tirof etadi. 18 1.3.Ikkinchi jahon urushi arafasida Cherchillning pozitsiyasi va Bosh vazirlikka kelishi 1930-yillarda Buyuk Britaniya siyosiy maydonida Germaniya bilan murosaga kelish siyosati (appeasement) keng tarqalgan edi. Nevill Chemberlen boshchiligidagi hukumati, birinchi navbatda, urushni oldini olish maqsadida Germaniyaning ekspansionist siyosatiga nisbatan murosaga yo‘l tutdi. 1938-yilda Myunxen bitimi orqali Britaniya va boshqa kuchlar, jumladan, Frantsiya, Hitlerga Sudet hududlarini topshirishga rozi bo‘lishdi. Bu bitim Germaniyaning qo‘li va xalqaro maydondagi mavqeini kuchaytirishga imkon yaratdi, lekin bu Britaniya uchun xavfli bo‘ldi, chunki Hitlerning kuchayishi Yevropada urush xavfini yanada oshirdi 10 . Shu davrda, Uinston Cherchill, muxolifatdagi yetakchi sifatida, bu siyosatga qarshi faol chiqib, Germaniyaga nisbatan qattiqroq siyosatni ilgari surgan. U doimiy ravishda Britaniya hukumatini ogohlantirib, Germaniyaning kengayishining oldini olish uchun qat’iy choralar ko‘rishni talab qilgan. Cherchill o‘zining ko‘plab nutqlarida, shu jumladan 1937-yilning yanvarida Ayron Siderda aytgan nutqida, Britaniya armiyasining tayyor emasligini va Gitlerga ishonmasligini ta’kidlagan 11 . Uning tanqidiy qarashlari va u tomonidan ilgari surilgan siyosatlar uzoq vaqt davomida hukumatda eshitilmagan bo‘lsa-da, u kelajakda Buyuk Britaniya tarixining asosiy figuralaridan biriga aylandi. Ikkinchi jahon urushi boshlanganidan so‘ng, 1939-yil 3-sentabrda Britaniya Germaniyaga qarshi urush e’lon qildi. Bu, albatta, Buyuk Britaniya va uning ittifoqchilari uchun qiyin va murakkab davrni boshlab berdi. 1940-yilda esa urushning dastlabki bosqichida Britaniya o‘zining juda katta yutuqlarga erishmaganligini ko‘rdi. Norvegiya kampaniyasidagi muvaffaqiyatsizliklar, G‘arbiy Yevropadagi uyushmasiz kurashlar va fuqarolarni tinchlantirishdagi qiyinchiliklar Britaniya hukumatini tanqid ostida qoldirdi 12 . 1940-yil 10-mayda 10 Best, Geoffrey. Churchill and War . London: Hambledon and London, 2005. —pp. 82-88 11 Charmley, John. Churchill: The End of Glory . London: Hodder & Stoughton, 1993. —pp. 120-125 12 Addison, Paul. Churchill: The Unexpected Hero . Oxford University Press, 2005. —pp. 66-77 19 Nevill Chemberlen iste’foga chiqdi va Buyuk Britaniya Bosh vazirligi lavozimi bo‘shadi. Uinston Cherchillning Bosh vazir etib tayinlanishi Buyuk Britaniya uchun muhim burilish nuqtasiga aylandi. 1940-yil 10-mayda, Germaniya G‘arbiy Yevropaga hujum qilishni boshlagan kunning o‘zida, Cherchill Buyuk Britaniyaning yangi rahbari sifatida oldinga chiqdi. Uning tayinlanishi Buyuk Britaniya xalqida, shuningdek, xalqaro maydonda katta e’tibor qozondi. U o‘zining ilhomlantiruvchi va qat’iy pozitsiyasi bilan tanilgan, va uni urushning boshidan oxirigacha Britaniya rahbari sifatida ko‘rishgan. Cherchillning bosh vazir bo‘lishi, birinchi navbatda, urushni g‘alaba bilan yakunlashga qaratilgan siyosatni ilgari surdi. Uning qarorlari va natijada amalga oshirilgan harbiy harakatlar Britaniya va uning ittifoqchilarining qat’iyatini oshirdi. Cherchillning “Qon, mehnat, ko‘z yoshi va ter” (Blood, toil, tears and sweat) degan mashhur nutqi, 1940-yil 13-mayda aytildi, Britaniya xalqi uchun muhim turtki bo‘ldi. Bu nutq, ayniqsa, Britaniya va uning ittifoqchilarining urushga bo‘lgan sadoqatini, qat’iyatini namoyish etdi. Bundan tashqari, Cherchillning Bosh vazir bo‘lishi, shuningdek, xalqaro diplomatiyada ham katta o‘zgarishlarni olib keldi. U Tehron, Yalta va Potsdam konferensiyalarida ishtirok etdi, va bu yerda u AQSh prezidenti Franklin D. Ruzvelt va SSSR rahbari Iosif Stalinning boshchiligidagi kuchlar bilan ishlashga muvaffaq bo‘ldi. Bu ittifoq, natijada, Germaniya va uning ittifoqchilariga qarshi muvaffaqiyatli kurash olib borildi. Cherchillning rahbarligi ostida Buyuk Britaniya g‘alaba qozondi, lekin urushdan keyin siyosiy muhit va dunyoqarash o‘zgarib bordi. U 1945-yilgi saylovda mag‘lub bo‘ldi, ammo 1951-yilda yana Bosh vazir bo‘lib saylandi. U Sovuq urush davrida, ayniqsa SSSRga qarshi qattiq pozitsiyani ko‘rsatib, “temir parda” (Iron Curtain) nutqi bilan tanildi. 1930-yillarning ikkinchi yarmida Yevropadagi siyosiy vaziyat tobora keskinlashib borayotgan edi. Adolf Gitler boshchiligidagi natsistlar Germaniyada to‘liq hokimiyatni qo‘lga kiritib, Versal tinchlik shartnomasiga zid ravishda harbiy 20 kuchlarni qayta tiklay boshladilar. Bu davrda Buyuk Britaniyada Bosh vazir Nevill Chemberlen tomonidan olib borilgan siyosat "appeasement" — ya’ni agressorga yon bosish siyosati sifatida tarixga kirdi. Chemberlen Gitler bilan murosa qilish orqali urushdan qochmoqchi edi, biroq bu yondashuvning salbiy oqibatlari bor edi. Bu vaqtda Uinston Cherchill parlament a’zosi bo‘lib, hukumat tarkibiga kirmagan bo‘lsa-da, faol siyosiy nutqlari orqali tanilgan edi. U Chemberlenning “appeasement” siyosatini ochiq tanqid qilar va Germaniyaning qurollanishi butun Yevropa uchun tahdid ekanini doimo ta’kidlar edi. Ayniqsa, 1938-yilda Germaniyaning Chexoslovakiyaga qarashli Sudet viloyatini bosib olishi va shundan so‘ng imzolangan Myunxen bitimi Cherchill tomonidan keskin tanqid qilindi. U bu bitimni “sharmandalik” deb atagan va Britaniyaning zaiflik ko‘rsatgani uchun urush ehtimoli yanada oshganini ogohlantirgan edi 13 . 1939-yil 1-sentyabrda Germaniya Polshaga hujum qildi. Oradan ikki kun o‘tib, Buyuk Britaniya va Fransiya Germaniyaga qarshi urush e’lon qildi. Shu tariqa Ikkinchi jahon urushi boshlandi. Urush boshlanishi bilan Cherchill Britaniya hukumati tarkibiga qaytdi va Dengiz floti ishlari bo‘yicha davlat kotibi etib tayinlandi. Bu lavozim unga Britaniya harbiy strategiyasini boshqarishda katta imkoniyat berdi. 1940-yil may oyida Germaniya G‘arbiy Yevropaga bostirib kirib, Niderlandiya, Belgiya va Fransiyani ishg‘ol qilishni boshladi. Britaniyada hukumatga ishonch keskin kamaydi. Nevill Chemberlen urushni samarali boshqara olmayotgani uchun parlamentda tanqid ostida qoldi va 10-may kuni iste’foga chiqdi. O‘sha kuni Qirol Jorj VI Uinston Cherchillni rasmiy ravishda Bosh vazir etib tayinladi. Cherchill bosh vazir bo‘lganida Britaniya urushning eng og‘ir bosqichiga kirayotgan edi. U o‘zining qat’iyati, iroda kuchi va xalqni ruhlantiruvchi nutqlari orqali millatni birlashtira oldi. Ayniqsa, "Biz hech qachon taslim bo‘lmaymiz" degan tarixiy nutqi xalq orasida umid va g‘urur uyg‘otdi³. Cherchill Germaniya 13 Addison, Paul. Churchill: The Unexpected Hero . Oxford University Press, 2005. —pp. 68-75 21 tahdidiga qarshi kurashishda AQSH va SSSR bilan ittifoq tuzishga katta e’tibor qaratdi va bu urush taqdirini hal qiluvchi omillardan biriga aylandi. II BOB. UINSTON CHERCHILL HUKUMATINING ICHKI VA TASHQI SIYOSATI 2.1.Urush davridagi ichki siyosat va xalqaro ittifoqlar tuzish Uinston Cherchill 1940-yil 10-may kuni Buyuk Britaniyaning Bosh vaziri etib tayinlandi. Bu davrda Germaniya G‘arbiy Yevropada katta 22 muvaffaqiyatlarga erishib, Frantsiyani istilo qilish arafasida edi. Britaniya esa yolg‘iz qolgan, urush tahdidi ostida bo‘lgan yagona kuch sifatida qarshilik ko‘rsatayotgan edi. Ana shunday sharoitda Cherchill mamlakat ichida ham, tashqarida ham kuchli siyosat olib borib, Britaniyani og‘ir sinovlardan olib chiqdi. Urush yillarida Cherchillning ichki siyosatdagi asosiy maqsadi xalqni birlashtirish va barcha imkoniyatlarni urush g‘alabasiga safarbar qilish edi. U milliy birlik hukumatini tuzdi.Ushbu hukumatga turli siyosiy partiyalar vakillari jalb qilindi, bu esa urush davrida siyosiy barqarorlikni ta’minladi 14 . Urush ehtiyojlari sababli iqtisodiy siyosat ham o‘zgardi. Mamlakatda harbiy ishlab chiqarish jadallashdi. Qurol-yarog‘, tanklar, samolyotlar va boshqa harbiy texnikalar ishlab chiqarilishi bir necha barobarga oshirildi. Ayollar va keksalar ham mehnatga jalb qilindi. Urush tufayli yuzaga kelgan oziq-ovqat tanqisligi maxsus taqsimot tizimi orqali bartaraf etildi. Bu tizim har bir fuqaroning asosiy ehtiyojlarini teng taqsimlashga xizmat qildi. Oziq-ovqat, kiyim-kechak va yoqilg‘i mahsulotlari kartochka asosida berildi. Cherchill xalq ruhiyatini ko‘tarish uchun ommaviy axborot vositalaridan faol foydalandi. U radio orqali muntazam murojaatlar qilib, aholining umidini yo‘qotmaslikka chaqirdi. Uning mashhur nutqlari xalq orasida katta ishonch uyg‘otdi. Ayniqsa, “Biz hech qachon taslim bo‘lmaymiz” degan chaqirig‘i urush davridagi kurashga katta turtki berdi 15 . Tashqi siyosatda Cherchillning asosiy vazifasi Germaniyaga qarshi kuchli xalqaro ittifoq tuzish edi. Buning uchun u ikki asosiy davlat – AQSh va Sovet Ittifoqi bilan yaqin hamkorlik o‘rnatdi. Avvalo, Cherchill AQSh Prezidenti Franklin Ruzvelt bilan do‘stona munosabatlar o‘rnatdi. Urushning dastlabki yillarida AQSh urushga kirishmagan bo‘lsa-da, Buyuk Britaniyaga katta miqdorda harbiy yordam yubordi. Lend-Liz dasturi orqali Britaniya qurol-aslaha, oziq-ovqat, texnika va boshqa zarur mahsulotlar bilan ta’minlandi. Bu yordam urushni davom ettirishda katta ahamiyat kasb etdi. Ruzvelt va Cherchill 1941-yil avgustida Atlantika okeanida uchrashib, 14 Churchill, Winston S. The World Crisis (6 vols). London: Thornton Butterworth, 1923–1931. —pp. 155-163 15 Roberts, Andrew. Churchill: Walking with Destiny . London: Allen Lane, 2018. —pp. 112-118 23 Atlantika xartiyasini imzoladilar. Ushbu hujjatda urushdan keyingi dunyo tinchligi, millatlarning tengligi, iqtisodiy hamkorlik va xalqaro tartib kabi masalalar belgilandi. 1941-yil iyun oyida Germaniya Sovet Ittifoqiga hujum qildi va shu tariqa SSSR ham urushga qo‘shildi. Cherchill kommunistik tuzumga nisbatan salbiy munosabatda bo‘lsa-da, urush sharoitida SSSR bilan hamkorlikni muhim deb bildi. U Stalin bilan aloqa o‘rnatib, birgalikda Gitlerga qarshi kurash olib borish masalasida kelishib oldi. Britaniya SSSRga harbiy texnika va iqtisodiy yordam yubordi 16 . Cherchill, Ruzvelt va Stalin o‘rtasidagi uch tomonlama uchrashuvlar Tehron, Yalta va Potsdam kabi xalqaro konferensiyalar doirasida o‘tkazildi. Bu anjumanlarda Germaniyani taslim qilish, urushdan keyingi Yevropani qayta qurish, BMTni tuzish kabi muhim masalalar ko‘rib chiqildi. Ayniqsa Yalta konferensiyasi urushdan keyingi tartibni belgilashda muhim rol o‘ynadi. Urush yillarida Britaniyada milliy birlik saqlab qolinishi ham muhim omil bo‘ldi. Cherchill jamiyatda mavjud bo‘lgan barcha ziddiyatlarni chetga surib, umumiy dushmanga qarshi kurashni birinchi o‘ringa qo‘ydi. Mamlakatdagi siyosiy partiyalar, turli ijtimoiy guruhlar va mehnatkashlar yagona frontda harakat qilishdi. Shu tarzda, Cherchill xalqni birlashtirib, urush sharoitida eng muhim bo‘lgan – ruhiy bardamlikni saqlab qoldi. 1945-yil may oyida Germaniya taslim bo‘ldi. Buyuk Britaniya bu g‘alabaga katta qurbonlar evaziga erishdi. Cherchill urush yillaridagi rahbarlik faoliyati bilan o‘z nomini tarixga muhrladi. U mamlakatni nafaqat og‘ir urushdan olib chiqdi, balki xalqaro maydonda ham Buyuk Britaniyaning obro‘sini saqlab qoldi. Urush davrida olib borilgan ichki va tashqi siyosat, xalqni ruhlantirish, iqtisodiy safarbarlik, xalqaro ittifoqlar tuzish – bularning barchasi Cherchillning siyosiy yetakchilik mahoratini ko‘rsatadi. Aynan shu omillar Britaniyani urush g‘alabasiga olib kelgan eng muhim asoslar bo’ldi 16 Charmley, John. Churchill: The End of Glory . London: Hodder & Stoughton, 1993. —pp. 40-48 24 25 2.2. Ikkinchi jahon urushi strategiyasi va harbiy qarorlar Ikkinchi jahon urushi davrida Buyuk Britaniya Bosh vaziri Uinston Cherchillning olib borgan harbiy strategiyasi nafaqat mamlakatning omon qolishiga, balki global geosiyosiy muvozanatni saqlab qolishga ham xizmat qilgan. Uning strategik qarorlari, koalitsion urush siyosatini yuritishi, dengiz va havodagi ustunlikni ta’minlashga bo‘lgan harakatlari urush g‘alabasining asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Cherchill siyosiy yetakchi bo‘lishi bilan birga, o‘zini harbiy rahbar sifatida ham ko‘rsata oldi. U 1911–1915 yillarda Harbiy-dengiz floti ishlari bo‘yicha davlat kotibi sifatida xizmat qilgan, shu sababli harbiy masalalarda chuqur bilim va tajribaga ega edi 17 . Ikkinchi jahon urushi boshlanishi bilan u nafaqat Bosh vazir, balki Mudofaa vaziri lavozimini ham o‘z qo‘liga oldi, bu unga barcha harbiy operatsiyalar ustidan nazorat o‘rnatish imkonini berdi. Cherchill urush strategiyasini quyidagi asosiy yo‘nalishlarda shakllantirdi: —Britaniyaning orol holatidan foydalanish; —havo hujumlariga qarshi mustahkam mudofaa tizimi yaratish; —dengiz yo‘llari ustidan nazoratni saqlab qolish; —ko‘p tomonlama harbiy ittifoqlarni mustahkamlash va urushni uzoq muddatga cho‘zib, dushmanni iqtisodiy jihatdan zaiflashtirish. 1940-yil yozida Buyuk Britaniya Germaniya tomonidan keng miqyosdagi havo hujumiga duch keldi. Bu voqealar tarixda “Battle of Britain” deb nom oldi. Cherchillning rahbarligi ostida Britaniya qiruvchi samolyotlar floti – Royal Air Force (RAF) kuchaytirildi va radar tizimlari keng miqyosda joriy qilindi. U bu davrda xalqni ruhlantirib, “Havo kuchlarining jasoratini hech qachon unutmaymiz” degan mashhur so‘zlari bilan tarixga kirdi 18 . Ushbu davrda Cherchillning strategik pozitsiyasi Germaniyaning havo ustunligini buzish va ularning istilo rejasini (Operation Sea Lion) barbod qilish edi. Britaniyaning havo ustunligini saqlab qolishi urush taqdiriga katta ta’sir ko‘rsatdi. 17 Addison, P. Churchill on the Home Front 1900–1955. London: Cape, 1992. —pp. 70-75 18 Hastings, M. Finest Years: Churchill as Warlord 1940–45. London: HarperPress, —pp. 90-96 26 Cherchill dengiz floti kuchlariga alohida e’tibor qaratdi. U dengiz yo‘llarining ochiqligini ta’minlash, konvoylar orqali Shimoliy Amerika va boshqa koloniyalardan harbiy va oziq-ovqat yordamini olib kelishni strategik vazifa sifatida belgiladi. U-bootlar (nemis suvosti kemalari) Britaniya konvoylariga katta xavf tug‘dirgan bo‘lsa-da, Cherchill admirallik strategiyasi orqali dengiz urushini o‘z foydasiga hal qilishga harakat qildi. U Atlantika urushini "Buyuk jang maydoni" deb atadi. Bu urushda har bir konvoy, har bir kema urush taqdirini belgilab beruvchi omil sifatida ko‘rildi. Radar, sonar va kodlarni yechish texnologiyalari orqali bu sohada muhim g‘alabalar qo‘lga kiritildi. Cherchillning strategik fikrlashining yana bir jihati – urushni ittifoqchilari bilan muvofiqlashtirish edi. U AQSh prezidenti Franklin Ruzvelt va SSSR rahbari Iosif Stalin bilan bir necha bor uchrashib, harbiy va siyosiy pozitsiyalarni kelishib oldi. Tehron (1943), Yalta (1945) va Potsdam (1945) konferensiyalari aynan shunday muvofiqlashuv samarasidir. Ushbu konferensiyalarda Cherchill harbiy frontlarni ochish, Normandiya desanti (Operation Overlord), Germaniyaning taslim bo‘lish shartlari va urushdan keyingi Yevropa xaritasini muhokama qilishda muhim rol o‘ynadi. Cherchill har doim strategik jihatdan Germaniyani “yumshoq qorin” – Italiya va Balkanlar orqali mag‘lub qilish tarafdori bo‘ldi. Biroq AQSh va SSSRning bosimlari ostida G‘arbiy Frantsiyaga hujum qilish rejasiga ko‘ndi. Cherchillning strategik yondashuvlaridan biri – urushni Yevropaning “yumshoq” janubiy tomonlaridan boshlash edi. Shimoliy Afrikada olib borilgan janglar aynan shu qarashlarga asoslanadi. Liviya, Misr, Tunis hududlarida nemis generali Rommelga qarshi janglar olib borildi va 1943-yilga kelib ittifoqchilar bu hududni to‘liq nazoratga oldilar. Bu kampaniya orqali Cherchill ikki maqsadga erishdi: birinchidan, Germaniyaning janubiy frontini bosib olish, ikkinchidan esa, O‘rta Yer dengizi yo‘llarini ochiq tutish. Bu esa Britaniyaning Hindiston, Avstraliya va Afrika koloniyalari bilan aloqasini saqlab qolish uchun muhim edi. 27 1944-yil 6-iyun – D-Day sanasi Ikkinchi jahon urushining burilish nuqtasi bo‘ldi. Normandiyaga qo‘shin tushirilishi (Operation Overlord) uzoq tayyorgarlik natijasida amalga oshirildi. Cherchill ushbu operatsiyaga alohida e’tibor qaratdi va harbiy rejalar tayyorlashda bevosita ishtirok etdi. Operatsiya muvaffaqiyatli amalga oshirilib, G‘arbiy Yevropaning bosib olingan hududlari ozod qilina boshlandi. Cherchill uchun bu frontni ochish – Sovet Ittifoqining Sharqiy frontdagi bosimini yengillashtirish va urushni G‘arbiy Yevropada tez yakunlash vositasi edi. Cherchill Germaniyaning sanoat markazlariga ommaviy bombardimonlar qilish tarafdori edi. Drezden, Gamburg kabi shaharlar bo‘yicha bu qarorlar ba’zan tanqidga uchrasa-da, Cherchill bu strategiyani Germaniyaning iqtisodiy va harbiy kuchini sindirish uchun zarur deb hisoblagan. Biroq urush oxirlarida u bu operatsiyalarni kamaytirishga harakat qilgan. Cherchillning Ikkinchi jahon urushidagi strategiyasi Britaniyaning omon qolishini ta’minladi; Ittifoqchilarni birlashtirdi; Germaniyaga qarshi ko‘p frontli kurashni tashkil etdi; yangi texnologiyalar (radar, Enigma kodini yechish) orqali ustunlik berdi va urushdan keyin Yevropaning siyosiy ko‘rinishini belgiladi. Urush yakunida, 1945-yil may oyida Germaniya taslim bo‘ldi. Cherchill urushni muvaffaqiyatli strategik boshqarishi bilan nafaqat Britaniya, balki butun Yevropaning ozodligini ta’minlashga hissa qo‘shdi. U tarixda “G‘alaba bosh vaziri” nomi bilan qoldi. Bundan tashqari, Cherchill urush yillarida axborot urushiga ham katta e’tibor qaratdi. U xalq ruhiyatini ko‘tarish, axloqiy barqarorlikni saqlash va ijtimoiy birdamlikni mustahkamlash uchun radiotashviqot, matbuot nazorati va madaniy siyosatdan faol foydalandi. BBC orqali muntazam murojaatlari, urush holatidagi har bir burilishni xalq bilan o‘rtoqlashishi uni nafaqat siyosiy, balki ma’naviy yetakchiga aylantirdi. “Biz hech qachon taslim bo‘lmaymiz” kabi nutqlari xalq orasida kuchli irodani shakllantirdi. Shuningdek, Cherchill urush strategiyasining ajralmas qismi sifatida Britaniyaning ilmiy-texnik salohiyatini harbiy maqsadlarga yo‘naltirdi. Ayniqsa, 28 atom loyihasi – “Tube Alloys” dasturini yo‘lga qo‘yib, bu borada AQSh bilan hamkorlikni kuchaytirdi 19 . Bu strategik harakatlar keyinchalik AQShdagi “Manxetten loyihasi”ning asoslaridan biriga aylandi. Uning yondashuvi strategik pragmatizm va uzoqni ko‘ra olish bilan ajralib turardi. U urushdan keyingi dunyo tartibini ham nazarda tutgan holda harakat qilgan aynan shuning uchun ham urush davomida SSSR bilan bo‘lgan og‘ir kelishuvlarga ham rozi bo‘ldi. Shuningdek, u Yaltadagi konferensiyada Polsha, Boltiqbo‘yi va Sharqiy Yevropa mamlakatlarining kelajagi borasida keskin bahslarga qaramasdan, ittifoqchilarning yagona safligini saqlab qolishga intildi. Bu strategik yondashuvlar, harbiy, siyosiy va diplomatik jihatlarning birgalikda olib borilishi, urushda g‘alabani ta’minlagan muhim omillardan biri bo‘ldi. Cherchillning rahbarligi ostida Buyuk Britaniya nafaqat fashizmga qarshi kurashda yetakchi rolni o‘ynadi, balki urushdan keyingi global tartibning shakllanishida ham markaziy o‘rinni egalladi 20 . Cherchillning strategiyasi nafaqat jang maydonida, balki siyosiy va iqtisodiy frontlarda ham qat’iyat bilan olib borildi. Urush yillarida u sanoat ishlab chiqarishini urush ehtiyojlariga to‘liq moslashtirdi. Harbiy texnika, qurol-yarog‘, samolyot va harbiy kemalar ishlab chiqarish keskin oshirildi. Ayollar va qariyalar mehnat frontiga jalb qilinib, “total urush” konsepsiyasi amalga oshirildi. Bu esa xalq ichida kuchli birdamlik va vatanparvarlik tuyg‘usini uyg‘otdi. Cherchillning siyosati ichki iqtisodiy tartibni qattiq nazorat ostida saqladi. Narxlar, ish haqlari va oziq-ovqat ta’minoti qat’iy regulyatsiya qilindi. Aynan shu qat’iy choralar orqali Britaniya urush davomida ichki inqirozdan omon qoldi. Uning “og‘ir kunlarga chidash – buyuk g‘alabaga yo‘l” degan shiori xalq orasida keng tarqaldi. Shuningdek, Cherchill milliy ruhni mustahkamlash maqsadida tarixiy ramz va obrazlardan foydalanishni yaxshi bilar edi. U Britaniyani Rim imperiyasiga qiyoslab, “so‘nggi qal’a” sifatida tasvirlardi. Uning ritorikasi keng qatlamlarga ta’sir o‘tkaza olgan: u aristokratlar, ishchilar, harbiylar va ziyolilar orasida ham 19 Hastings, M. Finest Years: Churchill as Warlord 1940–45. London: HarperPress, —pp. 165-170 20 Lukacs, John. Five Days in London: May 1940 . New Haven: Yale University Press, 1999. —pp. 140-147 29 teng darajada hurmat qozongan edi. U o‘z nutqlarida shaxsiy jasorat va fidoyilik namunalarini tilga olib, har bir britaniyalikni umumiy kurashga da’vat etardi. Diplomatik maydonda esa Cherchill yirik strategik muvozanatni saqlab qolishga intildi. U AQSh bilan “Atlantic Charter” asosida hamkorlikni kuchaytirgan bo‘lsa, SSSR bilan og‘ir muzokaralar orqali urushni g‘alaba bilan yakunlashni maqsad qilgan. U ko‘p hollarda Stalin bilan bo‘lgan muzokaralarda shaxsan qatnashgan va Yevropaning urushdan keyingi taqsimotini rejalashtirishda faol ishtirok etgan. Cherchillning strategiyasi, shubhasiz, uzoq muddatli o‘ylangan siyosat edi. U urush tugagach, yangi jahon tartibini qanday shakllantirish zarurligini ilgari surdi. Aynan u 1946-yilda Fultondagi mashhur nutqida “temir parda” atamasini ilk bor ishlatgan va Sovet Ittifoqining Yevropadagi ekspansion siyosatiga e’tibor qaratgan edi. Bu esa urushdan keyingi sovuq urush davrining ideologik asoslarini yaratdi. Shu tariqa, Cherchillning Ikkinchi jahon urushi strategiyasi harbiy g‘alabadan tashqari, siyosiy ustunlikni ham ko‘zlagan kompleks yondashuv edi. U o‘zining sobitqadamligi, uzoqni ko‘ra bilganligi va xalqni ilhomlantira olgan yetakchilik fazilatlari bilan tarixda “g‘alabaning me’mori” sifatida o‘rin egalladi. Uning strategiyasi nafaqat fashizm ustidan g‘alaba qozonish, balki jahon tarixining yangi bosqichiga zamin tayyorlashdek yuksak vazifani ham bajardi. 30 2.3. Urushdan keying rejalar va 1945-yilgi saylovdagi mag’lubiyati Ikkinchi jahon urushi tugagach, Britaniya jamiyatida tub o‘zgarishlar va yangilanishlarga bo‘lgan ehtiyoj kuchaygan edi. Churchill boshchiligidagi konservatorlar partiyasi urushdan keyingi davrda mamlakatni qanday boshqarish bo‘yicha aniq va ishonchli rejalarni taqdim eta olishmadi. Aksincha, ularning saylovoldi dasturi umumiy va maqsadsiz edi. Masalan, Churchillning "Mr. Churchill's Declaration to the Voters" nomli manifesti, urushdan keyingi iqtisodiy rejalashtirish va ijtimoiy islohotlarga oid aniq takliflardan yoksun edi. Bundan tashqari, konservatorlar partiyasi urush davrida koalitsiya hukumatida bo‘lganligi sababli, ularning urushdan keyingi siyosatga oid ishonchli va jozibador dastur ishlab chiqish imkoniyatlari cheklangan edi. Bu holat saylovchilar tomonidan salbiy qabul qilindi. Churchillning o‘zining urushdan keyingi siyosiy faoliyatiga oid rejalari ham aniq emas edi. U urushdan keyingi davrda Britaniyaning xalqaro siyosatdagi o‘rnini saqlab qolishga intildi, lekin ichki siyosatda ijtimoiy islohotlar va iqtisodiy tiklanish bo‘yicha aniq rejalar taqdim etmadi 21 . Shu bilan birga, konservatorlar partiyasining urushdan keyingi siyosiy pozitsiyasi, ularning urush davrida amalga oshirgan siyosatlari bilan ham bog‘liq edi. Masalan, 1930-yillarda amalga oshirilgan "appeasement" siyosati, ya'ni Hitlerning Germaniyasiga nisbatan yumshoq yondashuv, konservatorlar partiyasiga nisbatan ishonchsizlikni kuchaytirdi. Ushbu omillarning barchasi 1945-yilgi saylovda konservatorlar partiyasining mag‘lubiyatiga olib keldi. Labour partiyasi, o‘zining "Let Us Face the Future" nomli manifesti orqali, ijtimoiy adolat, iqtisodiy tiklanish va ijtimoiy islohotlarga oid aniq va jozibador dastur taqdim etdi. Bu dastur saylovchilarga kelajakda yaxshiroq hayot uchun ishonch berdi 22 . Urushning tugashi bilan Britaniya xalqi o‘zgarishni, xususan, ijtimoiy tenglik, sog‘liqni saqlash, ta’lim va bandlik masalalarida chuqur islohotlarni kutayotgan edi. Urush davrida aholining katta qismi jiddiy iqtisodiy va maishiy 21 Thorpe, Andrew. A History of the British Labour Party . London: Palgrave Macmillan, 1997. —pp. 74-81 22 Ball, Stuart. Churchill and the Conservative Party . Routledge, 1999. —pp. 110-121 31 qiyinchiliklarga duch kelgan bo‘lsa-da, aynan shu davrda ijtimoiy birdamlik kuchaygan, davlatning fuqarolarga bo‘lgan mas'uliyati ustuvor ahamiyat kasb etgan edi. Bunday sharoitda Churchill konservatorlik yondashuvi — ya'ni bozor iqtisodiyotiga tayangan, "erkin tashabbus"ga asoslangan tizim bilan jamiyatni qoniqtira olmadi. 1945-yilgi saylov kampaniyasi davomida Churchill jiddiy siyosiy xatolarga yo‘l qo‘ydi. U Labour partiyasining islohotchi kun tartibini "kommunizmga boshlovchi yo‘l" deb baholadi. Hatto ba’zi chiqishlarida Labour rahbari Clement Attlee’ni Stalin bilan solishtirdi, bu esa aholining katta qismini ranjitdi. Churchillning bu kabi qo‘pollikka yaqin ritorikasi, urushda g‘alaba qozongan yetakchining xalq nazaridagi obro‘siga salbiy ta’sir qildi. Boshqa tomondan, Labour partiyasi urush davomida qattiq mehnat qilgan ishchi sinfning orzu-umidlariga yaqin bo‘lgan siyosiy va iqtisodiy islohotlarni taklif qilgan edi. Ular Beveridge hisoboti asosida — universal sog‘liqni saqlash tizimi (NHS), to‘liq bandlik, bepul ta’lim va pensiya tizimi kabi asosiy ijtimoiy kafolatlarni taqdim etishga va’da berishdi 23 . Saylovchilarning talabi aniq edi: urushdan charchagan xalq tinchlik va barqarorlik, eng muhimi — ijtimoiy adolat istardi. Churchill, shubhasiz, urushda liderlik fazilatlarini ko‘rsatgan, lekin tinchlik davridagi murakkab ijtimoiy muammolarga nisbatan kerakli siyosiy moslashuvchanlikni namoyon eta olmadi. U ko‘proq xalqaro siyosatda faol bo‘lishga intildi: Yevropa ittifoqi g‘oyasini ilgari surdi, "temir parda" tushunchasini birinchi bo‘lib tilga oldi, lekin ayni vaqtda Britaniya ichki siyosatida zarur islohotlar masalasida loqayd bo‘lib qoldi. Natijada, 1945-yilgi umumiy saylovda Labour partiyasi tarixiy g‘alabaga erishdi — 393 o‘rinni qo‘lga kiritdi (parlamentdagi mutlaq ko‘pchilik), konservatorlar esa atigi 213 o‘rinda qoldi. Bu Churchill uchun shok bo‘ldi, chunki u hali ham o‘zini urushdagi g‘alabaning ramzi sifatida ko‘rardi. Xalq esa urush qahramonidan ko‘ra, tinchlik poydevorini yaratadigan liderga muhtoj edi. 23 Thorpe, Andrew. A History of the British Labour Party . London: Palgrave Macmillan, 1997. —pp. 44-52 32 Saylovdagi mag‘lubiyat Churchillga og‘ir ta’sir qilgan bo‘lsa-da, u siyosatdan ketmadi. 1951-yilda u qayta bosh vazirlikka keldi, biroq bu qaytish ham uzoq davom etmadi. Urushdan keyingi birinchi saylovdagi mag‘lubiyat uning siyosiy faoliyatidagi burilish nuqtasi bo‘lib qoldi — bu, aslida, yangi Britaniya jamiyatining shakllanishini boshlab bergan voqea edi. Churchillning urushdan keyingi rejalarining zaifligi, aholi ehtiyojlarini tushunmaslik, siyosiy kommunikatsiyada o‘tkir ritorikasi va o‘zini haddan tashqari ko‘klarga ko‘tarishi — bularning barchasi 1945-yildagi saylovda konservatorlarning tarixiy mag‘lubiyatiga olib keldi 24 . Churchillning urushdan keyingi siyosiy zaifligining chuqur ildizlari uning shaxsiy qarashlarida ham namoyon bo‘ldi. U o‘zini buyuk imperiya himoyachisi sifatida ko‘rgan, Britaniya imperiyasining saqlanishi va global siyosatdagi o‘rnini birinchi o‘ringa qo‘ygan edi. Ammo Britaniya xalqi, ayniqsa ishchilar sinfi, urushdan keyingi hayot sifatiga doir masalalarni — ish o‘rinlari, sog‘liqni saqlash, uy-joy muammosi va ta’lim tizimidagi islohotlarni muhim deb bilardi. Churchillning bu muammolarga nisbatan konservativ va ba’zida e’tiborsiz yondashuvi uni oddiy saylovchilardan uzoqlashtirdi. Shuningdek, 1945-yilda Labour partiyasi juda yaxshi tashkillashtirilgan, xalq orasida faol targ‘ibot olib borayotgan va aniq rejalarga ega siyosiy kuch edi. Clement Attlee boshchiligidagi partiya, Beveridge hisobotiga asoslangan "Velfar davlati" modelini qurishga va’da berdi 25 . Ushbu modelda davlatning fuqarolarga to‘liq ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatishi — bepul tibbiy xizmat (NHS), umumiy ta’lim, bandlikni ta’minlash va ijtimoiy yordam tizimi asosiy elementlar edi. Urushdan charchagan va iqtisodiy tanglikda qolgan aholiga bu rejalar yanada ishonchli va real bo‘lib tuyuldi. Churchill esa o‘z saylov kampaniyasini urushdagi g‘alabaga tayanib olib bordi. U "Men sizlarga urushda g‘alaba olib keldim, endi sizlar menga tinchlikda hukumatni ishonib topshiring" degan g‘oyani ilgari surdi. Ammo urushda ko‘rsatilgan qahramonliklar siyosiy islohotlar ehtiyojini to‘ldira olmadi. Uning 24 Morgan, Kenneth O. Labour in Power, 1945–1951 . Oxford University Press, 1984. —pp. 98-106 25 Pimlott, Ben. Labour and the Left in the 1940s . Cambridge University Press, 1977. —pp. 44-52 33 siyosiy ritorikasi, jumladan Labour partiyasining dasturlarini totalitarizm va "Gestapo uslubi" bilan solishtirgani, omma orasida salbiy taassurot qoldirdi. Bundan tashqari, 1945-yilda saylovchilar orasida ayollar va birinchi marta ovoz berayotgan yoshlar salmoqli ulushni tashkil etdi. Bu yangi elektorat ijtimoiy adolat va tenglik masalalariga ko‘proq e’tibor qaratdi. Labour partiyasi aynan shu elektoratga mo‘ljallangan ijtimoiy-siyosiy va’dalari bilan muvaffaqiyat qozondi. Churchillning eski imperiyachilik ruhi esa bu yangi avlodni ilhomlantira olmadi. Churchill 1945-yilgi saylovda yutqazgan bo‘lsa-da, uning siyosiy obro‘siga to‘liq putur yetmadi. Aksincha, u siyosiy arenada faol bo‘lib qoldi. U 1946-yilda AQShning Fulton shahrida so‘zlagan mashhur nutqida Sovet Ittifoqining Yevropadagi ta’sirini tanqid qilgan va "temir parda" (iron curtain) iborasini joriy qilgan edi. Bu nutq sovuq urush davrining boshlanish nuqtalaridan biri sifatida tarixga kirdi. Churchill xalqaro siyosatda faol bo‘lishda davom etdi, lekin ichki siyosatda endi u jamiyatning asosiy talablariga javob bera oladigan lider sifatida ko‘rilmadi. Churchill 1951-yilgi saylovda yana hokimiyatga qaytgan bo‘lsa-da, bu qaytish qisqa muddatli bo‘ldi va 1955-yilda u sog‘lig‘i yomonlashgani sababli iste’foga chiqdi. Ammo 1945-yilgi saylovda yuz bergan mag‘lubiyat uning siyosiy faoliyatida burilish yasagan voqea bo‘lib qoldi. Bu faqat bir kishining yutqazishi emas, balki tarixiy jarayon edi — Britaniya jamiyati urush davri siyosatidan yangi, ijtimoiy adolatga asoslangan davlat tizimiga o‘tish bosqichini boshladi. Churchillning urushdan keyingi siyosiy strategiyasi aslida XX asrning o‘rtalarida demokratik jamiyatlarda liderlar qanday moslashishi kerakligini ham ko‘rsatib berdi. Urush qahramoni bo‘lish yetarli emas — tinchlik davrida liderlar ijtimoiy ehtiyojlarga mos javob beradigan dasturlar ishlab chiqishi, xalq bilan til topishishi va zamonaviy siyosiy kommunikatsiyaga moslashishi kerak. Churchill buni uddalay olmadi, Leyboristlar partiyasi esa uddaladi. 34 Xulosa Uinston Cherchill XX asrning eng yirik siyosiy arboblaridan biri bo‘lib, nafaqat Buyuk Britaniya, balki butun dunyo tarixida chuqur iz qoldirgan shaxsdir. Uning davlat arbobi sifatidagi faoliyati, ayniqsa, Ikkinchi jahon urushi davrida ko‘rsatgan jasorati, qat’iyati va strategik yetakchiligi Britaniya milliy ruhini tiklashda va natsizmga qarshi kurashda hal qiluvchi rol o‘ynadi. Kurs ishimiz davomida tahlil qilingan ma’lumotlar Cherchillning siyosiy hayoti nihoyatda murakkab, qarama-qarshi fikrlar uyg‘otuvchi, ammo tarixiy ahamiyati beqiyos bo‘lgan faoliyatga ega ekanligini ko‘rsatdi. Cherchillning siyosiy faoliyati ikki bosqichda o‘rganildi: urush davri va urushdan keyingi davr. Urush yillarida u Britaniyani kuchli iroda va ijtimoiy birdamlik ruhida boshqardi. Uning so‘zlari xalqni ilhomlantirgan, strategik qarorlari esa xalqaro ittifoqchilarning birlashuviga xizmat qilgan. U "temir parda", "qon, mehnat, ko‘z yoshlari va ter" kabi tarixiy nutqlari bilan siyosiy ritorika san’atida ham namuna bo‘ldi. Harbiy siyosatda esa, Cherchill Germaniya tahdidiga qarshi qat’iy kurash olib bordi va Britaniyaning jangovar ruhini saqlab qoldi. Biroq urushdan keyingi siyosiy sharoitlarda Cherchill avvalgidek samarali lider sifatida namoyon bo‘la olmadi. 1945-yilgi umumiy saylovdagi mag‘lubiyat uning siyosiy uslubi va jamiyat ehtiyojlari o‘rtasidagi farqni ochib berdi. Aholi ijtimoiy adolat, sog‘liqni saqlash, bandlik va uy-joy masalalariga doir real islohotlarni kutayotgan bir paytda, Cherchillning e'tibori asosan tashqi siyosat, imperiya mavqei va kommunizmga qarshi kurashga qaratilgan edi. Labour partiyasining aniq va ijtimoiy ehtiyojlarga mos dasturi esa saylovchilar tomonidan iliq kutib olindi. Shu bilan birga, Cherchillning siyosiy faoliyati faqat urush bilan bog‘liq emas. U uzoq yillar mobaynida siyosiy maydonda faol bo‘lgan, turli hukumatlarda turli lavozimlarni egallagan, harbiy islohotlardan tortib, ijtimoiy siyosatgacha bo‘lgan ko‘plab yo‘nalishlarda iz qoldirgan arbobdir. U 1951-yilda yana bosh vazirlik lavozimiga qaytgan bo‘lsa-da, bu davrda uning faoliyati avvalgi kabi porloq bo‘lmagan. Uzoq yillik siyosiy faoliyati davomida Cherchill ko‘plab 35 qarorlar qabul qilgan, ayrim hollarda bahsli, lekin har doim mustaqil fikr bilan harakat qilgan yetakchi bo‘lib qoldi. Umuman olganda, Uinston Cherchill hukumati va faoliyati Britaniya tarixida burilish yasagan davrni ifodalaydi. Uning yetakchiligi urushda g‘alabani ta’minladi, lekin tinchlik sharoitida zamonaviy siyosiy ehtiyojlarga moslasha olmaganligi tarixiy saboq bo‘lib xizmat qiladi. Bu esa bizga siyosiy liderning faqat kuchli xarakter emas, balki zamon bilan hamnafas bo‘lish qobiliyatiga ham ega bo‘lishi kerakligini eslatadi. Shuningdek, Winston Cherchill faoliyatini baholashda uni faqat siyosiy natijalar bilan emas, balki tarixiy kontekstda ham ko‘rib chiqish muhimdir. U urush sharoitida yetakchilik qildi, bu esa har qanday siyosatchi uchun oson emas. Uning davrida demokratik tizimlar sinovdan o‘tdi, fashistik tahdid butun Yevropa bo‘ylab tarqaldi. Bunday holatda Cherchillning qat’iyligi, qaror qabul qilishdagi jasorati, xalqni ruhlantirishdagi mahorati Britaniyani saqlab qolishda beqiyos rol o‘ynadi. Cherchill shuningdek, xalqaro diplomatiyada ham o‘z izini qoldirdi. U Ikkinchi jahon urushida AQSh va Sovet Ittifoqi bilan ittifoq tuzishga erishdi, bu esa urushning ijobiy yakunlanishiga katta ta’sir ko‘rsatdi. 1945-yildan keyingi siyosiy maydonda esa u “sovuq urush” boshlanganini ilk bor e’tirof etgan yetakchilardan biri bo‘ldi. Uning Fulton shahridagi mashhur nutqi (1946-yil) butun dunyo siyosatida yangi davr – G‘arb va Sharq o‘rtasidagi geosiyosiy qarama- qarshilik boshlanishiga zamin yaratdi. Ammo Cherchill siyosatining zaif jihatlari ham yo‘q emas. Ayniqsa, u urushdan keyingi yangi Britaniyani – ya’ni fuqarolarga ijtimoiy himoya, davlat yordami va tenglikni taqdim etadigan zamonaviy velfar tizimini anglay olmadi. U shaxs sifatida avtoritar, ba’zida haddan tashqari tajovuzkor ritorikaga moyil, o‘z g‘oyalarida qat’iy edi. Bu esa unga siyosiy moslashuvchanlik va pragmatizm yetishmasligiga sabab bo‘ldi. Aynan shu jihatlar 1945-yilgi saylovda katta siyosiy mag‘lubiyatga olib keldi. 36 Churchill faoliyati xalqaro darajada ham bahsli baholarga sabab bo‘ladi. Ba’zi tarixchilar uni zamonasining eng buyuk lideri deb e’tirof etsa, boshqalari uni mustamlakachilik siyosatini davom ettirgan, Hindistonga nisbatan nohaqlik qilgan, urushdan keyingi iqtisodiy siyosatda samarasiz bo‘lgan arbob deb baholaydi. Shunday bo‘lsa-da, tarixiy haqiqat shuki: Churchill o‘z davrining mahsuli va Britaniya imperiyasi inqirozga yuz tutayotgan bir vaqtda uni siyosiy, harbiy va ideologik jihatdan tiklashga uringan lider edi. Yakunda aytish joizki, Uinston Cherchill — siyosat, diplomatiya, urush strategiyasi va notiqlikda o‘z izini qoldirgan shaxsdir. Uning faoliyati o‘z ichiga murakkablik, ziddiyat va buyuklikni jamlagan tarixiy hodisa sifatida baholanishi kerak. U haqidagi baho bir yoqlama bo‘lishi mumkin emas. Aynan shuning uchun ham bugungi kunda Cherchill shaxsiyati turlicha yondashuvlar bilan o‘rganilmoqda: ba’zilar uni qahramon deb biladi, boshqalar esa ehtiyotkorlik bilan tahlil qilish tarafdori. Churchill faoliyati bizga bir muhim haqiqatni o‘rgatadi: siyosiy lider nafaqat favqulodda holatlarda xalqni yetaklashi, balki tinchlik davrida ularning ehtiyojlarini anglay oladigan, ijtimoiy adolatni ta’minlaydigan va jamiyat bilan hamnafas bo‘la oladigan arbob bo‘lishi kerak. Bu esa har qanday siyosatchi uchun tarix oldidagi asosiy sinovdir. 37 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI 1. Gilbert, M. (1983). Winston S. Churchill: Finest Hour, 1939–1941 . London: Heinemann. 2. Addison, P. (1975). The Road to 1945: British Politics and the Second World War . London: Jonathan Cape. 3. Roberts, A. (2018). Churchill: Walking with Destiny . London: Penguin Books.Churchill, W. S. (1953). The Second World War: Triumph and Tragedy . Vol. 6. London: Cassell. 4. Kynaston, D. (2007). Austerity Britain: 1945–1951 . London: Bloomsbury. 5. Morgan, K. O. (1984). Labour in Power, 1945–1951 . Oxford: Oxford University Press. 6. Hennessy, P. (1992). Never Again: Britain 1945–1951 . London: Vintage. 7. Pimlott, B. (1977). Labour and the Left in the 1940s . Cambridge: Cambridge University Press. 8. Ball, S. (1999). Churchill and the Conservative Party . London: Routledge. 9. Thorpe, A. (1997). A History of the British Labour Party . London: Palgrave Macmillan. 10. Jenkins, R. (2001). Churchill: A Biography . New York: Farrar, Straus and Giroux. 11. Toynbee, A. J. (1952). The Impact of the Second World War on the British Empire . International Affairs, 28(3), 341–356. 12. Cannadine, D. (2002). In Churchill's Shadow: Confronting the Past in Modern Britain . London: Penguin. AVTOREFERATLAR VA DISSERTATSIYALAR 1. Ahmedov, B. (2017). Buyuk Britaniyada Ikkinchi jahon urushidan keyingi siyosiy jarayonlar: Churchill siyosatining tahlili . Tarix fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi avtoreferati. Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti. 38 2. Hasanov, M. (2019). Uinston Cherchillning tashqi siyosatdagi roli (1939–1945) . Tarix fanlari bo‘yicha magistrlik dissertatsiyasi. Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti. 3. Karimova, N. (2020). Ikkinchi jahon urushi yillarida Buyuk Britaniya va Cherchill hukumati siyosati . Magistrlik dissertatsiyasi. Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti. 4. Allayarova, Z. (2018). Buyuk Britaniya siyosiy tizimida konservativlar partiyasining evolyutsiyasi: Uinston Cherchill faoliyati misolida . Iqtisodiyot va siyosat fakulteti, magistrlik dissertatsiyasi. Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti. 5.Islomov, D. (2021). Churchill siyosatida urush va tinchlik strategiyasi: tarixiy- geosiyosiy tahlil . Tarix fanlari bo‘yicha PhD dissertatsiyasi. O‘zbekiston tarix instituti. ILMIY JURNAL MATERIALLARI 1. Toynbee, A. J. (1952). The Impact of the Second World War on the British Empire . International Affairs , 28(3), 341–356. 2. Best, G. (1993). Churchill and the Historians . The Historical Journal , 36(2), 415–429. 3. Addison, P. (1984). The Political Beliefs of Winston Churchill . Twentieth Century British History , 5(1), 24–45. 4. Ramsden, J. (1996). A Man of Centuries: Churchill’s Place in History . Journal of Contemporary History , 31(1), 47–65. 5. Lee, S. J. (2002). Winston Churchill’s Wartime Leadership: A Reappraisal . The Historian , 64(3), 617–633. 6. Evans, R. (2005). Winston Churchill and the Welfare State: Myth and Reality . Journal of British Studies , 44(4), 715–738. 7. Roberts, A. (2011). Churchill and the “Special Relationship” . The Review of Politics , 73(2), 267–280. 8. Zohidov, H. (2021). Uinston Cherchill va Ikkinchi jahon urushi davrida 39 Britaniya siyosati . O‘zbekiston Tarixi , 2(98), 114–120. 40

Ushbu hujjat tarix fanidan tayyorlangan kurs ishi bõlib Uinston Cherchilning umri davomidagi faoliyati yuritgan siyosati tahlil qilingan. Ish 37 betdan iborat bõlib kirish, 2 bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar rõyxatini õz ichiga oladi.

Sotib olish