Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 84.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Ulug‘bek Hamdamning “Muvozanat”romanida realistik tasvir va zamonaviylik

Купить
MAVZU: Ulug’bek Hamdamning “Muvozanat”romanida realistik tasvir va zamonaviylik I.KIRISH Mavzuning maqsad va vazifalari II.ASOSIY QISM 1. Istiqlol davri adabiyotida Ulug'bek Hamdam ijodi 2.Ulug'bek Hamdam nasriy asarlarining janriy xususiyatlari 3.“Muvozanat” romanida mavzu va badiiyat 4. U.Hamdamning “Muvozanat” romanida realistik tasvir 5. “Muvozanat” romanida zamonaviylik III.XULOSA KIRISH. O'zbek adabiyoti, shu jumladan, nasri bugungi kunda yozuvchilarimizning ijodiy izlanishlari natijasida yangi pog'onaga ko'tarilmoqda. Ulug'bek Hamdam kabi bugungi o'zbek nasrining iste'dodli namoyandalari asarlarini tahlil qilish orqali o'zbek romanlarini o'ziga xos xususiyatlarinini tadqiq qilish mumkin. Shu nuqtai nazardan qaraydigan bo'lsak, yozuvchi Ulug'bek Hamdam hozirgi o'zbek nasrida samarali izlanishlar olib borayotgan ijodkorlardan biridir. Ulug'bek Hamdam asarlari qahramonlarining o'ziga xos ma'naviy olami qanday talqin etilganligi, yozuvchi asarlarida hayotning qaysi jihatlarini tasvirlashga moyillik mavjudligi hamda qahramonlarining umuminsoniy, milliy-ma'naviy qadriyatlarni o'quvchi shuuriga ko'chirishning badiiy mezonlarini oydinlashtirganligini aniqlash masalasi mazkur ishimizning dolzarbligini belgilashga yordam beradi. Ulug'bek Hamdamovning shu kungacha bir qator badiiy asarlari nashr etilgan. Shulardan «Yolg'izlik». Qissa va hikoyalar (1998), «Tangriga eltuvchi isyon» she‘rlar (2001), «Isyon va itoat» roman (2003), «Muvozanat» roman (2004), «Atirgul» she‘rlar (2005), «Seni kutdim» (2007), «Sabo va Samandar» Roman (2009), «Uzoqdagi Dilnura» Qissa, hikoya va she‘rlar (2010), ―Vatan haqida qo'shiq (2014) kabi kitoblarini sanab o'tishimiz mumkin. Ulug'bekning asarlari uning tuyg'ulari, o'ylari, iztiroblari manzaralaridir. Bu manzaralar esa yolg'izlik, muvozanat, isyon va itoat atalmish ruhiyat manzillarida yorqinroq namoyon bo'ladi. Biz odamning asl qiyofasi uning xatti-harakatlarida yaqqol ko'rinadi degan to'xtamni haqiqat deb hisoblashga o'rganganmiz. Aslida, odamning asl qiyofasi harakat qilayotgan, faoliyat ko'rsatayotganda emas, balki o'zi, ko'ngli, xayollari bilan yolg'iz qolganda yorqinroq ko'rinadi. Lekin bu qiyofa sirtni ifoda etmaganidek, sirtda namoyon bo'lmaydi ham. Uni bilmoq uchun odamning botinini tuymoq lozim bo'ladi. har bir odamda botinga yetib bormoq, uni tuymoqning birgina yo’li bor: o’z-o’zini ayovsiz taftish etish. Uning bitganlarida o’zi va o’zligi bo’lishini astoydil istaydigan hamda shunga chin dildan intilayotgan kishi siyrati yorqin aks etadi.Suygan va kuygan odam uchun ayriliqda ham visol imkoni bo’laveradi. Ko’nglidan joy olgan odamning yo’qligiga ko’nikkan, lekin har bir yaxshi onida uni eslaydigan murakkab tuyg’uli kishining yuqoridagiday dil izhori samimiy va ta'sirli. Ko’ngil kishisi bir umr yolg’izlik istab, unga intilib, uni qo’msab va undan qo’rqib yashaydi. Tuyg’u kishisining dilini anglash va ovlash odamga qiyin yumush. Binobarin, bunday kinshda atrofdagilardan yozg’irish imkon hamisha bo’laveradi. Lekin Ulug’bekning asarlarida tuyg’ulari ezgu va teran kishiningyoniq ruhiy holati ifoda etiladi:Odam ham, olam ham muvozanatsiz yashay olmaydi. Muvozanatning buzilishi tanazzulga qarab qo’yilgan birinchi qadamdir. Shuning uchun ham asl matlabi kishini ruhiy va fikriy muvoza- natdan chiqarish bo’lgan she‘riyatda ham ma‘naviy qadriyatlar mu-vozanati saqlanishiga jiddiy e‘tibor beriladi. Lekin estetik muvozanat miqdoriy ko’rsatkichlar bilan o’rnatilmaydi. Unda ruhiy quvvatlarning energiyasi muhim hisoblanadi. Ulug’bek Hamdamning asarlari orasida inson sezimlaridagi ezgu va yoqimsiz sifatlarga bardoshliroq qarash, yoqmagan ma‘naviy xususiyatlarni inkor etibgina qolmay, ularni tadqiq qilish va tushunishga urinish aks etganlari ham anchagina. Inson tug’ilishdan oldin ilohiy visolga noil edi, u bir tomchidan yaralgan, jinsi va taqdiri belgilangan edi. Bu foniy dunyoga kelmasdan avval begunoh, beg’ubor edi. Foniy dunyo visoliga erishish bilan hijron boshlandi. Shu bois endigina dunyoga kelgan chaqaloq chinqirib yig’laydi, to tana tirik ekan davom etadigan bu uzoq ayriliqni istamay, isyon qiladi. Shuning uchun ham ko’ngil odami betartib tartiblarni buzaroq, Allohga yetkazguvchi yo’lni izlaydi. Izlagani sayin faqat Ugina chin ekanligini anglab boradi: Dunyo – Yaratganning jilvasigina, xolos. Undagi hech narsa haqiqiy emas, oynadagi aksni ushlab bo’lmaganidek, bu dunyoda ham aslga yetib bo’lmaydi. Inson tug’ilish bilan fanoga tegishli bo’ldi, uning jismi ko’ra, eshita, nafas ola boshladi. Oynada aks etgan jismsiz borliq ro’yo ekaniga ruh ko’zlarini jism qorachiqlari berkitgani sababdir. Ko’rinadiki, ko’rishi kerak bo’lgan narsa ko’rmaslikka sabab bo’ladi. Shoirni Yaratgandan boshqasi yolg’on ekani junbushga keltiradi, uning ruhi tiyiqsiz bir ishtiyoq bilan isyon ko’taradiki, bu uni tangri sari eltishi mumkin bo’ladi. Ulug’bek Hamdamning "Muvozanat" hamda "Isyon va itoat" romanlari esa adabiyotimizdagi ulkan bir kemtiklikni to’ldirdi. Ungacha milliy romanlarimizda inson, asosan, mehnat va faoliyat bag’rida ko’rsatilardi. Yosh yozuvchi adabiyotda murakkab va chigal o’ylar og’ushidagi o’zbekni tasvirlashni boshlab berdi. Natijada, adabiyotimizda o’zi, umri, odam va olam haqida teran falsafiy o’ylar suradigan millat vakillari qiyofasi yaratildi. Ulardagi sevgi va sadoqat tuyg’ulari ham o’ziga xos tarzda ifoda etilgan. Ulug’bek Hamdamning ―Muvozanat romani uning ijodida muhim ahamiyat kasb etadi. Ulug’bek Hamdamning ―Muvozanat asari shu kungacha to’rt marta qayta nashr etildi. Roman badiiyati, g’oyasi, o’tish davri qahramonlarining iztiroblari, taqdiri xususida katta-kichik olimlar, yosh tadqiqotchilar fikrmulohazalarini bildirishdi. Hatto ―Muvozanat haqidagi talqinlar uzoq Amerika adabiy jarayonida ham aks sado berdi. ―Muvozanat romanida ellikka yaqin qahramonlar ishtirok etadi. Amerika Yozuvchisi Artur Xeylining ―Oqshom xabarlari romanida bosh qahramon va ikkinchi darajali obrazlar degan qoliplar ko’zga tashlanmaydi. Qahramonlar o’zlarining ruhiy dunyosi, xatti-harakati, shaxsiy muammolari bilan baravar ravishda ishtirok etadi. Har birining ehtiyojlari atroflicha qalamga olinadi. Artur Xeyli bilan U.Hamdam romanlarida aynan shunday holat ko’zga tashalanadi. Iqtisod fanida ―ehtiyojlar cheksizligi degan atama bor. Mundoq do’ppini boshdan olib, o’ylab ko’radigan bo’lsak, inson ehtiyoji shu darajada kengki, unga nafaqat moddiy, balki ma‘naviy, ruhiy ehtiyojlar ham kiradi. Sevish va sevilish, do’stlashish yoki eng oddiy misol, suvga tashnalik ham bitta ehtiyoj sanaladi. Qaysiki, birining talabi qondirilmas ekan, o’sha jarayon insonning botini yoki zohirini inqirozga olib keladi. ―Muvozanat asaridagi Yusuf, Said, Mirazim, Zahro, Amir singari qahramonlar jamiyatda, o’z shaxsiy hayotida, botiniy va zohiriy olamida o’zi bilan o’zi kurashadi. Qaysidir biri idellashmagan sevgisi uchun, ba‘zisi ma‘naviy-ruhiy ehtiyoj uchun kurashadi. Yozuvchining o’zi ta‘kidlaganidek, hayotda ma‘lum bir vaznni saqlab qolishga qaratilgan inson ruhiyati muvozanatni saqlab qololmay, qarsillab sinadi. Hatto asarning eng iqtidorli, aqlli, hayotga, jamiyatga, atrofdagi insonlarga xolis nazar bilan qarovchi Yusufda ham xuddi shu holat yuz beradi. ―Muvozanat talabalik yillarida bir-biriga yaqin bo’lib qolgan uch do’st (Yusuf, Said, Mirazim)ning sarguzashtlari haqida hikoya etadi, shunga ko’ra asar an‘anaviy ―Uchlik badiiy formula asosiga qurilganini, qayd etish joiz. Zero, necha ming yillik folklor, zamonaviy o’zbek va jahon adabiyot namunalarida bu badiiy formula juda ko’p bora mahorat bilan istifoda etilib kelinadi. Shu o’rinda, ―Uchlik badiiy formulaga misol tariqasida o’zbek xalq ertaklaridagi uch aka-uka, uch opasingil, uch do’st motivlarini eslash kifoya. Ulug’bek Hamdam ―Muvozanat badiiy kompozitsiyasida o’zbek va jahon adabiy tajribalarida mavjud bo’lgan va juda ko’p bora sinalgan ―uchlik badiiy formuladan unumli foydalanadi. Asarda uch do’stning kechinmalari, hayoti, taqdiri yotgan bo’lsa-da, unda keng ma‘noda o’zbek millatining sho’ro davri tuzumidan bozor iqtisodiyotiga o’tish davridagi butun murakkabliklar i haqqoniy, shafqatsiz real tasvirlarda mahorat bilan ochib beriladi. Roman boshdan -oyoq, kontrast tasvirlar ―shahar-qishloq, ―ma‘naviyat-iqtisodiyot, ―ma‘rifat-jaholat, ―qashshoqlik-boylik, ―kibru-havo-kamtarlik, ―sof sevgi-majburiy sevgi, ―namoz-benamozlik, ―zohidlik-jamiyatdagi faollik ―baxtiyorlik-baxtsizlik, ―inson mehnatining qadrlanishi-qadrsizlanishi, ―halol-harom singari qaramaqarshi, ikki qutbni tashkil etuvchi tasvirlar bilan boyitilgan. Roman sahifalari osha ―Bolalik va Kattalik tasvirlari (asarning bosh qahramoni Yusuf nigohi va hayoti misolida) o’rni-o’rni, vaqti-vaqti bilan almashinib boraveradi. Ammo bu taxlit badiiy kompozitsiya kitobxon uchun murakkablik tug’dirmaydi. Voqealar, qahramonlar hayoti, qismati, ruhiy holatlari, kayfiyatlari haqida tugal, izchil fikr, xulosa-hukm batafsil mantiqiy mulohaza uchun ―Bolalik-Kattalik badiiy kompozitsion qurilmasi mustahkam va pishiq poydevor bo’lgan. Asarda ―Bolalik Kattalik formulasi muayyan badiiy zamon va makon doirasida purijina misoli harakatlanadi. Ya‘ni, kattalik – Yusufning bugungi kuni, ahvoli-ruhiyasidan, shahar hayotidan hikoya etsa, bolalik – Yusufning kechagi kunidan, bolalik xotiralaridan, qishloq hayotidan hikoya etadi. Har ikki syujet chizig’i birlashib, Yusufning (tor ma‘noda) qismatidan, keng ma‘noda esa o’zbek ziyolisining kechagi va bugungi hayotidan, jamiyat va jamiyat fuqarosi hisoblangan shaxs tiynatidagi ruhiy-ijtimoiy muvozanat haqida bahs etadi. Muallif kitobga yozgan so’zboshisida e‘tirof etganidek: ―Tabiiyki, Yusuf ham bu kurashlarda qurbonlar berdi: do’stlaridan, ishidan, oilasidan, ko’zining oqu-qorasi – farzandidan judo bo’ldi. Lekin u o’zining asosiy e‘tiqodiga xiyonat qilmadi, unga sodiq qoldi: u hayotida, atrofida nimalar yuz bergan va berishi mumkin bo’lgan bo’lmasin, baribir, insonni tutib turgan oliy qadriyat – Muvozanatdan, unga ergashish mashaqqatidan yuz o’girmaydi. Ammo bu shunchaki muvozanat emas edi. Ushbu muvozanatning bir ildizi insonning o’zidan boshlansa, ikkinchisi muhaqqaq ravishda u yashayotgan jamiyatning bag’ridan suv ichadi. Yozuvchi ta‘kidlab ko’rsatganidek, romanda insonning ham ruhiy-ijtimoiy muvozanatidan, uni tuta bilgan va tuta bilmagan o’tish davri odamlari haqida badiiy yozg’iradi. Asarda 90-yillardan keyingi o’zbek millatining chekka-chekka qishloqlaridagi, shuningdek, tig’iz va sershovqin shahar hayoti, bu ikki xil olamda kechayotgan insonning iztiroblari, dard-u alami qalamga olinadi. Ayniqsa, nochorlik, qo’li kaltalik, insonni naqadar mayib-majruh, zabunsiz qilib qo’yishi yorqin va jonli lavhalarda ishonarli hikoya qilingan. Asarda ikkita qahramonning ruhiy fojeasi, shu fojiaga eltgan sabablar, voqealar tizimining dramatizmi yuqori pafos bilan ifodalangan. Birinchisi, Yusufning hayoti, ayniqsa, o’g’lining o’limi kitobxonni larzaga soladi. Ikkinchisi, Amirning hayoti. Uning rafiqasi Gulshodaning o’limi oldidan o’g’liga qilgan nasihatlari nihoyatda ta‘sirli chiqqan. Hayotning beshafqat ko’chalarida yurakda nafrat va shafqatsizlik, sovuqqonlik urug’larining unib-o’sishi "Muvozanat" romanining qahramonlari ruhiyati tadqiqi misolida yana bir bor tahlildan o’tadi. Muallif asarda biz eng oliy tuyg’ular deb inongan, gohida unga sajdalar qilgan, eng yuksak Muhabbat, Do’stlik, Birgalik kabi tuyg’ular ham naqadar omonat ekanligi fosh etiladi. Xususan, bu Yusuf, Mirazim, Saidning o’zaro do’stona munosabatlarida isbotlanadi. Asarda xatto do’stlik ham vaqt o’tishi bilan o’z samimiyatini yo’qotadi, degan falsafa ilgari suriladi. Chunonchi, asar qahramoni Yusuf o’z do’stlariga ishongan edi. Ammo do’stlari unga vafo qilishmaydi. Rafiqasi bilan ne umidlarda bir yostiqqa bosh qo’ygan edi, lekin maqsadlar, intilishlar, ehtiyojlar boshqa-boshqa bo’lgani uchun ular ajralishadi. Natijada Yusuf ikkinchi bor muvozanatini yo’qotadi. U o’zining fanini, kasbini sevar edi. Biroq zamona zayli, moddiy qiyinchiliklar tufayli o’z ishini tashlab, firmaga ishga kiradi. Biroq asar oxirida yana auditoriyaga qaytadi. Uning maqsadi, ota- onasi, akasiga yordam berish edi. Akasi Amirning zamonga moslashishiga ko’maklashmoq istaydi. Lekin bu uning qo’lidan kelmaydi. Yusuf tirishib-tirmashib o’z muvozanatini saqlashga harakat qiladi. Ammo akasi Amir jamiyat bilan hamnafas yashay olmaydi. Yusuf favqulodda saqlab turgan muvozanat asar oxirida sinadi: "Yusufning ichida nimadir qarsillab sindi", - deydi. Demak, Yusufning ichida qarsillab singan narsa ramziy ma‘noda inson botinidagi, uni hayotda tutib turgan irodasi, muvozanati edi. Yozuvchi zamonaviy o’zbek obrazini ideallashtirishga harakat qilgan. Uning Mirazim, Said singari "qo’li uzun" qahramonlari Amerika, Fransiya davlatlariga sayohat qiladilar. Ayniqsa, fransiyalik Matilda bilan bog’liq voqealar zo’rma-zo’raki kiritilganligi sezilib qolgan. Shu o’rinda Yozuvchi zamonaviy o’zbekning imkoniyatlarini ko’rsatishga harakat qilgan. Asarda oilaviy fojialar ko’zga tashlanadi. Yusuf bilan Oygul, Mirazim bilan Zahro, Said bilan Manzura, Amir bilan Gulshodalarning, epizodik obrazlar Ergash bilan Latofatlarning oilaviy, shaxsiy fojealari ko’rsatiladi. O’ylab ko’rilsa, ularning har biri o’zicha baxtsiz. Er-xotin o’rtasidagi munosabatlar ich-ichidan yemirilib ketgan. Oila – jamiyatning muhim bo’lagi. U baxtsiz, sarson-sargardon ekan, azob-u uqubatlari adoqsiz ekan, bunga kim aybdor degan haqli savol tug’iladi. To’g’ri, odatda, sabablar va oqibatlar mavjud jamiyatdan izlanadi. Bu mantiqan to’g’ri ham. Asarda mustabid tuzumning ayanchli oqibatlari qurboni bo’lgan oilalar fojiasi ko’rsatiladi. Yusufning orzu, intilishlari bilan tog’ ramziy mohiyat kasb etadi. Chunki, uning ko’zlari doimo Ulug’tog’g’a qadalgan. Asarda fojiaviy taqdirlardan tashqari tabiat tasvirlari ham qahramonlar ruhiyatiga mutanosib ravishda aks ettirilga. Romandagi barcha voqealarni harakatga keltiruvchi obrazning Yusuf deb atalishi ham bejiz emas, albatta. Chunki Sharq adabiyotida Yoqubning husnda va aql-u kamolotda etuk ettinchi o’g’li Yusuf. Adib bu qadim an‘anani nazarda tutgan holda o’z qahramoniga Yusuf deb nom beradi. Badiiy makon nuqtai nazaridan voqealar shahar (Toshkent) va qishloq (Andijon – Marhamat rayoni) sharoitida tasvirlanadi. Xususan, Andijon milliy koloroti, andijonliklar tabiatiga xos so’zamollik, qoni qaynoqlik, qaysarlik, mehnatkashlik, sabrlilik; ommaviy kulgi sahnalari, latifago’ylik manzaralari; Ulug’tog’, qalin qor yoqqan kun, lola sayli kabi peyzaj tasvirlari hissiy yoziladi. Boisi adib his etgan, ko’nglidan, boshidan kechirgan tuyg’ular va voqealar haqida, o’zi tug’ilib-o’sgan oilaviy muhit, qarindosh-urug’lari, qishloqdoshlari haqida yozadi. SHu jihatdan qaralganda, Ulug’bek Hamdam ijodidagi ilk roman ―Muvozanatda avtobiografizm elementlari keng va atroflicha aks etganini qayd etish joiz. Har holda ilk roman yozish tajribasida avtobiografizmning o’rni haqida mashhur adiblarimiz, adabiyotshunoslarimiz juda ko’p dono gaplarni aytishgan. Aytishlaricha, avtobiografizmdan keng foydlanilgani uchun ham ilk asarning badiiy cho’g’i o’chmas bo’lishi, yosh ijodkordagi biografik material tugab qolgach esa, keyingi yozilgan asarlar ―bo’sh bo’lib chiqishi ham chin haqiqat. Ulug’bek Hamdam ijodida ―Muvozanat romani, keyingi yillarda yaratilgan ―Isyon va itoat,Sabo va Samandar, Na‘matak romanlaridan ayni shu jihati bilan farq etadi. ―Muvozanatning mustahkam badiiy poydevori yozuvchining shaxsiy tarjimai holi, boshdan kechirilgan shahar hayotidagi qiyinchiliklar, sarguzashtlarning realligi bilan bog’liq. Roman qahramonlari: Odil aka va Halima aya, ularning besh o’g’li (Amir, Yusuf, Obid, Olim, Elbek), Yusufning tog’asi Muhammadjon aka, Yusufning akasi Amir, uning turmush o’rtog’i Gulshoda, Yusufning rafiqasi Oygul, ularning olamdan bevaqt ketgan chaqalog’i (Muhammadjon), fransuz magazini singari obrazlar va joylar Yozuvchining o’zi va u tug’ilib o’sgan oila: ota-ona, aka-ukalar, qarindoshlari bevosita aloqador. Bizningcha, bir oila a‘zolarining Amir, Yusuf, Obid, Olim, Elbek deb atalishida badiiy-mantiqiy-ramziy ma‘nolar kuzatiladi. ―Amir Ollohning amrini faqatgina toat-ibodatda, ro’za tutish, ehson qilish, chillada o’tirishda, xullas islom dinining qonun-qoidalariga qat‘iy rioya etishda deb biladi. U jamiyat va oilasidan uziladi. Shu yo’lda halok bo’ladi. Demakki, Amir ruhiy-ijtimoiy muvozanatni to’g’ri ushlay bilmadi. Azaldan Sharq folklori va mumtoz adabiyotida mavjud bo’lgan diniy-mifologik obraz Yusuf – Ollohning nazari tushgan ham zohiran, ham ruhan go’zal yigit. ―Muvozanat asarining bosh qahramoni ―Yusuf deb atalishida ana shu ming yillik milliy, diniy-mifologik, mumtoz an‘analarning yuksak badiiyestetik idealini ko’ramiz. Inson hayoti mehnat va ilmni o’rganish bilan toatibodatda kechadi. Shu ma‘noda, uchinchi o’g’ilning ―Obid deb atalishidagi tagma‘no anglashiladi. Romanda olim va ilm ahlining hayoti asos markazda turadi. Shu bois oiladagi to’rtinchi o’g’ilning ismi Olim deb atalishi ham tasodif emas. Xuddi shuningdek, o’zbek eli, xalqi haqida keng planda ijtimoiy-falsafiy roman yaratish mohitiyatiga ko’ra kenja o’g’ilning ―Elbek deb atalishida yana bir tagma‘no kuzatiladi. Roman Yusufning bolalik davri voqealari: ota-bola suhbati bilan boshlanadi. Suhbatda asosiy mavzu ham bevosita ―Olam muvozanati bilan bog’lanadi. Asarda Muvonazat so’zining badiiy-falsafiy ma‘no qatlamlari; ―Olam muvozanati (Olloh–yer sayyorasi–inson); ―jamiyat va shaxs muvozanati, ―Ruhiy-ijtimoiy muvozanat, ―Ma‘naviy-moddiy muvozanat, ―do’stlik muvozanati, ―oila muvozanati, ―qon-qarindoshlik muvozanati, ―muhabbat muvozanati kabi kattakichik mavzular doirasida parodaksal mulohazalar fonida kechadi. Bu roman janrini ―paradokslardan iborat falsafiy badiiy nasr deb ta‘riflash mumkin. ―Muvozanat romani ham xilma-xil paradokslarga boy. Bundan tashqari, asar sahifalari osha hayotiy tasvirlar, ruhiy holatlarga ishora beruvchi ramziy, timsolli shartli badiiy tasvirlarga keng o’rin ajratilgan Masalan: qor bilan qoplangan yo’llarga ilk bor iz tashlab so’qmoq yo’l ochgan bola Yusuf – kelajakda yangi yo’llar, yangi izlanishlar qilishga qodir insonning ramziy obrazi. Bahaybat avtobus – vakuum holatiga tushib qolgan ijtimoiy tuzum, avtobus tilimlab tashlagan yo’l, jamiyatning insonga yetkazgan zulmi va zug’umlari ramzi. Avtobus - multfilmlardagi temirtan maxluq singari bola Yusuf qalbini larzaga soladi. Muhammadjon aka – obrazining ham real asosi bor. Bu Yozuvchining so’zamol, gapga usta notiq tog’asi. Romanda aks ettirilgan Muhammadjon aka obrazi ilm-fanning qadrini chuqur anglagan; ammo jamiyatda ―begona odamga aylanib qolgan odam obrazi. U yolg’iz yashaydi. Uning sevgan mashg’uloti – qushlariga mehribonlik qilish. Muhammadjon akaning qushlar bilan bog’lanib qolishi muallif bayonida shunday beriladi: ―Aylanib-aylanib axiyri zo’rg’a rayondagi ―qushlar maktabiga ishga kirdi. Har tugul, qamalgan odam mafkuraviy ta‘sir o’tkaza olmaydigan qushlar bor ekan... U odamlar orasidan topmagan mehr va g’amxo’rlikni qushlardan topadi. Uning do’stlari – odamlar emas, qushlar bo’ladi. Muhammadjon aka – davri o’tgan odam obrazi hamdir. U o’zining yolg’on asosga qurilgan hayotini tushunib yetadi. Shuning uchun ko’zi ochiq ketadi. Qushlarning qafasdan chiqarib yuborilishi, ramziy ma‘noda inson erkiga timsolli ishoralar beradi. Muhammadjon aka o’zi sevgan qushlarini ozodlikka qo’yib yuborar ekan: ―Bu yerda bog’lar ham qolmadi, tog’lar ham. Hammasini yakson qilib, bag’rini tilib, paxtazorga aylantirishdi bular!.. Bor, qushim, uch, endi, uch! Lekin, bilib qo’y, oson bo’lmaydi. Oson bo’lmaydi-yu, baribir ozodlikka nima yetsin? Bor, bora qol, erkin havolarda uch endi, uch, uch, uch!.. . Qahramonning mazkur monologida chuqur ijtimoiy umuminsoniy, ayni paytda milliy dard bor. Qushlarning ozodlikka qo’yilishi, ramziy ma‘noda o’zbek xalqining sovet mafkurasi tushovlaridan qutilishidir. Paxta plantatsiyasiga aylantirilgan mamlakat, bog’i ham, tog’i ham vayron etilgan yurt, bu – O’zbekiston edi. Muhammadjon aka Yusufning umr yo’lini, e‘tiqod-a‘molini qat‘iy belgilab olishga yordam bergan, o’z shaxsiy yo’lini topishga shamchiroq bo’lgan odam obrazidir. Yusufning bolaligidan xayollarini o’g’irlagan afsonaviy tog’ – Ulug’tog’ ham ramziy simvolik obraz. Ulug’tog’ – o’z nomi bilan millatning yuksak orzulari, ideallari, milliy mustaqillik kabi ijtimoiy ramzlar ifodasi. Yusufning ko’zlari qadalgan Ulug’tog’ – uning optimal kayfiyati ramzi. Qiyshayib qolgan, tirgak bilan tutib turilgan eski devorning qulashi – eski dunyoqarashning (sho’ro mafkurasining) kuni bitganiga ramziy ishoralar beradi. Ikkinchi yana bir tagma‘no, eski devorning qulab tushishi qizil imperiyaning umri tugaganiga ramziy ishora qiladi. Sodiq – Yusufning bolalikdagi sinfdosh do’sti. U qaysi tuzum, qaysi kunning a‘lo ekanligini tushuna olmay garang yurgan arosatdagi odam obrazidir. U ―Mustaqil jamiyat afzal demoqchi bo’lsa, qashshoqlik, moddiy qiyinchilik uning suyak-suyagidan o’tib ketgan. Shuning uchun har holda bir navi bo’lsa-da, kuni bir maromda kechib turgan kechagi kunni (Sho’ro davri) ―yaxshiroq edi, degan xayollarga boradi. Fikrlarini oydinlashtirib olmoq uchun Yusufni so’roqqa tutadi. Yusuf esa fikrda yakdil, u chin dildan millat mustaqilligini, milliy ozodlikni o’zining shaxsiy oilaviy baxtidan, xotirjamligidan ham ustun qo’yadi. Shu ma‘noda Yusuf obrazi – millatparvar, vatanparvar, ko’tarinki ruhiyatga ega optimist inson. Romanda eng tragik, ta‘sirchan obraz – Amir. U mutasavvuf odam obrazi bo’lib, ehtimolki, u XXI asr kishisini do’zax azobi va qiyomatdan ogoh etadi. U bugungi kun kishisining naqadar ma‘naviy-ruhiy najotga muhtoj ekanini chuqur anglaydi. Anglagani, bilgani uchun ham jamiyat bilan kelisha olmaydi. Romanda Amirning hayoti fojeaviy yakun (qahramon aqldan ozadi) topgan bo’lsa-da, bu obraz yelkasiga katta badiiy-estetik yuk ortilgan. Amir ruhi va tani sog’ bo’lishiga qaramasdan, jinnixonaga tashlanadi. Bu sahna menga beixtiyor E.A‘zamning ―Navoiyni o’qigan bolalar hikoyasi qahramoni Janob Janob tushib qolgan vaziyatni eslatdi. Amir sog’lom bo’la turib, o’zini jinnilikka solishga majbur bo’ladi. Jinnilar qo’lida pati yulib tashlangan musicha holatida ramziy ma‘noda u o’zini ko’radi. Yozuvchi jinnixonadagi bemorlar aslida, davlat va jamiyatni aldab, ko’zbo’yamachilik qilib, shu erda yotib, o’zlarining jinoyatlarini yengillatish uchun yotganlarni ham tanqid ostiga oladi. Umuman, romanda jiddiy ijtimoiy muammolar: aldov, ko’zbo’yamachilik, qashshoqlik, inson va inson mehnatining qadrsizlanishi, ayniqsa ziyoli ahlining jamiyatda qadrsizlanishi kabilar ko’rsatib berilgan. Amir obrazining prototipi Yozuvchining akasi – Oybek Hamdamovdir. Zero, adib asarda Oybek Hamdamovning qalandarona va tasavvufona ruhda yozilgan uch she‘ridan foydalangan. Roman qahramoni Amir hayotda o’z sevgisiga erisha olmagan. Qolaversa, jismoniy va ruhiy-aqliy kuchini to’g’ri yo’naltira olmagan shaxsdir. Amir obraziga tegishli syujetni Yozuvchi akasi Oybek Hamdamovning hayotidan oladi. Ammo hayotiy haqiqat bilan badiiy haqiqat o’rtasida farqlar bor, albatta. Adib real voqelikni badiiy haqiqatga aylantirish jarayonida anchagina o’zgartirishlar, to’qimalar qiladi. Ya‘ni Oybek Hamdamovning kasalmand ayoli hayotda o’z joniga qasd qilmaydi. Biroq adib asarda Gulshodani o’limga mahkum etadi. Ammo hayotda ularning qismati boshqacharoq kechgan. Hayotda Ami rning prototipi Oybek Hamdamov–o’z hayotiga qasd qiladi. Yozuvchi hayotiy voqealarni biroz o’zgartirib, badiiy haqiqat o’laroq kitobxonga taqdim etadi. Asarda Amirni nohaq jazolagan cho’pon ota uning qarg’ishiga uchraydi. Uning navqiron ikki o’g’li Amir qarg’aganidek, ―ikki ko’zi suvga to’lib selda oqib ketadi. Bu badiiy yechim ming yillik xalqona inonch-e‘tiqod ―qarg’ish olish bilan bevosita bog’liq. Romandagi epizodik obrazlardan biri – Ergash aka. Aslida u ziyoli shaxs bo’lgan, ammo moddiy qiyinchiliklar, oiladagi notinchlik sabab ichkilikka berilib, xarob ahvolga kelgan. U.Hamdam roman ichida Yusufkabi ziyolilar qismatini keng planda ochish maqsadida Ergash aka qismatini ham qistirma epizodik voqea sifatida asarga olib kiradi. Yusuf ziyoli qatlamidan bo’lgan Ergash hayotini kuzata turib, ana shunday abgor ahvolga tushib qolmaslik uchun ham aqlini ishga soladi, ruhiy-ijtimoiy ahvolini birdek ushlab turishga harakat qiladi. ―Ergash aka qismati romanda ―hikoya ichida hikoya qilish badiiy vositasi o’laroq zohir bo’lgan. Asarda ommaviy kulgi sahnalari vodiylik kishilarga xos latifago’ylik, askiyabozlik singari xalq badiiy san‘ati orqali ochib beriladi. Binobarin, bu ―Abdurahmon aka va Abdug’afur buva haqidagi xalq hangomalarini illyustratsiya qilish orqali ommaviy kulgi hosil qilinishida ko’rinadi. Xalq latifalariga xos yumor va satira elementlari bilyardxonadagi qishloqdoshlar Rashid, Erkin aka (bilyardxona egasi), Esonali vag’vag’ xatti-harakatlari, gap-so’zlarida yanada yorqin ifodalanadi. Qahramon ismiga ―vag’vag’ laqabining tirkalishi esa qahramonni yanada xalqchil qilgan. Roman qahramonlarining qay biri ma‘naviy ehtiyojga (Zahro) tashna bo’lsa, yana boshqasi moddiy ehtiyojga muhtoj (Yusuf va uning qishloqdoshlari). Asarda har ikki holat ham insonning ulkan fojiasi sifatida badiiy talqin etiladi. O’zbekning yangi ―Mirzakarimboylari topgan davlatini qayerga va qanday sarflashini bilolmayotganlari Yozuvchining ziyrak nigohi bilan yengilgina kinoya qilinadi. Xususan, bu Mirazimning fransuz aktrisasini qanchadan-qancha pullar sarflab Toshkentga olib kelish lavhalari bilan bog’liq. Ammo sohibjamol fransuz Matilda Sorel ham tantiboyvachchaning ikki kun o’tar-o’tmas badiga uradi. Yozuvchi ayyorona, bilinar-bilinmas kinoya va istehzo bilan o’zbekning qo’li uzun yangi ―boylarini mana shu tarzda peshanasiga chertib qo’yadi. Uch do’st – Yusuf, Said, Mirazim roman finishida uch xil holatda qoladi. Yusuf – oilasi, ishi, qonqarindoshlari, eng muhimi ruhoniyatida anchagina yo’qotishlar qilgan esa-da, yana qayta kurashga chog’lanadi. Said esa bor-budidan ayrilib, ayyor xotini Manzuraning izmida qoladi. Endi uning ixtiyori o’zida emas, o’zganing qo’lida. Mirazim ham sahroga tashlangandek, yolg’izlik girdobiga otiladi. Uch do’stning uch xil qismati, uch xil dunyoqarashi haqida zamonaviy mavzuda roman yaratilgan. Romanda tizimli ravishda ramziy timsollarga ishoralar kuzatiladi. Xususan, soyada qolgan tok tanasining qayrilishi, bu jarayonda tokning qarsillab yorilishi manzarasi ham matndagi yashirin ma‘nolardan so’zlaydi. Mustamlaka sharotidagi vatanning ozodlikka chiqishi, uning mustaqil odimi, yashab keta olish yoki yashab keta olmasligi haqida gap-so’zlar soyada qolgan tok – dunyoga tanilmay qolayotgan O’zbekiston va O’zbeklar, tanasi qayrilishida qarsillab yorilishi – qiyinchiliklar mashaqqati, tokning quyoshga qaratib qo’yilishi – O’zbekning dunyoga chiqishi haqidagi ramzlardan hikoyat etadi. Tosh – ramzi qahramon ruhiyatida alamzadalik, odamlarga nisbatan kuchli nafrat ramzi o’laroq namoyon bo’ladi. ―Muvozanat jami bir yuz o’n qismdan iborat bo’lib, unda oltmishga yaqin faol va nofaol bo’lgan qahramonlar ishtirok etadi. Roman uslubida ko’proq ijtimoiy-falsafiy mazmun yetakchilik qilsa-da, voqealar maishiy fonda olib boriladi. Adib ba‘zi o’rinlarda ko’pso’zlilikka beriladi. Jumladan, romandagi sakson yetti, to’qson to’rtinchi qismlar tushirilib qoldirilganida ham matnga hech qanday putur yetmaydi. Ba‘zan roman tilida siyosiy-publitsistik ruh kuchayib ketadi. Vaholanki, badiiy asar badiiyligicha qolishi kerak. Ammo asarning mazmun nuqtayi nazaridan ijtimoiy-falsafiy roman turi ekanligini hisobga olsak, bunday yo’l o’zini oqlaydi. Roman yechimi qahramonning “Turishi kerak edi! Turishi kerak... Tur... degan ichki da‘vati bilan yakunlanar ekan, Yusufning irodali shaxsligidan, kurashuvchanligidan, yengilmasligidan dalolat beradi. Romanda qahramon ruhiyatiga xos ichki rag’batlantiruvchi kuch kitobxonni qoniqtiradi. Beixtiyor kitobxon ruhiyatida ham qahramon hayotida va atrofida nimalar yuz bergan bo’lmasin, uni turishga, yana kurashib yashashga da‘vat kayfiyati, chaqirig’i paydo bo’ladi. Amirning qish kunida yalangoyoq, ich kiyimda xoxolab kulib, avtobusni tepishi esa ―o’tish davri qurbonining adolatsiz ijtimoiy tuzumga isyoni kabi taassurot uyg’otadi. Garchi bu tentak odamning achinarli qilig’i bo’lsa ham. Asarda tig’iz dramatizm, tragizm bilan birga xalqona yumor (askiya, latifa janri elementlari) omuxta ifodalangan. Iztirob oldida kulgi, dard yonida quvonch, baxtsizlik qarshisida ulkan masrurlik kabi qarshilantirish tasvirlari beixtiyor xalq og’zaki ijodiga xos hayotbaxsh tasvirlarni yodga soladi. Yozuvchining badiiy-estetik ideali kitobxonni to’lqinlantiradi. Adibning har bir o’zbekni to’kin, baxtli mehnat va oila qo’ynida ko’rish istagi romanning ilk sahifasidan so’nggi nuqtasigacha aks etgan. Mana shu ezgu istak romanning butun badiiyatini, Yozuvchi dunyoqarashini o’zida to’la ma‘noda aks ettirgan. Xulosa shuki, Ulug’bek Hamdamning ―Muvozanat romani nafaqat adib ijodida, qolaversa, istiqlol davri o’zbek adabiyotining eng sara durdonalaridan biri bo’lib qoladi. Chunki, adib bu davr mashaqqatlarini bir roman doirasida turli rakurslarda turib, mahorat bilan (xususan, psixologik ramzlar, ramziy ishorali detallar vositasida) aks ettirgan. San‘at asari markazida hamisha badiiyat turadi. Mazmun-shakl mohiyati san‘at va adabiyotda badiiyat ehtiyojidan kelib chiqadi. Emotsional bo’yoqdorlik estetik munosabat orqali namoyon bo’ladi. Tasvir va ma‘nodagi ko’chish voqelikka ijodiy yondashuv samarasidir. Binobarin, badiiy mushohada asosini muallif nuqtai nazari va munosabat xarakteri belgilaydi. Demak, hissiy ehtiyojdan ibtido olgan estetik idrok voqelikning yangilanib, yanada boyishidir. Bu estetik idrok muayyan tartibot va bog’lanishda yuzaga chiqadi. U.Hamdamning romani uchun tanlangan mavzu, uslub va mazmun munosabatlari ―tahlil zalvorini oshirish, talqin ta‘sirini ta‘minlashda muhim rol o’ynaydi. Roman qahramoni Yusuf shaxsiyatidagi falsafiy-ijtimoiy mohiyatni namoyon etishda asardagi badiiy komponentlar munosabati muhim o’rin tutadi. Adib uning ruhiy-ijtimoiy maqsadlarini ochishda dramatizmni keskinlashtirish yo’lidan boradi. Epik maydon kengayishi asar strukturasini murakkablashtiradi. Epik qatlam syujet qismlaridagi shartlilikni teranlashtirib, tasvirdagi yaxlitlashuvni yuzaga keltiradi. Tasvir o’zida talqinni ham jo etgan holda ijtimoiypsixologik manzaralar ichiga olib kiradi. Bu asar kompozitsiyasidagi o’ziga xoslikni etarlicha anglamagan kitobxon uchungina shunday tuyulishi mumkin. Asardagi ijtimoiy-falsafiy talqin usulining qurilish jihati shundaki, ruhiy kechinma tasviri bot-bot uzilib tursa-da, badiiy komponentlar qatlamining ishga tushishi natijasida ular yana mantiqan tiklana boradi. Bu hol davr voqeligi va qahramon psixologiyasi to’qnashuviga yo’l ochib, kitobxon tasavvurlarini kengaytiradi. Rivoya qahramon ruhiy olamiga olib kirishdan tashqari ijtimoiy mohiyat ―pardalarini ko’taradi. Tasvirda ruhoniyat butunligida ko’rinayotgan keskin evrilishlar (ma‘naviy tanazzul sabablari, e‘tiqoddagi ―sinishlar, milliy o’zlikni anglash, shaxs kamoloti, inson irodasiga ishonch, milliy ma‘naviyat ifodasiga e‘tiqod) kompozitsiyaga aloqador komponentlarni umumlashmalar sari yo’naltiradi. SHu tarzda, asardagi falsafiy- 38 publitsistik ko’lam jamiyat, odam, tabiat uchligida birlashib, romanning kompozitsion yaxlitligini yuzaga chiqaradi. Anglashiladiki, roman kompozitsiyasi komponentlarni uyushtirib, tasvir predmeti va ifoda usullarini shakllantiruvchi estetik markaz muallifning badiiy tafakkuridir. Binobarin, mavzu, shakl va uslub nisbati uyushib, kompozitsion yaxlitlik ta‘minlanishi estetik idrokka bog’liqdir. Bunda badiiy tafakkurning makon va zamon sarhadlarini kengaytirishdagi o’rnini, shakl strukturasining mazmun va g’oya atributlariga ta‘sirining ifoda yo’sini tarkibida tasvir- talqintahlil-tadqiq xususiyatlari uyg’unlashuvida kompozitsiyaning rolini ochishga diqqat qaratildi. Badiiy yaxlitlikni yuzaga chiqaruvchi struktural modifikatsiya badiiy an‘ana va yangicha ijodiy izlanishlar mushtarakligida izohlandi. Bu roman strukturasini majoziy-falsafiy talqin belgilashi aniqlandi. U.Hamdamning ―Muvozanat romanida jamiyat ruhi va asar yaratilgan davr muammolari kompozitsion jihatdan Yusuf shaxsiyatida markazlashtiriladi. Yozuvchi davr o’zgarishlarini dunyoqarashdan hayotiy ziddiyatlarga, ijtimoiy muammolardan ruhiy evrilishlarga qarata siljitar ekan, ularni asosan yagona nuqta – inson qalbida fokuslashtiradi. Yusuf bamisoli personajlararo badiiy katalizator. U muallifning g’oyaviy-estetik niyatini yaxlitlashtirib, kompozitsiya komponentlarini bir-biriga ulovchi universal obrazdir. Ushbu romandagi Mirazim Said, Amir kabi obrazlar mohiyati, ularning roman kompozitsion yaxlitligini ta‘minlashdagi roli tahlil etildi. O’rni bilan Amir obra ziga munosabat bildirgan U.Normatov, D.Quronov, S.Sodiq, J.Eshonqul, I.YOqubov kabi olimlar bilan bahs-munozaraga kirishildi. Roman qahramonlari Yusuf, Amir ruhiyatidagi iztirobli holatlarni dastlab murosaviy yo’sinda hal etishga kirishadi. Muallif qahramonlardagi kechinmaiztiroblarga hamdardlik pozitsiyasida turganligi ko’rinadi. Lekin qahramon tasviri ham, hissiyotlar tahlili ham shunchaki bir chekkadan bayonni emas, muayyan tizim va tartibdagi qurilishni talab etadi. Ayniqsa romandek epik janrda badiiy yaxlitlik va kompozitsiya tushunchalari bir qarashda vazifa nuqtai nazaridan o’zaro tengdek. Lekin, aslida, unday emas. Badiiy asar kompozitsiyasi shakl hosil 39 qiluvchi unsur bo’lish bilan bir qatorda, Yozuvchi niyatini ro’yobga chiqarish, barcha qism va vositalarni garmonik uyushtiruvchi struktura, mazmunning namoyon bo’lish shakli hamda yashash tarzidir. Demak, romaniy tafakkur tizimida o’ziga mos badiiy mushohada yaxlitligini taqozo etadi. Badiiy kompozitsiya Yozuvchi konsepsiyasining namoyon bo’lish tarzini markazlashtiradi. Bunday belgi-xususiyatlariga ko’ra istiqlol davri romanchiligi XX asr o’zbek romanchiligi poetikasi tarixida o’ziga xos o’rin tutadi. Real voqelik inson fikri va ko’ngliga uzluksiz ta‘sir etadi. Shu bois inson aniq ruhiy holat va vaziyatlarda o’zgarib turadi. Inson ruhiyatida shakllangan ta‘sir tizimi qahramon psixologiyasini anglash, xarakter ichki olamidagi ma‘naviy jihatlar omilini aniqlashga imkon beradi. Badiiy xarakter turfa ruhiy holat kechinmalar tasviridagi nisbatga asoslangani bois qahramon ruhiy- psixologik tadrijini belgilash va mantiqiy asoslash qahramon obrazini yaratishning muhim mezoni sanaladi. Roman qahramon tasvirida zamon va makon kengligi, ulardagi almashinuv jarayonlaridan tashqari ruhiy-falsafiy tahlil chuqurligini ham talab qiladi. Bu esa, o’z navbatida, kompozitsiyaning o’ziga xos qurilishisiz, kompozitsion yaxlitliksiz amalga oshuvi mumkin emas. Kompozitsiyadagi muvaffaqiyat bu masalada asarga dadil yangiliklarni olib kirish qatorida, o’zbek va jahon nasri an‘analarining o’zlashtirilishi bilan ham bog’liqdir. U.Hamdam xarakter yaratishda ijtimoiyruhiy-ma‘naviy mohiyatga diqqat qaratadi. O’sha uchlikning milliy an‘analardan oziqlanishi ijodiy yaxlitlikni ta‘minlashga jiddiy ta‘sir ko’rsatadi. Demak, shak liy mundarijadagi o’ziga xoslik kompozitsion yaxlitlikkka putur etkazmaydi, aksincha, turli badiiy komponentlar ishtirokida ana shu yaxlitlikning jonli harakatiga yo’l ochadi. Yozuvchi dastavval Yusufni tevarak-atrofidagilarga shunchaki baho berish fonida ochsa, keyinchalik uni o’z ruhiy dunyosiga munosabat fonida ham ocha boradi. Binobarin, qahramon qalbida o’ziga xos ―ruhiy portlash sodir bo’ladi. Bu esa qahramonga o’zining asl mohiyatini idrok etish imkonini beradi. Qahramonning o’z ruhiyat dunyosi bilan to’qnashuvi esa o’ziga xos kompozitsion qurilish vositasida amalga oshiriladi. Demak, bunday holatlarda kompozitsiya asar shakli va mazmunigagina emas, uning g’oyasiga ham ta‘sir o’tkazadi. Asardagi Yozuvchi tomonidan tanlangan epizodik lavhalar, tafsilot va shtrixlardagi mazmun va g’oya qahramonlar fitrati va harakatida jonlanib, muayyan estetik qiymat kasb etadi. Romanda tasvirlangan hodisalarning bir necha o’lchamda harakatlanishini ta‘minlashda asarga tanlangan badiiy komponentlarning o’zaro munosabatda joylashtirilishi kompozitsiyada muhim rol o’ynaydi. Chunki yozuvchining asar zaminiga yashirgan asosiy maqsadlaridan biri – jamiyatdagi norasoliklar, inson ruhiyatidagi nobopliklar ustidan kulib, xulosa chiqarishdir. Adib qahramon tarixi va jamiyat umumiy manzaralarini muayyan tizimga jipslashtira oladi. Natijada, qahramon ruhiyati, xususiyati, umuman davr mohiyati bilan tutashib ketadi. Demak, romanda zohiran uzuq-yuluqday ko’ringan sertarmoqlilik, aslida, ijtimoiy hayot tasviri bilan bog’liq yagona g’oyaning shoxobchalaridir. Bu uzviylikni, badiiy yaxlitlikni ta‘minlagan etakchi badiiy komponent esa kompozitsiyadir. Anglashiladiki, mazmun maydoni va shakl tadriji kompozitsiyada integrallashadi. Chunki ijodiy mohiyat belgidan timsolga, obrazdan ma‘noga o’tib, barcha komponentlarni butunlik sari yo’naltiradi. U.Hamdam uslubi roman kompozitsiyasining ijtimoiy-badiiy asoslarini o’rganish yo’nalishida tadqiq etildi. Roman kompozitsiyasining badiiy yaxlitlikda tutgan o’rni turli rakurslarda: tizim shak lida, material joylashishi va qurilishi jihatidan, shuningdek, tugun, syujet, fabula, epilog, prolog, echim kabi badiiy komponentlarning matndagi mohiyati o’zaro vazifadoshlik nuqtai nazaridan kuzatildi. Davr ruhiyatini aks ettirgan U.Hamdamning ―Muvozanat romanining tasavvur-tafsilot-tushuncha-ifoda kabi jarayonlardagi evrilishi tahlilga tortildi. Zotan, romanda adibning lirik chekinishlarga boy uslubi, falsafiy teranligi milliydiniy yo’nalishdagi ma‘no tovlanishlari bilan ajralib turadi. Adib konsepsiya si bilan mustahkam aloqador uslub hayotiy ziddiyatlarning ijtimoiy-ruhiy teranliklarini yoritishga intilishga moyilligidan, shu maqsadda, ruhiy tahlil vositalari ranginligini mo’l ishga solishdan kelib chiqadi. SHu ma‘noda, muallif falsafasi, asarda aksar hollarda, ijodning teng huquqli sub‘ekti darajasiga ko’tariladi. Badiiyat muayyan davrning ijtimoiy-ruhiy mohiyati bilan mustahkam aloqada bo’ladi. Chunki ijodiy niyatning badiiyatga aylanajak falsafiy-umumlashma qatlami yozuvchi tafakkurini zamon va muhit bilan bog’lab turadi. Binobarin, adabiy tafakkur miqyoslaridagi muntazam o’zgaruvchanlik g’oya va maqsaddagi semantik vazifadoshlikni saqlab qolishning o’ziga xos garovidir. Asardagi voqealar va qahramonlarning harakatdan holatga, holatdan harakatga muntazam o’tib turish zarurati o’rni bilan ruhiy-tahlil zaruratini inkor etmaydi, balki taqozo qiladi. Bu esa, o’rni-o’rni bilan, yozuvchi mahorati tufayli tasvir shartliligini ham ta‘min etadi. Demak, badiiy uslub ham shakliy mundarija, ham kompozitson maydon, ham estetik-g’oyaviy maqsadni uyg’unlashtiradigan – umumlashtiradigan adabiy kategoriyadir. Adabiy asarning kompozitsion yaxlitligi ifoda shaklining o’zaro bog’lanishli taraqqiyotida maromiga eta boradi. Asarning badiiy komponentlariaro munosabatdagi muvozanat uslubiy yaxlitlikdan tashqari, kompozitsion butunlikni ham ta‘minlaydigan muhim adabiy atribut hisoblanadi. U.Hamdamning ―Muvozanat asari shu nuqtai nazardan kuzatilsa, romanning badiiy to’qimalari falsafiy mushohadaning epik tasvir markaziga intilishidan oziqlanishi ayon bo’ladi. Adib poetik uyg’unlikni saqlashda oddiy nutqiy bog’lamalar, dialogik va monologik lavhalardan tashqari, ba‘zan bayon usuli o’rnida qahramonlararo bahsmunozaradan va qahramonning o’zini-o’zi ruhiy tahlil etish usullaridan unumli foydalangan. Muallif ichki nutq, xatti-harakat, turli situatsiyalar, badiiy shtrixlar, hayotiy tafsilotlarni asosiy maqsad tomon yo’naltiradi. Ayni paytda, voqea - hodisalarga turli rakurslardan yondashadiki, bu polifonik mazmundorlikni ham ta‘min laydi. Xarakter mantig’i va qahramon ruhiyatini yoritish orqali ijtimoiy-badiiy umumlashmalarni ifodalashda epik makon kategoriyasi talablariga tayanib ish ko’radi. Tasvir o’q ildizini ob‘ektiv voqelikning sub‘ektga, ya‘ni zamon evrilishlarini o’zida aks ettirayotgan shaxs tafakkuri va qalbini ko’rsatishga 42 qaratadi. Ushbu faslda romandagi qahramon tabiatini belgilab, davr ruhiyatini uyushtirib turuvchi estetik markazning kompozitsiya masalasiga kelib tutashuvchi semantik-struktural qurilishini o’rganishga alohida e‘tibor berildi. Ishda, shuningdek, Yusuf-Amir, Yusuf-Mirazim, Yusuf-Said munosabatlari va muloqotlari Yusufning ichki monologlarini tahlil etish orqali ko’rsatildi. Savoljavob, monolog, muhokama, xayoliy-illyuziv munozara, dialog ko’rinishlarining o’ziga xos vazifaviy xususiyatlari, ularning mantiqiy-mazmuniy asoslanishi, shuningdek, psixoanalitik teranligi masalalari tahlil etildi. ―Muvozanat romanida ko’p qatlamli muallif va qahramon nutqlari, dialogik tafakkur asarning kompozitsion nuqtai nazardan ijtimoiy-siyosiy, ma‘naviy-ruhiy va madaniyma‘rifiy uyg’unligini hamda badiiy butunligini maydonga keltirishda muhim rol o’ynagan. ―Muvozanat romanida goh xarakterda qayta jonlangan voqelik, goh ruhiy kechinmaning tabiiy oqimi tasvirlari o’rin almashib turadi. Majoziy talqinga alohida e‘tibor beriladi. Bu hol romanning o’ziga xos strukturaviy tizim shaklida namoyon bo’lishini ta‘minlaydi. Muallif kompozitsiya komponentlaridagi vazifadoshlik masalasiga batafsil e‘tibor berishdan ongli ravishda chekinib, rivoya chegaralarini erkin ravishda kengaytiradi. Adib goh folklor an‘analariga tayansa, goh yangicha modern tajribalarga mayl bildiradi. Bu izlanishlardagi ifoda tarzi maqsad va muammolarning tarixiy qamrovni birmuncha kengaytirish imkoniyatlarini yaratadi. U.Hamdamning ―Muvozanat romanida ruhiy tahlilga moyillik ustuvor. Adib qahramon ma‘naviy dunyosi, o’y-fikrlari, zamonning dolzarb ijtimoiy muammolarini analitik munosabat orqali falsafiy badiiy mushohadakorlikning yangi-yangi imkoniyatlarini topishga erishgan. Badiiy asarda ba‘zan, muallif ovozi bilan ayrim qahramonlarning ichki ruhiy dunyosi va tovushi maksimal darajada bir-biriga yaqinlashgandek bo’ladi. Binobarin, U.Hamdam aksar hollarda, o’z nuqtai nazarini qahramon intellekti tabiatiga singdirib yuboradi. Ta‘kidlash o’rinliki, hozirgi o’zbek nasrida tarixiylik va zamonaviylik unsurlari o’zaro faol munosabatga kirishmoqda. Shu ma‘noda, yaratilayotgan romanlarimizda majoziy- 43 ramziy tahlil, timsoliy ifoda va hayotiy aqida sintezini namoyon etishd a kompozitsiyadagi yangi-yangi izlanishlar, bu masalada badiiy yaxlitlikka erishuv muhim rol o’ynamoqda. Bu hol zamonaviy o’zbek romanchiligida shakliy mundarijaviy va kompozitsion izlanish uyg’unligi, umuman, hayotni badiiy idrok etish tamoyilidagi muhim qirralardan biriga aylanayotganligini ko’rsatadi. Insonni anglash imkoniyatlarini kengaytirish, uning ruhiyati haqidagi tasavvurlarni boyitish bilan bog’liq ushbu jarayon zamonaviy o’zbek romanchiligini ham chetlab o’tmadi. Shuningdek, yaqin o’tmish jamiyatining inqirozi sabablarini anglagan o’zbek adiblari yaratgan romanlarda jamiyat va inson munosabatlariga nisbatan norozilik ruhi yorqin namoyon bo’ldi. Bu esa ijtimoiytanqidiy pafosning o’tkirlashuvi: ijtimoiy adolatsizlik, shaxsning toptalishi, shovinizm, inson erkining bo’g’ilishi, ma‘naviy inqirozning kuchayish sabablari kabi masalalarga diqqat qaratishning ortishiga olib keldi. Muhimi shundaki, ekspressionizm adabiy-madaniy an‘analardan butkul uzilgan hodisa emas. Yangilangan obrazlar va ifoda tarzi inson tafakkuri va ko’nglida kechayotgan, davr ruhiga monand nidolarni aks ettirdi. Muallif qalb, uning ichki ―meni ifodasini ob‘ektiv voqelikdan ustuvorroq deb bildi. Buning natijasi o’laroq, ifodalash tasvirlashdan, intuitsiya mantiqdan ustun sanala boshlandi. Abstraksiyalash, majoziy obrazlar yaratish, ramziylik, fantastika, groteskning roli ortdi. Zamonaviy romanlarda murakkab hayotiy muammolardan ko’ra u tug’dirgan taassurot, iztirob, alamlar o’z ifodasini topdi. Darhaqiqat, romanchilik, xususan o’zbek romanchiligi ham tinimsiz yangilanib turadigan tizim. Janr tabiatida kuzatiluvchi evrilishlar, eng avvalo, mohiyatan shaklda namoyon bo’ladi va uslubda yaxlitlashadi. Mazmun, shakl va uslub mushtarakligida namoyon bo’ladigan o’zgarish asosan, badiiy tartibot, tuzilish va qurilishda zuhur topadi. Asar strukturasi ifodasidagi hayotga yaqinlik, undagi mustaqillik bilan ko’povozlilik garmoniyasi tasvir ruhiyatining o’zaro qorishiq holatini talab etuvchi talqin polifoniyasini maydonga keltiradi. Bu esa, o’z navbatida, tasavvur miqyoslari kengayishi, mushohada ko’pqirraligini shakllantiradi. Ohang hamda ong uyg’unligi nutqdan tafakkurga, undan tasavvurga ko’chadi. Ko’povozlilik tasavvur va tasvir yaxlitligi zamirida voqe bo’ladi. Ongning ma‘naviy daxlsizligi badiiy tafakkur yo’nalishlariga yo’l ochadi. Bu ko’p hollarda nutq darajalanishini ham keltirib chiqaradi. Ko’rinadiki, polifonik kompozitsion tizim badiiy yaxlitlikni ta‘minlaydigan shartlardan biri bo’lib, unda ham ong, ham nutqning ko’povozli jara yonlari o’zaro uyg’unlashadi. Polifoniya tushuncha, tafsilot, harakat hamda kechinma jipsligini tavsiflaydigan atama bo’lib, unda nutqiy chegaralanish (muallif munosabati, qahramon nutqi va ijtimoiy asos) muayyan darajada bartaraf etilib, kitobxon yoxud idrok etuvchining taxayyul huquqlariga erk beriladi. Kompozitsion aloqadorlikka ham daxldor bu erk badiiy asar imkoniyatlari va mohiyatini matn sathining o’zidan ko’ra jiddiy ravishda kengaytiradi. Kuzatishlardan ayon bo’ladiki, polifoniya hodisasi hatto jahon va rus adabiyotshunosligida ham nazariy aspektda izchil o’rganilgan emas. Ayrim romanlarda namoyon bo’luvchi bu hodisa tadqiqiga qator izlanish, maqolalar bag’ishlangan bo’lsa-da, aksar tadqiqotlarda uning ko’povozlilik fazilatigagina e‘tibor beriladi. Aslida polifoniya adabiy tizimga daxldor tushuncha bo’lib, u polifonik nutq, qahramon harakati va tabiatidagi ko’pqirralilik hamda ularning kompozitsiya shakllanuvidagi kelib chiquvchi joylanishini ham qamrab oladi. Ishda o’zbek olimlarining bu masala yuzasidan ilgari surgan dastlabki fikrlari tahlilga tortildi. Muayyan romanning konseptual mohiyati, eng avvalo, bosh va etakchi qahramonlar xarakteri orqali namoyon bo’ladi. Badiiy xarakterda ijodkor tomonidan yaratilgan yangi mavjudlik yotadi. SHuning u chun ham u, bir tomondan, badiiyat hodisasiga, ikkinchi jihatdan, konseptual funksiyaga daxldordir. Demak, kompozitsion yaxlitlikka erishish xususida gap ketar ekan, badiiy konsepsiya shakllanishi va ifodalanishi, voqelikni teran badiiy idrok etish, g’oyaviy-hissiy qadriyatlar kompleksidan iborat jarayonlarni chetlab o’tish mumkin emas. Zamonaviy romanchilikda, xususan, ―Muvozanatda yaratilayotgan xarakterlar turg’un tip emas. Binobarin, endi asar syujeti qahramonlari tipik belgilarga moslashtirilmayapti. Xarakter davr va muhitning mahsuli bo’lish barobarida, individuallik salmog’i alohida o’rin tutuvchi, shaxslik maqomini anglash markazga qo’yilgan, tiynatiga ko’ra harakatlanuvchi inson sifatida zuhur topmoqda. Bu hol hayotni yanada teranroq va ko’lamlir oq idrok etishga intilishdan kelib chiqmoqda. Romannavislarimiz badiiy xarakterlarni shakllantirish, rivojlantirishda ularning ko’ngil iqlimi, hayotiy amallari, kurashlari, ruhiy ehtiyojlarini tasvirlashga ko’proq ahamiyat bermoqdalar. Borliqni idrok qilish, qahramon obrazini yaratishda sintaktik qatorning kompozitsion yaxlitlikdagi o’rniga e‘tibor kuchaymoqda Xulosa Istiqlol davri o’zbek nasri bugungi kunda yozuvchilarimizning ijodiy izlanishlari natijasida yangi pog’onaga ko’tarilmoqda. Ulug’bek Hamdam kabi bugungi o’zbek nasrining iste'dodli namoyandalari asarlarini tahlil qilish orqali o’zbek romanlarini o’ziga xos xususiyatlarinini tadqiq qilish mumkin. Shu nuqtai nazardan qaraydigan bo’lsak yozuvchi Ulug’bek Hamdam hozirgi o’zbek nasrida samarali izlanishlar olib borayotgan ijodkorlardan biridir. Ulug’bek Hamdam asarlari qahramonlarining o’ziga xos ma'naviy olami qanday talqin etilganligi, yozuvchi asarlarida hayotning qaysi jihatlarini tasvirlashga moyillik mavjudligi hamda qahramonlarining umuminsoniy, milliy-ma'naviy qadriyatlarni o’quvchi shuuriga ko’chirishning badiiy mezonlarini oydinlashtirganligini aniqlash masalasi muhim o’rin tutadi. Ulug’bek Hamdamning «Muvozanat» romani juda katta shov-shuvli bahslarga sababchi bo’ldi. Katta adabiyotshunoslarimizdan M.Qo’shjonov, O.Sharafiddinov, U.Normatov, A.Rasulov, S.Sodiq, D.Quronov va yozuvchi P.Qodirov, J.Abdullaxonovlar romanga ijobiy baho berishdi. SHuningdek roman I.Yoqubov, Z.Pardaeva, Sh.Doniyorova, M.Pirnazarova kabi olim va tadqiqotchilarimizning ilmiy monografiya, dissertatsiya ishlari va kichik maqolalari doirasida tadqiq etildi. Shu bilan birga asar badiiy saviyasining kemtikligi, xususan, asar tilining nochorligi haqida M.Chorieva, H.Karvonli kabi yosh yozuvchi ijodkorlar tomonidan tanqid etildi. ―Muvozanat jami bir yuz o’n qismdan iborat bo’lib, unda oltmishga yaqin faol va nofaol bo’lgan qahramonlar ishtirok etadi. Roman uslubida ko’proq ijtimoiy-falsafiy mazmun etakchilik qilsa-da, voqealar maishiy fonda olib boriladi. U.Hamdamning ―Muvozanat romanida shaxs va jamiyat muammolari falsafiy muhokamaga tortilar ekan, muhit suvratidan sizib chiqadigan ij timoiy mohiyat estetik ideal bilan chambarchas aloqadorlikda badiiy tahlilga tortiladi. O’tmish, bugun, kelajak; jamiyat va shaxs; iymon va nafs; ruhiyat va reallik aro muvozanat muammolari asarning g’oyaviy va konseptual asosini tashkil etadi. Muallif insonning ma‘naviy-moddiy mutanosibligi mezonlariga urg’u berarkan, ruhiy yaxlitlik odamzod a‘molini belgilashini ta‘kidlaydi. U.Hamdamning ―Muvozanat romanida jamiyat ruhi va asar yaratilgan davr muammolari kompozitsion jihatdan Yusuf shaxsiyatida markazlashtiriladi. yozuvchi davr o’zgarishlarini dunyoqarashdan hayotiy ziddiyatlarga, ijtimoiy muammolardan ruhiy evrilishlarga qarata siljitar ekan, ularni asosan yagona nuqta – inson qalbida fokuslashtiradi. Yusuf bamisoli personajlararo badiiy katalizator. U muallifning g’oyaviy-estetik niyatini yaxlitlashtirib, kompozitsiya komponentlarini bir-biriga ulovchi universal obrazdir. Ushbu romandagi Mirazim Said, Amir kabi obrazlar mohiyati, ularning roman kompozitsion yaxlitligini ta‘minlashdagi roli tahlil etildi. O’rni bilan Amir obraziga munosabat bildirgan U.Normatov, D.Quronov, S.Sodiq, J.Eshonqul, I.Yoqubov kabi olimlar bilan bahsmunozaraga kirishildi. U.Hamdamning romani uchun tanlangan mavzu, uslub va mazmun munosabatlari ―tahlil zalvorini oshirish, talqin ta‘sirini ta‘minlashda muhim rol o’ynaydi. Roman qahramoni Yusuf shaxsiyatidagi falsafiy-ijtimoiy mohiyatni namoyon etishda asardagi badiiy komponentlar munosabati muhim o’rin tutadi. Adib uning ruhiy-ijtimoiy maqsadlarini ochishda dramatizmni keskinlashtirish yo’lidan boradi. Epik maydon kengayishi asar strukturasini murakkablashtiradi. Epik qatlam syujet qismlaridagi shartlilikni teranlashtirib, tasvirdagi yaxlitlashuvni yuzaga keltiradi. Tasvir o’zida talqinni ham jo etgan holda ijtimoiypsixologik manzaralar ichiga olib kiradi. Xullas U.Hamdam romanlarida mavzu va g’oya o’zaro mutanosiblikda ifodalanadi. Mavzu tanlanishi va uni shu mavzuga muvofiq g’oyaviy akslantirish adib mahorati orqali romanlar kompozitsiyasini yo’naltiradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1.Adabiyot nazariyasi. 1-tom. Toshkent.: Fan. 1978. - B. 85. 2.Adabiyot nazariyasi. 2-tom. Toshkent.: Fan. 1979. - B. 155. 3.Normatov U. Bugungi nasrimiz tamoyillari // Jahon adabiyoti. 1997. 3 -son. -B. 152-167. 4.Normatov U. Yetuklik. -T.: Adabiyot va san'at nashriyoti. 1982. 5.Pirnazarova M. Hozirgi o’zbek romanlarida uslubiy izlanishlar. (O.Muxtor, X.Do’stmuhammad, U.Hamdam, T.Rustam) romanlari asosida) f.f.n.diss. Toshkent.: 2006. -B. 147. 6.Rasulov A. Hozirgi o’zbek tanqidchiligida tahlil va talqin muammosi. (XX asrning 80-90-yillar materiallari asosidla). F.f.doktor.diss.avto. Toshkent.: 2002. - B. 44. 7.Sultonova M. Yozuvchi uslubiga doyr (Oybek, A.Qodiriy, A.Qahhor, S.Ahmad prozasi asosida). -Toshkent.: Fan, 1973. -B.116. 8.Shukurov N. Individual uslub va adabiy til // O’zbek tili va adab. 1972. 304- sonlar. -B. 3-9. 9.Shukurov N. Uslublar va janrlar. -Toshkent.: Adabiyot va san'at nashriyoti. 1973. -B. 170. 10.O’zbek adabiyotida janrlar tipologiyasi va uslublar rang- barangligi. Toshkent.: Fan. 1983. -B. 204. 11.Qo’shjonov M. Saylanma. Ikki jildlik. II jild. Toshkent.: 1983. -B. 137. 12.Qo’shjonov M. Qalb va qiyofa. Toshkent.: Adabiyot va san'at nashriyoti. 1978. -B. 142-155. 13. Hamdamov U. «Yolg’izlik». Qissa va hikoyalar. Toshkent: QatortolKamolat, 1998. 112 bet; 14. Hamdamov U. «Tangriga eltuvchi isyon». She‘rlar. Toshkent: Yangi asr avlodi, 2001, 100 bet; 15. Hamdamov U. «Isyon va itoat». Roman. Toshkent: Yangi asr avlodi, 2003, 140 bet; 16. Hamdamov U. «Muvozanat». Roman. Toshkent: Minhoj, 2004, 200 bet;

Ulug‘bek Hamdamning “Muvozanat”romanida realistik tasvir va zamonaviylik

Купить