Ulug‘bek rasadxonasi - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	330.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Ulug‘bek rasadxonasi

Купить

ULUGʻBEK
RA SA DX ON ASI


Ulugʻbek rasadxonasi - Samarqanddagi 15-asr meʼmorchiligining nodir namunalaridan biri,
koʻhna astronomik kuzatuv muassasasi.

Ulugʻbek farmoyishi bilan 1428 — 29 yilda Koʻhak ( Choʻponota ) tepaligida ulkan silindr shaklida
bunyod etilgan; ayrim qoʻlyozmalar (" Boburnoma ")ga koʻra, bal. 30,4 m dan iborat 3 qavatli qilib
qurilgan . Unda oʻndan ortiq turli astronomik qurilma va asboblar bo'lgan. Ulardan eng asosiysi
radiusi 40,2 m li qoʻshaloq yoydan iborat kvadrant (yoki sekstantga yaqin) qurilma hisoblanadi.
Kvadrantning jan. qismi yer ostida, qolgan qismi shim. tomonda yer sathidan 30 m cha
balandda joylashgan. Asbob aylanasida bir gradus yoy 701,85 mm va bir minut yoy 11,53 mm ga
toʻgʻri keladi. Rasadxona oʻrta asrlarda asbob uskunasi jihatdan ham beqiyos boʻlgan. Asbob
astronomiyaning asosiy doimiyliklari — ekvator va ekliptika orasidagi burchakni oʻlchash, yillik
pretsessiya doimiysini, tropik yil davomiyligini va boshqa fundamental astronomik doimiyliklarni
aniqlashga imkon bergan. Rasadxonada kichik oʻlchamli asboblar: armillyar sfera , 2, 4 va 7
halqadan iborat oʻlchov asboblari, triangula, quyosh hamda yulduz soatlari , asturlob va
boshqalar boʻlgan. Bu ilmiy uskunalar yordamida Quyosh , Oy , sayyoralar va alohida yulduzlar
kuzatilgan. Mirzo Ulugʻbekning eng yirik astronomik asari " Ziji Koʻragoniy " rasadxonada
yaratilgan. Uning qurilishi va keyingi ilmiy faoliyati Ulugʻbek taklifi bilan yigʻilgan qator mashhur
olimlar Gʻiyosiddin Koshiy , Qozizoda Rumiy , Ali Qushchi va boshqalar nomi bilan bogʻliq.


Ulugʻbek rasadxonasining arxeologik qoldiqlari 1908 y. V.L. Vyatkin
rahbarligida olib borilgan qazilma ishlari natijasida topilgan. Xususan, bu yerda
diametri 48 m keladigan, qalinligi bir gʻisht boʻlgan aylanma devor borligi va uning
markazida qoʻshaloq yoydan iborat ulkan bosh qurilmaning qoldiq qismlari
aniqlangan. Uning katta zallari , turli katta - kichik xonalari boʻlgan. Boburning
yozishicha, Ulugʻbek rasadxonasining sirti koshin va sirli parchinlar bilan bezatilgan.
Rasadxona ichiga oʻrnatilgan juda katta asbob yordamida Quyosh, Oy, sayyora va
yulduzlar katta aniqlik bilan oʻrganilgan. Rasadxonada kutubxona ham boʻlgan. Ichki
devorda osmon tasviri , yulduzlar xaritasi , togʻ , dengiz , mamlakatlar belgilangan Yer
shari tasviri ishlangan. Keyinchalik u qarovsiz qolib, XVI asrda vayron qilingan. Hozir
Ulugʻbek rasadxonasidagi katta asbob — kvadratning yer ostida saqlangan qismi
balandligi bilan 11 m keladi. 1964 y. Ulugʻbek rasadxonasi yonida Ulugʻbek muzeyi
ochilgan. Ulugʻbek rasadxonasining asl koʻrinishi, ichki tuzilishi, bosh qurilmasi
haqida Oʻzbekiston va chet el olimlari tomonidan tadqiqot ishlari olib borilmoqda.


Registon maydonidagi meʼmoriy majmuani tarkib topishi, 1417 yilda yosh olim va hukmdor Mirzo Ulug‘bekning
farmoniga binoan madrasa qurilishidan boshlandi. Madrasa 1417-1420 yillarda qurilgan bo‘lib, uning sathi 81x56 m.

Bino loyihasining muallifi o‘z zamonasining mashhur olimi Qavmiddin Sheroziydir. Hirotdagi hukumdorlar uchun
qurilgan aksar meʼmorchilik majmualari ham, uning ijodiga mansub bo‘lgan. Ulug‘bek madrasasi binosi meʼmorchilik
asari sifatida Sharq binolarning mumtoz namunasidir. Avval taʼkidlaganimizdek, XV asrda Registonda qurilgan barcha
inshootlaridan birgina shu Mirzo Ulug‘bek madrasasi bir muncha xaroba holida bo‘lsa ham, bizgacha yetib kelgan.
Madrasa ikki qavatli bo‘lib, 55 ta hujra va to‘rt burchagida katta darsxonalar va ayvonlardan iborat bo‘lgan. Maxsus
o‘qish uchun belgilangan hujralarda 2-3 tolibi ilmlar o‘qigan va yashagan. Har bir xona uch vazifani ijro etgan (o‘qish,
yashash va alohida qismida kerakli narsalarni saqlash). Darsxonalarda alohida guruhlar uchun fan mashg‘ulotlari
o‘tkazilgan. Ayvonlar yozgi darsxona vazifasini bajargan. G‘arbdagi ikki darsxona o‘rtasida, masjid xonaqosi
joylashgan. Uning ikkita darsxona, hamda hovli bilan bog‘lovchi eshiklari bo‘lgan.

Madrasa baland peshtoqlidir. Uning yon tomon devorlari ko‘rinishlari, yirik xandasaviy naqshlar bilan qoplangan.
Umuman olganda madrasa naqshlarga boy, chiroyli, ajoyib, o‘ziga xos ko‘rinishga ega. Oddiy g‘isht bilan rangli
bezaklangan, g‘ishtlarni birga qo‘shib ishlatish, hamda koshinburish va marmar o‘ymakorligi namunalari yaxlit,
badiiylikni tashkil qiladi. Naqshlardagi rang-barang, yulduzsimon tasvirlar va suls xatida bitilgan muqaddas
Qur’ondan keltirilgan oyatlarni o‘zi ham, Mirzo Ulug‘bekni buyuk donishmand olimi ekanligiga ishoradir. Madrasaning
to‘rt burchagidagi baland minoralar, binoni yana ham ko‘rkam va salobatli qilib ko‘rsatib turibdi.


Ulug‘bek qurdirgan ushbu madrasa, o‘z davrining ilg‘or, barcha sharoitlarga ega mukammal oliy
o‘quv yurtidir. Sharqdagi birinchi dorilfunun va keng imkoniyatlarga ega ilmiy muassasa sifatida
ham katta shuhrat qozondi. Butun dunyoda Ulug‘bek akademiyasi sifatida mashhur bo‘ldi. Bu
fikrimizni isboti sifatida yevropalik mashhur yozuvchi, faylasuf va tarixchi olim Volterning (1694-
1778 yy.) quyidagi fikrini keltirishni o‘zi kifoya „Transak-siyanada uning (Amir Temur) o‘rniga
taxtga chiqqan mashhur Ulug‘bek Samarqandda birinchi akademiyaga asos soldi. Astronomik
jadvallarni tuzishda ishtirok etdi“.

Ushbu akademiyada Mirzo Ulug‘bek bir necha yuzdan ziyod olimlarni tarbiyalagan. Nomi
jahonga mashhur Samarqand rasadxonasi esa ustoz va shogirdlarning koinot sirlarini o‘rganish
markaziga aylangan. Bundan tashqari Ulug‘bekning Buxoro va G‘ijduvondagi madrasalari ham,
poytaxtdagi akademiyaga qarashli zamona dorilfununlari edi.

Ulug‘bek madrasasining kirish peshtoqi ikkinchi qavatidagi xonalarida diniy va dunyoviy
fanlarga oid katta kutubxonasi mavjud bo‘lgan. Buyuk Amir Temur va farzandlari tomonidan
jamlangan kitoblarning ko‘pi ana shu yerda saqlangan. Ulug‘bek madrasasida barcha diniy va
dunyoviy fanlardan chuqur bilim, hamda taʼlim berish yaxshi yo‘lga qo‘yilgan. Madrasada taʼlim
beradigan yuzdan ziyod zamonasining mashhur olimlarning ishlashlari uchun kerakli barcha
sharoitlar yaratilgan bo‘lgan. Barcha olimlar bilan Ulug‘bekning o‘zi bevosita suhbat o‘tkazgan
va ilmi mukammalligiga ishonch hosil qilgandan so‘ng, mudarrislikga ruxsat bergan.

Ulug‘bek rasadxonasi

Купить

Похожие документы
Tohir Malik hayoti va ijodi. ,,Shaytanat’’ romani tahlili
Tojikiston Respublikasi
Tojiklar svilizatsiyasi
Tomas Morgan
Tolstoyning Anna Karenina asari