Umumiy musiqiy ta`limning texnologiya va uslublari - Музыка - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	376.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	03 Апрель 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Музыка

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Umumiy musiqiy ta`limning texnologiya va uslublari

Купить

Musiqiy ta`lim yo nalishi bo yicha“ ” ’ ‘
bakalavr darajasini olish uchun
“ Umumiy musiqiy ta`limning texnologiya va uslublari.
”
mavzusida yozgan

Ilmiy rahbar:
Himoyaga tavsiya etildi
“ ”
Fakultet dekani:
_______
_____ ____________ 20
“ ” 26 yil
1

MUNDARILA
Kirish............................................................................................................3
I BOB. Umumiy musiqiy ta`limning texnologiya va uslublari ning nazariy
asoslari.....................................................................................................................7
I . 1 . Umumiy ta lim maktablarida musiqa ta`limining mazmuni.’ ……… …… … .7 …
I.2. Musiqa o`qituvchisiga qo`yilgan pedagogik talablari ..……19
…………………
II-BOB. Musiqiy ta`limda dars turlari va pedagogic texnologiyalardan
foydalanish yo`llari 30
……………………………………………………………………………
II.1 . Musiqa dars turlarida pedagogi k texnologiyalardan foydalanish 30
…………
II.2. Kompyuter yordamida o`quvchilarning musiqiy qobiliyatlarini rivojlantirish
usullari . 39
…………………………………………………………………………
II.3 . Musiqa dars turlarida pedagogi k texnologiyalardan foydalanish ... .50
…… …
Xulosa ..……60
……………………………………………………………………
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati … . . .62
’ ………………… …… … ……………
K i r i sh
2

Mav zuning dolzarbiligi : Jamiyat a'zolarining ijtimoiy faolligi ularning
ilmiy salohiyati hamda ilmiy dunyoqarashi bilan belgilanadi. Hozirgi davrda
taraqqiy etgan davlatlarning iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy va madaniy ravnaqi fan
taraqqiyoti bilan chambarchas bog'liqdir. Kadrlar tayyorlash milliy modelida
fanning tabiat va jamiyat to'g'risidagi fundamental va amaliy tadqiqotlarni
rivojlantirish, yuqori malakali kadrlar tayyorlash jarayonini ilmiy jihatdan ta'minlash
infrastrukturasini vujudga keltirish, mamlakatimiz ilm-fanining jahon ilm-faniga
integrasiyasini tashkil etish kabi vazifalar belgilab berilgan.
Respublikamiz ta'lim tizimida so'nggi yigirma ikki mobaynida yosh avlodni
aqliy, jismoniy va ma'naviy kamolotga etkazishda tub islohotlar amalga oshirildi.
Zero, Prezidentimiz I.A.Karimov ta'kidlab o'tganidek: “ Barchamizga ayonki,
kuy- qo shiqqa, san atga muhabbat, musiqa madaniyati xalqimizda bolalikdan
’ ’
boshlab oila sharoitida shakllanadi Eng muhimi, bugungi kunda musiqa san ati
… ’
navqiron avlodimizning yuksak ma naviyat ruhida kamol topishda boshqa san at
’ ’
turlariga qaraganda ko proq va kuchliroq ta sir ko rsatmoqda
’ ’ ’ ” 1

Musiqa ta`limida pedagogik texnologiyalardan foydalanish , uning
samaradorligini oshirish shuning uchun ham muhimki, ular yosh xususiyatlariga
ko'ra mustaqil faoliyat yuritish, jamiyarda o'z o'rnini topish va hayotiy maqsadini
belgilab olishga nisbatan jiddiy munosabatda bo'ladilar.
Bunday dolzarb vazifalar tizimida yosh avlodni pedagogik texnologiyalardan
foydalanish ga o'rgatish masalasi alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki ta'lim
sohasidagi islohotlar faqat malakali kadrlar tayyorlashga xizmat qilib qolmay, balki
fuqarolik jamiyatining ilmiy salohiyatini rivojlantirishga ham qaratilgandir.
Shaxs har tomonlama komil inson bo lib shakllanishida barcha fanlar qatori
‘
musiqaninng ham alohida o rn bor. Musiqa shaxs ma naviy barkamolikning
‘ ’
tarkibiy qismlaridan biri sifatida namoyon bo ladi. Musiqa san atining yosh
‘ ’
avlodga kuchliroq ta sir ko rsatishi faqat uni faol hamda chuqur idrok etishni
’ ‘
emas, balki o quvchilarning shu san at bo yicha dars jarayonida
‘ ’ ‘
1
Yuksak - ma naviyat yengilmas kuch T. Ma naviyat 2008 141 bet.
“ ’ ” “ ’ ”
3

o rganilayotgan vakal kuylash faoliyatlarini shakllantirish va rivojlantirishni‘
taqozo qiladi. Madomiki shunday ekan, umumta lim maktablarida olib
’
borilayotgan musiqa darslarining mohiyatinibugungi kunda musiqa-pedagogikasi
“ ”
nuqtai nazardan o zlashtirish darslarni yaxshi pedagogik texnologiya asosida
‘
o tish maqsaga muvofiqdir. Chunki bugungi kunmusiqa ta limining eng muhim
‘ ’
maqsadlaridan biri nazariy va amaliy eihatdan bilish, ijodkor, qobiliyatli yoshlarni
tarbiyalab yetishtirishdir. O quvchilarda yuqorida keltirilgan bilim va
‘
ko nikmalarni shakllantirishda musiqa darslarida solfedjio faoliyatiga ko proq
‘ ‘
e tiborni qaratish muhimdir. Bu faoliyat o quvchilarda nota o qishni
’ ‘ ‘
shakllantirish bilan bir qatorda ular uchun eng muhim bu man eshitish ya ni
’
musiqani ongli idrok etish qobiliyatini ham rivojlantiradi. Bu esa o quvilarda
‘
musiqa daraslarining vokal xor, jamoa bo lib qo shiq aytish, musiqa nazaryasi
‘ ‘
musiqa tinglash kabi boshqa qator faoliyatlarini osonlik bilan o zlashtirishalrida
‘
juda katta yordam beradi. Mavzumizning mohiyati shundaki hlzirga qadar dars
jarayonida musiqa faoliyatlarining barcha turlaridan dars imkoniyati chegarsida
foydalanilmoqda. Musiqa darslarining saviyasi sifatida yanada unumli bo lishligi
‘
uchun dasr davomida solfedjio ya ni nota o qish, notaga qarab kuylash
’ ‘
faoliyatlariga, ko proq vaqt ajratish darsning sifatini ta minlaydi. O`zbеkiston
‘ ’
Rеspublikasi Prеzidеnti I.A.Karimov mustaqil O`zbеkistonda yoshlarning tutgan
o`rnini alohida ta'kidlab, “O`zbеk nomini, o`zbеk ilm-fani va madaniyatini, bir
so`z bilan aytganda, xalqimizning yuksak salohiyatini, uning qanday buyuk
ishlarga qodir ekanini dunyoga namoyish qilishda yurtimiz zaminidan еtishib
chiqqan yuzlab ulug` zotlar fidoyilik namunalarini ko`rsatib kеlgan. Bunday
insonlar diyorimizda ko`plab topiladi va bundan kеyin ham ularning saflari
kеngayib boravеradi” 2
– dеya urg`u bеrib o`tgan.
Shundan kеlib chiqqan holda bo`lg`usi kadrlarni har tomonlama tayyorlash –
pеdagogik, tеxnik-tеxnologik, kasbiy bilim olishining o`ziga xos bеlgisi ularning
amaliyot asosida yangilikni o`rganish, bilimga intilish, ko`nikma, malaka, mahorat
darajasini ko`tarish, ishlab chiqarish va jamiyatning muhim masalalarini ochishga
2
И.А.Каримов. Юксак маънавият – енгилмас куч. – Т.: Маънавият, 2008. 121-бет.
4

qaratiladi. Yuqoridagi fikrlardan kеlib chiqib, mavzuning bugungi kundagi
dolzarbligini inobatga olgan holda tadqiqot ishi mazusini “ Umumiy musiqiy
ta`limning texnologiya va uslublari ” dеb tanlashga asos bo`ldi.
Tadqiqot maqsadi : Innavatsion texnologiyalar yordamida musiqa ta’limi
samaradorligini oshirish da mavjud shart-sharoit va imkoniyatlarni aniqlash hamda
yanada takomillashtirish manbalarni ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilishdan iborat.
Tadqiqot ob'еkti : Innavatsion texnologiyalar yordamida musiqa ta’limi
samaradorligini oshirish ni takomillashtirish jarayoni.
Tadqiqot prеdmеti : Innavatsion texnologiyalar yordamida musiqa ta’limi
samaradorligini oshirish ni takomillashtirish mazmuni, shakl va mеxanizmi.
Tadqiqot vazifalari:
 Innavatsion texnologiyalar yordamida musiqa ta’limi samaradorligini
oshirish ni takomillashtirishning dolzarbligini asoslash;
 Innavatsion texnologiyalar yordamida musiqa ta’limi samaradorligini
oshirish ni takomillashtirishning ilmiy-mеtodik jihatlarini yoritish;
 Innavatsion texnologiyalar yordamida musiqa ta’limi samaradorligini
oshirish ning mavjud imkoniyat va shart-sharoitlarni o`rganish va tahlil qilish;
 Innavatsion texnologiyalar yordamida musiqa ta’limi samaradorligini
oshirish ni takomillashtirishga qaratilgan ilmiy-mеtodik tavsiyalar ishlab chiqish.
Tadqiqotning mеtodologik asosi . O`zbеkiston rеspublikasining “Ta'lim
to`g`risida”gi Qonuni, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”, O`zbеkiston
Rеspublikasi Prеzidеntining nutq va ma'ruzalarida kadrlar tayyorlash sifati va
mazmunini takomillashtirishga doir fikrlari hamda yondashuvlari, O`zbеkiston
rеspublikasi Hukumati, Oliy va o`rta maxsus ta'lim vazirligining ta'limni sifat va
samaradorligini ta'minlashga qaratilgan mе'yoriy Hujjatlari, 2012 yil 17 fеvralda
o`tkazilgan “Yuksak bilimli va intеllеktual rivojlangan avlodni tarbiyalash –
mamlakatni barqaror taraqqiy ettirish va modеrnizatsiya qilishning eng muhim
sharti” mavzusidagi Halqaro konfеrеntsiya matеriallari, mavzuga oid ilmiy -
pеdagogik, psixologik, mеtodik manbalar.
Tadqiqot quyidagi mеtodlar asosida amalga oshirildi :
5

 tadqiqot mavzusiga oid ilmiy-falsafiy, psixologik-pеdagogik adabiyotlar,
o`quv-mеtodik qo`llanmalarni ilmiy-pеdagogik jihatdan tahlil etish;
 musiqiy- pеdagogik kuzatuv;
 ta'lim oluvchilarni mantiqiy fikrlashga o`rgatishga qaratilgan pеdagogik
tajribalarni o`rganish va umumlashtirish;
 tadqiqot mavzusi bo`yicha suhbatlar tashkil etish;
 tadqiqot natijalarini umumlashtirish.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi va nazariy ahamiyati shu bilan aniqlandiki
maktabda musiqa madaniyati darslari jarayonida innavatsion texnologiyalarni
qo llash‘ orqali musiqa darslarini tashkil etish va uni ommalashtirish.
Tadqiqotning amaliy ahamiyati shu bilan belgilanadiki Musiqa madaniyati
“ ”
fanini o qitishda musiqiy faoliyatlarni bajarish jarayonida innavatsion
‘
texnologiyalarni qo llash
‘ orqali dars samaradorligiga erishish ijobiy natijalar
berishi mumkin.
Tadqiqot ishining tarkibiy tuzilishi va hajmi: ish kirish, 2 bob, 5 bo`lim, umumiy
xulosalar, tavsiyalar, foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan iborat bo`lib, jami 63
sahifani tashkil qiladi.
I BOB. Umumiy musiqiy ta`limning texnologiya va uslublarining nazariy
asoslari
6

I.1. Umumiy ta lim maktablarida musiqa ta`limining mazmuni’
Inson tarbiyasi, kamoloti, har qanday jamiyatning eng dolzarb
muammolaridan biri bo lib kelgan. Chunki jamiyatning shakllanishi,
‘
rivojlanishi, ravnaq topishi shu jamiyatdagi tarbiyasiga bog liq .
‘
Tarbiya bu shaxsni ijtimoiy iqtisodiy ishlab chiqarish munosabatlariga
tayyorlash maqsadida uning ma naviy va jismoniy rivojlanishiga muntazam
’
ravishda ta sir etib borishdan iborat bo lgan uzluksiz jarayon. Insonning
’ ‘
ruhiy kamoloti haqida gapirar ekanmiz, albatta bu maqsadga musiqa san`atisiz
erishib bo`lmaydi.
Prezidentimiz ta`kidlaganidek: Musiqa sadolari qaysi xalq yoki millat vakili
“
tomonidan ijro etilmasin, eng ezgu , yuksak va nozik insoniy kechinmalarni ifoda
etadi .
” 3
Shunday ekan yoshlarga ta lim tarbiya berish, ularni mustaqilligimizni
’
mustaxkamlash yo lida safarbar etish muhim misoldir. Mustaqil
‘
Respublikamizda ma naviyat va madaniiyat masalalariga aloxida etibor berib
’
kelinmoqda .
Shuni ta kidlash lozimki O zbekistonda inson ma naviy hayotini
’ ‘ ’
shakllantirish maqsadida musiqaning madaniy hayotga chuqurroq kirib
borishida keng imkoniyatlar yaratilmoqda .
Bunda ma naviyat va ma rifat gazetasi markazi xalqaro madaniy
’ ’ –
ma rifiy aloqalar majmuasi kabi ijodiy muassasalarning tashkil etilishi
’
bastakorlar uyushmasi va jamiyatdagi ijodiy siljishlar «O zbekiston vatanim
‘
manim» nomi bilan mamlakatimizda o tkazilayotgan an anaviy tanlovlar
‘ ’
madaniy ma rifiy isloxotlarni amalga oshirishda metodlar qo llanmoqda.
’ ‘
Qadimiy va boy tajribaga ega o zbek milliy musiqa madaniyati istiqbolini
‘
amalga oshirish ta lim tarbiya ishlari bilan shug ullanish maqsadida asrlar
’ ‘
davomida rivoj topib kelganligini ta kidlash joizdir. Bu maktablarda musiqa
’
ta limi-tarbiyasi bevosita oshirib borilgan. Ushbu maktablarning faoliyat
’
3
Karimov I.A. Yuksak ma‘naviyat-engilmas kuch. T. Ma‘naviyat, 2008, 30-31 betlar .
7

mazmunida insonni dunyoga kelishidan kamol topib butun umri davomida
musiqa haqiqiy ma nodagi tarbiya vositasi ekanligi o z ifodasini topgan .’ ‘
Musiqaning so z san ati va adabiyoti bilan o zviy holda bog lab
‘ ’ ‘ ‘
o rganilganligi musiqa nomi va amaliyoti rivojida katta hissa qo shadi.
‘ ‘
Shaxs kamolotida musiqa tarbiyasini oshirish albatta ta lim metodikasiga
’
bevosita bog liqdir. Musiqa tarbiyasi metodikasi fan sifatida tizimiga
‘
mansub bo lib o zining mustaqil o rniga ega. Bu fan musiqa tarbiyasi
‘ ‘ ‘
metodikasi mazmuni, metodlarini yanada takomillashtirish maqsadida uning
qonuniyatlarini o rganadi. Musiqa tarbiyasi metodikasi tarbiya muassasalarida
‘
nafosat, musiqashunoslik fiziologiya, ruxshunoslik fanlarining umumlashtirilgan
tajribalariga tayanadi. Musiqa tarbiya metodikasi ayniqsa nafosat
musiqashunoslik fanlari bilan o zviy bog liq. Nafosat nomi uning
‘ ‘
metodikasining asosini tashkil etsa, tarbiyaning mazmun va metodlariga
bevosita ta sir ko rsatadi.
’ ‘
O quvchilarning quylash faoliyatlaridagi muammolarni hal qilishda
‘
metodika fiziologiya tadqiqotlariga taniladi.
Musiqa tarbiyasi metodikasining mohiyati musiqa san ati hamda
’
madaniyati o sib kelayotgan yosh avlod uchun muhim ahamiyatga ega.
‘
Metodikaning fan sifatida rivojlanishi jamiyatda maorif va musiqa
san atini takomillashib borishi bilan bevosita bog liqdir.
’ ‘
Shular bilan birgalikda musiqa tarbiyasi metodikasi umumiy prinsiplarini
ilgari suradi. Bo lar onglilik badiiy va texnik rivojlanish prinsiplarda ega bu
‘
prinsiplar o quvchilarning musiqiy qobiliyatini rivojlantirish musiqaga
‘
bo lgan qiziqishlarini kuchaytirish, badiylikni tarbiyalashga qaratilgandir.
‘
Musiqa asarni ongli idrok etish asar mazmunini ochishda va
o quvchilarga musiqiy tajribalarni to plashda, ularning ma naviy dunyosini
‘ ‘ ’
boyitishda yordam beradi. Musiqa tarbiyasi emotsional onglilik prinsipi
uyg unlashish ko payishi orqali tinglanadigan asarni to g ri baholay olish
‘ ‘ ‘ ‘
imkoniyatlarini rivojlantiradi:
8

Ularning musiqaga qiziqishida didlari tarbiyalab boriladi. Badiiy va texnik
bosqich prinsipi asarning badiiy va ifodali ijro etish uchun malakali kadrlar
talab etadi. O quvchilarda kuylash malakalarini egallashlariga e tibor beradi.‘ ’
O quvchilarga musiqaning rivojlanish prinsiplari to g risidagi tasavvurlarini
‘ ‘ ‘
shakllantirish, qobiliyatlarining rivojlantirilishi natijasida ular yana musiqiy
tushunchalarni bilib olishadi. Musiqa tarbiya metodikasi tarbiya jarayonida
ko pgina omillarga bog liq ekanligini e tirof etadi. Kishilarning musiqiy
‘ ‘ ’
madaniyati faqatgina maktabning ta siri ostidagina shakllanmaydi. Uyda
’
albatta tevarak atrof, ommaviy axborot vositalari yaxlit xildagi ijtimoiy
vositalar tizimi ham katta rol o ynaydi. Musiqa tarbiyasi metodikasi ta lim
‘ ’
metodlarini tashlashda ham pedagogika ravnaqi metodlarini ishlab chiqishda
quyidagi muammolar mavjud jumladan:
A) metodlarning musiqa tarbiyasi, mazmunini sinovi, ijro bog liqligi.
‘
V) o quvchilarda musiqiy va ijodiy qobiliyatlarning rivojlanishi.
‘
S) musiqiy qobiliyat va ovozning rivojlanishi, musiqani idrok etishning
yosh va yakka tartibdagi xususiyatlari.
D) o quvchilarning rivojlanishida musiqiy faoliyatlarning turli shakllarda
‘
foydalanish imkoniyatlari bilan bog liqligi.
‘
Metodikaning vazifalariga esa o quv tarbiya jarayonini turlicha
‘
shakllantirish yanada rivojlantirish musiqa darslaridan tashqari musiqa
mashg ulotlari, sinfdan va maktabdan tashqari ishlariga to garaklar,
‘ ‘
bayramlar, ko ngil ochish kechalari kiradi. Musiqa tarbiyasi metodikasi
‘
musiqa faniga yaqin bo lgan adabiyot va tasviriy san at, tarix bilan bog liq
‘ ’ ‘
holda o rganishni taqozo etadi. Bu esa o quvchilarning tarbiyasini har
‘ ‘
tomonlama samarali amalga oshirishga muhim vosita bo lib xizmat qiladi.
‘
Ta lim metodi tushunchasi anchagina murakkabdir. Shu bois pedagogikada
’
uning tobora aniq talqini xususida munozara haligacha davom etmoqda. Biroq bu
tushunchaga beriladigan didaktlarning turli ta riflariga qaramay, ularning nuqtai
’
nazarlarini yaqinlashtiradigan qandaydir umumiylikni ham ta kidlash mumkin.
’
Ko pchilik mualliflar ta lim metodini o quvchilarning o quv- bilish faoliyatini
‘ ’ ‘ ‘
9

tashkil etish usuli, deb hisoblashga moyildir. Shu qoidani boshlang ich nuqta‘
bilib, mazkur tushunchani yanada batafsil ko rib chiqish va uning ilmiy ta rifiga
‘ ’
kelishga harakat qilamiz. Metod so zi grekcha tadqiqot, maqsadga erishish
‘
yo li, usuli deganidir. Bu so zning etimologiyasi (kelib chiqishi) uning ilmiy
‘ ‘
kategoriya sifatidagi talqinida ham aks etgan. Metod eng umumiy ma noda
“ – ’
maqsadga erishish usuli, ma lum tarzda tartibga solingan faoliyat .
– ’ ”
Ko rinadiki, bu o rinda ham o qituvchining o rgatuvchi ishi va u tashkil etgan
‘ ‘ ‘ ‘
o quvchilarning faol o quv-bilish faoliyati uyg unlashadi.
‘ ‘ ‘
Bundan xulosa qilish mumkinki: ta lim metodlari deyilganda,
’
o rganilayotgan materialni egallashga qaratilgan turli didaktik vazifalarni hal etish
‘
bo yicha o qituvchining o rgatuvchi ishi va o quvchilar o kuv-bilish
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
faoliyatini tashkil etish usullari tushunilishi lozim.
Didaktikada, shuningdek, ta lim usullari atamasi ham keng qo llanadi.
’ ‘
Ta lim usuli ta lim metodining tarkibiy qismi yoki alohida tomoni, Metodlar
’ – ’
bilan usullar munosabati o zaro bir-biriga bog langan. Usul va metod butun va
‘ ‘
qism sifatida bir-biriga bog lanadi. Usullar yordamida faqat pedagogik yoki
‘
o quv vazifasining bir qismi hal qilinadi. Xuddi shu metodik usullar turli
‘
metodlarda foydalanilgan bo lishi mumkin. Va aksincha xuddi shu metod turli
‘
o qituvchilar tomonidan turli usullarda ochib berilishi mumkin.
‘
Ta lim metodlari va metodik usullar
’ bir-biriga tig iz aloqadorlikda, aniq ‘
pedagogik vaziyatlarda bir-biriga o tib turadi. Bir holatda metod pedagogik
‘
vazifani hal qilishning mustaqil yo li sifatida yuzaga chiqsa, boshqa holda qism
‘
ahamiyatiga ega.
Pedagogik texnologiyaning yo nalishlari ko p. Hozirgi an anaviy ta lim,
‘ ‘ ’ ’
bu 17-asrda Y.A.Komenskiyning didaktik tamoyillari asosida shakllanib, hozirda
dunyodagi maktablarda eng ko p qo llanilayotgan sinf-dars tizimidan iborat.
‘ ‘
Zamonaviy ped.texnologiyalar asosan shu tizimni turli yo nalishlarda
‘
takomillashtirish maqsadida yaratilib, hozirda turli yo nalishlarda rivojlanmoqda.
‘
Ular pedagogik jarayonni takomillashtirish, uni o quvchi shaxsiga yo naltirishga
‘ ‘
asoslangan pedagogik texnologiyalar; o quvchilar faoliyatini faollashtirish va
‘
10

jadallashtirishga yo naltirilgan pedagogik texnologiyalar; o quv materialini‘ ‘
didaktik jihatdan takomillashtirish va qayta ishlab chiqish asosidagi
ped.texnologiyalar; o quv jarayonini samarali boshqarish va tashkil qilish
‘
asosidagi ped.texnologiyalar; tabiatga muvofiqlashtirilgan ped.texnologiyalar;
rivojlantiruvchi ta lim texnologiyalari va boshqalar
’
Hozirgi vaqtda «Innovatsiya tushunchasi» juda keng qo llanilmoqda.
‘
Innovatsiya so zi inglizcha so z bo lib «innovatsion» yangilik kiritish degan
‘ ‘ ‘ —
ma noni bildiradi, ya ni tizim ichki tuzilishini o zgartirish, deb ta riflanadi.
’ ’ ‘ ’
Innovatsiya amaliyot va nazariyaning muhim qismi bo lib, ijtimoiy- madaniy
‘
obyekt sifatlarini yaxshilashga yo naltirilgan ijtimoiy subyektlarning harakat
‘
tizimidir.
Innovatsiyalar dolzarb, muhim ahamiyatga ega bo lib, bir tizimda
‘
shakllangan yangicha yondashuvlardir. Ular tashabbuslar va yangiliklar asosida
tuzilib, ta lim mazmunini rivojlantirish uchun istiqbolli bo ladi.
’ ‘
Shuningdek, umuman ta lim tizimi rivojiga ijobiy ta sir ko rsatadi.
’ ’ ‘
Innovatsiya ma lum bir faoliyat maydonidagi yoki ishlab chiqarishdagi
— ’
texnologiya, shakl va metodlar, muammoni yechish uchun yangicha yondashuv
yoki yangi texnologik jarayonni qo llash, oldingidan ancha muvaffaqiyatga
‘
erishishiga olib kelishi ma lum bo lgan oxirgi natijadir.
’ ‘
Musiqa ta lim tarbiyasining maqsad va vazifalarini amalga oshirishda
’
dars yetakchi omil hisoblanadi.
Chunki o quvchilarning ommaviy tarzda jalb etilishi maktabda musiqa
‘
fani boshqa fanlardan o zining badiiyligi va qiziqarliligi, zavq-shavq
‘
uyg otishi bilan ajralib turadi.
‘
Eng muhimi musiqa bolalarning aqliy, axloqiy sifatlarini
shakllantirishda muhim rol o ynaydi. Musiqa aqlni peshlab, tafakkurni
‘
charxlaydi. Musiqa darslari va mashg ulotlarida o quvchilar tarbiya va
‘ ‘
milliy madaniyatimizni o rganib, bilim saviyasini kengaytirib borishni
‘
egallaydi.
11

Bobokalonlarimizdan Abu-Nasr Al Farobiyning ma rifat parvarlik’
g oyalar tizimida bola, shaxsini tarbiyalashda musiqa san atining roli
‘ ’
maqsadi va vazifalari alohida e tirof etiladi. Unda inson hayotida
’
musiqaning jamiyati qayd qilinib, «Ey musiqa olami, yaxshiyamki sen borsan,
agar sen bo lmaganda insonning axvoli ne kechar edi»- deya xitob qilinadi.
‘
Alloma Abu Ali Ibn Sinoning musiqiy ma rifiy qarashlarida ham musiqa
’
shaxsning ma naviy va jismoniy madaniy tabiatiga ta sir etuvchi qudratli
’ ’
vosita sifatida ta rif beradi. Bolada juda yoshligidan boshlab musiqa
’
hissiyotini tarbiyalash lozim, bu esa uning ruhiy holatini mustahkamlaydi
degan g oya ilgari suriladi. Alloma mashhur «Tibbiyot qonunlari» kitobida
‘
bolaning mijozini kuchaytirmoq uchun ikki narsani qo llamoq kerak. Biri
‘
bolani sekin-sekin tebratish, ikkinchisi uxlatish uchun odat bo lib kelgan
‘
musiqiy allalashdir. Shu ikkisini qabo l qilish miqdoriga qarab bolaning
‘
tanasi bilan ba zan tarbiyaga va ruhi bilan musiqaga bo lgan ehtiyoj hosil
’ ‘
bo lgan deb yozgan edi.
‘
Shunday qilib olimlar, mutafakkirlar musiqa nafaqat insonga samarali
ta sir etuvchi vosita balki o z mohiyati, jamiyatdagi maqsad va
’ ‘
vazifalariga ko ra alohida bir fan sifatida tadbiq etishga davrlar o tib
‘ ‘
ularni tor fikrlarini ta lim- tarbiyada tadbiq etilib, ta kidlaganidek ommaviy
’ ’
xalq musiqa pedagogikasining vujudga kelishida asos bo ladi.
‘
Ta lim tarbiya uslubiyoti maktablari tarkib topib rivojlanib bormoqda.
’
Hozirgi davrda shaxs ma naviyatini tarbiyalash vazifasi maktabda musiqa
’
ta lim tarbiyasi ishlarini sifatli bosqichga ko tarishni taqozo etadi.
’ ‘
Bugungi kunda musiqa, ta lim tarbiyasining maqsadi va vazifalari
’
nihoyatda muhim.
Musiqa ta lim tarbiyasining maqsadi yosh avlodni musiqa
’
me rosimizga vorislik qiladigan hamda umumbashariy musiqa merosimizga
’
vorislik qila oladigan yosh qadrlaydigan madaniy inson sifatida voyaga
yetkazishdan iborat, buning uchun har bir o quvchining musiqaga bo lgan
‘ ‘
iqtidorlarini rivojlantirib, musiqa san atiga mehr va ishtiyoqini oshirish
’
12

musiqadan zaruriy bilim va amaliy malakalar doirasini tarkib toptirish,
iqtidorli o quvchilarning musiqiy rivojlanishlari uchun zaruriy shart sharoitlar‘
yaratib berish maktab musiqa ta limi tarbiyasining asosiy vazifasidir.
’
Musiqa ta lim tarbiyasining maqsad va vazifalari amalga oshirish
’
maktabdagi musiqa darslariga bevosita bog liq.
‘
Musiqa ta lim tarbiyasining konsepsiyasida maktabda musiqa fani
’
boshqa fanlar qatori o ziga xos ahamiyat kasb etadi. Musiqa ta limini
‘ ’
sifatli bosqichga ko tarish uchun maktabda teng xuquqli fan hisoblanadi.
‘
Bu esa hozirgi zamon o quvchisidan dars mashg ulotlariga ijobiy
‘ ‘
munosabatda bo lishi, o quvchilar musiqiy faoliyatlarini oshirishni to g ri
‘ ‘ ‘ ‘
tashkil etish va boshqarish faollikni talab etadi. Musiqa dars mashg uloti sifatida
‘
o ziga xos xususiyatlarga ega. Bu xususiyatlarni esa har bir o qituvchi bilishi
‘ ‘
kerak.
Birinchidan musiqa tarixi nazariyasi ijrochilikka doir turli namunalardan
ayrim mashqlari, musiqa savodi mashg ulotlari, musiqa tinglash, musiqa ta limi
‘ ’
va adabiyoti, bolalar cholg u asbobida chalish, ritmik har akatlar bajarish
‘
elementlari, musiqada ijodkorlar faoliyatlaridan iborat darslar kiradi.
Ikkinchi musiqa boshqa san at turlaridan o zining ifoda vositalari ya ni
’ ‘ ’
«tili» bilan farq qiladi. Agar badiiy adabiyot so z bilan tasviriy san at bilan,
‘ ’
raqs badiiy har akatlar bilan ifodalansa, musiqiy tovushlaridan vujudga kelgan
ohang vositasidan foydalaniladi.
Uchinchidan musiqa bolalarda faol hissiy ta sir ko rsatadi, ijobiy
’ ‘
ko rsatmalar, kechinmalar uyg otadi. Umumiy o rta ta lim maktablarida
‘ ‘ ‘ ’
musiqa madaniyati fani bo yicha dasturi bir dars o zida ta limning musiqa
‘ ‘ ’
tinglash, jamoa bo lib kuylash, musiqa savodxonligi bolalar cholg u asboblari
‘ ‘
va ritmik harakatlar bajarish musiqa ijodkorliri kabi bosqichlar bir biri bilan
bog lanib yaxlit holda amalga oshirilishi nazarda tutilishi kerak. Zamonaviy
‘
mashg ulotlardan musiqa idroki yetakchi faoliyat sifatida muhim rol o ynaydi.
‘ ‘
Chunki bu bosqichda o quvchilar faoliyatida ko proq o yin xususiyatlari
‘ ‘ ‘
bo lib turadi. Shunday qilib ta lim va tarbiyaning maqsad va vazifalari
‘ ’
13

to laligicha amalga oshiriladi. Bu jarayonlarni ilmiy uslub jihatdan yetakchi‘
darajada ta minlash, milliy musiqa ta lim mazmunini anglash kabi muhim
’ ’
tadbirlar, shubxasiz musiqa tarbiya samaradorligini oshirishishga imkon beradi.Bu
esa musiqani maktab hayotida o quvchilar qalbida keng o rin egallashi va
‘ ‘
ularning ma naviyatlarini shakllantirishga samarali ta sir ko rsatadi.
’ ’ ‘
Bolalar dunyosi beg ubor olam, eng tinik tuyg ular, shirin umidlar
‘ ‘
qanotli orzular baxtiyor bolalikka, tinch yurt farzandlariga yarashadi. Bolalar
qalbi tabiiy ravishda ezgulikka intilib, kattalardan mehr muruvvat kutib
–
yashaydi. Ularning ongi esa doimo biror yangilikni bilishga bu murakkab
olam sirlarini tezrok egallashga harakat qiladi. Odatda bolalar atrofda
bo layotgan voqea - hodisalarga juda qiziquvchanlik bilan qaraydi va turli
‘
bilim va fikrlarni osonlik bilan qabul qilib ulardan chuqur ta sirlanadi.
’
YA ni inson bolalik chog idanoq kamolotga intilib yashaydi. Komil
’ ‘
insonni yaratish ma naviy sog lom avlodni tarbiyalash azal - azaldan
’ ‘
xalqimizning eng ezgu orzusi bo lib kelgan. Buyuk ajdodlarimiz Abu Ali
‘
Ibn Sino, Abu Nasr Farobiy va Alisher Navoiy kabi alloma mutafakkirlarimiz
ijodida ham barkamol inson haqidagi yuksak g oyalar o z ifodasini topgan.
‘ ‘
O zbekiston mustaqillikka erishgan dastlabki kunlardan boshlab, davlatimiz
‘
rahbari va xukumatimiz tomonidan yosh avlod tarbiyasiga juda katta e tibor
’
berib kelinmoqda va bu yo nalishda bir qancha qarorlar qabul qilinib, turli
‘
tadbirlar amalga oshirilyapti. Biz kelajagi buyuk davlat yaratish uchun kurashar
ekanmiz avvalo, ana shu kelajakda yashaydigan va biz boshlagan ishni yanada
rivojlantirib takomillashtirishi zarur bo lgan farzandlarimiz tarbiyasiga katta
‘
e tibor qaratishimiz lozim. Hozirgi davrda jahonda yuz berayotgan voqealar
’
va siyosiy - ijtimoiy vaziyatdan kelib chiqqan holda xukumatimiz rahbariyati
avvalo pedagoglar va madaniy - ma rifiy soha mutaxassislari oldiga yangi -
’
yangi, zamonaviy vazifalarni quyadi. Yoshlarga hozirgi siyosiy vaziyatni
tushuntirish, ularning yosh ongini zaharlashga urinayotgan turli ma naviy-
’
mafkuraviy hurujlardan ularni o z vaqtida ogoh etib, himoya qilish eng
‘
dolzarb vazifalarimizdan biri bo lib turibdi. Bu ishni birov ataylab
‘
14

tarqatayotgan o ta xatarli yuqumli kasallikning oldini olish uchun‘
qilinayotgan shifokorlarning emlashiga o xshatish mumkin. Afsuski o ta
‘ ‘
xafli bu «Yuqumli kasallik», har xil zararli g oya va mafkuralar ko rinishida
‘ ‘
turli yullar bilan yurtimizga kirib kelib, eng avval ko ngli ochik,
‘
ishonuvchan, soddadil yoshlarimiz, farzandlarimiz ongi va qalbini zahar
layapti. Biroq, toki dunyoda taraqqiyotga, ma naviyatga, adolatga intilish bor
’
ekan jamiyatda ilg or bunyodkorlik g oyalari tug ulaveradi. Bugungi kunda
‘ ‘ ‘
biz shunday g oya xalqni farovon turmush, yorkin kelajak, buyuk boshlovchi
‘
milliy istiqlol mafkurasi g oyalarini mavjud va bu g oyalar yanada
‘ ‘
takomillashib xalqimizni buyuk kelajak sari boshlab boradi. Bizning
fikrimizga maktab o quvchilari ongiga milliy istiqlol mafkurasi g oyalarini
‘ ‘
singdirishda boshqa fanlar bilan bir qatorda musiqa madaniyati fanining
imkoniyatlari ham juda kengdir. Bu vazifani talab darajasida amalga
oshirish albatta ushbu fandan dars beradigan o qituvchining siyosiy ongi
‘
va bilimiga hamda uning psixologik mahoratiga bog liq. Demak hozirgi
‘
davr musiqa madaniyati fani o qituvchisi nafaqat professional ijrochi yetuk
‘
nazariyotchi bo lishi balki siyosiy va pedagogik jixatdan ham ilg or
‘ ‘
mutaxassis bo lishi talab etiladi. Ma lumki musiqa va qo shiq, musiqiy
‘ ’ ‘
oxanglar kishilar ongiga, kayfiyatiga va tarbiyasiga juda kuchli ta sir etadi.
’
Ma lum bir kuy yoki qo shiqlar kishilarga turli kayfiyatlar va tushunchalar
’ ‘
hosil qilib, hatto ularning dunyoqarashlarining shakllanishida ham muhim
ahamiyat kasb etishi mumkin. Buni bilgan ajdodlarimiz ham qadim qadimdan
–
yoshlar tarbiyasiga musiqaning imkoniyatlaridan keng foydalanib kelishgan.
Xalqimizning o ziga xos turmush tarzi, tafakkuri va dunyoqarashi, hayotga
‘
va voqelikka munosabatini ifodalovchi xalq og zaki musiqiy ijodi
‘
namunalari, «Alpomish» dostoni va «Shashmaqom» kabi san at durdonalari
’
milliy madaniyatimiz va ma naviyatimizning shakllanishiga salmoqli hissa
’
qo shib kelyapti. Shu o rinda biz milliy madaniyat deganda faqat
‘ ‘
kishilarning tashqi ko rinishi va yurish - turishini emas, balki ularning
‘
haqiatgo y ichki madaniyatini, qalb go zalligini nazarda tutayapmiz, ya ni
‘ ‘ ’
15

musiqa kishilarning avvalo qalbiga ta sir qilib, uni poklashga xizmat qiladi.’
Bu xalqimizning milliy odatlarida, ota- onaga, o zidan kattalarga hurmat,
‘
o zaro samimiyat va mehribonlik kamtarlik, bag rikenglik, muxtojlarga
‘ ‘
shavqat kabi ezgu ishlarida yaqqol ko zga tashlanadi .Yuksak milliy
‘
madaniyat va ma naviyatni rivojlantirish hamda turmush farovonligini
’
ta minlash uchun birinchi navbatda yurtimizda kafolatlangan tinchlik,
’
siyosiy iqtisodiy barqarorlik mavjud bo lishi bunga erishishning eng asosiy
‘
yo llaridan biri xalqni, avvalo yosh avlodni milliy istiqlol mafkurasi
‘
g oyalari bilan qurollantirishdir, chunki, jahonni mafkuraviy jihatdan bo lib
‘ ‘
olish uchun tinimsiz kurash olib borilayotgan vaziyatda faqat kuchli milliy
mafkurasini jamiyatni turli xavf - xatardan muxofaza qila oladi. Kadrlar
tayyorlash milliy dasturi asosida o quvchi - talabalar ongida milliy g oya
‘ ‘
va milliy istiqlol mafkurasi tushunchalarini shakllantirish ishlari, xususan,
o rta ta lim maktablarida ham keng qo yilgan. Jumladan, haftada bir
‘ ’ ‘
marta bo ladigan milliy ma naviyat darslari tashkil etilgani, har kuni
‘ ’
birinchi darslarning O zbekiston Respublikasi Davlat Madxiyasini kuylash
‘
bilan boshlanishi, turli mavzudagi tarbiyaviy soatlar, maktab ma muriyati va
’
o qituvchilari tomonidan uyushtirilayotgan turli tadbir va anjumanlar,
‘
uchrashuv suhbatlar bunga misol bo la oladi. Navoiy shaxridagi o rta
‘ ‘
umumta lim maktablarida ham bu sohada ko plab ibratli ishlar amalga
’ ‘
oshirilyapti. Jumladan, turli ilmiy- amaliy semenarlarda tajribali murabbiy -
o qituvchilar bolalarning yoshiga mos ravishda ularning ongiga milliy
‘
istiqlol mafkurasi g oyalarini singdirishning differensial pedagogik -
‘
psixologik dasturini yaratish bo yicha o z mulohazalarini bildiruvchi
‘ ‘
ma ruzalar bilan chiqishmoqda. Bu o z navbatida pedagog kadrlarning
’ ‘
mafkura borasidagi bilimlarini chuqurlashtirish ishlariga ham ijobiy ta sir
’
ko rsatyapti O zbekiston Respublikasining «Ta lim to g risida» gi
‘ ‘ ’ ‘ ‘
qonuni «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» talablari asosida ta lim tizimida
’
ro y berayotgan o zgarishlar umumiy o rta ta lim maktablaridagi barcha
‘ ‘ ‘ ’
o quv fanlari qatorida musiqa madaniyati fanining o qitilishi bo yicha
‘ ‘ ‘
16

ham mutaxassislar oldiga yangi - yangi zamonaviy dolzarb vazifalarni
qo ymoqda, musiqa madaniyati fani birinchi navbatda o quvchilarning‘ ‘
ma naviy ahloqiy madaniyatini shakllantirishga ularda milliy g urur va
’ ‘
vatanparvarlik nafosat va badiiy didni o stirishga xizmat qilib, pirovardida
‘
ularni haqiqatgo y komil inson qilib tarbiyalashga o z hissasini qo shadi.
‘ ‘ ‘
Shunday ekan yuqorida aytib o tilgan vazifalardan kelib chiqqan holda
‘
shuni aytish mumkinki musiqa madaniyati fani bugungi kunda o quvchilarga
‘
musiqiy bilim berish qo shiq kuylashni o rgatish va ularni estetik
‘ ‘
jihatdan tarbiyalash bilan chegaralanib qolmasligi kerak. Hozirgi kunda
barcha fan o qituvchilari pedagog - tarbiyachi kadrlar oldida dolzarb
‘
bo lib turgan eng muhim vazifa yoshlar ongiga milliy istiqlol mafkurasi
‘
g oyalarini singdirishda musiqa madaniyati fanining ham imkoniyatlari
‘
juda boy va rang barangdir. O zbekiston Respublikasi Xalq ta limi
– ‘ ’
vazirligi tomonidan ishlab chikilgan «O rta ta limning davlat ta lim
‘ ’ ’
standartlariga muvofiq musiqa madaniyati fani to rtta tarkibiy qismdan
‘
iborat».
1. Musiqa tinglash
2. Jamoa bo lib kuylash
‘
3. Musiqa savodi
4. Musiqa ijodkorligi
Albatta har bir darsda bu tarkibiy qismlar bir biri bilan bog langan
‘
ravishda o tiladi va ular har darsda turli variantlarda o rin almashib kelishi
‘ ‘
mumkin. Darsning maqsadi esa o z navbatida beshta yo nalishni o z ichiga
‘ ‘ ‘
oladi.
1.Tarbiyaviy maqsad
2.Ilmiy maqsad
3.Bilimlarni rivojlantiruvchi maqsad
4.Kasbga yo naltiruvchi maqsad
‘
5.Milliy mafkura g oyalarini singdirish maqsadi.
‘
17

Bu maqsadlar ham albatta bir biri bilan bog langan holda amalga– ‘
oshiriladi. Dars mavzusi maqsadlardan kelib chiqqan holda o qituvchi har
‘
bir jarayonida o quvchilar ongiga milliy istiqlol mafkurasi g oyalarini
‘ ‘
muntazam ravishda singdirib borishi lozim. Lozim buni amalga oshirish
uchun o qituvchi o zining keng dunyo qarashi pedagogik psixologik
‘ ‘ –
bilimi notiqlik qobiliyati va kasbiy mahoratidan unumli foydalangan holda
har bir darsga ijodiy yondoshish zarur bo ladi. Bu esa o qituvchidan
‘ ‘
hozirgi davrda dunyoda sodir bo layotgan voqealar, ichki va tashqi siyosat
‘
siyosiy ijtimoiy vaziyatni tinmay o rganib, tahlil qilib, turishni va bu
‘
bilimlarni darsda o quvchilarni yoshiga mos ravishda tushuntira olishi talab
‘
qilinadi. Hozirgi kunda ko plab bastakorlarimiz va shoirlarimiz tomonidan
‘
zamon bilan ham nafas bo lgan vatanparvarlik ruhidagi muhim tarbiyaviy
‘
estetik ahamiyatga ega bo lgan qo shiqlar yaratilyapti va bu jarayon
‘ ‘
hukumatimiz tomonidan munosib rag batlantirilayapti. Musiqa madaniyati
‘
fanining boshqa aniq fanlardan farqli tomoni shundaki u doimo zamon
bilan hatto faollar an anaviy bayram va milliy qadriyatlarimiz bilan
’
hamohang holda olib borishni o qituvchidan o zluksiz ijodiy faoliyatni
‘ ‘
talab etadi. O qituvchi har bir darsda o quvchilarga «Endi esa milliy
‘ ‘
istiqlol mafkurasi haqatda gaplashamiz» - deb 5-6 minut ma ro za o qishi
’ ‘ ‘
kerak emas, aksincha u har bir dars mavzusidan albatta ijodiy foydalanib,
dars mavzusining mazmunidan kelib chiqqan holda asta sekinlik bilan
milliy istiqlol gaplarini o quvchilarga singdirib borishi maqsadga muvofiq
‘
deb uylaymiz. Aks holda doim bir xilda takrorlanadigan gaplar
o quvchilarni zeriktirib quyishi va bu butunlay kutilmagan natijani berishi
‘
mumkin. Ma lumki milliy istiqlol mafkurasi o z mohiyati mazmuniga
’ ‘
ko ra barcha sohaga tegishli siyosiy ijtimoiy, iqtisodiy ma naviy
‘ ’ –
ma rifiy, tarbiyaviy milliy va boshqa g oyalarni o z ichiga qamrab oladi.
’ ‘ ‘
Bu borada o qituvchi uchun dars jarayonida ijodiy faoliyatlar uchun keng
‘
imkoniyatlar mavjud.
18

Mutaxassislar aytadigan bo lsa yurtboshimiz I. A. Karimov aytadi‘
milliy istiqlol g oyasi bugungi kunda tez sur atlar bilan o zgarayotgan
‘ ’ ‘
tashqi dunyoda o zligimizni qanday buyuk ajdodlar merosiga, necha ming
‘
yillik tarix betakror madaniyat va qadriyatlarga ega ekanligimizni his etib,
yashashga bu boyligimizni asrab avaylab demokratik qadriyatlar butun
jahon taraqqiyoti bilan oziqlantirib yangi o sib, kelayotgan avlodga
‘
yetkazishga xizmat qilmog i zarur.
‘
Shunday ekan biz pedagoglar bilan bugungi kunda har qancha ishlasa
arziydigan keng ijodiy faoliyat maydoni ya ni barcha fuqarolar qatorida
’
vatanimizning buyuk kelajagi uchun faxr bilan mehnat qilishi imkoniyati
borligidan minnatdormiz.
I.2. Musiqa o`qituvchisiga qo`yilgan pedagogik talablari.
Prezident imiz I.A.Karimov o zining Yuksak ma naviyat-yengilmas
‘ “ ’
kuch asarida insonda yuksak ma naviyatning shakllanishi maktabgacha yoshda-
” ’
oila va umumta lim maktabalari amalga oshirish va bunda musiqa san ati katta
’ ’
ahamiyat kasb etishini alohida ta kidlab ko rsatgan. Chunki, musiqa bolalarning
’ ‘
ruhiyatiga va hissiyotiga kuchli ta sir ko rsatish vositasida ularni quvontiradi,
’ ‘
yaxshilikka va go zalikka yetaklaydi, nafosat olamiga olib kiradi. Shunday
‘
ekan, musiqa madaniyat darslarida bolalar qiziqishining yanada kuchayib borishi
musiqa rahbari oldiga katta vazifalarni qo yadi. Negaki, musiqa o qituvchilari
‘ ‘
tomonidan tashkil etilgan musiqiy mashg ulotlar bolalarni barkamol inson
‘
bo lib yetishishlariga ijobiy ta sir ko rsatadi.
‘ ’ ‘
O z navbatida musiqa o qituvchilari bolalarni sevishi, o z kasbiga oid
‘ ‘ ‘
fanlardan puxta bilimga ega bo lishi, yuksak madaniyatli, keng dunyoqarashga
‘
ega inson bo lmog i lozim. Uning musiqa mashg ulotlariga ijodiy yondoshib
‘ ‘ ‘
zamon bilan hamnafas qadam tashlashi zamonaviy texnika vositalardan, pedagogik
va axborot texnologiyalaridan samarali foydalana olishi muhim ahamiyatga ega.
Zero har bir bolalada musiqa madaniyatini shakllantirish va rivojlantirishda musiqa
19

mashg ulotlarining imkoniyati kengroq bo ladi. Pedagogik va axborot‘ ‘
texnologiyalari yordamida umumta lim maktablarida musiqa madaniyati
’
darslarini tashkil etish orqali bolalarning badiiy idroki rivojlanadi.
Musiqa o qituvchi pedagogik va axborot texnologiyalardan foydalanib
‘
o tishi orqali qo yidagi vazifalar amalga oshirishi mumkin:
‘ ‘
-bolalarda musiqa asari nomi, bastakori, shoirlari haqidagi ma lumotlarni
’
asar mazmunini tinglash va ko rish orqali ochib berish;
‘
-bolalarda asarlarni aqliy va emotsional idrok qilish qobiliyatini rivojlantirish;
-bolalarni yosh xususiyatlariga mos musiqa namunalari bilan tanishtirish;
-kuylagan asar janrini taqqoslash orqali aniqlash hamda asar xarakteriga mos
musiqiy ritmik xarakatlar bajarish, rasmlar chizish, hikoyalar tuzish;
- bolalarda musiqa asarlarida tasvirlangan badiiylikni his qilish qobilyatini
rivojlantirish;
-qo shiqlar matnini yod olishni osonlashtirish hamda badiiy yuksakligi va
‘
so zlarining bolalar lug at boyligiga mosligini o rganish;
‘ ‘ ‘
-bolalarda o zbek milliy cholg ulariga bo lgan qiziqishni o stirish;
‘ ‘ ‘ ‘
- bolalarda raqs san atiga bo lgan qiziqishini o stirish;
’ ‘ ‘
- bolalarda musiqa ohangini his qilish qobiliyatini shakllantirish;
- bolalarda kuylash va tinglash qobilyatini rivojlantirish;
- bolalarda musiqani idrok etish madaniyatini tarbiyalash;
Shuni alohida ta kidlash lozimki, musiqa darslarida axborot
’
texnologiyalardan foydalanish, dastalab uning loyihalarini ishlab chiqish va ilmiy
tajribada sinovdan o tkazish ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqishni taqozo
‘
etadi. Darslarni olib borishning mavdjud usullarini pedagogika texnologiyalar
asosida tashkil etishda mashg ulotlarni olib borishga kirishgandayoq pedagogik
‘
jarayoning natijasini kafolatlaydigan qilib loyihalash va amalga oshirish yo li
‘
bilangina bajarish mumkin.
Musiqa madaniyati darslarida pedagogik texnologiyalar usulini
qo llashning o ziga xos xususiyati shundaki, bunday mashg ulotning
‘ ‘ ‘
rejalashtirilgan ta limiy maqsadiga erishish kafolatlanadi.
’
20

Umumta lim maktabalarida har bir musiqa darsining o ziga xos murakkab’ ‘
texnologiyasi bor. Buning uchun musiqa o qituvchi har bir darsni undagi faoliyat
‘
turlarini yaxlit holda ko ra olish kerak. Uni tasavvur eta olish uchun o tilajak
‘ ‘
mashg ulotni oldindan loyihalashtirish zarur. Bunda mashg ulot rahbariga
‘ ‘
bo lajak mashg ulotning texnologik xaritasini tuzish katta yordam beradi.
‘ ‘
Darsning texnologik xaritasi har bir mashg ulotning xususiyati mashg ulot
‘ ‘
rahbari va bolalarning qobiliyati, qiziqishi, imkoniyati va ehtiyojlaridan kelib
chiqib tuziladi. Buning uchun mashg ulot rahbari pedagogika, psixologiya,
‘
musiqa tarbiyasi metodikasi, pedagogik va axborot texnologiyalardan yaxshi
xabardor bo lishi hamda ko plab metod va interaktiv usullarni yaxshi bilishi
‘ ‘
kerak. Har bir musiqa darsning qiziqarli rang-barang, noan anaviy bo lishiga
’ ‘
avvaldan puxta uylab tuzilgan darsning loyihalashtirilgan texnologik xaritasiga
tayanib erishiladi.
Musiqa o qituvchisi darsning texnologik xaritasini tuzishda qo yidagilarga
‘ ‘
amal qilish kerak:
21 Darsning mazmuni
Darsdan kutilayotgan
natijalarDarsning maqsadi
va vazifalari
Darsni amalga
oshirish
texnologiyasiDarslar yuzasidan
kelgusi rejalar

O qituvchining rahbarining qanday shaklda texnologik xarita tuzishi‘
uning tajribasiga, mashg ulotda ta lim-tarbiyaviy maqsadlarni to g ri
‘ ’ ‘ ‘
belgilay olishiga, har bir darsga ijodiy yondoshishiga ham bog liq.
‘
Bolalarni musiqiy o quvini ijodiy rivojlantirishda ayniqsaqo shiq kuylash
‘ ‘
ishlarining ahamiyati katta.
Bunda, o quvchilarni kuylashga qiziqtira olish ko p jihatdan
‘ ‘
o rganadigan harbir mashq yoki qo shiqni, o qituvchi tomonidan chiroyli qilib
‘ ‘ ‘
kuylab berishga bog liq. Chunki, yosh, bolalar bilan olib boriladigan vokal-xor
‘
ishini ko pgincha o qituvchi ovoziga taqlid qilib kuylashga asoslanadi. Shuning
‘ ‘
uchun o qituvchi yoqimli ovozi ustida muntazam ish olib borishni kerak.
‘
Vokal-xor ishlarini amalga oshirishda o qituvchi ovoz-sozlash, qo shiq
‘ ‘
o rgatish jarayonida o quvchilarning primar tovushlarini kuylash uchun qo lay
‘ ‘ ‘
(sol-lya) ishchi diapozoni (misi), ovoz diapozonini (re-si) aniq bilishi lozim.
Musiqa madaniyati darslarida qo shiq o zgatish bir necha bosqich
‘ ‘
jarayonida amalga oshiriladi:
1.Bolalar diqqatini qo shiqqa jalb qilish.
‘
2. Qo shiq haqida o qituvchining kirish so zi (qo shiq mualliflari, ayrim
‘ ‘ ‘ ‘
tarixiy xususiyatlari, hayotiy ahamiyati, xarakteri, qo shiq ijrosi.)
‘
3. Qo shiqni taxlil qilishni (musiqa ifoda vositalari, ladi, xarakteri
‘
mazmunini uhbat yo li bilan belgash.)
‘
4. Qo shiqni musiqiy jumlalarga bo lib o rgatish (to g ri nafas olib,
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
jumlani oxirigacha tejab yetkazish, ijrochilik sifatlari ustida ishlash.)
5. Qo shiqni badiiy ijrosiga erishish (qo shiq haqidagi bolalar taasurotlari
‘ ‘
yuzasidanqisqa suhbat o tkazig ya ni umulashtirish).
‘ ’
Yuqoridagi bayon, etilgan qo shiq o rgatish bosqichlarini, qo shiq
‘ ‘ ‘
mazmuni, mavzusiga qarab, istagan bosqqichdan boshlash mumkin. Asosiy
maqsad o quvchilarni, qo shiqqa ko proq qiziqtira olish ularda mustaqil
‘ ‘ ‘
fikrlash qobilyatini rivojlantirish. O quvchilarga qo shiq o rgatish metodalari
‘ ‘ ‘
esa qo yidagilardan iborat.
‘
22

Oldinga o tib ketish va orqaga qaytish metodi. Qo shiqni oldingi darslarda“ ” ‘ ‘
bolalarga eshittirib o rganishga tayyorlab boriladi, so ngra ma lum vaqt
‘ ‘ ’
o tkazib qo shiq o rgatiladi. Bu vaqt-vaqt bilan qo llanib boriladi.
‘ ‘ ‘ ‘
Og zaki metodalar.
‘
Hikoya, suhbat orqali o quvchilarni qo shiq kuylashga qiziqtirish.
‘ ‘
Ko rgazmali metod.
‘
Qo shiqni ifodali qilib ijro etish rasmlar, grafik chiziqlar, plakatlar, texnika
‘
vositalaridan foydalanish.
Amaliy metod.
Vokal xor malakalarini shakllantirish, musiqa ifoda vositalaridan ongli
ravishda, taxlil qilish uchun qo llaniladi.
‘
O yin metodi.
‘
Qo shiqni o quvchilar xotirasida uzoq saqlanib qolish, rimni xis etish
‘ ‘
uchun, qadam tashlash, chapak chalish turli raqs xarakatlari, o yinlar bajarilib,
‘
olingan bilim va malaklar mustahkamlanadi.
O zbekistondagi pedagog, olimlar ham o z tadqiqotlari davomilda
‘ ‘
zamonaviy dars muammolariga e tiborlarini qaratib, zamonaviy dars, eng
’ “
avvolo, o quvchi shaxsining ta lim olishehtiyojlarni mustaqil tarzda qondirishga
‘ ’
o rgatuvchi usullar majmui deb ko rsatishadi.(O. Mo minov).
‘ ” ‘ ‘
Mazkur fikrlar darsdagi asosiy e tiborini o qituvchi faoliyatidan
’ ‘
o quvchilar faoliyatiga (ularning ta lim olish jarayoniga) ko chirish lozimligini
‘ ’ ‘
ko rsatib turibdi.o quvchi darsda o zi so rab o zi gapirib beruvchi
‘ ‘ ‘ “ ‘ ” ‘ “ ”
bulib qolmasligi kerak, balki o quvchilarga yangi bilimlarni o zlashtirishda
‘ ‘
yaqindan turib ko maklashuvi lozim. O qituvchi bilim olish yo lini
‘ ‘ ‘
o quvchiga ko rsatibgina qolmasdan, balki unga erishishda o quvchiga hamkor
‘ ‘ ‘
bo lishizarur.
‘
Zamonaviy darsga qo yiladigan talabalarni shartli ravishda 4 ga ajratish
‘
mumkin:
— Tarbiyaviy talablar.
— Psixologiya talablar.
23

— Gigiyenik talablar.
— Didaktik talablar.
Bu talablar o zaro bog liqdir. Biz bu guruhlarga qisqa ta rif berib o tish‘ ‘ ’ ‘
lozim deb hisoblaymiz.
Darsga qo yiladigan tarbiyaviy talablar. Musiqa san ati madaniy
‘ ’
hayotimizda keng o rin tutgan inson shaxsiyatining rivojlanishida muhim
‘
ahamiyat kasb etadigan san atdir. Inson musiqa bilan ona allasi orqali tanishib
’
umrbod musiqadan zavq olib madad topadi. Musiqa tarbiyasi nafosat
tarbiyasining asosiy qiralaridan biri bo lib atrofdagi go zal narsalarni to g ri
‘ ‘ ‘ ‘
idrok etishda qadirlashga o rgatadi, inson yuksak did bilan qurolantiradi va
‘
ma naviy dunyoqarashini shakllantiradi.Musiqani idrok etish psixologik jarayon
’
bo lib undan ma naviy oziqa olish uchun inson go zallikni his eta oladigan sof
‘ ’ ‘
qalb egasi, o z kasbiga Vataniga mehr qo ygan yuksak madaniyatli shaxs
‘ ‘
bo lmog i kerak. .
‘ ‘
Darsga qo yiladigan psixolgik talablar. O quvchilarning (shaxsiy-ruhiy)
‘ ‘
individual-psixologik xususiyatlarini bilgan holda ularga xotira, ongli idrok etishni,
mustahkam irodani, tasavvur qila olishni,mavhum hodisalarni fikrlay olishni,
davlat ta lim standartlari qo ygantalabalarni uni yoshiga mosligini hisobga
’ ‘
olishdan iboratdir.
Ma lumki, bugungi kun ta limi oldida qo yilgan zamonaviy talablardan
’ ’ ‘
yana biri musiqa o qituvchilarining kasbiy mahorat, psixologik bimdonligi
‘
savodxonligini va madaniyati o zliksiz oshirib borishdan iboratdir. Musiqa
‘
madaniyati darslarida o quvchilarning musiqiy faoliyatlarini tashkil etishda ya ni
‘ ’
jamoa bo lib kuylashi, musiqa tinglashi, bolalar cholg u asboblarida jo r
‘ ‘ ‘
bo lishi va musiqiy ritmik xarakatlar bajarishida asosan yoshiga xos
‘
xususiyatlarini hisobga olish, rag barlantirishning o ziga xos psixologik
‘ ‘
mexanizimidan foydalanish, idrok etish qobilyati, eshitish xotirasini mashq
qildirish, fikrlash va ijodiy yondovushini yo naltirish o qituvchining darsni
‘ ‘
psixologik talablarga asosan tashkil etishiga ko p jihatdan bog lidir.
‘ ‘
24

O qituvchining musiqa psixologiyasining o ziga xos xususiyatlariya va‘ ‘
qonuniyatlarini yaxshi bilmasligi yoki e tibor bermasligi uning o quv tarbiyaviy
’ ‘
jarayonini to g ri tashkil etishida, ma lum maqsadga yo naltirilgan shaxsni
‘ ‘ ’ ‘
shakllantirishda ijobiy natijalar bermaydi.
Musiqa madaniyati darslariga psixologik nuqtai nazar bilan qaraganda,
darsning asosiy vazifasi va qator maqsadlarini samarali amalga oshirish musiqa
o qituvchisidan jismoniy, ijodiy mehnat, astoydil kuch-quvvat, his-tuyg u va
‘ ‘
irodaviy zo r berishni talab etadi. Amalyot shuni ko rsatadiki, barcha musiqa
‘ ‘
o qituvchilari ham maktabda o quv-tarbiyaviy ishlarni, darslarning maqsad va
‘ ‘
vazifalarini bir xilda tushunmaydilar.
Aslida o qituvchi o z diqqatini o quvchi shaxsining qabul qilish
‘ ‘ ‘
xususiyatlariga, diqqati faolligiga, darsning didaktik tomoniga, o quvchining
‘
ma lumotlilik darajasiga qoniqish doirasiga, musiqa o qitishning usullarini va
’ ‘
optimal metodlarini tanlashga va boshqalarga jalb qilmog i muhimdir.
‘
Musiqa madaniyati darslarida o qituvchi o quvchilarning musiqiy
‘ ‘
madaniyatini shakllantirishda musiqa o qitishning asosiy tamoyillarini
‘
shakllantirishga, o quv materialini o rgatishda tizimli ravishda yondoshib har bir
‘ ‘
o quvchining xotirasi, fikrlashi, tasavvur qilishi, his qilishi va boshqa psixologik
‘
jarayonlari va xususiyatlarini rivojlantirishga xarakat qilmog i lozim. Yangi
‘
mavzuni o zrgatish va mustahkamlashda faqat qaytadan takrorlash emas, balki
‘
ijodiy fikr almashish psixologik yo naltirilgan bo lmog i lozim. Yangi bilim
‘ ‘ ‘
berishning asosiy qismi esa o quvchilarga tayyor ko rinishda emas mustaqil
‘ ‘
ijodiy izlanishlari jarayonida o zlashtirilishi zarur.
‘
Bizning ko zatishimizga ko ra, qarashimizcha o quvchilarning musiqiy
‘ ‘ ‘
madaniyatini shakllantirishda, faoliyatini ko chayishi o qishga ijodiy
‘ ‘
munosabatini shakllanishi, o quvchilarning o z-o zini boshqarish qobilyatini
‘ ‘ ‘
o sishi o qituvchining o z muhitini yaxshi bilib ish ko rishi hal qiluvchi rol
‘ ‘ ‘ ‘
uynaydi. Shuning uchun o qituvchi oldida turgan asosiy psixologik vazifalar
‘
o quvchilarga tabiiy ravishda o qishga ehtiyoj hosil qilish, ongli ravishda faol
‘ ‘
harakatni rivojlantirish, aqliy ehtiyojlarni shakllantirish, o z-o zini nazorat
‘ ‘
25

qilish, o z-o zini tahlil qilish va o z-o zini baholashni to g ri tashkil‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
etishdan iboratdir.
O qituvchining yuqori darajadagi psixologik savodi va madaniyati o quv
‘ ‘
tarbiyaviy ishlar jarayonida barcha turdagi psixolgik vazifalarni samarali amalga
oshirishga yordam beradi. Shuning uchun o quvchilar musiqiy madaniyatini
‘
shakllantirish barcha musiqiy faoliyatlar jarayonida o quvchilarni diqqatini
‘
to plash, ularning ham aqliy ham hissiy idrok etishini tashkil etish, xotirasini
‘
ijodiy taffakurini rivojlantirish, ularning aqliy, irodaviy va boshqa xususiyatlarini
shaklalantirish kabi psixologik jarayonlardan samarali foydalanishga bevosita
bog liqdir.
‘
O quvchi yoshlarning musiqiy madaniyatini shakllantirishda ko zlangan
‘ ‘
maqsadga erishish uchun ularning ijodiy faolligini oshirish, bilim o rganishi,
‘
o zlashtirishi, intilib-izlanishi va oqibatda musiqiy didi hamda musiqiy
‘
ehtiyojini ham o stirib tarbiyalab borishida o qituvchining psixologik savodi va
‘ ‘
madaniyati muhim ahamiyat kasb etadi.
Mamlakatimizga barkamol avlodni tarbiyalashning muhim tarkibiy qismi
bo lgan nafosat tarbiyasini amalga oshirishda davlat va jamiyat tomonidan
‘
qo yilgan katta ma sulyatni bajarish musiqa o qituvchisidan o quvchilarning
‘ ’ ‘ ‘
psixologik xususiyatlarnii yaxshi bilishni talab etadi.
Shu boiz o quvchilarda inson manaviyatining tarkbiy qismi bo lgan
‘ ‘
musiqa madaniyatini shakllantirish musiqa tarbiyasining bosh maqsadi
hisoblanadi. Bu maqsadni amalga oshirish musiqa o qituvchisining kasbiy
‘
mahorati va ahloqiy qiyofasiga hamda o quvchilarning psixologik xususiyatlarini
‘
bilish darajasiga bevosita bog liqdir.
‘
Musiqa madaniyati fani o qituvchisi har bir sinf o quvchilarining yosh
‘ ‘
psixologik xususiyatlarini shuningdek sinfdagi har bir o quvchining o ziga xos
‘ ‘
psixologik xususiyatlarini barcha musiqiy faoliyatlarini bajarish jarayonida tahlil
qilishi va umumlashtirish asosida belgilashi lozim.
Ma lumki umumta lim maktablarining 1-7 sinflarida musiqa madaniyati
’ ’
darslari o tiladi. O quvchilarning darslarga faol qiziqtirish musiqiy qobilyatlarni
‘ ‘
26

rivojlantirish musiqani idrok etish va musiqa savodiga o rgatib borish asosiy‘
vazifa hisoblanadi. Musiqa o qituvchisi bu vazifani amalga oshirishda har bir sinf
‘
o quvchilarning psixologik xususiyatlari haqida bilimga ega bo lishi maqsadga
‘ ‘
muvofiqdir.
1-sinf o quvchilarining ma lum darajada xotirasi yaxshi rivojlanmagan,
‘ ’
diqqat e tiborini noturg un bo ladi. O qituvchi o quvchilarning hayotiy
’ ‘ ‘ ‘ ‘
tajribalari, tasavvurlariga asoslanib musiqa zamirida ma lum his-tuyg u, fikr aks
’ ‘
etishi haqida tushuntirishi lozim. 2-sinf o quvchilarining ham diqqati turg unligi
‘ ‘
yaxshi shakllanmagan bo ladi. Musiqa idroki yaxshi rivojlantirishda esa o yin
‘ ‘
metodidan foydalanish ijobiy natijalar beradi. 3-sinf o quvchilarining diqqat
‘
e tibori turg un, xotirasi rivojlanganligi sababli davrs ijodiy yondoshish har bir
’ ‘
musiqiy faoliyatni mavzuga bog lab tushuntirish muhimdir. 5-sinfda esa
‘
o quvchilar psixologik jihatdan ancha o zgargan diqqat e tibori ancha
‘ ‘ ’
turg unlashgan idrok etgan asarlari haqida fikr yuritadigan bo ladi. 6-sinfga
‘ ‘
kelib o quvchilarda o spirinlik davri boshlanadi. 7-sinfda esa o spirinlik davri
‘ ‘ ‘
ko chayadi. Bu davrlarda o quvchi organizimiga faol fiziologik o zgarishlar
‘ ‘ ‘
paydo bo ladi, ya ni mu tatsiya davri boshlanadi. Dars davomida
‘ ’ ’
o quvchilarning diqqat e tibori tarqaladi shuning uchun ular bilan jiddiy
‘ ’
munosabatda bo lish, do stona suhbatlashish har bir o quvchi faoliyatidagi
‘ ‘ ‘
psixologik jarayonlarni o rganishni talab etadi. Chunki bu yoshda o quvchilar
‘ ‘
kattalar munosabatiga jiddiy e tibor beradi va ular bilan munosabatda bo lishni
’ ‘
istaydilar. Ularning intizomida o zgarishlar bo ladi, istagi va qobilyatlari
‘ ‘
o rtasida tafavvutlar sodir bo lib turadi. Ularning mustaqil fikr yuritish va ijodiy
‘ ‘
xususiyatlardan foydalanib musiqa san atiga doir vazifalarni topshirish mumkin.
’
Bularning hammasi musiqa o quvchilardan yuqori darajada psixologik bilimni
‘
talab etadi.
Shuni alohida ta kidlash kerakki o quvchilarning musiqiy madaniyatini
’ ‘
tarkib toptirish bolalarning psixologik xususityalarini o rganish asosida
‘
musiqani idrok etishi, undan ma naviy oziqa olishi bolalar yosh xususyatlariga
’
27

mos holda ahloqiy tarbiyaviy maqsadda tizimli ravishda tashkil qilinsa amalyotda
samarali natijalar beradi.
Tarbiyaviy talablar o quvchilarning mustaqil fikr yuritishini, eng yaxshi‘
axloqiy sifatlarni, olgan bilimini hayot bilan bog lay olishini, vatanni, uning
‘
tarixi, madaniyati, urf-odatlarini, engasosiysi, insonni hurmat qilishni, ilmiy
dunyoqarashni estetik didni, kasb-hunarga qiziqishini, iqtisodiy,huquqiy, ekologik
madaniyatni shakllantirishni o z oldiga maqsad qilib qo yishi kerak.
‘ ‘
Darsga qo yiladigan gigenik talablar.
‘ Sinfdagi havo harorati,
yorug lik miqdori, uning tozaligi estetik did bilan jihozlanishi, o quvchilarga
‘ ‘
beriladigan topshiriqlarning ular yoshiga mosligini hisobga olish kabalarga rioya
qilish shart.
Zamonaviy darsga qo yiladigan didakti
‘ k talablar.
 Darsning ta limiy-tarbiyaviy maqsadini aniq belgilash.
’
 Dars mavzusini qiziqarli, ilmiy faktlar bilan boyitish.
 Dars mavzusining mohiyatini o quvchilarning o zimustaqil fikrlab,
‘ ‘
o zlashtiriga erishish.
‘
 Darsda barcha o quvchilarning faol ishtirokini ta minlash.
‘ ’
 O quv materialini o quvchilar tomonidan sodda tarzda qabul qilishga,
‘ ‘
hayot bilan chambarchas bog lashiga erishish.
‘
 Mavzu mazmuniga mos ta lim metodlarini tanlash. Bu metodlar asosan,
’
qisman izlanish darajasida bo lishi zarur.
‘
 Mavzu mazmuniga mos ta lim vositalarini tanlash va ulardan iko proq
’ ‘
o quvchilarning foydalanishiga (o rgatib borish) erishish.
‘ ‘
 O quchilarning bilim manbalari bilan mustaqil ishlashga o rgatib borish.
‘ ‘
 O quvchilarni dars mazmuniga mos ravishda milliy istiqlol mafkurasi, o z
‘ ‘
tarixi, tili, urf-odatlari hamda boy madaniyatimz bilan faxrlanishga o rgatish.
‘
 Dars mavzusini boshqa o quv fanlari bilan bog liqligini ta minlash.
‘ ‘ ’
O quvchilarda yaxlit ilmiy dunyoqarashni shakllantirish.
‘
 Dars mavzusini o lkashunoslik tamoyiliga asoslanib o rganish.
‘ ‘
28

 O quvchilarda dars mavzusiga mos ravishda iqtisodiy, xuquqiy, ekologik‘
madaniyatni shakllantirish.
 Darsda Davlat ta lim standartlariga qo yilgan talabalarni to liq
’ ‘ ‘
bajarishiga erishish.
 O quvchilar o zlashtirilgan bilim sifatini xolisona baholanishiga erishish.
‘ ‘
O`zbekiston umuta`lim maktablarida musiqa ta`lim tarbiyasini asosiy
maqsadi yoki avvaldan milliy musiqa merosimizga vorislik qila oladigan xamda
umumbashariy musiqiy qadriyatlarni idrok eta oladigan madaniyatli inson
darajasida voyaga yetkazishdan iborat . Jamiyatimizni yangilashning turli samarali
yo`llarini izlash davom etmoqda jamiyatimizning moddiy o`zgarishlar ,
dunyoqarashlar almashinuvi ta`lim tizimini islox qilish davrida mustaqil ish yurita
oladigan yangi tinglash o`qituvchini tarbiyalash jarayoni , ta`limning erkinligi va
uning individual ijodiy xarakatdan pedagogik mehnat bozorining yuzaga kelishi
ta`lim mazmuniga o`qituv va o`quvchi tafakkurida chuqur o`zgarishlar qilishni
taqazo etadi.
DTS va o`quv dasturi talabi asosida ta`lim mazmunini amalgam oshirishda
musiqa o`qituvchilarini qo`yilgan pedagogik talablarni quyidagicha belgilanadi.
1. Musiqa o`qituvchisining estetik madanyati
2.DTS va o`quv dasturi asosida bilim ko`nikma va malakalarni egallash.
3. Musiqa o`quvchisining axloqiy fazilatlari .
Musiqa o`qituvchisi o`quvchilar malakaviy dunyosini shakillantirishi ,
ularning musiqiy badiy va estetik madaniyati binosini barpo etishiga chaqirilgan.
Musiqa o`qituvchisi o`z kasbiga va bolalarga mexr qo`ygan madaniyatli
shaxs bo`lmog`I lozim. U pedagogika psixologiya , metodika , etika nazariyasi ,
milliy musiqaning qonuniyatlarini madaniy merosimizni qadriyatlarimizni xar
tamonlama o`rganib musiqa nazariyasini amaliy soxalaridan chuqur bilimga ega
bo`lmig`i lozim. Yangi dastur mazmunida dars o`tilish uchun o`qitish oldoga
qo`ygan barcha maqsad va vazifalarni amalgam oshirishga tinimsiz mexnat
qilmog`i lozim. Musiqa maktab paytida musiqa o`qituvchisining faoliyati
nihoyatda beqiyos .
29

II BOB. Musiqiy ta`limda dars turlari va pedagogik texnologiyalardan
foydalanish yo`llari
II.1 . Musiqa dars turlarida pedagogi k texnologiyalardan foydalanish
Musiqiy-nazariy bilimlarni o zlashtirish shakllari XX asrning 1970-yillarda‘
sobiq ittifoq, jumladan O zbekiston maktablarida musiqiy talimning quyidagi
‘
tizimi joriy etilgan edi. Unda dasturlar darslarining alohida, ammo bir-biri bilan
o zaro bog liq turlari ishlab chiqilgan:
‘ ‘
— mavzuga kirish darsi;
— mavzuni chuqurlashtirish darsi;
— mavzuni o zlashtirish darsi;
‘
— yakuniy dars-konsert.
Musiqa ta lim tizimining tahlillari va o zidagi ijobiy jihatlarini
’ ‘
umumlashtirish musiqa darslarining yangi turlarini ishlab chiqish imkonini berdi.
30

Zamonamiz taqazosi bilan musiqa darslari yanada qiziqarliroq bo lishi uchun‘
ularda yangi pedagogik texnologiyalarni qo llash yaxshi natija bermoqda. Darslar
‘
qiziqarliroq, jo shqin, ko tarinki ruhda o tishi uchun biz quydagi dars turlarini
‘ ‘ ‘
taklif etamiz:
Konsert darslar, viktorina darslar, intervyu darslar, konkurs darslar,
yo naltiruvchi darslar (illyustrativ material yordamida), «stol atrofida» darslari,
‘
o z-o zini anglash darslari, himoya darslari, rasmlar galereya darslari, quvnoqlar
‘ ‘
va zukkolar darsi, bahs-munozara darslari va hokazolar.
Bu darslarning har biri o z tuzilishi, vazifasi va metodik asosiga egadir.
‘
Boshlang ich sinflarda darslarni o yin tarzida olib borilsa, o quvchilarning
‘ ‘ ‘
faolligi oshib boradi va ular berilgan vazifalarni nisbatan oson bajaradilar.
Masalan, musiqiy cholg ular mavzusini o tganda, o quvchilarga turli xildagi
‘ ‘ ‘
musiqa cholg ulari surati solingan kartochkalar beriladi.
‘
O qituvchi magnitofon yordamida biror bir cholg uda ijro etilgan musiqani
‘ ‘
qo yadi. O quvchilar musiqiy asar qanday cholg uda ijro etilganligini
‘ ‘ ‘
qo llaridagi kartochkalar orqali qo rsatadilar. Eng faol qatnashgan o quvchilar
‘ ‘ ‘
baholanadilar va rag batlantiriladilar. Masalan, viktorina-dars, konsert- darslari
‘
o quvchilarning bilimlariga asoslangan holda o tiladi. Dars-sayohat video tasma
‘ ‘
yordamida tabiat qo yniga, shaharlarga musiqiy sayohatga asoslanadi.
‘
Hozirgi paytgacha keng qo llanilib kelingan dars turlaridan:
‘
1. Tashkiliy darslar.
2. Aralash darslar.
3. Dominantali (darsdagi biror faoliyat turi qo shiq kuylash, musiqa
– ‘
tinglash, musiqa savodi, musiqiy ijodkorlik boshqalaridan ustunroq bo ladi)
– ‘
darslar.
4. Kontrol-tekshiruvchi darslar.
5. Kompleks darslar.
6. Intervyu darslari.
7. Himoya darslari.
8. Yakunlovchi darslar.
31

Hozirgi kunda zamonamiz taqozosi bilan musiqiy ta lim tizimiga ham’
noan anaviy dars turlari kirib kelmoqda. Biz mavjud pedagogic texnologiyalar
’
asosida musiqa ta limida qo llanilishi mumkin bo lgan bir necha noan anaviy
’ ‘ ‘ ’
dars turlarini ishlab chiqdik. Endi har bir dars turiga izoh berib o tamiz.
‘
Konsert darslari o quvchilardagi bor musiqiy nazariy bilimlarni amalda
– ‘ –
qo llash, o zlari va boshqalarning bilimlariga baho berish, sahnada o zini
‘ ‘ ‘
tutishni o rganish, jamoa bo lib kuylash va yakkanavozlik malakalarini
‘ ‘
shakllantirish, bolalar musiqiy cholg ularida jo r bo lish, raqs elementlarini
‘ ‘ ‘
bajarish va hokazolarga keng imkoniyat yaratadi. Bunday darslarni asosan bir
chorak tugab, boshqasi boshlanganda uyushtirish maqsadga muvofiqdir. Chunki bu
dars turida o quvchilar chorak davomida o zlari o rgangan qo shiqlari asosida
‘ ‘ ‘ ‘
«konsert» o tkazadilar. Bunday darslar o quvchilar bilim darajasini aniqlashga
‘ ‘
va baholashga keng imkoniyat beradi. Dars avvaldan rejalashtiriladi. O quvchilar
‘
o zlari o rgangan qo shiqlarini tayyorlab keladilar. O qituvchi avvalgi darsida
‘ ‘ ‘ ‘
har bir o quvchiga vazifa belgilab bergan bo lishi kerak. Darslar hammaning
‘ ‘
birgalikda davlat madhiyasini kuylashlaridan boshlanadi. Bu darslar shunisi bilan
ahamiyatliki, o quvchilar o zlarining barcha ijodiy qobiliyatlarini, ijrochilik
‘ ‘
mahoratlarini ishga soladilar. Bunday darslar o quvchilarning musiqiy did va
‘
musiqiy dunyoqarashlarini shakllantirishga asos soladi. Shuningdek,
o quvchilarda sahnada o zlarini tuta olish, artistizm, jamoa bo lib kuylash,
‘ ‘ ‘
mustaqillik, tashabbuskorlik malakalari shakllanadi.
O qituvchi darsdan bir dars avval o quvchilarga qanday qo shiq
‘ ‘ ‘
kuylashlarini taqsimlab bersa, qaysi qo shiqdan keyin qaysinisi ijro etilishini
‘
taqsimlab bersa, darslar aniq bir tizimga asoslangan holda, tartibga rioya qilingan
holda uyushtiriladi. Bunday darslarda o qituvchi deyarli barcha o quvchilarni
‘ ‘
baholash imkoniyatiga ega bo ladi. «Konsert» darslariga qo shiqlarining
‘ ‘
mazmuniga mos holda kiyinib kelish
o quvchilarning qiziqishlarini yanada orttiradi va darsning samaradorligi ortadi.
‘
Konsert darslarda o quvchilar o zlarining bor bilim va iste dodlarini ishga
‘ ‘ ’
solishlariga imkon yaratilishi kerak. Masalan, kimdir yaxshi qo shiq kuylasa,
‘
32

kimdir raqsga tushishni o rniga qo yadi, kimdadir aktyorlik qobiliyati kuchli.‘ ‘
O qituvchi ziyrak bo lgan holda har bir o quvchining hohish-istaklarini,
‘ ‘ ‘
imkoniyatlarini hisobga olib konsert uyushtirishi zarur. Konsert darslarni biror bir
kompozitor yoki yozuvchining tavallud kuniga yoki ijodiga bag ishlab ham
‘
o tkazish mumkin. Bunda konsert darsda shu ijodkor yaratgan asarlar ijro etiladi
‘
hamda o qituvchi yoki o quvchilardan biror bir
‘ ‘
boshlovchi muallifning hayot va ijodi haqida so zlab beradi.
‘
Viktorina darslari asosan musiqa tinglash jarayonlarida o tkaziladi.
‘
O qituvchi biror texnik cholg u yordamida o quvchilarga musiqa qo yib
‘ ‘ ‘ ‘
beradi. O quvchilar o z navbatida bu musiqaning nomi, ijrochisi, kompozitorini
‘ ‘
topadilar. Bunday darslar «Kompozitor, ijrochi va tinglovchi» mavzusi o tilganda
‘
juda qo l keladi.
‘
Bunday darslarda o qituvchi o quvchilarni qatorlarga, ya ni jamoalarga
‘ ‘ ’
bo ladi. Har bir jamoaning faoligiga, to g ri berilgan javoblariga qarab bal
‘ ‘ ‘
berib boriladi. Viktorina darslari o quvchilarni nafaqat musiqa tinglash, balki
‘
qo shiq kuylash jarayonida ham qo llanilishi mumkin. Bunda o quvchilar
‘ ‘ ‘
musiqiy asarlarning yaratuvchilari-kompozitor, shoirlari va ijrochilari haqida ham
ma lum tushunchalarga ega bo lish kerakligini o rgatadi. Bunday darslarni har
’ ‘ ‘
bir mavzuga moslab o tish mumkin. Masalan, o qituvchi o quvchilarga qardosh
‘ ‘ ‘
xalqlar musiqalarini o rgatganda har xil millat va xalqlar musiqasini tinglab,
‘
ularni qaysi xalqqa, qaysi millatga mansubligini aniqlash o quvchilarning musiqiy
‘
idroklarini rivojlantiradi. Ular boshqa millat musiqalarini bir-biridan ajratishni
o rganadilar. Shuningdek ularning musiqiy dunyoqarashlari shakllana boradi.
‘
Viktorina darslari musiqiy did, musiqiy idrok va musiqiy dunyoqarashning
shakllanishiga asos soladi.
Bahs-munozara darslari musiqiy asarlarni chuqur tahlil qilish, musiqa savodiga
–
oid bilimlar musiqa tarixi, musiqa adabiyoti, musiqiy asar tahlili, musiqa shakli
–
kabi musiqiy-nazariy bilimlarni mustahkamlashga qaratilgan bo ladi. Bu
‘
mashg ulot turida asosan chorak yoki yarim yil davomida olingan musiqiy-
‘
33

nazariy bilimlarga asoslangan bo ladi. Bahs-munozara darslari o quvchilarning‘ ‘
avval egallagan bilimlari asosida tashkil etiladi.
Imkoni bo lmagan masalalarni anglatish, munozarali qarashlarda bir to xtamga
‘ ‘
kelish va shu asosda o quvchilarning bilimlarni mustaqil egallashlariga erishish,
‘
musiqiy tafakkur, musiqiy idroklarini, musiqiy madaniyatlarini shakllantirish
maqsadida tashkil etiladigan dars sanaladi.
Bahs-munozara darslari boshqa darslardan o ziga xos jihatlari bilan farq
‘
qiladi. YA ni bu darslarda biror bir masala yuzasidan tortishuv bo ladi.
’ ‘
O qituvchi va o quvchilar o z fikr-mulohazalari bilan o rtoqlashadilar.
‘ ‘ ‘ ‘
Bunday darslarda bahs kuchli bo ladi va har bir fikr o z isboti bilan tasdiqlanadi
‘ ‘
va eng maqbul variant qabul qilinadi. Bahs-munozara darslari o quvchilardan
‘
katta tayyorgarlikni talab etadi. Bu darslar o quvchilarni hozirjavoblikka,
‘
mustaqil fikrlashga, voqealarga ijodiy yondashishga, nutqlarining teranlashishiga
asos soladi. Bir musiqiy asardan sinfdagi o quvchilar turli xil taassurotlar oladilar.
‘
Shuning uchun o z fikr mulohazalari bilan o rtoqlashishlari ularning
‘ ‘
tafakkurlarini va tasavvurlarini yanada boyitishga imkon beradi. Bahs-munozara
darslari pedagogik jihatdan ham katta ahamiyatga ega. U o quvchilarning estetik
‘
tuyg ularini tarbiyalashda ham muhim vositalardan hisoblanadi. Munozara
‘
mavzusini uning o quv dastur mazmuni va talablariga, shuningdek,
‘
o quvchilarning yosh xusiyatlariga mosligi nuqtai nazaridan o qituvchi tanlaydi.
‘ ‘
Bunda o quvchilarning hohish-istaklari va qiziqishlari ham hisobga olinmog i
‘ ‘
lozim. Munozarali savollarni o qituvchi tuzadi va o quvchilarni bahsga
‘ ‘
chorlaydi. O qituvchi savollar bilan o quvchilarni faollashtirib turadi va
‘ ‘
o quvchilarning javoblarini izchil va aniq bo lishiga ko maklashib turadi. Bahs-
‘ ‘ ‘
munozara darslari o quvchilarning nutqlarini aniq va ravon bo lishiga, ularning
‘ ‘
muomala madaniyatlarini o sishiga zamin yaratadi.
‘
Bunday darslarni tashkil etish o ‘ qituvchi bilan o ‘ quvchilarni bir - birlariga
yaqinlashtiradi , do ‘ stona munosabat uyg ‘ otadi , musiqiy - nazariy bilimlarni
o ‘ zlashtirishning samaradorligini oshiradi . Bunday darslarni uyushtirish
34

o qituvchi va o quvchilardan dars jarayonida bir qancha qoidalarga amal‘ ‘
qilishlarini talab qiladi:
O quvchilardan:
‘
o z fikrlarini tushunarli qilib, shoshilmasdan ifodalash;
— ‘
munozara paytida suhbatdoshlariga nisbatan hurmatda bo lish;
— ‘
odobni saqlash (qo l ko tarib navbat bilan javob berish);
— ‘ ‘
boshqa o quvchilar gapirganda halal bermaslik;
— ‘
suhbatdoshlarini fikrlarini diqqat bilan tinglash;
—
mavzudan chetga chiqmaslik;
—
fikri noto g ri bo lsa ham, munozarada ishtirok etishga intilish;
— ‘ ‘ ‘
o z fikrini dalillar bilan isbotlash.
— ‘
O qituvchidan:
‘
o quvchilarni munozaraga tortish;
— ‘
o quvchilarni qiziqtira olish;
— ‘
o quvchilar xatolarini tushuntirib, to g rilab turish;
— ‘ ‘ ‘
o quvchilar fikrlarini bir tizimga solib turish;
— ‘
faol ishtirok etganlarni rag batlantirish.
— ‘
Quvnoqlar va zukkolar darsining asosiy maqsadi o ‘ quvchilarning darslarda
olagan bilimlarini sinovdan o ‘ tkazish , ularni mustahkamlash , darsdan tashqari
olgan bilimlarini nazorat qilish , ularni aniq bir maqsad sari yo ‘ naltirish ,
o ‘ quvchilarni musiqiy asarlar bilan muloqotda bo ‘ lishlarini shakllantirishdan
iborat . Darsning musobaqa tarzida tashkil etilishi o rganilayotgan kompozitor
‘
ijodi yoki musiqiy asarning yaratilish tarixi bilan yaqindan tanishish imkonini
beradi. Bunday darslarda
kompozitorlarning mahoratlari, ular yaratgan asarlar zamiriga singdirilgan musiqiy
vositalarni anglatish, ularni o zlashtirishga qiziqtirish, mustaqil mushohada
‘
yuritishga odatlantirish ham muhim hisoblanadi. O quvchilarda faollik, topqirlik,
‘
zukkolik, hushyorlik fazilatlarini shakllantirish ham bu dars maqsadining tarkibiy
qismidir.
35

Quvnoqlar va zukkolar darsi musiqiy mashg ulotlarning qiziqarli– ‘
o tishini va o quvchilarning faol ishtirok etishlarini ta minlovchi noan anaviy
‘ ‘ ’ ’
dars shakllaridan biridir. Quvnoqlar va zukkolar darsini bir necha yo nalishda
‘
o tkazish mumkin. O tilgan mavzularni takrorlash, qo shiq kuylash tarzida,
‘ ‘ ‘
savol-javob tarzida, musiqa vositalarini aniqlash, tinglangan musiqiy asarlarni
mazmun-mohiyatini izohlash, asarlarni yodga olish bo yicha turli xil didaktik
‘
o yinlar tarzida uyushtirish bunday dars yo nalishlariga usul bo lishi mumkin.
‘ ‘ ‘
O ‘ qituvchi quvnoqlar va zukkolar darsiga alohida tayyorgarlik qilishi kerak .
U savollarni avvaldan tayyorlashi , darsda qanday ta ’ limiy - tarbiyaviy usullar
qo ‘ llanishini avvaldan rejalashtirishi kerak . Bunday darslarda musiqiy o yinlarni
‘
uyushtirishning boy imkoniyati mavjud. Masalan, televideniye orqali namoyish
etiladigan musiqiy ko rsatuvlarga taqlid qilgan holda «Kuyni top!», «Mo jizalar
‘ ‘
maydoni», «Ohanrabo», «Balli qizlar!», «Balli yigitlar!» kabi darslarni tashkil
etish orqali darslarning samaradorligini oshirish mumkin. Quvnoqlar va zukkolar
darslari o quv yilininng yakunida, chorak oxirida, rejadagi har bir bo lim
‘ ‘
yakunida uyushtirilishi maqsadga muvofiqdir. Bunday darslarda sinfdagi
o quvchilar ikki guruhga bo linadi, qizlar va bolalar, qatorlararo, parallel
‘ ‘
sinflararo bo lish mumkin. Har bir jamoaga sardor saylanadi. Ikki raqib jamoalar
‘
o z bilimlarini sinab ko rishadi. Faol qatnashgan o quvchilar
‘ ‘ ‘
rag batlantiriladilar. Bunday darslarda maktab rahbariyati, boshqa fan
‘
o qituvchilarining, yuqori sinf o quvchilarining jyuri a zosi bo lishi darsning
‘ ‘ ’ ‘
ahamiyatini oshiradi va o quvchilarning qiziqishlarini orttiradi. Quvnoqlar va
‘
zukkolar darsi o quvchilarga uni tashkil etishdan bir hafta oldin ma lum qilingan
‘ ’
bo lishi kerak. Musobaqaning shartlari avval o tilgan darslarga asoslangan
‘ ‘
bo lmog i darkor. O quvchilar bir hafta davomida bilishlari kerak bo lgan
‘ ‘ ‘ ‘
ma lumotlarni takrorlab, mustahkamlab, o z ustilarida ishlaydilar. Musiqiy
’ ‘
sahnalar, qo shiqlar va boshqa musiqa savodiga oid bilimlar, ma lumotlar
‘ ’
umumlashtiriladi. O quvchilarning har bir shart uchun to plagan ballari
‘ ‘
doskaga va jyuri a zolarining maxsus daftarlariga yozib boriladi. Dars oxirida
’
ballar umumlashtiriladi va e lon qilinadi hamda g olib jamoa rag batlantiriladi.
’ ‘ ‘
36

Bunday darslarga tayyorgarlik jarayoni o quvchilar uchun o ziga xos‘ ‘
o quv biluv, takrorlash va mustahkamlash, izlanish va boshqotirish, umuman
‘ –
olganda musiqiy nazariy bilimlarni o zlashtirish jarayoniga aylanadi. Quvnoqlar
– ‘
va zukkolar darsidagi ta limiy o yinlar, mitti boshqotirmalar, sirli topshiriqlar,
’ ‘
har xil faoliyatlarning almashib turishi o quvchilarni fikrlashga, o ylashga
‘ ‘
odatlantiradi, zerikish, zo riqish va toliqishdan saqlaydi. Shuningdek, bu
‘
darslarda o qituvchi o quvchilarni har tomonlama: o rtoqlariga nisbatan
‘ ‘ ‘
munosabati, muomala madaniyati, o zlarini har xil vaziyatda qanday tuta
‘
olishlarini va boshqa xildagi xatti harakatlarini, odatlarini yaqindan bilib, sinab
–
olish imkoniyatiga ega bo ladi.
‘
Quvnoqlar va zukkolar darsini tashkil etishda o ‘ qituvchi quyidagilarga
e ’ tibor berishi kerak :
o rganilgan mavzuning mazmun va mohiyati, undan kutilgan maqsad va
— ‘
amalga oshirilishi kerak bo lgan vazifalar, o quvchilarning bilim darajasi va
‘ ‘
qiziqishlaridan kelib chiqqan holda «Quvnoqlar va zukkolar» darsini rejalashtirish;
quvnoqlar va zukkolar darsining mavzusini va dars o tkaziladigan kun haqida
‘
o quvchilarga bir hafta oldin xabar berish;
‘
quvnoqlar va zukkolar darsida beriladigan savol va topshiriqlarni oldindan
—
tayyorlash, javoblarni sir tutish, dasturga muvofiq o tilayotgan mavzuga mos
‘
bo lishiga erishish;
‘
musobaqa shartlarini hamma bilan kelishilgan holda belgilab, tasdiqlab olish;
—
quvnoqlar va zukkolar darsida qo llaniladigan ta limiy o yinlarning, har bir
— ‘ ’ ‘
shart uchun berilgan vaqt, ishtirokchilar sonini kelishib olish;
quvnoqlar va zukkolar darsidagi o yinlar va faoliyatlarning o quvchilar yosh
— ‘ ‘
xususiyatlariga mosligiga ahamiyat berish;
shartlarning xolisona, haqqoniy va odil baholanishiga erishish;
—
g olib jamoani mag lub jamoani kamsitmagan holda rag batlantirish.
— ‘ ‘ ‘
Tahlil darsi
– musiqa savodi , musiqa tinglash , qo ‘ shiq kuylash jarayonlarida
o ‘ tilgan asarlarni mukammal tahlil qilishga e ’ tibor beriladi . Zotan asarlarni batafsil
tahlil qilish, ya ni uning mualliflari haqida ma lumotlar keltirish, asarning tempi,
’ ’
37

ritmi, o lchovi, ladi, tonligi, dinamikasi, shakli, qanday jamoa yoki orkestr uchun‘
yozilganligini aniqlash, janrini aniqlash, uning g oyaviy mohiyati, badiiy
‘
qiyofasini o rganish asar orqali musiqiy-nazariy bilimlarni o zlashtirishga zamin
‘ ‘
yaratadi.
Tahlil darsini qanday tashkil etish va qay yo sinda o tkazish
‘ ‘
o qituvchining ijodkorligiga bog liq. Bunday darslardan, avvalam bor amaliy
‘ ‘
maqsad ko zlanadi. Tahlil darslari o quvchilarni erkin fikrlashga o rgatadi,
‘ ‘ ‘
o ylashga majbur qiladi, turli muammolarga duch kelib ularni yechishga undaydi.
‘
Suhbat darslari musiqiy-nazariy bilimlarni o zlashtirish jarayonini jonli va
– ‘
qiziqarli o tkazishning muhim vositalaridan biridir. Darslarni suhbat shaklida
‘
uyushtirish va o tkazish o qituvchidan ijodiy izlanishni talab qiladi. Suhbatni
‘ ‘
aniq tuzilgan reja asosida, ma lum maqsadga yo naltirilgan tarzda olib borish
’ ‘
o qituvchi mahoratining belgilovchi omili hisoblanadi.
‘
Suhbat dars jarayonida o ‘ quvchi mustaqil fikrlashga va o ‘ z fikrini bayon eta
olishga o ‘ rganadi . Suhbatning samarali, qiziqarli, ma lumotlarga boy bo lishi
’ ‘
o qituvchining rahbarlik mahoratiga, savollar tuzish va ularni to g ri tanlay
‘ ‘ ‘
olish uquviga bog liq. Suhbat darslari o zlashtirilgan musiqiy nazariy
‘ ‘ –
bilimlarni tekshirishning eng samarali yo llaridan biridir. Suhbat darslarining
‘
yana ham samaraliroq bo lishi suhbatdoshlarning mavzuni aniq va yaxshi
‘
tushunishlariga, suhbat paytida beriladigan savollar aniq va lo nda bo lishiga
‘ ‘
bog liq. Savollar og zaki tarzda berilib xuddi shu tarzda javob olinadi.
‘ ‘
O qituvchi o quvchilar javoblaridagi xatolarni kuzatib boradi va kerak bo lgan
‘ ‘ ‘
hollarda tuzatib turadi. Suhbatda mustaqil o rganilgan qo shiq, tinglangan
‘ ‘
musiqiy asar, ko rilgan konsert yoki musiqiy ko rsatuv haqida so zlashish
‘ ‘ ‘
mumkin. O qituvchi dars mavzusini avvaldan aytib qo ygan bo lishi kerak.
‘ ‘ ‘
O qituvchi tayyorlab qo ygan savollarini beradi va o quvchilar javob bera
‘ ‘ ‘
boshlaydilar. To liq berilmagan javoblarni boshqa o quvchilar to ldiradilar.
‘ ‘ ‘
O qituvchi suhbatni boshqarib boradi va o quvchilarning faol ishtirok etishlarini
‘ ‘
ta minlaydi.
’
Suhbat darslarida o qituvchining vazifalari quyidagilardan iborat:
‘
38

— Tuziladigan suhbat uchun qiziqarli va hayotiy savollar tayyorlash.
— Savollar mavzuni to la qamrab olishiga ahamiyat berish.‘
— O quvchilar o z fikrlarini erkin ifodalashlariga sharoit yaratish.
‘ ‘
— Savollar tizimli va izchil bo lishiga erishish.
‘
— Barcha o quvchilarni suhbatga jalb etish.
‘
— Suhbat davomida bir-birlariga hurmat ko zi bilan qarashga erishish.
‘
— Muomalada o quvchilarga namuna bo lish.
‘ ‘
— Fikrlarni umulashtirish va xulosa chiqarish.
Musiqiy sayohat darslari musiqashunoslik manbalarini o rganish, biror
– ‘
bir kompozitorning ijodini kengroq o rganish uchun kompozitorning uy
‘
muzeylariga, konsertlarga, musiqiy festivallarga, musiqiy tanlovlarga sayohat
qilish orqali yoki video tasma yordamida biror mavzuga oid musiqiy sayohat qilish
orqali uyushtiriladi. Sayohat obyektlari dars mavzusiga bevosita aloqador bo lishi
‘
muhim shartlardandir. Bu o z navbatida sinfda o tilgan darslardan ancha
‘ ‘
samaraliroq bo lib, o quvchilar ongida uzoq saqlanib qoladi. Ularning musiqiy
‘ ‘
dunyoqarashlarini, musiqiy tafakkurlarni shakllantiradi hamda musiqiy-estetik his-
tuyg ularini uyg otadi. Bunday
‘ ‘
darslar o quvchilarda shu fanga va o qituvchiga nisbatan hurmat va muhabbatni
‘ ‘
oshiradi. O qituvchi bilan o quvchilar bir-birlarini yaxshiroq tushuna
‘ ‘
boshlaydilar, bir-birlariga ruhan yaqinlashadilar. Musiqiy sayohat darslari ayrim
shart-sharoitlarga bog liq ravishda tashkil etiladi. Buning uchun shahar yoki
‘
viloyatda biror bir konsert yoki tanlov bo lishi, sinfda video tasma yoki
‘
kompyuter mavjud bo lishi bilan bog liqdir.
‘ ‘
Stol atrofidagi darslar asosan musiqiy-nazariy bilimlarni mustahkamlash,
–
o quvchilarning olgan bilimlarini tekshirish uchun tashkil etiladi. O quvchilar
‘ ‘
jamoalarga bo linadilar. O qituvchi maxsus tayyorlangan konvertlarda savollarni
‘ ‘
qator qilib terib qo yadi. Jamoa sardorlari galma gal konvertlarni tanlaydilar va
‘ –
jamoalari bilan kelishgan holda javob beradilar. Har bir savolga tayyorlashin
uchun belgilangan vaqt beriladi. Dars oxirida eng ko p ochko yiqqan jamoa
‘
reyting tizimining eng yuqori ballari bilan baholanadi. Qolgan jamoa
39

ishtirokchilari javoblariga muvofiq kamroq ballar bilan baholanadilar va hokazo.
Bunday darslar o quvchilarning darsga bo lgan qiziqishlarini orttiradi, ularni‘ ‘
faollashtiradi. Stol atrofida darslari «Zakovat» telivizion o yiniga juda o xshab
‘ ‘
ketadi. O qituvchi savollar tuzishda o quvchilarning yosh xususiyatlarini, dars
‘ ‘
mavzusini hisobga olgan holda tanlashi lozim.
II.2. Kompyuter yordamida o`quvchilarning musiqiy qobiliyatlarini
rivojlantirish usullari
Musiqiy qobiliyatlar bir butun jarayon ko rinishida rivojlanayotgan
‘
bo lsada, shunga qaramay har bir qismni ketma-ketlikda qanday shakllanishi
‘
yoki konkret musiqiy asar misolida ko rib chiqishimiz mumkin.
‘
I. Kuyni xis qilish va tovush balandligini eshitishni rivojlanishini ketma-
ketligi. Asarni eshitish jarayonida registlar ifodaligini mohiyatini anglash (misol
uchun Bahor valsi va Andijon polkasi )
“ ” “ ”
II. Ritm xissiyotini rivojlanish ketma-ketligi. Musiqada metr qismlarini bir
meyorida tarqalishini qayta tiklash va tinglash (musiqa ostida xarakat qilish, oddiy
musiqa asboblarida chalish).
III. Musiqiy shakl xissiyotini (butunlik xissiyoti) rivojlantirish ketma- ketligi.
Shakl xissiyoti bu yerda elementar musiqiy tuzilishlar haqida musiqa eshitishni
shakllanishini kompleks ko rinishi nazarda tutiladi va ifodalilik vositalari,
‘
qismlarni kompazitsion bir butunlikda qabul qilinadi.
Bunda bolalar e tiborini ashulalardagi musiqa tilini elementlarga
’
(bulaklarga) qaratish zarur; bu bilan birga nota yozuvlari bolalar musiqa asboblari
yordamida sodda xarakatlarini qo llash tavsiya etiladi.
‘
Bolalarda musiqiy davrni bosqichlarga bo lish hissini kuchaytirish, musiqa
‘
ostida harakat qilish, bolalar musiqa asboblarida chalishni taklif etish, ashula va
pyesalarni musiqa bilan kuzatish (misol uchun ritmik to xtash, yoki ularni
‘
boshlanishini aniq jumlalar bilan belgilash) maqsadga muvofiqdir.
40

Tinglash uchun pyesalarni o quvchilarni o qituvchi bilan birgalikda ijro‘ ‘
etishda ifodalilik ustida ish olib borishda asosiy kulminatsiya, musika va kuyni his
etishni kuchaytirish ishlarini olib borish tavsiya etiladi.
Asarni ijro etganda va tinglaganda ularni mazmuniy ifodaliligi rivojlantirishda
(qaytarish- takrorlash, variatsiyalash, keskin farq qiluvchanlik) his etishni
kuchaytirish ishlarini olib borish va shakllantirish.
Intonatsiyani ifodali mazmunini, uni musiqiy bayonida tutgan asosiy o rni
“ ” ‘
haqidagi taassurotlarini shakllantirish.
Intonatsiya haqidagi taassurotlarni musiqiy fikrni bayon etish (tanish ashulaga
bastalangan kuyni variatsiyalarni oddiy musiqiy asboblarda ijro etish misolida)
haqidagi ong, tafakkurni shakllantirish.
Musiqiy obrazni, hayotiy ko rinishlarni musiqa vositalari orqali aks ettirishni
‘
(misol uchun xalq kuylaridagi hajviyalar) shakllantirish.
–
Musiqiy asarlarni mazmun yuklamasi va tuzilishi haqidagi tassurotlarni
shakllantirish:
- bir obrazni ko rsatuvchi (misol uchun Paxtaoy ashulasi), bir musiqiy
‘ “ ”
fikrni bayon etuvchi bir qismli shakl;
- turli obrazlarni (to ldiruvchi va qarama qarshi turuvchi) taqqoslash vositasi
‘
ko rinishdagi oddiy ikki qismli shakl; ikkinchi qismni mazmun jihatidan ish
‘ “
nima bilan tugadi savoliga javob berib, ustun turishi (masalan, B. Umidjonovning
”
Oqshomda asari);
“ ”
- oddiy uch qismli shakl; oxirgi qismlarni mazmun jihatdan ustun turishi;
birinchi qismdagi obrazni 3-qismda tasdiqlanishi (misol uchun L. Betxovenning
Quvnoq , G amgin asarlari)
“ ” “ ” ‘
- band shakli bir qismli yoki ikki qismli musikiy tuzilishni ko p marta
‘
takrorlanishi; ashula repertuarini ifodali ijro etishda yoki o rganish jarayonida
‘
band shaklini o rganish; xor jamoalarni chiqishlari yozilgan tasmalarni tinglash;
‘
- rondo, referenni mazmunan yuklanishi, rondoda keskin qarama qarshilik
prinsipi; Dilorom , Oshiq G arib va Shoxsanam operalari misolida rondo
“ ” “ ” ‘
shakllarini ifodaliligini ochib berish;
41

- o zgaruvchanlik shakli; o zgaruvchanlik mavzuni o zgartiruvchi usul‘ ‘ ‘
sifatida; janr xususiyatlarini o zgartirish (misol uchun Yallama yorim o zbek
‘ “ ” ‘
xalq bolalar ashulasi, Oq terakmi ko k terak uyin va boshqalar)
“ ” ‘
Bu usullar mavzularni yaxshiroq eshitishga yoki taqqoslashga asarni bosh
g oyasini tushunishga va his qilishga yordam beradi
‘
Shu tariqa, yuqorida bayon etilgan musiqiy qobiliyatlarni shakllanish ketma
ketligi quyidagi xulosalarni chiqarishga asos bo la oladi:
‘
-yuqorida bayon etilgan ketma ketlik aniq bir mantiqiy aloqani shakllanishiga
imkon yaratadi. Bu aloqa musiqa ijro etish majburiy bosqichlarini saqlab qolishga
qaratilgan asosiy talablarni ta minlab beradi.
’
-bo lajak musiqa o qituvchilarni ijodiy musiqiy qobiliyatlarini
‘ ‘
takomillashtiradi.
-musiqiy ijro paytida zamonaviy kompyuterlarni qo llash imkoniyatini
‘
beradi
Bo lajak musiqa o qituvchilarni ijrochilik qobiliyatlarini maksimal darajada
‘ ‘
faollashtirish uchun, biz ko rib chiqilayotgan muammoni umumta lim maktabga
‘ ’
yo naltirilgan va u bilan aloqada bo lgan holda ko rib chiqishimiz lozim.
‘ ‘ ‘
Umumta lim o rta maktablardagi musiqa darslari musiqani sevuvchi, fikrlovchi
’ ‘
g oyalar chuqurligini his etuvchi, xalq, zamonaviy va klassik asarlarni eng yaxshi
‘
namunalardagi kechinmalar, his tuyg ularni sezuvchi tinglovchini tayyorlashga
‘
qaratilgan. Shuning o quvchilarni musiqiy tarbiyasining asosiy vazifasi ularda
‘
musiqiy anglashni rivojlantirish hisoblanadi.
Ba zida, yuqori sinf o quvchilari ijrosidagi qo shiqni tinglashga
’ ‘ ‘
tayyorgarlik ko rgan payti, asar haqida berilgan bir yoki ikki jumlali
‘
ma lumotlar bilan bir qatorda, o quvchilarni e tiborini musiqiy obrazni chuqur
’ ‘ ’
tushunishga yo naltirilgan usullarni qo llash mumkin. Misol uchun F. Nazarov
‘ ‘
musiqasiga bastalangan Paxtaoy qo shig i (V-sinf). Uni tinglashdan oldin
“ ” ‘ ‘
o quvchilarga savollar yoki topshiriq berish foydali. Bunday misollar asarni
‘
butunlay uning xususiyatlari bilan, diqqat bilan tinglashga yordam beradi,
42

o quvchilarda mustaqil faoliyat yuritishga qiziqish uyg otadi, kuy bastalashga va‘ ‘
uni o rganib chiqishga undaydi.
‘
Boshqa, yana bir bosqich- ashulani ko rsatish. Uning vazifasi-
‘
tinglanayotgan asarga xos muxit yaratishdan iborat. Bolalarda musiqa tinglash
jarayonida ularni tasavvurini, hissiy javob berish, obrazli fikrlash va aniq muloxaza
yurita olishni tarbiyalash zarur. Ashula namoyishi-ma suliyatli harakatdir. Bu
’
yerdagi asosiy talab- o quvchilar o rganishi kerak bo lgan asarni artistlarga xos,
‘ ‘ ‘
xis-to yg uga boy, ifodali ravishda namoyish etishdir. Ijro o quvchilarda badiiy
‘ ‘ ‘
taassurot, asar variatlarini birini namoyish etish hohishi, ba zi bir ijrolarga taqlid
’
etish hoxishini paydo bo lishiga yordam berishi zarur.
‘
Ashula namoyish etishning turli yo llari bor. Birinchisi- bu o qituvchining
‘ ‘
o zi ashulani ijro etib berishidir. Bu bolalarni musiqaga qiziqtirishning eng
‘
samarali usulidir.
O qituvchi ashula namoyishiga diqqat bilan tayyorgarlik ko radi: ashulani
‘ ‘
yod oladi, birinchi ijro uchun bandlarni tanlaydi, ashulaning musiqiy mazmunini
tushuntirish yo llarini aniqlaydi. Bundan tashqari o qituvchi o z ovozini
‘ ‘ ‘
jaranglashiga ham e tibor berishi zarur.
’
Yangi asar bilan tanishishning boshqa bir turi bu yaxshi kuylay oladigan
–
o quvchilarni shu ashulani ijro etishidir. Bunday sharoitda o qituvchi ularning
‘ ‘
chiqishini oldindan tayyorlaydi.
Ko pgina o qituvchilar gramm
‘ ‘ yozuvdan (solist yoki bolalar xori)
foydalanadilar. Bunday uslubni qo llash mumkin, lekin grammyozuv o qituvchi
‘ ‘
ijrosida tinglansa, maqsadga muvofiq bo lar edi. Shunda bolalar mustaqil
‘
ravishda u yoki bu ijroning xususiyatlarini taqqoslash, ularga yoqqan ijroni
tanlashga, bir so z bilan aytganda eshitgan narsani chuqur tahlil qilishga
‘
imkoniyat yaratiladi (misol uchun ijrolarda o xshash va qarshilik tomonlarni
‘
aniqlash).
O quvchilarni yangi ashula bilan tanishtirishni yana bir uslubi bor, ya ni
‘ ’
asar ijrosi paytida uni notalar asosida kuyini va so zlarni kuzatish. Bunday uslub
‘
ikki va uch ovozli kuylarni namoyish etishda yaxshi natija beradi. Ba zida
’
43

aytilgan uslub kichik yoshdagi (sinflardagi) bilan ish jarayonida ham qo llaniladi.‘
Bunda ko rgazmali qurollar sifatida kuyni grafik yozuvi qo llaniladi.
‘ ‘
Umumiy qilib aytganda tahlilni turli xil ko rinishi ashula o rganishga
‘ ‘
qaratilgan bo lib, shu bilan birga o quvchilarni qanchalik diqqat e tibor bilan
‘ ‘ ’
musiqani tinglaganliklari uni tushunganlik darajasini, javoblarida ularni qanday
qo llay olganliklarini ko rsatadi.Maktabga o quvchilar turli tayyorgarliklar
‘ ‘ ‘
bilan kelishadi, shu bois ularni musiqiy ta ssurotlari ham rang-barangdir. Ular
’
bolalar bog chasida ko rgan kino, radiodan , kattalardan eshitgan- ashulalarni
‘ ‘
xirgoyi qilishadi.
Ko p hollarda bu asarlar quvnoq, hayotbaxsh, musiqa va she rlari bilan
‘ ’
diqqat e tiborni jalb etishadi. Bolalarni musiqiy qiziqishlari turg un emas.Bunga
’ ‘
tez o zgaruvchan kattalarga taqlid sababdir.Shuning uchun o qituvchi oldida
‘ ‘
katta ma sul vazifa-o z tarbiyalanuvchilariga mustaqil ravishda ega bo lgan
’ ‘ ‘
ta ssurotlarida chama (oriyentr) olishni o rgatish turadi.
’ ‘
Lekin, turli-tuman musiqani tushinish bolaga qiyinchiliklar tug diradi.
‘
Musiqani yaxshi tushinish uchun tovush va tovush birliklarini xususiyatlarini,
ularni o zgarishini, musiqadagi fikr va xissiyotlarni tushina bilish zarur. Musiqani
‘
tushinish qiyinchiliklari shundan iboratki turli bastakorlarni musiqa tili o z
‘
xususiyatlariga (individuallik, milliy, tarixiylik) ega. Ana shu xususiyalarni bolalar
ajrata bilishlari kerak.
Musiqaga bo lgan qiziqishni shakillantirishni birinchi darslardanoq boshlash
‘
zarur. Kech boshlangan jarayonda jiddiy musiqaga nisbatan salbiy munosabatlar
paydo bo lishi va bu munosabatlarni yengish, o qituvchiga qiyinchiliklar
‘ ‘
tug dirishi mumkin.Bolalar turli bastakorlarni turli asarlarini qanchalikga tez-tez
‘
tinglab tursalar, shunchalik ularni ijodiga qiziqish uyg onib, ularni asarlarini
‘
boshqalar ichidan ajratib oladigan bo ladilar.
‘
Zamonaviy o qituvchi badiiy kuylanuvchi musiqani o rganishda turli
‘ ‘
eshtishni shakillantiruvchi vositalarni qo llaydi.
‘
Musiqani tushunish uchun zarur bo lgan musiqiy - eshitish tasavvurlarni
‘
rivojlantirish nafaqat uni tinglaganda, balki o quvchilarni vokal-instrumental
‘
44

ijrosida ham amalga oshiriladi. YA ni bolalar o z xissiyotlarini o tkazishga’ ‘ ‘
xarakat qilgan paytlar, intonatsiyani ko proq ifodali bo lishini, ritmik mos
‘ ‘
kelish, tembr va dinamik birligi yuzaga keladi.
Yuqori tovushli eshitish qobilyatini maqsadli rivojlantirish, musiqani
tushunishni ta minlab bermaydi. Tovushlar mosligini balandlik, davomiylik,
’
tembr, dinamika, qog ozdan o qish bilan farqlash mumkin, lekin bu bilan hech
‘ ‘
narsani xis etish bo lmaydi.
‘
Eng yaxshi pedagoglar, bolalarda musiqiy ko nikmalarni rivojlantirib,
‘
nafaqat musiqa tinglashni, balki xissyot bilan uni qabul etishni, mazmuniga oid
kechinmalarni paydo bo lishini va ularni ifodali ijro etishni tarbiyalaydilar.
‘
Musiqiy qobiliyatlar bir butun jarayon ko rinishida rivojlanayotgan bo lsada,
‘ ‘
shunga qaramay har bir qismni ketma-ketlikda qanday shakllanishi yoki konkret
musiqiy asar misolida ko rib chiqishimiz mumkin.
‘
I. Kuyni xis qilish va tovush balandligini eshitishni rivojlanishini ketma-
ketligi. Asarni eshitish jarayonida registlar ifodaligini mohiyatini anglash (misol
uchun Bahor valsi va Andijon polkasi )
“ ” “ ”
II. Ritm xissiyotini rivojlanish ketma-ketligi. Musiqada metr qismlarini bir
meyorida tarqalishini qayta tiklash va tinglash (musiqa ostida xarakat qilish, oddiy
musiqa asboblarida chalish).
III. Musiqiy shakl xissiyotini (butunlik xissiyoti) rivojlantirish ketma- ketligi.
Shakl xissiyoti bu yerda elementar musiqiy tuzilishlar haqida musiqa eshitishni
shakllanishini kompleks ko rinishi nazarda tutiladi va ifodalilik vositalari,
‘
qismlarni kompazitsion bir butunlikda qabul qilinadi.
Bunda bolalar e tiborini ashulalardagi musiqa tilini elementlarga
’
(bulaklarga) qaratish zarur; bu bilan birga nota yozuvlari bolalar musiqa asboblari
yordamida sodda xarakatlarini qo llash tavsiya etiladi.
‘
Bolalarda musiqiy davrni bosqichlarga bo lish hissini kuchaytirish, musiqa
‘
ostida harakat qilish, bolalar musiqa asboblarida chalishni taklif etish, ashula va
pyesalarni musiqa bilan kuzatish (misol uchun ritmik to xtash, yoki ularni
‘
boshlanishini aniq jumlalar bilan belgilash) maqsadga muvofiqdir.
45

Tinglash uchun pyesalarni o quvchilarni o qituvchi bilan birgalikda ijro‘ ‘
etishda ifodalilik ustida ish olib borishda asosiy kulminatsiya, musika va kuyni his
etishni kuchaytirish ishlarini olib borish tavsiya etiladi.
Asarni ijro etganda va tinglaganda ularni mazmuniy ifodaliligi rivojlantirishda
(qaytarish- takrorlash, variatsiyalash, keskin farq qiluvchanlik) his etishni
kuchaytirish ishlarini olib borish va shakllantirish.
Intonatsiyani ifodali mazmunini, uni musiqiy bayonida tutgan asosiy o rni
“ ” ‘
haqidagi taassurotlarini shakllantirish.
Intonatsiya haqidagi taassurotlarni musiqiy fikrni bayon etish (tanish ashulaga
bastalangan kuyni variatsiyalarni oddiy musiqiy asboblarda ijro etish misolida)
haqidagi ong, tafakkurni shakllantirish.
Musiqiy obrazni, hayotiy ko rinishlarni musiqa vositalari orqali aks ettirishni
‘
(misol uchun xalq kuylaridagi hajviyalar) shakllantirish.
–
Musiqiy asarlarni mazmun yuklamasi va tuzilishi haqidagi tassurotlarni
shakllantirish:
- bir obrazni ko rsatuvchi (misol uchun Paxtaoy ashulasi), bir musiqiy
‘ “ ”
fikrni bayon etuvchi bir qismli shakl;
- turli obrazlarni (to ldiruvchi va qarama qarshi turuvchi) taqqoslash vositasi
‘
ko rinishdagi oddiy ikki qismli shakl; ikkinchi qismni mazmun jihatidan ish
‘ “
nima bilan tugadi savoliga javob berib, ustun turishi (masalan, B. Umidjonovning
”
Oqshomda asari);
“ ”
- oddiy uch qismli shakl; oxirgi qismlarni mazmun jihatdan ustun turishi;
birinchi qismdagi obrazni 3-qismda tasdiqlanishi (misol uchun L. Betxovenning
Quvnoq , G amgin asarlari)
“ ” “ ” ‘
- band shakli bir qismli yoki ikki qismli musikiy tuzilishni ko p marta
‘
takrorlanishi; ashula repertuarini ifodali ijro etishda yoki o rganish jarayonida
‘
band shaklini o rganish; xor jamoalarni chiqishlari yozilgan tasmalarni tinglash;
‘
- rondo, referenni mazmunan yuklanishi, rondoda keskin qarama qarshilik
prinsipi; Dilorom , Oshiq G arib va Shoxsanam operalari misolida rondo
“ ” “ ” ‘
shakllarini ifodaliligini ochib berish;
46

- o zgaruvchanlik shakli; o zgaruvchanlik mavzuni o zgartiruvchi usul‘ ‘ ‘
sifatida; janr xususiyatlarini o zgartirish (misol uchun Yallama yorim o zbek
‘ “ ” ‘
xalq bolalar ashulasi, Oq terakmi ko k terak uyin va boshqalar)
“ ” ‘
Bu usullar mavzularni yaxshiroq eshitishga yoki taqqoslashga asarni bosh
g oyasini tushunishga va his qilishga yordam beradi
‘
Shu tariqa, yuqorida bayon etilgan musiqiy qobiliyatlarni shakllanish ketma
ketligi quyidagi xulosalarni chiqarishga asos bo la oladi:
‘
-yuqorida bayon etilgan ketma ketlik aniq bir mantiqiy aloqani shakllanishiga
imkon yaratadi. Bu aloqa musiqa ijro etish majburiy bosqichlarini saqlab qolishga
qaratilgan asosiy talablarni ta minlab beradi.
’
-bo lajak musiqa o qituvchilarni ijodiy musiqiy qobiliyatlarini
‘ ‘
takomillashtiradi.
-musiqiy ijro paytida zamonaviy kompyuterlarni qo llash imkoniyatini
‘
beradi
Bo lajak musiqa o qituvchilarni ijrochilik qobiliyatlarini maksimal darajada
‘ ‘
faollashtirish uchun, biz ko rib chiqilayotgan muammoni umumta lim maktabga
‘ ’
yo naltirilgan va u bilan aloqada bo lgan holda ko rib chiqishimiz lozim.
‘ ‘ ‘
Umumta lim o rta maktablardagi musiqa darslari musiqani sevuvchi, fikrlovchi
’ ‘
g oyalar chuqurligini his etuvchi, xalq, zamonaviy va klassik asarlarni eng yaxshi
‘
namunalardagi kechinmalar, his tuyg ularni sezuvchi tinglovchini tayyorlashga
‘
qaratilgan. Shuning o quvchilarni musiqiy tarbiyasining asosiy vazifasi ularda
‘
musiqiy anglashni rivojlantirish hisoblanadi.
Ba zida, yuqori sinf o quvchilari ijrosidagi qo shiqni tinglashga
’ ‘ ‘
tayyorgarlik ko rgan payti, asar haqida berilgan bir yoki ikki jumlali
‘
ma lumotlar bilan bir qatorda, o quvchilarni e tiborini musiqiy obrazni chuqur
’ ‘ ’
tushunishga yo naltirilgan usullarni qo llash mumkin. Misol uchun F. Nazarov
‘ ‘
musiqasiga bastalangan Paxtaoy qo shig i (V-sinf). Uni tinglashdan oldin
“ ” ‘ ‘
o quvchilarga savollar yoki topshiriq berish foydali. Bunday misollar asarni
‘
butunlay uning xususiyatlari bilan, diqqat bilan tinglashga yordam beradi,
47

o quvchilarda mustaqil faoliyat yuritishga qiziqish uyg otadi, kuy bastalashga va‘ ‘
uni o rganib chiqishga undaydi.
‘
Boshqa, yana bir bosqich- ashulani ko rsatish. Uning vazifasi-
‘
tinglanayotgan asarga xos muxit yaratishdan iborat. Bolalarda musiqa tinglash
jarayonida ularni tasavvurini, hissiy javob berish, obrazli fikrlash va aniq muloxaza
yurita olishni tarbiyalash zarur. Ashula namoyishi-ma suliyatli harakatdir. Bu
’
yerdagi asosiy talab- o quvchilar o rganishi kerak bo lgan asarni artistlarga xos,
‘ ‘ ‘
xis-to yg uga boy, ifodali ravishda namoyish etishdir. Ijro o quvchilarda badiiy
‘ ‘ ‘
taassurot, asar variatlarini birini namoyish etish hohishi, ba zi bir ijrolarga taqlid
’
etish hoxishini paydo bo lishiga yordam berishi zarur.
‘
Ashula namoyish etishning turli yo llari bor. Birinchisi- bu o qituvchining
‘ ‘
o zi ashulani ijro etib berishidir. Bu bolalarni musiqaga qiziqtirishning eng
‘
samarali usulidir.
O qituvchi ashula namoyishiga diqqat bilan tayyorgarlik ko radi: ashulani
‘ ‘
yod oladi, birinchi ijro uchun bandlarni tanlaydi, ashulaning musiqiy mazmunini
tushuntirish yo llarini aniqlaydi. Bundan tashqari o qituvchi o z ovozini
‘ ‘ ‘
jaranglashiga ham e tibor berishi zarur.
’
Yangi asar bilan tanishishning boshqa bir turi bu yaxshi kuylay oladigan
–
o quvchilarni shu ashulani ijro etishidir. Bunday sharoitda o qituvchi ularning
‘ ‘
chiqishini oldindan tayyorlaydi.
Ko pgina o qituvchilar gramm
‘ ‘ yozuvdan (solist yoki bolalar xori)
foydalanadilar. Bunday uslubni qo llash mumkin, lekin grammyozuv o qituvchi
‘ ‘
ijrosida tinglansa, maqsadga muvofiq bo lar edi. Shunda bolalar mustaqil
‘
ravishda u yoki bu ijroning xususiyatlarini taqqoslash, ularga yoqqan ijroni
tanlashga, bir so z bilan aytganda eshitgan narsani chuqur tahlil qilishga
‘
imkoniyat yaratiladi (misol uchun ijrolarda o xshash va qarshilik tomonlarni
‘
aniqlash).
O quvchilarni yangi ashula bilan tanishtirishni yana bir uslubi bor, ya ni
‘ ’
asar ijrosi paytida uni notalar asosida kuyini va so zlarni kuzatish. Bunday uslub
‘
ikki va uch ovozli kuylarni namoyish etishda yaxshi natija beradi. Ba zida
’
48

aytilgan uslub kichik yoshdagi (sinflardagi) bilan ish jarayonida ham qo llaniladi.‘
Bunda ko rgazmali qurollar sifatida kuyni grafik yozuvi qo llaniladi.
‘ ‘
Umumiy qilib aytganda tahlilni turli xil ko rinishi ashula o rganishga
‘ ‘
qaratilgan bo lib, shu bilan birga o quvchilarni qanchalik diqqat e tibor bilan
‘ ‘ ’
musiqani tinglaganliklari uni tushunganlik darajasini, javoblarida ularni qanday
qo llay olganliklarini ko rsatadi.Maktabga o quvchilar turli tayyorgarliklar
‘ ‘ ‘
bilan kelishadi, shu bois ularni musiqiy ta ssurotlari ham rang-barangdir. Ular
’
bolalar bog chasida ko rgan kino, radiodan , kattalardan eshitgan- ashulalarni
‘ ‘
xirgoyi qilishadi.
Ko p hollarda bu asarlar quvnoq, hayotbaxsh, musiqa va she rlari bilan
‘ ’
diqqat e tiborni jalb etishadi. Bolalarni musiqiy qiziqishlari turg un emas.Bunga
’ ‘
tez o zgaruvchan kattalarga taqlid sababdir.Shuning uchun o qituvchi oldida
‘ ‘
katta ma sul vazifa-o z tarbiyalanuvchilariga mustaqil ravishda ega bo lgan
’ ‘ ‘
ta ssurotlarida chama (oriyentr) olishni o rgatish turadi.
’ ‘
Lekin, turli-tuman musiqani tushinish bolaga qiyinchiliklar tug diradi.
‘
Musiqani yaxshi tushinish uchun tovush va tovush birliklarini xususiyatlarini,
ularni o zgarishini, musiqadagi fikr va xissiyotlarni tushina bilish zarur. Musiqani
‘
tushinish qiyinchiliklari shundan iboratki turli bastakorlarni musiqa tili o z
‘
xususiyatlariga (individuallik, milliy, tarixiylik) ega. Ana shu xususiyalarni bolalar
ajrata bilishlari kerak.
Musiqaga bo lgan qiziqishni shakillantirishni birinchi darslardanoq boshlash
‘
zarur. Kech boshlangan jarayonda jiddiy musiqaga nisbatan salbiy munosabatlar
paydo bo lishi va bu munosabatlarni yengish, o qituvchiga qiyinchiliklar
‘ ‘
tug dirishi mumkin.Bolalar turli bastakorlarni turli asarlarini qanchalikga tez-tez
‘
tinglab tursalar, shunchalik ularni ijodiga qiziqish uyg onib, ularni asarlarini
‘
boshqalar ichidan ajratib oladigan bo ladilar.
‘
Zamonaviy o qituvchi badiiy kuylanuvchi musiqani o rganishda turli
‘ ‘
eshtishni shakillantiruvchi vositalarni qo llaydi.
‘
49

Musiqani tushunish uchun zarur bo lgan musiqiy - eshitish tasavvurlarni‘
rivojlantirish nafaqat uni tinglaganda, balki o quvchilarni vokal-instrumental
‘
ijrosida ham amalga oshiriladi. Ya ni bolalar o z xissiyotlarini o tkazishga
’ ‘ ‘
xarakat qilgan paytlar, intonatsiyani ko proq ifodali bo lishini, ritmik mos
‘ ‘
kelish, tembr va dinamik birligi yuzaga keladi.
Yuqori tovushli eshitish qobilyatini maqsadli rivojlantirish, musiqani
tushunishni ta minlab bermaydi. Tovushlar mosligini balandlik, davomiylik,
’
tembr, dinamika, qog ozdan o qish bilan farqlash mumkin, lekin bu bilan hech
‘ ‘
narsani xis etish bo lmaydi.
‘
Eng yaxshi pedagoglar, bolalarda musiqiy ko nikmalarni rivojlantirib, nafaqat
‘
musiqa tinglashni, balki xissyot bilan uni qabul etishni, mazmuniga oid
kechinmalarni paydo bo lishini va ularni ifodali ijro etishni tarbiyalaydilar.
‘
II . 3 . Musiqa o`qitish metodikasida pedagogik texnologiyalarni qo`llash
usullari
Mustaqil O zbekiston respublikasining «Miilliy maktab konsepsiyasi»,
‘
«Uzluksiz pedagogik ta lim konsepsiyasi», «Umumta lim maktablarining
’ ’
musiqa ta lim-tarbiya konsepsiyasi», «Ta lim to g risida» qonun singari
’ ’ ‘ ‘
muhim ilmiy va rasmiy pedagogik hujjatlarning e lon qilinishi, zamonaviy
’
o qituvchi shaxsi va uning kasbiy sifatlari tavsifnomasini ishlab chiqishga, uni
‘
tayyorlash va shakllantirish jarayoniga yangicha yondashishni taqozo qilmoqda.
Davlatimiz rahbarining Bolalar musiqa va san at maktablari moddiy-texnik
“ ’
bazasini mustahkamlash va ularning faoliyatini yanada yaxshilash bo yicha 2009-
‘
2014 yillarga mo ljallangan Davlat dasturini tayyorlash chora tadbirlari
‘
to g risi da gi Farmoyishida musiqa va san at maktablari uchun davlat o quv
‘ ‘ ” ’ ‘
standartlari va o quv dasturlarini, darsliklar va metodik qo llanmalarni
‘ ‘
zamonaviy mezonlar asosida takomillashtirish vazifasi qo yilgan.
‘
50

H ozirgi kunda bolalarni 2-3 yoshdan informatikaga o rgatish‘
mumkinligi isbotlab berildi. YA ni bu yoshda bolada turli operatsiyalar
’
o tkazish operatsiyasi shakillanadi. Shuningdek 6-12 yoshdagi bolalarga ta lim -
‘ ’
berish jarayonida ham kompyuter bolani faolligi va ijodiy imkoniyatlarini
chegaralanmagan taqdirda foydalanish tavsiya etiladi. Bu o quv jarayonini uning
‘
o yin faoliyatiga tayanib kattalarning va bolalarning gurux bo lib ishlash
‘ ‘
jarayonini rivojlantiradi. Maktab o quvchisini turli bosqichlarda kompyuterni
‘
qo llash sharoitida o quvchilarni rivojlanishi va ta lim olish uslubi tadqiqotlari
‘ ‘ ’
asosiy yo nalishi bo lib qoladi.
‘ ‘
- Kichik maktab yoshi. Boshqa asosiy madaniy- texnik ko nikmalarni
‘
rivojlantirish bilan bir qatorda oddiy kompyuter savodxonligini ya ni mashina
’
bilan ishlash va amaliy ko nikmalarni rivojlantirish kiradi. Bu ko nikmalar
‘ ‘
bolaga klaviatura belgilarini o rganish, kompyuterda paydo bo layotgan
‘ ‘
elementlarga aniq ta sir etish imkonini beradi. O z xarakatlarini dasturlashda
’ ‘
nisbatan erkinlikga ega bo lishi boladan murakkab rejalashtirishlarni va uzun
‘
ketma-ketliklarni eslab qolishni talab qilmasligi zarur.
- Shu bilan birga bola xarakati o z ichiga konkret amaliy xarakatlarni xam
‘
olishi kerak.Bu yoshga tavsiya etilayotgan kompyuter dasturlarini mazmuni
differinsiyalanagan maktab fanlariga bog lash tavsiya etilmaydi. U entigiral
‘
xususiyatga ega bo lib bolaga, vazifalarga yechish jarayonini ta minlab berish
‘ ’
kerak. Bu yoshdagi bola uchun, o quv faoliyatini o yin shakilada tashkil etish
‘ ‘
katta axamiyatga ega. Bu faoliyat o qituvchi va o quvchini, o quvchilarning
‘ ‘ ‘
o zlarini xarakatlariga aniqlik kiritib kompyuter tarmoqlarini keng qo llash
‘ ‘
asosida tuziladi.
- O rta maktab yoshi . bunga maktab ilmiy fanlarini kattalar va
‘ “ ”
tengdoshlar yordamida ta riflash va yangi bilimlarga ega bo lish kiradi. Bu
’ ‘
yoshda kompyuter nafaqat maxsuslashtirilgan fan ( informatika va hisoblash
“
texnikasi ) sifatida, balkim matnlarni taxrirdan chiqaruvchi, labaratoriya
”
tajribalarini o tkazuvchi, amaliyot va loyiqalarni ishlab chiquvchi yarim
‘
51

fukksional asbob sifatida qo llaniladi. Bu bosqichda o quvchilar kompyuterni‘ ‘
ma lumot manbai, hisoblovchi, matn muxarrtri, modellashtirish vositasi sifatida
’
qabul qiladilar.
- Dasturlashga o rgatish, professional ko rikmalarni shakllanishi emas, balki
‘ ‘
ma lum bir bilmlar doirasini mazmun- mantiq asosida tahlil qilish (algoritmlash)
’
asosida tashkil etiladi. O z navbatida bu bolalarda tasavvur kilish
‘
rejalashtirish,taxlil kilish, refleksiya kabi mustakil ta lim olish va mustakil
’
faoliyat kursatishga yerdam beradi.
- Yuqori maktab yoshi. Insonni professional faoliyati bilan keng-ko lamda
‘
tanishish va kompyuter yordamida taqlidiy modellashtirishga ega bo lgan
‘
o kuvchilar inson faoliyatini jamoa va ishlab chiqarishga oid muximroq,ya ni
‘ ’
ekologik va demografik modellashtirishni, kadrlarni eksplutatsiya qilishni ishlab
chiqishni,konkret muammolarni matematik modellashtirishni o tkazish va ularga
‘
yechim topishni taklif etish,xokimiyat organlariga saylov xolatlarini
modellashtirish, o zining siyosiy va xuquqiy ongini singdirish kabi faoliyatlarini
‘
boshkarishni o rganishlari zarur.
‘
- Bolalarni rivojlanishida va ta lim olishida yangi pedagogik texnologiyalari
“ ” ’
muammosi bo yicha o tkazilayotgan tadqiqotlar bo yicha qo yidagilarni
‘ ‘ ‘ ‘
ishlab chiqish ko zda tutilgan:
‘
- bolalar rivojlanishida va ta lim olishidi kompyuter texnologiyalarini
’
to zilish prinsiplari va ularni psixologik- pedagogik asoslari;
‘
- Yangi, fanga oid rivojlantiruvchi o quv shartlari va kompyuter vositalarni
‘
qullashga qaratilgan yangi o quv fanlarini namunalari;
‘
- Boshlang ich o rta va yuqori maktab o quvchilarini birgalikda va
‘ ‘ ‘
individual faoliyatlarini kompyuter modellari;
- Turli yoshdagi bolalarni umumiy va maxsus qobiliyatlarini shakllanishi uchun
ayniqsa kichik yoshdagi maktab bolalari (6-10 yosh) uchun rivojlantiruvchi
kompyuter o yinlari.
‘
- Biz musiqa va musiqa ijodini muxokama qilishga xaqimiz yo q. Ular inson
‘
musiqasi urniga mashina musiqasi kelayotganligini gapirayotganlari yo q. Lekin
‘
52

mashina ko p narsani bajara oladi. U musiqiy ijodni taxlil qilishga yordam‘
beriuvchi o ziga xos asbobdir. U tabiatning turili tovushlarini taxlil qilib
‘
ma lum bir guruxlarga bo lishga yordam beradi. Bundan tashqari kompyuter bir
’ ‘
oxangdan ikkinchi oxanga o tuvchi nota matini ko chirishdek qiyin ishni xam
‘ ‘
bajar oladi. Musiqiy ijroni o xshatib (mashina modeli bilan) ijro etish imkoniyati
‘
paydo bo ldi. U musiqachilarni umumiy va o ziga xos xususiyatlarini ajaratib
‘ ‘
olishga ularni ijro uslubini taxlil qilib aniqlashga yordam beradi. Yangi kompyuter
dasturlarini amalga oshirilishi bastakorlarni mashina imkoniyatlarga boshqa
nuqtaiy nazardan qarashga majbur etdi. Chunki mashina tovushlarni yangi usul
bilan ishlab chiqaradi va tovushlar yig indisini boshqaradi, akustikik bo shliqdan
‘ ‘
foydalanishga va uni nazorat qilishga imkon yaratadi.
- Bastakorlarni fikricha yangi dasturlar va tovushlarni sintezlovchi yangi
texnika musiqani ilm bilan yaqinlashtiradi, shu bois ilgari ilmiy hisoblangan
faoliyatni hozirgi kunda elektron musiqa doirasida o z imkoniyatlarini sinayotgan
‘
bastakorlar amalga oshirayapdilar. Shu tariqa musiqiy ijoddagi muntazam-
jarayonlar tabiatini aniqlashga imkon yaratildi, ya ni analitik va sintetik
’
boshlanishlarni taqqoslash, musiqadagi gipotetik alomatlarni ta riflash:
’
bastakorlarni qaysi biri akalitik yoki sintetik qutblarga tortilishini aniqlovchi
tovsifnomalarni bo lishi shular jumlasidandir.
‘
- Zamonaviy kompyuterlar mavjud musiqiy asarlarni turlarga ajrata olsa ham,
mashina yangi tovush tuzilmalarini yarata olsa ham, bastakor yoki ijrochi rolini
bajarsa ham, unda bir xususiyat, eng asosiy hisoblangan xususiyat ya ni ijodga
’
ehtiyoj yo qdir. Mashina yuzlab va minglab musiqalarni yaratish mumkin, lekin u
‘
bizga g urur bilan Bu men yozgan eng yaxshi asar! - deb ayta olmaydi.
‘ “ ”
- Hozirgi zamon bastakorlarini aytib o tilgan imkoniyatlarini inobatga olgan
‘
holda, bizbir nechta amaliy dasturlar majmuisini yaratik. Bu dasturlar,
boshlang ich sinflarda musiqa tinglashni o ptimal imkoniyatlarini beradi. Bu
‘ ‘
haqda biz tadqiqotimizni keyingi bo limlarida batafsil to xtalib o tamiz.
‘ ‘ ‘
- Umumiy kompyuter savodxonligi bu bizning siyosatimizni iqtisodimizni va
–
xalq ta limini eng murakkab va dolzarb muammosidir.
’
53

- Xozirgi kungacha zarur me yoriy xujjatlar yo q, yagona maqsadli’ ‘
rejalashtirish amalga oshirilmayapti. Amaliy informatika juda sung ishlab
chiqilyapti Odatdagidek maktabda EHM ni qo llanilishini pedagogik- psixologik
‘
muammosi kerakli darajada ko rib chiqilmayapti.
‘
- Kompyuter nafaqat texnik rivojlanishda, balki shaxsni rivojlantirish va
tarbiyalashda katalizator bo la oladi. Maktab partasida turgan, kompyuter-
‘
hayotni ijtimoiylashtirish, madaniyatimizni tez o sishini asosiy shartidir. Biz faqat
‘
uning barcha imkoniyatlarini ro yobga chiqarishga yordam berishimiz kerak.
‘
- Ta limga g ayrat bilan yondashish, psixologik-pedagogik tadqiqotlarni
’ ‘
istiqbolli yo nilishini aniqlab beradi, bu yo nalishlar o zlksiz ta lim
‘ ‘ ‘ ’
sistemasiga qaratilgan bo lib, o quv tarbiyaviy jarayonni yangi mazmun va
‘ ‘
informatsion texnologiyalarni yaratishga va psixologik ta liminlashga qaratilgan.
’
Bu tadqiqotlarning dasturlari o quv faoliyati qurilmasini nazorat-amaliy asosidagi
‘
ishlab chiqilmagan o z ichiga olishi zarrur, bundan tashqari dasturlar
‘
kompyuterlarni qo llash asosida yaratilgan o quv fanlarini o z ichiga oladi.
‘ ‘ ‘
O quvchilarning yoshiga qarab kompyuterni qo llanilish xususiyatlar maxsus
‘ ‘
tahlilini o tkazish zarur.
‘
- Maktab o quvchilarini bilish jarayoniga va shaxsni rivojlanishiga ta limni
‘ ’
yangi texnologiyalarini ta sir etishini va kompyuter diagnostikasi uslubiyotini
’
nazorat etish;
- Pedagogik dastur vositalarini ishlab chiquvchilar uchun tavsiyalar;
- Yangi ta lim texnologiyalarini joriy etish bo yicha o qituvchiga amaliy
’ ‘ ‘
tavsiyanomalar;
- Bolalarni rivojlanishi, o quv faoliyatlarini kompyuterda tuzatishni qo llash
‘ ‘
va kompyuter diagnostikasi yuzasidan maktab psixologlari va psixologik xizmat
xodimlariga tavsiyanomalar. Shu tarika,kursatilgan muammo yuzasidan
utkazilgan tadkikotlarni asosiy natijasi bulib, psixologik asoslangan ta lim
’
texnologiyasi buladi. Bu ta lim texnologiyasi fanlarni ukitishda kom pyuterlarni
’ ’
kullashni va kom pyuter modellari misolida ukuvchilarni birgalikda va
’
individual tashkillashtirilgan ukuv faoliyatini o z ichiga oladi.
‘
54

Ilg or pedagogik texnologiyalarni musiqa madaniyati darsini o qitish‘ ‘
jarayonida qo llash, avvalo o quvchilarning darsga bo lgan qiziqishini oshiradi,
‘ ‘ ‘
mustaqil fikrlashga undaydi, idrok etish malakasini rivojlantiradi, qolaversa
ta lim mazmunini yangilaydi.
’
Uzluksiz musiqiy ta limda BMSM laridan keyin musiqiy yo nalishdagi
’ ‘
kollejlar, oliy musiqiy yoki musiqiy-pedagogik ta lim va ularning magistratura
’
bosqichi borligini nazarda tutib, ijro ko nikmalari va musiqiy nazariy talab
‘
meyorini to g ri aniqlab olish zarur. Aks holda hozirgi kunlarda
‘ ‘
bo layotganidek, musiqiy kollejlarga ham, oliy ta lim muassasalariga ham
‘ ’
asosan boshlang ich musiqiy tayyorgarligi bo lmaganlar qabul qilinib,
‘ ‘
hammasini noldan boshlashga to g ri keladi.
‘ ‘
Holisona aytadigan bo lsak darslarni zamon talablari asoslarida o tishga
‘ ‘
harakat qilayotgan umum ta lim maktablari musiqa darslari, kollejlar, oliy o quv
’ ‘
yurtlari o kituvchilari respublikamizda kuplab topildi lekin, afsuski barcha
‘
maktablarda ham ahvol kungildagidek emas. Endi darslarni zamon talablari
asosida o tish yulida uchrayotgan muammolar to g risila fikirlaydigan
‘ ‘ ‘
bo lsak, ular qatoriga quyidagi muammolarni kiritish mumkin:
‘
— Respublika umumta lim maktablarida moddiy texnika ba zasi
’ ’
yaxshilash.
— Musiqiy adabiyotlarni talab darajasiga yetkazish.
— Maktablarni milliy cholg u sozlari bilan taminlash.
‘
— Maktab o zining fonetikasiga ega bo lishi.
‘ ‘
— Talab darajasida mutaxassis kadrlar bilan taminlash.
— Mavjud kadrlar ixtisosligi DTS talablariga mos tushishi
— Cholg u sozlarni tamirlash ishlari yulga qo yilishi
‘ ‘
— Muammolarni yechish uchun musiqa Fani o qituvchilari yangi
‘
innavatsion texnalogyalardan unumli foydalanish.
Quyida, musiqa madaniyati fani bo yicha yangi pedagogik texnologiya
‘
usullaridan foydalanib o tishda quyidagilarni taklif etamiz.
‘
Mavzu : O zbek
‘ x alq cholg ulari ‘
55

Dars maqsadi:
1.Ta limiy’ : O quvchilarga o zbek halq cholg u asboblari haqida ‘ ‘ ‘
ma lumot berish.
’
2.Tarbiyaviy : O quvchilarga o zbek halq cholg u asboblariga to g ri
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
munosabatini shakllantirish.
3. Rivojlantiruvchi : O quvchilarni o zbek halq cholg u asboblari
‘ ‘ ‘
haqida mustaqil fikrlash va cholg u asboblarini bir-biridan farqlay olishi.
‘
Dars jihozlari: Doska, kitob, daftar, musiqa cholg u asboblari,
‘
ko rgazmali qurollar, texnik vositalar.
‘
O zbek halq cholg ulari.
‘ ‘
O zbek halq cholg u asboblari juda boy tarixga ega. Bu cholg ular o z
‘ ‘ ‘ ‘
tuzilishi, tasviriy vositalari, ijrochilik uslublariga qarab asosan uch guruhga
bo linadi:
‘
1.Zarbli cholg ular.
‘
2. Damli (puflama) cholg ular.
‘
3. Torli cholg ular.
‘
Zarbli cholg ular guruhiga doira, nog ora, safoil, qayroq va qo shiq kabi
‘ ‘ ‘
asboblar kiradi.
Damli (puflama) cholg ular guruhiga nay, surnay, qo shnay, kurnaylar
‘ ‘
kiradi.
Torli cholg ular guruhiga sato, tanbur, dutor, do mbira, qashqar rubob,
‘ ‘
afg on rubob, ud kabilar kiradi.
‘
Torli cholg ularda tovush hosil qilish vositalari turlicha. Jumladan, dutor
‘
va do mbira sozlari chertib chalinadi. Tanbur, qonun sozlari ko rsatkich
‘ ‘
barmoqqa kiyiladigan maxsus moslama noxun (misdan yasaladi) vositasida
– “ ”
ijro qilinadi.
Qashqar rubobi, afg on rubobi, ud kabi cholg ular mizrob (mediator)
‘ ‘
vositasida chalinadi.
Torli cholg ularni maxsus kamon vositasida ham chalish mumkin.
‘
Jumladan, g ijjak, qobiz, sato kabi cholg ulardir.
‘ ‘
56

Musiqa tinglash.
Zamonaviy texnik vositalar yordamida o zbek xalq kuyilaridan namuna‘
eshittiriladi.
Mustahkamlash uchun:
Aqliy hujum. Texnik vositasi yordamida darsni qiziqarli bo lishini
‘
ta minlash maqsadida noan anaviy ta lim metodlarining turli xil usullaridan
’ ’ ’
foydalanish mumkin bo ladi.
‘
Savol-javob
1) Kuy qaysi xarakterda ijro etilgan?
2) Asar qaysi cholg u asboblari jo rligida ijro qilingan?
‘ ‘
3) Qaysi cholg u asboblarini bilasiz?
‘
4) Doira, nog ora qaysi cholg u asboblari guruhiga kiradi?
‘ ‘
5) Tanbur, dutor qaysi cholg u asboblari guruhiga mansub?
‘
6) Nay, qo shnaychi?
‘
Javob:
1) Kuy mungli ohangda ijro etilgan.
2) Asar doira, rubob, tanbur, nay, g ijjak, dutor kabi o zbek milliy
‘ ‘
cholg ulari jo rligida ijro etilgan.
‘ ‘
3) Doira, rubob, tanbur,nay, g ijjak, dutor, chang, qonun kabi cholg u
‘ ‘
asboblarini bilamiz.
4) Doira va nog ora zarbli cholg ular guruhiga kiradi.
‘ ‘
5) Tanbur, dutor torli cholg ular guruhiga kiradi.
‘
6) Nay va qo shnay cholg ulari damli (pkflama) cholg ular guruhiga kiradi.
‘ ‘ ‘
Klaster usuli.
Klaster usulda o zbek xalq cholg ulari kalit hisoblanadi va doskaga
‘ ‘ “ ”
yoziladi.klaster usulida O zbek xalq cholg u asboblari to g risida barcha
“ ‘ ‘ ” ‘ ‘
ma lumotlar keltiriladi va guruhlar bo yicha tartibga solinib boriladi.
’ ‘
Dars oxirida o tilgan mavzu mustahkamlanadi va mavzu yuzasidan uyga
‘
vazifa topshiriladi.Bu usul o quvchilarning o z nuqtai nazarini asoslash, boshqa
‘ ‘
kishilarning g oyalariga kirib bora olish, guruh bo lib qaror qabul qilish
‘ ‘
57

malakasini oshiradi. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, musiqa madaniyati fanini
o qitishda yangi pedagogik texnoloigyadan foydalanilsa dars samaradorligi‘
oshadi, o‘quvchilarda darsga bo‘lgan qiziqishi ortadi.
B ugungi kun mutaxassisi har tomonlama rivojlangan yuqori darajadagi
intеllеktga ega bo`lgan, fan asoslarini chuqur o`rgangan bilimdon, zukko, dono,
fidoiy, ma'rifatli va ma'naviyatli inson bo`lishi kеrak. U o`z mutaxassisligi,
masalan, ixtisodchilikdan tashqari, xorijiy tillardan birini bilishi hamda AKT dan
foydalana olishi shart.
KLASTER SXEMASI
58O ZBEK XALQ
‘
CHOLG`U
ASBOBLARI DOIRANOG`ORA
QAYROQSAFOIL
SURNAYKARNAY NAY QASHQAR
RUBOBAFGON
‘
RUBOB
DUTORTANBUR

XULOSA
Mavzu yuzasidan olib borilgan kuzatishlar, manbalar tahlili va tadqiqot
ishlari natijalariga tayanib, innavatsion texnologiyalar yordamida musiqa ta’limi
samaradorligini oshirish yuzasidan quyidagi umumiy xulosalarga kеlindi:
1.O‘quv jarayonida innavatsion texnologiyalarning o rni beqiyos bo lib,‘ ‘
ta lim jarayoni sifati va samaradorligini ta minlashga katta yordam beradi. Biroq
’ ’
59DAMLI CHOLGU
‘
ASBOBLAR GURUXI TORLI CHOLGU ‘
ASBOBLAR GURUXIZARBLI CHOLG`U
ASBOBLAR GURUXI
QO
‘ SHNAY

umumiy o rta ta lim maktablarida texnik jihozlarning etishmasligi, mazkur‘ ’
sohada o qituvchilar metodik tayyorgarligining talabga javob bermasligi fanlarni
‘
o qitishda innavatsion texnologiyalaridan etarli darajada
‘
foydalanilmayotganligidan dalolat beradi.
.2. Innavatsion texnologiyalar yordamida musiqa ta limi samaradorligini
’
oshirishning didaktik jarayonida axborot resurslari: darslik, o quv adabiyotlari,
‘
elektron darslik, elektron taqdimot, audio va video disklar mujassamlashgan audio
va video mahsullaridan keng miqyosda foydalanish amalga oshirildi.
3. Innavatsion texnologiyalar yordamida musiqa ta limi samaradorligini
’
oshirish musiqiy ta lim jarayonini tashkil etishda innavatsion texnologiyalaridan
’
o z o rnida va samarali foydalanish o quvchilarning fanga bo lgan
‘ ‘ ‘ ‘
qiziqishlari hamda bilim darajasi ortishiga ijobiy ta sir ko rsatadi.
’ ‘
4. Innavatsion texnologiyalar yordamida musiqa ta limi samaradorligini
’
oshirish orqali o qituvchilar musiqiy pedagogik jarayonda o quvchilarga
‘ ‘
zamonaviy, ilmiy ma lumotlarni innavatsion texnologiyalardan foydalanish
’
orqali berish va tashkil etishga erishishlari lozim.
5. .Innavatsion texnologiyalar yordamida musiqiy qobiliyatlarni rivojlantirish
usullari foydalanish o quvchilarning shaxsiy xususiyatlariga, musiqiy ta lim fan
‘ ’
sohasining o ziga xos tomonlariga, o quv mashg ulotlari topshiriqlari va
‘ ‘ ‘
mashqlarining mazmuniga e tibor qaratish lozimligini alohida ta kidlash zarur.
’ ’
6. Musiqa madaniyati darslarga Innavatsion texnologiyalar yordamida metodik
tayyorlanish, DVD, VSD, SD yozuvlaridan ta`limning texnik vositalaridan
musiqa tinglash va qo`shiq kuylashda foydalanishlari musiqa ta limi
’
samaradorligini oshirishni hamda sifatini ta minlaydi;
’
7 Yangi o quv materiallarini tushuntirishda kompyuterning namoyish
‘
imkoniyatlaridan foydalanish o qituvchiga dars mazmunini o quvchilarga
‘ ‘
yetkazishda samarali natijalar beradi;
8 Darslarga metodik tayyorlanish, qo shimcha axborotlarni izlash va
‘
tizimlashtirish, didaktik materiallarni tayyorlashda o qituvchilarning innavatsion
‘
texnologiyalardan foydalanishlari ma lumotlarning sifatini ta minlaydi;
’ ’
60

9 Darslarga metodik tayyorlanish, qo shimcha axborotlarni izlash va‘
tizimlashtirish, didaktik materiallarni tayyorlashda o qituvchilarning innavatsion
‘
texnologiyalardan foydalanishlari ma lumotlarning sifatini ta minlaydi;
’ ’
10 Kompyuter texnologiyalaridan foydalanib o quv jarayonini tashkil etish
‘
va boshqarishda o qituvchilarning axborot texnologiyalarda ishlash malakalariga
‘
ega bo lishlari maqsadga muvofiqdir.
‘
FOY DA LA N I LGA N A DABI YOTLA R RO Y X A TI
‘
1.Karimov I.A. O`zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida .
“ ” Toshkent “
O`zbekiston 2011 yil.
” –
2.Karimov I.A. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch . Toshkent
“ ” “
Ma`naviyat - 2008 yil 140 143 betlar.
” –
3. I.A.Karimov Barkamol avlod O zbekiston taraqqiyotining poydevori.
– ‘
T.1998
4. Qurbonov Sh.va boshqalar ."Barkamol avlod orzusi" T. 1999 yil.
61

5. Azizxo jayeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik maxorat. T. 2003 ‘
6. Mirzayeva Sh.R. O qitish uslubiyati va pedagogik texnologiyalar.T 2007.
‘
7. Karimova D. Musiqiy pedagogik mahorat TDPU. T. 2007.
8. Gaybullayev N.,Yodgorov R. Va boshqali r , Toshmurodova K. Pedagogika.T.
2000.
9. Ochilov M. Yangi pedagogik texnologiyalar. Karshi. 2000.
10 . Saidaxmedov N. va boshqalar. Yangi pedagogik texnologiya mohiyati va
zamonaviy psixologiyasi. T. 1999.
1 1 . Farberman B. L. Ilg ` or pedagogik texnologiyalar. T. Fan. 2000
1 2 .Ishmuxamedov R.J. Innovatsion texnologiyalar yordamida ta lim
’
samaradorligini oshirish yo llari. TDPU. T. 2004 .
‘
1 3 .Yo ldoshev, S. Usmonov A. . Pedagogik texnologiya asoslari. T.O qituvchi.
‘ ‘
2004.
1 4 . Mamedov K. va b. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik maxorat. T.2003
1 5 . Farberman. B. L. Oliy o‘ q uv yurtlarida o
‘ q itishning zamonaviy usullari.T.
2002
1 6 . Sharipova G. Musiqa o qitish nazariyasi va metodikasi. TDPU T. 2008 y
‘ –
1 7 .Ergasheva G. O quvchilarning mustaqil ishlashi uchun veb-kvestlar
‘
yaratishning metodik talablari// Qoraqalpoq muallimi. 2008 y.
18 . Internet ma lumotlari
’
http://ziyo.edu.uz/ - O zbekiston Respublikasining ta lim va axborot
‘ ’
resursi.
http://www.edu.uz/ - O zbekiston Respublikasi oily va o rta maxsus
‘ ‘
ta lim vazirligi portali.
’
http://www.pedagog.uz/ - pedagoglar portali.
62

Купить