Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 175.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Umumiy o‘rta ta’lim maktablari “o‘zbek tili”(“ona tili”) darsliklarida sifat so‘z turkumi talqinining qiyosiy tahlili

Купить
“UMUMIY O‘RTA TA’LIM MAKTABLARI “O‘ZBEK TILI”(“ONA TILI”) DARSLIKLARIDA SIFAT SO‘Z TURKUMI TALQININING QIYOSIY TAHLILI” MUNDARIJA Kirish(Tadqiqotning umumiy tavsifi)…………………………………………….4 I BOB. S ifat so‘z turkumining o‘rganilishi , mavjud tadqiqotlar tahlili..........9 1.1. O‘zbek tilshunosligida sifat so‘z turkumining o‘rganilishi ………………….9 1.2.Mustaqillikkacha bo‘lgan davrda umumta’lim maktablari darsliklarida sifat so‘z turkumining berilishi………………………………………………………..19 Bob bo‘yicha xulosalar ………………………………………………………….. 23 II BOB. Hozirgi davr “O‘zbek tili” darsliklarida sifat so‘z turkumi talqini ..24 2.1. Umumta’lim maktablari “Ona tili” o‘quv dasturi da sifat so‘z turkumi mavzusining ahamiyati…………………………………………………………...24 2.2. Mavjud darsliklarning s ifat so‘z turkum ini o‘rganish bosqichlari va izchilligi bo‘yicha tahlili……………………………………………………………………28 2.2.1. N.Mahmudov, A. Nurmonov,A. Sobirov, D. Nabiyevalar muallifligida nashr etilgan 6-sinf “Ona tili” darsligi tahlili……………………..…………………….28 2.2.2. A. Rafiyev, G. Muxamedjanova,N. Alovuddinovalar muallifligidagi 5-sinf “O‘zbek tili” darsligi tahlili……………………………………………………… 48 2.2.3. X. S. Muxitdinova, Ya. I. Avlakulov,D. A. Nuriddinovalar muallifligidagi 7- sinf “O‘zbek tili” darsligi tahlili…………………………………………………..52 2.2.4. M.Mirzahidova, H.Abulqosimova, M.Xalmuratovalar muallifligidagi Qirg‘iziston Respublikasidagi o‘zbek maktablari 6-sinf o‘quvchilari uchun “O‘zbek tili” darsligi tahlili……………………………………………...………..54 Bob bo‘yicha xulosalar… …………………………………………………………55 I II BOB. “O‘zbek tili”(“ O na tili”) darsliklarida sifat so‘z turkumi talqini ning ta’lim ning ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha tahlili… …………………………..57 3.1. Zamonaviy ta’lim talablari bo‘yicha “O‘zbek tili”(“Ona tili”) darsliklarining qiyosiy tahlili……………………………………………………………………...57 3 .2. “O‘zbek tili” (“Ona tili”) darslarida sifat mavzusini o‘rganishda TPR metodini qo‘llashning ahamiyati……………………………………………………..……..63 3.3. Butunlay jismoniy reaksiya metodini sifat ta’limida qo‘llash bo‘yicha tajriba- sinov ishlari natijalari……………………………………………………………..71 Bob bo‘yicha xulosalar… …………………………………………………...……74 Umumiy xulosalar … …………………………………………………………….75 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati… ………………………………………….77 1 KIRISH (Tadqiqotning umumiy tavsifi) Mavzuning dolzarbligi. Shiddat bilan o‘zgarib borayotgan bugungi bir davrda t a’lim sohasi ning ahamiyati ham soniyalar sari oshib bormoqda . Shu bois ham y urtimizda yoshlarni ma’naviy barkamol qilib tarbiyalash, Vatan oldida yuksak fuqarolik mas’uliyatini his qilish, jamiyat hayotini yurg‘izuvchi kuch sifatida yashashga muntazam da’vat etish ta’limda ustuvorlik kasb qilmoqda . O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ta’kidlanganidek, “Mamlakatimizning taqdiri va kelajagi uchun mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishga, bu yo‘lda bor bilim va salohiyatini safarbar etishga qodir bo‘lgan, azm-u shijoatli yoshlarni tarbiyalab voyaga yetkazish - biz uchun eng muhim masaladir” 1 ,- deya alohida e’tibor qaratdilar. Shu asosda ta’lim sohasi yurtimizning hech bir fuqarosining e’tiboridan chetda qolmasligi, maktabgacha ta’limdan to oliy ta’limgacha bo‘lgan jarayon jamiyatimiz nazoratida bo‘lishi lozim. O‘z navbatida o‘qituvchi-murabbiylardan o‘z kasbiga sadoqat , innovatorlik hamda zamonga mos faollik darajasi talab qilinadi. Yosh avlodni tarbiyalash, unga ta’lim berish tizimida millatimiz faxri bo‘lgan o‘zbek tilini o‘rganish va o‘rgatishning o‘rni alohidadir. Zeroki, o‘z tilini tushunmagan, uning boy imkoniyatlaridan foydalana olmaydigan farzand hech qachon yetuk kadr bo‘lib yetisha olmaydi.Shu nuqtayi nazardan tadqiqot ostiga olgan mavzumiz sifat so‘z turkumi ona tilimiz leksemalari orasida ko‘lami jihatidan yirik bir qatlamni tashkil qilar ekan, bu borada bilimlarga ega bo‘lish maktab o‘quvchilaridan tortib to oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun muhimdir. Sifat so‘z turkumi o‘zining ifodali xususiyatlari bilan boshqa so‘z turkumlari orasida ajralib turadi. Inson nutqi bu turkumdagi so‘zlar bilan yanada go‘zal, ta’sirchan hamda qimmatli bo‘ladi. Chunki birgina ot so‘z turkumi shaxs va narsaning nomini bildirsa, sifat uning borliqda ma’lum barcha belgilarini bildirib 1 Mirziyoyev Sh.M. O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligining yigirma olti yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi nutqi//president.uz sayti. 2 keladi.Ana shu ahamiyatli so‘z turkumini o‘rganish borasida “O‘zbek tili” va “Ona tili” darsliklarinig tahlilini ko‘rib chiqish borasida tadqiqotlarning kamyobligi, bu yo‘nalishning ahamiyati kattaligi mavzumizning dolzarbligini ifodalaydi. Tadqiqotning obyekti va predmeti. Tadqiqotning obyekti bu sifat so‘z turkumi tahlil qilingan mavjud tadqiqot ishlari; “Ona tili” hamda “O‘zbek tili” darsliklari , o‘quv dasturlari, uslubiy qo‘llanmalar. Tadqiqotning predmeti o‘zbek tilidagi umumta’lim maktablari uchun yaratilgan darsliklarda sifat so‘z turkumining berilishini metodologik tadqiqi hisoblanadi. Tadqiqotning maqsadi va vazifalari. Tadqiqotning maqsadi o‘zbek tili umumta’lim maktablari uchun yaratilgan darsliklarda sifat so‘z turkumining berilishini metodologik jihatdan tadqiq etishdan iborat.Dissertatsiya ishida qo‘yilgan maqsaddan kelib chiqib quyidagi ishlarni amalga oshirish ko‘zda tutilgan: - tilshunoslikda o‘zbek tili grammatikasi, so‘z turkumlarining o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganishga bag‘ishlangan tadqiqotlarda sifat turkumiga oid so‘zlarning grammatik belgilari, uslubiy vazifasi to‘g‘risida ham yo‘l-yo‘lakay fikrlar bayon qilingan. Dissertatsiyada sifat so‘z turkumining o‘zbek tilshunosligida o‘rganilishi, umumta’lim maktablari darsliklarida yoritib berilishini aniqlashga ahamiyat beriladi. - sifat s o ‘z turkumining o ‘zbek tilshunosligida o ‘rganilishi, umumta’lim maktablari darsliklarida berilishi darsliklardan olingan faktik materillar misolida tasnif qilinadi va shu asosda t o ‘plangan materiallar bir tizimga keltiriladi; - sifat so‘z turkumining o‘zbek tilshunosligida o‘rganilishi,umumta’lim maktablari darsliklarida berilishida sifat turkumiga oid so‘zlarning paydo bo‘lishi va shakllanishida boshqa so‘z turkumlarining ta’siri aniqlanadi va ularga tarixiy- etimologik jihatdan munosabat bildiriladi, o‘ziga xos xususiyatlari ochib beriladi; - tahlilga tortilgan sifat s o ‘zlarning o ‘zbek adabiy tilida tutgan o ‘rni belgilanib, izohlanadi; - sifat turkumiga oid so‘zlar semantik jihatdan sifatning qaysi turiga mansubligiga qarab turlarga ajratiladi va ularning qo‘llanish darajasi aniqlanadi; 3 - ilmiy tahlil o‘zbek tilshunosligida keyingi yillarda erishilgan yutuqlarga tayangan holda semantik-stilistik izoh, statistik metodlar asosida olib boriladi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Sifat so‘z turkumining umumta’lim maktablari darsliklarida berilishining qiyosiy tahlilini o‘tkazish orqali mavjud yutuq va kamchiliklar tizimini ishlab chiqish. Sifat so‘z turkumini o‘rgatishda qo‘llash mumkin bo‘lgan yangi metod va texnologiyalarni yaratish. Tadqiqotning respublika fan va texnologiyalari rivojlanishining asosiy ustuvor yo‘nalishlariga mosligi. Dissertatsiya respublika fan va texnologiyalar rivojlanishining “Demokratik va huquqiy jamiyatni ma’naviy-axloqiy va madaniy rivojlantirish, innovatsion iqtisodiyotni shakllantirish”ning ustuvor yo‘nalishiga muvofiq bajaril adi. Tadqiqotning asosiy masalalari va farazlari. O‘zbek tilshunosligida keyingi yillarda o‘zbek tili ta’limini mukammallashtirish, o‘zbek tili o‘qitish metodikasini yangi ilg‘or pedagogik texnologiyalar bilan qurollantirish borasida salmoqli ishlar amalga oshirilmoqda. Bu esa,ayniqsa, umumta’lim maktablari darsliklarini, ularda mavzularning qay darajada va tartibda berilishini o‘rganishni va shu asosda muayyan ilmiy xulosalarga kelishni taqozo qiladi. Masalaning o‘ta dolzarbligi va murakkabligidan kelib chiqib, mazkur magistrlik dissertatsiyasida umumta’lim maktablarida sifat so‘z turkumining o‘rganilishini tadqiq etish maqsad qilingan. Buning uchun ishda mustaqillik davrigacha va undan keyingi davrda yaratilgan umumta’lim maktablari darsliklarida sifat so‘z turkumining yoritilishi o‘rganib chiqiladi. Turli yillarda nashr qilingan maktab darsliklari o‘zaro qiyosiy tahlilga tortiladi va tanlangan mavzular ko‘lami to‘g‘risida muayyan xulosalar bayon qilinadi. Shuningdek, umumta’lim maktablarining “O‘zbek tili” va “Ona tili” darsliklari asosida ish oxirida ta’lim sifatini yaxshilash va ta’lim jarayoniga ilg‘or pedagogik texnologiyalarni joriy etish borasida taklif va mulohazalar beriladi. O‘zbek tilida sifat so‘z turkumining o‘zbek tilshunosligida o‘rganilishi, umumta’lim maktablari darsliklarida berilishini tadqiq etish bo‘yicha amalga oshiriladigan dastlabki ishlar ko‘lami quyidagicha rejalashtirilgan: 4 1.O‘zbek tilshunosligida sifat so‘z turkumining o‘rganilishi va taraqqiyotiga bag‘ishlangan ilmiy adabiyotlarni o‘rganish. 2.Mavzuga oid ilmiy-nazariy adabiyotlarning bibliografiyasini tuzish. 3 .To‘plangan materiallar asosida sifat so‘z turkumining o‘zbek tilshunosligida o‘rganilishi, umumta’lim maktablari darsliklarida berilishi tahlil qilinadi. 4 .Sifat turkumiga oid so‘zlarning matndagi o‘rni belgilanib, uslubiy xususiyatlari izohlanadi. Dissertatsiya ishining yozilishida OAK talablariga qat’iy rioya qilinadi. Jumladan, an’anaga muvofiq tadqiqotning umumiy tavsifi berilib, ishning asosiy mazmuni, quyidagi tartibda bayon etiladi: Ishning kirish qismida tanlangan mavzuning o‘rganilish darajasi to‘g‘risida mulohaza yuritiladi. Jumladan, o‘zbek tilshunosligida grammatika va metodika bo‘yicha erishilgan yutuq va muammolarni tahlil qilish orqali mavzuning o‘rganilish darajasi belgilab olinadi, dissertatsiya mavzusiga oid ilmiy-nazariy asarlarga munosabat bildirilib, mavzuning dolzarbligi asoslab beriladi. Ana shundan kelib chiqib, ishning maqsad va vazifalari, metodologik asoslari va tadqiq usullari belgilab olinadi.Shuningdek, ishning ilmiy yangiligi ko‘rsatilib, tadqiqotning o‘zbek tilshunosligida sifat so‘z turkumini o‘rganishning nazariy va amaliy jihatlariga qanday hissa qo‘shishi yoritilib beriladi. Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi. O‘zbek tilshunosligida sifat so‘z turkumiga oid ilk ilmiy tadqiqot 40 -yillarning ikkinchi yarmida vujudga kelgan edi. Z. Ma’rufov 1947-yilda Sankt-Peterburgda “O‘zbek tilida sifat darajalari”, 1950-yilga kelib G‘Abdurahmonov Samarqandda “Hozirgi o‘zbek tilida sifatlarning substantivatsiyasi (otlashishi)”, 1955-yilda O. Madrahimov “Hozirgi o‘zbek tilida yangi yasalgan sifatlar” mavzuidagi nomzodlik ishlarini himoya qilgan edi. 1957-yilda O.Madrahimovning “O‘zbek tilida sifat va yangi yasalgan sifatlar masalasiga doir” nomli maqolasi e’lon qilingan edi. Tadqiqotda qo‘llanilgan metodikaning tavsifi. Tadqiqotning metodologik asosini olamdagi narsa-hodisa, belgi-xususiyatlarning ob y ektivligini, 5 oppozitivligini, substansionalligini, tilning evolyu t sion rivojini e’tirof etuvchi dialektik mantiq qonunlari tashkil etadi. Dissertatsiya ishining tadqiq obyekti umumta’lim makatablari darsliklarida sifat so‘z turkumi berilishini qiyosiy- tipologik tahlil qilish metodidan foydalanildi. Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati. O‘zbek tilida sifat so‘z turkumining o‘rganilishi bo‘yicha tadqiqot ishlarining kamligi qatorida bunday so‘zlarni o‘quvchi yoshlarga o‘rgatish bo‘yicha metodik qo‘llanmalar , o‘quv-uslubiy majmualar ham deyarli yaratilmagan. Mazkur tadqiqot ishimizda sifat so‘z turkumining “O‘zbek tili” va “Ona tili” darsliklari dagi talqinini o‘rganib chiqib , bu boradagi yutuq va kamchiliklarni belgilashga urindik. Bu borada qo‘llash mumkin bo‘lgan metod va texnologiyalarni taklif qildik. Ish tuzilmasining tavsifi. Tadqiqot kirish, uch bob, umumiy xulosalar va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Ishning umumiy hajmi sahifa. 6 I BOB. S ifat so‘z turkumining o‘rganilishi , mavjud tadqiqotlar tahlili 1.1. O‘zbek tilshunosligida sifat so‘z turkumining o‘rganilishi Tildagi so‘zlarning ot, sifat, son, olmosh, fe’l, ravish kabi guruhlarga bo‘linishi ularning so‘zlik holati, grammatik xususiyatlari (morfologik belgilari va sintaktik vazifasi) asosida maydonga keladi, ya’ni har bir so‘zda leksik-grammatik tomonlarning birligi mavjud bo‘ladi. Mana shunday muammolarni o‘rganish tilning grammatik qurilishida yuz bergan o‘zgarishlarni izchil aniqlash imkonini beradi. Ma’lumki, tilshunoslikda sifat turkumiga oid so‘zlarning o‘rganilish tarixi olis davrlarga borib taqaladi. Mahmud Koshg‘ariyning «Devonu lugotit turk», Mahmud Zamaxshariyning «Muqaddimat-ul adab», «Asos-ul balog‘a», Alisher Navoiyning «Muhokamat-ul lug‘atayn» kabi asarlaridayoq sifatlarning belgi ifodalash xususiyati, ularning turli xil tashbehlar va badiiy san’atlarni yuzaga keltirishdagi imkoniyatlari haqida muayyan fikr-mulohazalar mavjud edi. Turkiyshunoslikda sifat turkumiga oid so‘zlarning o‘rganilishi o‘ziga xos tarixga ega. N.K.Dmitriyev, A.P.Yakubinskiy, L.N.Xaritonov, N.F.Katanov, P.M.Melioranskiy, M.A.Kazembek, A.N.Kononov, A.M.Shcherbak, S.N.Ivanov, P.I.Kuznesov, T.I.Grunin singari turkiyshunos olimlar sifatlarning o‘ziga xos grammatik kategoriyalarga ega ekanligi, yasalish va otlashish xususiyati, gap tarkibidagi sintaktik vazifasi haqida muhim ma’lumotlarni bildirganlar. 2 O‘tgan asrning 20-yillarida o‘zbek tili masalalariga bag‘ishlangan M.M.Faxriddinovning «Turkcha qoida» (1913), Elbekning «Bitik yo‘llari» (1919), «Yozuv yo‘llari» (1921), Shorasul Zunnunning «O‘zbekcha qoidalar» (1925), Munavvar Qori, Qayum Ramazon, Shorasul Zunnunning «O‘zbekcha til saboqligi» (1925), Ye.D.Polivanovning «Kratkaya grammatika uzbekskogo yazika» (1926) kabi bir qator darslik va qo‘llanmalari nashr etilgan bo‘lib, ularda boshqa so‘z turkumlari qatori sifat turkumiga oid so‘zlarning grammatik belgilari haqida ham fikrlar bayon qilingan edi. Madaniyatimiz tarixidagi buyuk siymolardan biri Abdurauf Fitratning ilmiy merosida tilshunoslikka oid asarlar ham salmoqli o‘rin egallaydi. Shunisi diqqatga 2 Фазылов Э.И., Чичулина Л.Г. Русские тюркологи и y збекское языкознание. - Ташкент: Фан, 1979.– С. 216. 7 sazovorki, Fitrat birinchilardan bo‘lib o‘zbek tili grammatikasini yaratishga kirishgan olim edi. Uning «Sarf» (1925-1930) asarida o‘zbek tili morfologiyasi, jumladan, sifat so‘z turkumi haqida bahs yuritiladi. Bu asarda sifatlar dastlab tub va yasamalik darajasiga ko‘ra ikki guruhga ajratiladi, sifatlarning yasalishi va bir qancha sifat yasovchi qo‘shimchalar haqida ma’lumot beriladi. Fitrat, asosan, quyidagi sifat yasovchi qo‘shimchalarni ta’kidlab ko‘rsatadi: -li (bilimli), -gi (sishgi), -imtil (sarg‘imtil), -ish (sarg‘ish), -iy (tarixiy), -ma (yozma), - ros (yaxshiros), -gon (bilag‘on), -gin (ozg‘in), -(a)r (osar suv), -gan, -kap, -san (o‘sigan yigit), -lik (o‘kurlik kitob) va shu kabilar. Ko‘rinadiki, Fitrat sifat yasalishi doirasini o‘sha vaqtda juda keng ma’noda tushungan, ya’ni uning tarkibiga bevosita sifat yasalishi (-li, -ma, -iy kabi) bilan birga, sifat darajalari, ozaytirma sifat shakllari, sifatdosh shakllarini ham kiritgan. 3 O‘zbek tilshunosligida sifat so‘z turkumiga oid ilk ilmiy tadqiqot 40- yillarning ikkinchi yarmida vujudga kelgan edi. Z.Ma’rufov 1947-yilda Sankt- Peterburgda “O‘zbek tili sifat darajalari”,1950-yilga kelib G‘.Abdurahmonov Samarqandda “Hozirgi o‘zbek tilida sifatlarning substantivatsiyasi (otlashishi)”, 1955- yilda O.Madrahimov “Hozirgi o‘zbek tilida yangi yasalgan sifatlar” mavzuidagi nomzodlik ishlari himoya qilingan edi. 1957-yilda O.Madrahimovning “O‘zbek tilida sifat va yangi yasalgan sifatlar masalasiga doir” nomli maqolasi e’lon qilingan edi. 4 “Hozirgi zamon o‘zbek tili” (1957) nomli tadqiqotda “Sifat” mavzusi yirik tilshunos olim Z. Ma’rufov qalamiga mansub. Bu ishda sifatlarning ma’nolari va grammatik xususiyatlari tahlili asliy va nisbiy sifatlarni bir-biridan farqlashdan boshlanadi. Z.Ma’rufov talqiniga ko‘ra “asliy sifatlar sezgi a’zolari bilan bevosita bilib bo‘ladigan predmetga xos belgini: predmetning rang-tusini, inson va jonivorlarning fizik xususiyatlarini va xarakterini bildiradi”. 5 3 Қурбонова М. Фитрат - тилшунос. - Тошкент: Университет, 1996. – Б.32. 4 Madrahimov O. O‘zbek tilida sifat va yangi yasalgan sifatlar masalasiga doir// O‘zFA Axboroti, ijtimoiy fanlar seriyasi, Toshkent, 1957. – B.41 – 47. 5 Ma’rufov Z. Sifat // Hozirgi zamon o‘zbek tili ( leksikologiya, fonetika, grafika va orfografiya, morfologiya ), Toshkent: O‘zFA nashriyoti, 1957. – B.343 – 357. 8 Nisbiy sifatlar esa predmetdagi belgini uning boshqa biror predmetga bo‘lgan turlicha munosabatiga ko‘ra bildiradi. 6 Ishda sifatlarning ma’no turlari, yasalish xususiyatlari, sintaktik vazifasi haqida ham asosli fikr-mulohazalar berilgan. 60-yillarga kelib o‘zbek tilshunosligida sifat turkumiga oid so‘zlarni o‘rganishga tilshunos olima M.Sodiqova katta hissa qo‘shdi. Olima 1963- yilda “O‘zbek tilida rang-tus bildiruvchi sifatlar” mavzuida nomzodlik ishini himoya qildi. Ikki tomlik “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” (1966) va “O‘zbek tili grammatikasi” (1975) nomli tadqiqotlarning “Sifat” mavzularini yozdi, 1974-yilda olimaning “Hozirgi o‘zbek tilida sifat” nomli monografiyasi e’lon qilindi.Masalan, M.Sodiqova 1966-yilda e lon qilingan “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” asarida ‟ sifatning ma’no jihatdan olti turini alohida-alohida ajratib ko‘rsatgan edi: a) rang - tus bildiruvchi sifatlar: oq, qora, qizil; b) hajm bildiruvchi sifatlar: keng, tor, uzun; v) shakl bildiruvchi sifatlar: dumaloq, yassi, qiyshiq; g) maza bildiruvchi sifatlar: achchiq, chuchuk, shirin; d) xarakter va xususiyat bildiruvchi sifatlar: yaxshi, yomon, a’lo, ablah, urishqoq, tirishqoq; e) holat bildiruvchi sifatlar: kasal, musofir, boy, kambag‘al, yosh, qari, kal, kar, pes va boshqalar. 7 Olima o‘zining keyingi tadqiqotlarida sifatlarning ma’no turlarini yanada kengaytirib, ularning sonini 8–9 taga yetkazgan. Agar M.Sodiqovaning 1974-yilgi monografiyasida sifatlarning ma’no turlari to‘qqiztaga yetkazilgan bo‘lsa, “O‘zbek tili grammatikasi” (1tom, 1975) da bu haqidagi fikrlari yanada aniqlashtirilgan va kengaytirilgan. O‘tgan asrning 70–90-yillarida o‘zbek tilshunosligida sifat turkumini talqin etish yanada chuqurlashdi va ilmiy tus oldi. Jumladan, keyingi o‘ttiz-o‘ttiz besh yil davomida o‘zbek tilshunosligida tilning grammatik qurilishini, lug‘aviy tarkibini o‘rganish sohasida sezilarli yutuqlar qo‘lga kiritildi. Bunday yutuqlar bevosita sifat so‘z turkumini o‘rganish sohasiga ham aloqadordir. Masalan, 6 Ko‘rsatilgan asar.– B.343 – 357. 7 Sodiqova M. Sifat // O‘zbek tili grammatikasi, ikki tomlik, 1-tom. –Toshkent: Fan, 1976. – B.301. 9 M.Xoliyorov “Ot negizlaridan so‘z yasovchi affikslar haqida” nomli maqolasida -chi, -dosh, -kash, -kor singari ot yasovchi qo‘shimchalarning xususiyatlarini kengroq tahlil etib, quyidagi xulosani bayon etadi: “Demak, “shaxs oti yasovchi” deb yuritiladigan affikslar yordamida yasalgan so‘zlar otlarga (shaxs otlariga) emas, sifatlarga xos ma’no va grammatik xususiyatlarga ega. Chunki bu tipdagi affikslar, asosan, otlarga (otlashgan boshqa so‘zlarga ham) qo‘shiladi va otdan ot emas, otdan sifat yasaydi. Shuning uchun, bizningcha, ot negizlariga qo‘shilib, yangi ma’noli so‘z yasovchi -chi, -dosh, -kash, -kor tipidagi affikslarni sifat yasovchilar, ular yordamida yasalgan so‘zlarni esa yasama sifatlar deb atash lozim bo‘ladi. Ishchi, kolxozchi, paxtakor kabi yasama sifatlarning kontekstdan tashqarida ham ot kabi tushunilishini esa substantivatsiya hodisasi deb qarash kerak” 8 . G. Sodiqova achchiq, harir, qattiq, silliq, shirin kabi sifat leksemalarni “sezgi ifodalovchi sifat sememalari” nomi ostida o‘rganib, ularning komponent tarkibini belgilashga harakat qildi. 9 U.Tursunov, J.Muxtorovlar tomonidan yaratilgan “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” (birinchi nashri,1965; ikkinchi nashri 1975; uchinchi nashri 1992) asarida sifatning ma’nosi va grammatik belgilari talqiniga keng o‘rin berilgan. Bu ishda uning oldingi nashrida bo‘lganidek, sifatlarning otga ko‘chishi va otlashuvi (substantivatsiyasi) hodisalarini bir-biridan farqlashga harakat qilinadi. “Sifatning otga ko‘chishi va otlashuvi, boshqa-boshqa hodisalardir. Bir turkumdagi so‘zning boshqa turkumga ko‘chishi deganda til taraqqiyoti natijasida bir turkumdan ikkinchi turkumga o‘tgan so‘z nazarda tutiladi. Bunda mazkur so‘zning grammatik mohiyati, qisman ma’nosi o‘zgaradi. Sifatlarning otga ko‘chishi ham shunday hodisadir. Masalan, qiz, o‘g‘il, erkak, ayol, kasal, chol, kampir kabi so‘zlar asli sifat bo‘lib, keyinchalik otga aylangan. Bunday so‘zlarning otga ko‘chganini yoki ko‘chayotganini ko‘rsatuvchi belgi ularning sifat bilan ifodalangan aniqlovchi olishida korinadi: Yosh yigit, qari 8 Xoliyorov M.Ot negizlaridan so‘z yasovchi affikslar // O‘zbek tili va adabiyoti, 1973.- № 1. - B.82. 9 Sodiqova G. Sezgi ifodalovchi sifat sememalari // O‘zbek tili va adabiyoti, 1977.- № 3. - B.53-55. 10 chol, chiroyli ayol kabi.Sifatning (yoki boshqa biror turkum so‘zining) otlashuvi esa uning gapda ot bajaradigan sintaktik vazifada kelishidir…”. 10 S.Usmonovning M. Mirzayev va I. Rasulovlar bilan hamkorlikda yozgan “O‘zbek tili” nomli asari (1978)da ham sifatlar tahlili ancha ixcham berilgan. Lekin bu asarda, bizningcha, bir noaniqlikka yo‘l qo‘yilgan, ya’ni rus tili orqali kirgan ba’zi sifatlar tarkibida uchrovchi -ik (pedagogik), -iv (obyektiv, progressiv ), -l, -al (formal, gorizontal), -on (intonatsion ) kabi affikslar sifat yasovchi affikslar deb talqin qilinadi. 11 Bu fikrga O. Madrahimov ham o‘zining “O‘zbek tilida sifat va yangi yasalgan sifatlar masalasiga doir” nomli maqolasida qo‘shilib, yangi yasalgan sifatlar haqida so‘z yuritar ekan, rus tili orqali o‘zlashgan sifatlar tarkibida qo‘llanuvchi -ik-iv-al,-l,-ion,-sion,-atsion affikslarini o‘zbek tilida mustaqil qo‘llanuvchi, o‘zlashgan sifat yasovchi affikslar, deb hisoblaydi. Bu mulohaza dots.T.Xo‘jayevning quyidagi fikrlari orqali inkor etiladi: “Bizningcha, antik, kosmik, genetik, simfonik, dekorativ, operativ, kooperativ, aktiv, real, optimal, internatsional sifatlari yasaluvchi negizlarga va yasovchi affikslarga ajralmaydi. Demak, ular affiksal formali sifatlar emas. Chunki ular o‘zbek tilida yasalgan emas, balki o‘zbek tiligacha yasalgan. O‘zbek tilida esa ular bitta morfema holida qisqartirish bilan hozirgi holatida, aniqrog‘i affiksli formada emas, balki morfemalarga ajralmaydigan negiz formasida qabul qilingan. Demak, ular etimologik jihatdangina yasama sifatlardir. O‘zbek tilida esa ular nisbatan yangi so‘zlar bo‘lgani holda, morfologik strukturasi jihatidan tub sifatlardir.” 12 Ayni fikrlarga Zafar Pardayev o‘zining “O‘zbek tilida sifatlarning semantik-uslubiy xususiyatlari” ilmiy monografiyasida ham qo‘shilajagini bildiradi va T.Xo‘jayevning yuqoridagi fikrlarini qo‘llab-quvvatlaydi. Bizning fikrimizcha esa, yuqorida tilga olingan o‘zlashma qo‘shimchalar internatsional qo‘shimchalar bo‘lib, bora-bora o‘zbek tiliga ham singishib, yangi o‘zbekcha so‘zlar yasalishiga xizmat qilishi ham 10 Tursunov U., Muxtorov J. Sifat // Tursunov U., Muxtorov J., Rahmatullayev Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili, qayta ishlangan, to‘ldirilgan uchinchi nashri. – Toshkent: O‘zbekiston, 1992. – B.280 – 287. 11 Usmonov S. Sifat // Mirzayev M., Usmonov S., Rasulov I.O‘zbek tili.–Toshkent:O‘qituvchi, 1978. – B.100 –109. 12 Xo‘jayev T., Mullajonova H. Yangi yasalgan sifatlar tahliliga tanqidiy obzor // O‘zbek tili grammatik qurilishi, leksikologiyasi va dialektologiyasi masalalari, Samarqand: SamDU nashri, 1976. – B.89 – 99. 11 mumkin. Buni biz o‘zbek tilining tarixiy taraqqiyot evolutsiyasi orqali yaqqol isbotini ko‘rishimiz mumkin. Chunonchi arab tili orqali o‘zlashgan -iy, -viy yoki fors tili orqali kirib kelgan -xona, -kor, no-, bo-, be- kabi qo‘shimchalarning, dastavval, faqat o‘zlashma so‘z yasalishidagi ishtirokiga guvoh bo‘lgan bo‘lsak, keyinchalik bu qo‘shimchalar o‘zbek tili affiksal tarkibiga shuqadar singib ketdiki, endilikda biz ulardan bemalol sof o‘zbekcha so‘zlar yasashda ham foydalanyapmiz. Til taraqqiyotida bunga o‘xshash misollarga ko‘plab duch kelishimiz mumkin. Rus tili orqali o‘zlashgan ba’zi qo‘shimchalarning taqdiri ham xuddi shu ko‘rinishda davom etsa, ajabmas. Chunki til hamonki, ijtimoiy hodisa ekan, unda turfa xil o‘zgarishlar va yangilanishlar sodir bo‘lishi juda tabiiy hol hisoblanadi. “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” (1-qism,1980) nomli darslik o‘zbek tilshunosligida salmoqli o‘rin tutadi. Ana shu asardagi “Sifat” mavzusi yirik tilshunos olim Azim Hojiyev qalamiga mansub. 13 Bu darslikda sifatlarning grammatik xususiyatlarini tahlil etishda oldingi ishlarga nisbatan farqli tomonlar ancha ko‘proq. Eng muhimi, bu ishda sifatlar asliy va nisbiy deb ikki turga ajratilmagan, bunday yo‘l tutishning sababi ham ko‘rsatilmagan. Sifatlarda oddiy (normal) daraja, orttirma daraja va ozaytirma daraja mavjudligi ta’kidlangan. Orttirma daraja fonetik usul bilan (dum-dumaloq, ko‘m-ko‘k), leksik usul bilan (nihoyatda baland, behad xursand, juda go‘zal ), ozaytirma daraja esa leksik usul bilan (sal durust, bir oz yaxshi, xiyol ochiq), morfologik usul bilan (kattaroq, kichikroq, sarg‘ishroq kabi) hosil bo‘lishi izohlab berilgan. Tilshunos olima A.Hamitova 70–80-yillarda turkiy tillarda so‘z ma’nosining kuchaytiruv vositalarini o‘rganish sohasida qator ishlarni amalga oshirdi. Olimaning nomzodlik dissertatsiyasi, bir necha ilmiy maqolalari hamda “Turkiy tillarda so‘z ma’nosining analitik yo‘l bilan kuchaytirilishi” nomli monografiyasi (1984) xuddi shu muammoni o‘rganishga bag‘ishlangan edi. 13 Hojiyev A. Sifat // Shoabdurahmonov Sh., Asqarova M., Hojiyev A., Rasulov I., Doniyorov X. Hozirgi o‘zbek adabiy tili, 1- qism. – Toshkent: O‘qituvchi, 1980. – B.251 – 258. 12 Olimaning kuzatishlaridan shu narsa ma’lum bo‘ladiki, o‘zbek tilida juda, eng, g‘oyat, nihoyatda, bir, biram tim, naq, zap, behad, benihoya, cheksiz, beqiyos kabi so‘zlar sifat darajalari singari belgini kuchli, emotsional bo‘yoqdor shaklda ifodalashga xizmat qiladi. 14 80-yillarda S. G‘iyosov o‘zbek tilidagi subyektiv baho sifatlarining semik tahlilini amalga oshirdi, shu mavzuga oid bir necha ilmiy maqolalar yaratdi 15 va nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi. Masalan, S. G‘iyosov “O‘zbek tilida asliy sifatlarning ko‘chma baholash ma’nosi haqida” nomli maqolasida dastlab asliy sifatlarni ma’no jihatdan tabiiy (fizik) xususiyatlarni ifodalovchi (katta tosh, kichik tosh kabi) va subyektiv baho ma’nolarini ifodalovchi (yaxshi, chiroyli kabi) deb ikki guruhga ajratadi. Shundan keyin fizik belgi ifodalovchi sifatlar ko‘chma ma’noda qo‘llanganda ularning semantik strukturasida ro‘y beradigan o‘zgarishlarni birma-bir tahlil etadi, buning uchun og‘ir so‘zining turli matnlarda qo‘llanilishiga oid misollarni keltiradi. Ma’lumki, o‘zbek tili semasiologiyasining asosiy nazariy muammolaridan biri leksik materialni tahlil qilish birligi va bu birliklarning asosiy lug‘aviy birlik (so‘z)ga munosabati masalasini aniqlashdir. Shuningdek, o‘zbek tili lug‘at tarkibining leksik-semantik guruh (LSG) larini sinchiklab o‘rganish o‘zbek tilshunosligi oldida turgan dolzarb muammolardan bir sanaladi. 16 Masalaga shu nuqtayi nazardan qaraganda, S. G‘iyosovning subyektiv baho ifodalovchi (SBI) sifatlarni sakkiz ichki LSG ga ajratib tahlil qilishi, bu LSG larning bir- biridan semik tarkibi jihatidan farqli tomonlarini ko‘rsatishi diqqatga sazovor. Masalan, S. G‘iyosovning fikriga ko‘ra, subyektning aqliy faoliyatiga ko‘ra belgini ifodalovchi LSG ga aqlli, dono, oqil kabi sifatlar kiradi. Ular subyektning aqliy faoliyati bahosini turli jihatdan xarakterlaydi. 17 14 Hamitova A. Turkiy tillarda so‘z ma’nosining analitik yo‘l bilan kuchaytirilishi. – Toshkent: Fan, 1984. – B.104. 15 G‘iyosov S. O‘zbek tilida asliy sifatlarning ko‘chma baholash ma’nosi haqida // O‘zbek tili va adabiyoti, 1982. – № 4. –B.51 – 54. G‘iyosov S. Asliy sifatlarning ikki semantik gruppasi haqida // O‘zbek tili va adabiyoti, 1984. - № 1. – B.58 – 60. G‘iyosov S. O‘zbek tilida subyektiv baho sifatlarining semik tahlili // O‘zbek tili va adabiyoti, 1986.- № 2.– B.28 – 32 . 16 Qo‘chqortoyev I. So‘z ma’nosi va uning valentligi ( o‘zbek tilidagi nutq fe’llari materiali asosida ). – Toshkent: Fan, 1977. – B. 168. 17 G‘iyosov S. O‘zbek tilida subyektiv baho sifatlarining semik tahlili // O‘zbek tili va adabiyoti, 13 O‘zbek tilshunosligida sifat so‘z turkumini o‘rganish bilan bog‘liq har bir ilmiy tadqiqotning o‘ziga xosligi, izlanish metodlarining xilma-xilligi ko‘zga tashlanadi. M. G‘anixo‘jayeva esa nomzodlik dissertatsiyasida o‘zbek tilidagi rang bildiruvchi sifatlarni qiyosiy- tarixiy yo‘nalishda tadqiq etib, ularning rivojlanish dinamikasini, sof turkiy va o‘zlashgan rang bildiruvchi so‘zlar qatlamini aniqlagan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, eski o‘zbek tili yozma yodgorliklarida qizil, ko‘k yashil singari rang bildiruvchi so‘zlar ko‘chma ma’nolarda qo‘llanmaydi,substantivatsiyaga uchragan qora so‘zi esa eng ko‘p – sakkiz ma’noda qo‘llanilishi ma’lum bo‘ladi; rang bildiruvchi so‘zlarning yozma yodgorliklar tilida qo‘llanish chastotasi quyidagicha: qora – 18,8 %, oq – 15,8%, qizil – 6, 89 %, ko‘k – 3,5 %, yashil – 2,5 %, sariq – 2,5 % kabilar. Y. Tojiyev o‘zbek tilshunosligida affiksal sinonimiya muammolarini tadqiq etishga salmoqli hissa qo‘shdi. Jumladan, uning qator ilmiy maqolalari, 18 monografiyasi sifat yasovchi affikslarning ma’nodoshligi masalasini o‘rganishga bag‘ishlangan. O‘zining bu sohadagi izlanishlarini olim keyinchalik doktorlik dissertatsiyasida umumlashtirdi. Bu tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek tilida ot turkumiga oid so‘zlardan sifat yasab, o‘zakdan anglashilgan obyektga umuman ega ekanlikni bildiruvchi -li// -dor, -li// -ser, -dor// -ser, - li//-ba, -li // -kor, - li//-mand, -li//-don, -li//-nok -li// -chan, -li//-toy, ba-//- dor, ba-//-chan kabi so‘z yasovchi affikslar sinonimik juftliklarni hosil qiladi. Shuningdek, ot turkumiga oid so‘zlardan sifat yasab, o‘zakdan anglashilgan obyektga ega emaslikni bildirgan -siz//be-, -siz//no-, be-//no-, -siz// nim- kabi so‘z yasovchi affikslar ham tilimizda sinonimik juftliklarga ega ekanligini ta’kidlab o‘tadi. R.R. Lutfullayeva nomzodlik dissertatsiyasida rus va o‘zbek tilidagi baynalminal asosga ega bo‘lgan aktiv, intensiv, progressiv, agressiv, agrotexnik, omonimik, sinonimik, antonimik, funksional, internatsional, okkazional, ekspressiv, emotsional, ratsional singari sifatlarning qo‘llanish xususiyatlarini, 1986. - № 2. – B. 28 – 32. 18 Tojiyev Y. –li, -dor va - ser affikslarining sinonimik munosabati haqida // O‘zbek tili stilistikasi masalalari, ToshDU asarlari, 427- chiqishi, Toshkent, 1972. – B.181 – 186 . 14 ularni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilish usullarini, muqobil variantlarini o‘rgangan edi. 90- yillarda nashr etilgan “O‘zbek tilining amaliy grammatikasi” (1992), “O‘zbek tili jadvallarda“ (1993), “O‘zbek tili” (ixtisoslik grammatikasi, 1993) kabi qo‘llanma va darsliklarda sifat turkumiga oid so‘zlarni tahlil qilishda an`anadan chekinish hollari unchalik ko‘zga tashlanmaydi. Masalan, “O‘zbek tilining amaliy grammatikasi” (1992) asarida sifatlarning qo‘llanish xususiyatlarini yoritishga alohida e’tibor berilgan. Ozaytirma va kuchaytirma sifatlar (oqish, kattagina, juda nafis), bosh qismi takrorlangan sifatlar (ko‘m-ko‘k, qop - qora, yam - yashil, kap -katta), ko‘chma ma’noli sifatlar (tulki odam, anor yuz, tosh yurak), asosan, turli uslubiy maqsadlarda qo‘llanishi ta’ kidlab ko‘ rsatilgan. 19 . “O‘zbek tili” (1993) nomli darslikda esa sifat haqida quyidagi ixcham ma’lumot keltiriladi: “Sifat predmetning belgisini bildirib, asliy, nisbiy, ozaytirma va kuchaytirma darajalari bilan xarakterlanadi. Gapda esa aniqlovchi vazifasini bajaradi”. 20 “O‘zbek tili jadvallarda” asari mualliflari sifatning ma’no turlarini yettiga ajratib ko‘rsatgan: a) xususiyat bildiruvchi sifatlar: kamtar, quvnoq; b)holat bildiruvchi sifatlar (keksa, tinch ); v) shakl bildiruvchi sifatlar (novcha, yassi, uzunchoq ); g) rang-tus bildiruvchi sifatlar (qizil, sariq ); d) maza- ta’m bildiruvchi sifatlar (achchiq,nordon); e) hid bildiruvchi sifatlar (xushbo‘y, qo‘lansa); y ) narsa - buyumning vaqtga ko‘ra belgisini bildiruvchi sifatlar (kuzgi, kechki). 21 “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” darsligida ham sifatlarning belgi -xususiyatlari, semantik tasnifiga doir qimmatli ma’lumotlar berilgan. Bu darslikda sifat leksemalar o‘zbek tilining substansial yondashuv nazariyasi nuqtayi nazaridan o‘rganilgan bo‘lib, ba’zi bir mulohazali o‘rinlarga ham ega. Darslikda sifatning umumiy grammatik ma’nosi (UGM) xususida quyidagi 19 Abdurahmonov H., Rafiyev A., Shodmonqulova D. O‘zbek tilining amaliy grammatikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1992. – B. 142 . 20 Nazarov K., Sayfullayeva R., Ubaydullayeva M. O‘zbek tili ( ixtisoslik grammatikasi ). – Toshkent: O’qituvchi, 1993. – B.30. 21 Nurmonov A., Rasulov R. O‘zbek tili jadvallarda. – Toshkent: O‘qituvchi, 1993. – B.184. 15 ma’lumotlarga duch kelishimiz mumkin: “Asosan predmetning, qisman harakatning belgisini bildiruvchi darajalanuvchi so‘z sifat deyiladi: qizil qalam, oq kabutar, yaxshi gapirmoq.Boshqa so‘z turkumi ham belgi ifodalaydi. Ammo sifat barqaror va turg‘un belgi ifodalashi jihatidan ulardan ajralib turadi. Masalan, Gul – qizil deganda turg‘un (statik) belgi, Gul qizardi deganda esa o‘zgaruvchi (dinamik) belgi namoyon bo‘lgan.Sifat anglatadigan belgi boshqa turkum anglatadigan belgidan xususiyati bilan farqlanadi. Masalan, qizg‘ish - qizil – qip –qizil. Boshqa turkum anglatuvchi belgida esa bunday xususiyat yo‘q. Sifat gapda asosan sifatlovchi aniqlovchi, qisman kesim, hol vazifasida keladi. Shu asosda sifatning UGM sini “asosan predmetning, qisman harakatning belgisini bildirib, gapda asosan sifatlovchi aniqlovchi, ba’zan kesim, ayrim hollarda hol vazifasida kelish” ko `rinishida tiklash mumkin. Belgi tushunchasi o‘z ichiga rang – tus, hajm – shakl, xarakter, vazn, maza kabilarni qamrab oladi. Belgining xususiyatiga ko‘ra sifat ikkiga bo‘linadi: asliy sifatlar va nisbiy sifat. Asliy sifat predmetning turg‘un,nisbatlanmaydigan va darajalanadigan belgisini ifodalaydi: [qizil], [sariq], [katta], [ko‘p], [oz]. Nisbiy sifatlar belgini qandaydir bir predmet, belgi, miqdor, o‘rin va harakatga nisbatan ifodalaydi: moddiy yordam, siniq piyola,burchakdagi o‘tirgich. Nisbiy sifatda darajalanish, qiyoslanish bo‘lmaydi. Lekin u daraja belgisiga ega bo‘lgan ravishdan asosan predmet belgisini bildirishi bilan farqlanadi. Asliy sifatning barchasida daraja shakllari, ayrimida ozaytirma va kuchaytirma shakl bor. 22 Lekin shuni ham ta’kidlash lozimki, keying yillarda yaratilayotgan ayrim asarlarda sifat so‘z turkumi haqida ba’zi eski, shu so‘z turkumi tabiatiga mos kelmaydigan xususiyatlar haqida ham fikr-mulohazalar bayon etilmoqda. Jumladan, nofilologik guruh talabalari uchun chiqarilgan “O‘zbek tili va adabiyoti” 22 Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G., Qurbonova M. va boshqalar. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Toshkent: Fan va texnologiya, 2009. – B.237. 16 darsligida “sifatlarning ma’no turlari – asliy va nisbiy sifatlardan iborat bo‘ladi. Asliy sifatlar predmetning asl belgisini bildiradi (qizil,yashil, botir) kabi. Nisbiy sifatlar yasama sifatlardir, ammo ba’zan ayrim bosh kelishik shaklidagi otlar ham sifat turlariga kiradi: oltin soat, g‘isht ko‘prik, tulki odam kabi”, deb yozilgan. Shunday qilib o‘tgan asrning 70 – 90- yillarida o‘zbek tilshunosligi sifat turkumiga oid so‘zlarning grammatik va semantik xususiyatlarini tadqiq etish sohasida qator ishlarni amalga oshirdi. 1.2.Mustaqillikkacha bo‘lgan davrda umumta’lim maktablari darsliklarida sifat so‘z turkumining berilishi Ta’lim-tarbiya masalalari doimo o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. Istiqlolgacha bo‘lgan davrda,aynan, Chor Rossiyasi istilosi davrida mamlakatimizda maorif ishlari belgilab qo‘yilgan dasturlar asosida olib borilgan. “Oktabr to‘ntarishi”dan keyingi vaqt oralig‘ida maktab hujjatlari “Birlashgan ishchi yoshlar maktablari dasturi”, “Davlat o‘quv-metodik kengashining kompleks dasturi”, “Metodlar dasturi”asosida yaratilgan bo‘lib, ma’lum davrlarda ularning ta’limga sezilarli ta’siri sezilgan. 23 Ammo keyinchalik ularda o‘quvchilarning yosh jihatlari hisobga olinmagani uchun o‘z ahamiyatini yo‘qotgan.Shuningdek, bu dasturlarda alohida bir fan doirasidan kelib chiqish kuzatilmagan, aksincha ularda umumiy metodik tavsiyalar berilgan. Butun Rossiya Kommunistik Partiyasi Markaziy Qo‘mitasining buyrug‘i asosida 1931-yil 5-sentabrdan 1932-yil 25-sentabrgacha qabul qilgan Qarorlariga tayangan holda yangi maktab dasturlari yaratililishi lozim deb topildi. 1933-yilda bu Qarorlarning ijrosi sifatida Sovet ittifoqi Vazirlar Mahkamasining ilg‘or zamonaviy talablarga asoslangan til ta’limi bo‘yicha 1- dasturi ishlab chiqildi. Bu dastur til ta’limining asosi sifatida 1966-yilgacha xizmat qildi. O‘zbekiston SSRi Ma’naviy ishlar vazirligi hamda Qori Niyoziy nomidagi O‘zbekiston Pedagogika fanlari ilmiy tadqiqot instituti tomonidan 1967-yilda sakkiz yillik o‘zbek maktablari uchun ona tili ta’limi bo‘yicha Dastur ishlab 23 Рахимова К.Развитие речи учащихся в связи с изучением темы "Имя прилагательное" в узбекской школе.Ташкент,1984.- C.15. 17 chiqildi. 1971 – 1972 -yillardan boshlab bu Dastur bo‘yicha O‘zbekistondagi barcha maktablarda ta’lim yo‘lga qo‘yildi. Bu Dasturga ko‘ra: 1. Ona tili fani bo‘yicha materiallar endilikda o‘quvchilarning yoshini hisobga olgan holda, bosqichma-bosqich berib boriladigan bo‘ldi. 2. Ona tili darslarida asosiy e’tibor o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini o‘stirishga, ularda ifodali o‘qish qobiliyatini shakllantirishga qaratilgan. 3. Grammatik qoidalarni o‘rganish jarayonida ularni amaliy mashqlarni bajarish bilan mustahkamalash evaziga o‘quvchilarning bilimlarini oshirish nazarda tutilgan. 4. Dasturda yana e’tibortalab mavzulardan biri sifatida o‘quvchilarga til bo‘limlarini bir-biri bilan uzviylikda o‘rganish, so‘z turkumlari bo‘yicha bilimlarni egallashda ularning sintaktik vazifalarini ham o‘zlashtirish birgalikda olib borilgan. 5. Ko‘lami jihatidan yirik va o‘zlashtirilishi oson bo‘lmagan “Ot”,”Sifat”, “Fe’l” mavzulari bir sinf bosqichida emas, balki 2 – 3 sinf davomida o‘rganib borilgan. Jumladan , ”Sifat” mavzusi 4- va 5-sinf darsliklarida berilgan bo‘lib, bunday taqsimlash o‘quv jarayonini birmuncha yengillashtirishga xizmat qilgan. O‘zbek tili bo‘yicha 4-sinf darsligida 8 soat davomida sifat so‘z turkumining leksik ma’nolari , asosiy grammatik belgilari hamda sifat darajalari mavzularini o‘rganish rejalashtirilgan. 5-sinfda esa “Orttirma va ozaytirma darajadagi sifatlar”, “Sifatlarning yasalishi”, “Sifatlarning otga ko‘chishi” kabi mavzlarning o‘rganilishi uchun 15 soat vaqt ajratilgan.Aynan shu Dastur asosida darsliklar yaratilishi yo‘lga qo‘yilgan bo‘lib, bu ishda katta ilmiy-metodik sa’y-harakatlar olib borilgan. O‘zbek tili bo‘yicha yaratilgan dastlabki darsliklarda , shuningdek, til muammolari bo‘yicha yaratilgan ilmiy-nazariy manbalarda grammatik terminlarning berilishida izchillik bo‘lmagan. Masalan, 1920-yilda yaratilgan o‘zbek tili bo‘yicha dastlabki darslikda “sifat” termini so‘zlashuv uslubi shaklida, ya’ni “sipat” ko‘rinishida berilgan. “O‘zbekcha til saboqlari” darsligi esa “sifat darajalari” termini o‘rniga “sifat sirlari”, “oshirma(orttirma) daraja” o‘rniga “chog‘ishtirma daraja” terminlarini taklif qilgan. 24 Sifat so‘z turkumini o‘quvchilarga o‘rgatishda izchillik 1956-yilda yaratilgan ilmiy- nazariy qo‘llanmalar davriga yetib kelibgina sezila boshladi. Tilshunos olim Z. 24 .Ramazon Q, Qayumi X..Grammatika.O`rta maktablar uchun darslik. I qism.-Toshkent:Davlat ilmiy nashri,1937. 18 Ma’rufovning “Hozirgi zamon o‘zbek tili” (1957) nomli tadqiqotida “Sifat” mavzusi yirik ko‘lamda yoritilishi fikrimiz dalilidir. 25 Bu borada M.Sodiqovaning tadqiqotlari ham ahamiyatlidir. Metodik jihatdan esa boshlang‘ich va o‘rta ta’lim maktablarida o‘zbek tili ta’limi bo‘yicha U.Kamol boshchiligida nashrga tayyorlangan qo‘llanmada sifat so‘z turkumining qoidasi, asliy va nisbiy sifatlar hamda sifat darajalari to‘g‘risida ma’lumotlar berilgan , xolos. Ona tili darslarining samaradorligini oshirish bo‘yicha qo‘llanmada 26 esa sifat mavzusi qo‘shma va juft sifatlar , ularning imlosi haqidagi kabi ma’lumotlarni o‘z ichiga jamlagan. Respublika maktablari ta’lim tizimining yangi bosqichiga o‘tishi jarayonida bir soatlik dars ishlanmalarini yaratish ehtiyoji tug‘ildi.Xuddi shunday dars ishlanmalarini 4-sinf 27 darsligi bo‘yicha tuzgan metodist olima professor Karima Qosimova sifat mavzusi bo‘yicha o‘tiladigan har bir mavzuga e’tibor qaratdi. 5 – 6-sinflarda 28 esa asosiy urg‘u orttirma va ozaytirma darajadagi sifatlar va ularning imlosiga qaratilgan. Mazkur davrda sifat so‘z turkumini o‘rgatishda o‘quvchilarga ko‘proq yozma matnlar ustida ishlash, bayon va insholar yozish, “Vatan adabiyoti” darsligida berilgan parchalarda keltirilgan sifatlar, epitetlarni ajratish vazifasi qo‘yilgan.4 – 5-sinflarda alohida predmetlar, tabiat hodisalari, turli qahramonlar haqida ularning xususiyatlarini ifodalovchi matnlar tuzishga ko‘poq e’tibor qaratilgan.Grammatik topshiriqlardan esa sifatlarni topib, ularning ma’nolarini tushuntirish, yasama sifatlar tarkibidagi so‘z yasovchi qo‘shimchalarni aniqlash, ular qaysi darajada ekanligi – oddiy yoki orttirma kabi savollarga javob topish vazifalari qo‘yilgan. Har bir grammatik mavzuni o‘rganishda o‘quvchilar uchun ma’lum tarbiyaviy, didaktik vazifalar qo‘yiladi. Sobiq Ittifoq davrida ona tili darslarida o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini o‘stirish qatorida ularni kommunistik ruhda tarbiyalash yetakchilik qilgan. O‘tilayotgan darslar, xususan, sifat mavzusini o‘rganishda ham mamlakat rahbarlarini ulug‘lash bo‘yicha so‘z birikmalarini tuzish, ularning 25 Ma’rufov Z. Sifat // Hozirgi zamon o‘zbek tili ( leksikologiya, fonetika, grafika va orfografiya, morfologiya ). - Toshkent: O‘zFA nashriyoti, 1957. 26 Madaliyev B.Ona tili darslarining samaradorligini oshirish.-Toshkent,1969. 27 Qosimova K.4-sinfda Ona tili darslari.- Toshkent: O`qituvchi, 1974. 28 Omilxonova M., Abdullayev I., Abdulahatova R., Inog`omova R., Otashniyozova A..5 – 6-sinflarda Ona tili darslari. -Toshkent: O`qituvchi, 1978. 19 shaxsiyatini ochib berishga qaratilgan matnlar yaratishga ko‘proq ahamiyat berilgan. Tuzilayotgan har bir gapda yuksak vatanparvarlik ruhi sezilib turgan:”Jahonda Sovet Ittifoqidan ko‘ra qudratli kuch yo‘q”, “Sovet mamlakati barcha tichliksevar mamlakatlar bilan hamkor va hamnafas”. 29 Sifat mavzusini o‘rganishda qo‘yiladigan vazifalar esa quyidagilardan deb belgilangan: 1. Sifat so‘z turkumidagi so‘zlarning ma’nolari va grammatik belgilarini chuqur o‘zlashtirish. 2. Sifat so‘z turkumidagi so‘zlardan og‘zaki va yozma nutqda qo‘llay olish qobiliyatini shakllantirish. 3. Sifat so‘z turkumidagi so‘zlarni o‘rganishda mamlakat rahbarlari hayoti haqidagi matnlarga e’tibor berish, o‘quvchilarga vatanparvarlik, insonparvarlik, internatsionalizm ruhida ta’lim berish , estetik va etik tarbiya elementlarini shakllantirish . 4. Sifat so‘z turkumidagi so‘zlar bo‘yicha bilimlarga ega bo‘lish qatorida ularni o‘z vaqtida mustahkamlash uchun turli yozma nazorat ishlarini o‘tkazish. 30 Bob bo‘yicha xulosalar: 1.Tilshunosligimiz tarixida sifat so‘z turkumi haqidagi ilk tadqiqotlar juda qadim davrlarga borib taqaladi. Chunonchi, Koshg‘ariydan boshlangan bu zanjir halqalari Navoiy davri va undan keyin XX asrning birinchi choragiga kelib, o‘z takomilining yuqori cho‘qqisiga ko‘tarildi. Bunda Abdurauf Fitratning, keyinchalik rus sharqshunos olimlarining xizmatlari katta bo‘ldi. 2. O‘zbek tilshunosligida sifat so‘z turkumiga oid ilk ilmiy tadqiqot 40 – yillarning ikkinchi yarmida vujudga kelgan edi. Z. Ma’rufov 1947-yilda Sankt – Peterburgda “O‘zbek tilida sifat darajalari”, 1950-yilga kelib G‘Abdurahmonov 29 Рахимова К.Развитие речи учащихся в связи с изучением темы "Имя прилагательное" в узбекской школе.Ташкент,1984. – C .45. 30 Ushinskiy K . D . Tanlangan pedagogik asarlar .- Toshkent : Ilmiy - pedagogik nashr ,1954. – B .429. 20 Samarqandda “Hozirgi o‘zbek tilida sifatlarning substantivatsiyasi (otlashishi)”, 1955-yilda O. Madrahimov “Hozirgi o‘zbek tilida yangi yasalgan sifatlar” mavzuidagi nomzodlik ishlarini himoya qilgan edi. 1957-yilda O.Madrahimovning “O‘zbek tilida sifat va yangi yasalgan sifatlar masalasiga doir” nomli maqolasi e’lon qilingan edi. 3. Mustaqillikkacha bo‘lgan davrda umumta’lim maktablari darsliklarida sifat so‘z turkumining berilishi, xususan, Sobiq Sovet Ittifoqi davrida avvaliga bir yoqlama munosabat bilan berilgan. Bu so‘z turkumi bo‘yicha o‘quvchilarga bilim berish nuqtayi nazaridan ona tili fani bo‘yicha 1933-yilda hamda 1937-yilda qabul qilingan Dasturlar asosida olib borildi. 4.Sifat so‘z turkumiga oid asosiy mavzular: ularning grammatik belgilari, ma’noviy guruhlari, asliy va nisbiy sifatlar, sifat dajalari, sifatlarning yasalishi hamda substansivatsiya(sifatlarning otga ko‘chishi ) masalalarini o‘rganishda o‘quvchilarga asosan 4 – 5-sinflar doirasida bilim berish belgilab qo‘yildi. 5. Sifat so‘z turkumidagi so‘zlarni o‘rganishda mamlakat rahbarlari hayoti haiqdagi matnlarga e’tibor berish, o‘quvchilarga vatanparvarlik, insonparvarlik, internatsionalizm ruhida ta’lim berish , estetik va etik tarbiya elementlarini shakllantirishdan ta’lim oldiga qo‘ygan asosiy vazifalardan biri deb belgilandi. II BOB. Hozirgi davr “O‘zbek tili” darsliklarida sifat so‘z turkumi talqini 2.1. Umumta’lim maktablari “Ona tili” o‘quv dasturida sifat so‘z turkumi mavzusining ahamiyati Sifat so‘z turkumini o‘rganish tizimi materialni leksik va grammatik tomondan izchillik bilan boyitib, murakkablashtirib borishni ko‘zda tutadi. Sifat, uning lug‘aviy shakllari, yasalishi 6-sinfda o‘rganiladi. Ammo bu so‘z turkumiga oid dastlabki ma’lumotlar boshlang‘ich sinflarda berilganligini inobatga olib, mazkur so‘z turkumini o‘rganish ana shu egallangan zaruriy bilimlarni o‘quvchilar xotirasida tiklash bilan boshlanadi. 21 Ma’lumki, o 'quvchilar 1- va 2-sinfda sifatning leksik ma’nosini kuzatadilar, sifatga qanday?, qanaqa? so'rog‘ini berishga o'rganadilar; 3-sinfda sifat so'z turkumi sifatida o'rganiladi; 4-sinfda ilgari o'rganilganlar takrorlanib, grammatik materialga bog‘liq holda qip-qizil, yam-yashil kabi orttirma darajadagi (atama aytilmaydi) sifatlarning yozilishi o'rgatiladi. Ona tili va o‘qish darslarida o‘quvchilar nutqi yangi-yangi sifatlar bilan boyitiladi, ularga oldindan ma’lum bo'lgan sifatlarning ma’nosiga aniqlik kiritiladi. 31 Sifatni o‘rganish metodikasi uning lingvistik xususiyatlariga asoslanadi. Sifat predmetning belgisi (rangi, hajmi, shakli va ko'rinishi, maza-ta’mi, xarakter-xususiyati, hidi, vazni, o‘rin va paytga munosabati)ni bildiradi. Sifatning leksik ma’nosi uni ot bilan bog‘liq holda o‘rganishni talab qiladi. Sifatni tushunish uchun 1-sinfdanoq o‘quvchilar e’tibori sifatning otga bog‘lanishini aniqlashga qaratiladi. O‘quvchilar predmetning belgisini aytadilar, ularda so‘roq yordamida gapda so‘zlarning bog‘lanishini aniqlash ko‘nikmasi o‘stiriladi, ya’ni ular gapdagi sifat va otdan tuzilgan so‘z birikmasini ajratadilar (atama aytilmaydi). Keyingi sinflarda bu bog‘liqlik aniqlashtiriladi. Shunday qilib, sifatning semantik-grammatik xususiyatlari sifat ustida ishlashni leksik va grammatik (morfologik va sintaktik) yo‘nalishda olib borishni talab etadi. Boshlang‘ich sinflarda sifat mavzusi quyidagi izchillikda o‘rganiladi: I) sifat bilan dastlabki tanishtirish (1-, 2-sinf); 2) sifat haqida tushuncha berish (3-sinf); 3) shu grammatik mavzu bilan bog‘liq holda ayrim sifatlarning yozilishini o‘zlashtirish (4-sinf). Sifat bilan (atamasiz) dastlabki tanishtirish (birinchi bosqich) sifatning leksik ma’nosi va so‘roqlari ustida kuzatish o‘tkazishdan boshlanadi. Predmetning belgilari xilma-xil bo‘lib, uni rangi, mazasi, shakli, xil- xususiyatlari tomonidan tavsiflaydi. Shunday ekan, sifat tushunchasini shakllantirish uchun uning ma’nolarini aniqlash talab etiladi. O‘qituvchi predmetni yoki uning rasmini ko‘rsatadi, o‘quvchilar uning belgilarini aytadilar va yozadilar. Masalan, (qanday?) olma — qizil,shirin, 31 Qosimova K.,Matchonov S., G'ulomova X.,Yo'ldosheva Sh.,Sariyev Sh. Ona tili o‘qitish metodikasi. –Toshkent: Noshir, 2009. –B.258. 22 yumaloq olma; (qanday?) ip — uzun, ko‘k ip. Albatta, suhbat asosida o‘quvchilar olma, ip so‘zlari nima? so‘rog‘iga javob bo‘lib, predmet nomini bildirishi, qizil, shirin, yumaloq kabi so‘zlar qanday? so‘rog‘iga javob bo‘lib, predmetning belgisi (rangi, mazasi, shakli) ni bildirishini aniqlaydilar. O‘qituvchi atrofimizni o‘rab olgan predmetlarning o‘z belgilari borligini, ular bir-biridan shu belgilar bilan farqlanishini yana bir-ikki misol bilan tushuntiradi ( Qanday? Daraxt — katta, chiroyli, sershox, kо ‘m-ko ‘k daraxt. Qanaqa ? shkaf — oynali,baland shkaf). Xulosa chiqariladi: qanday?, qanaqa? so‘roqlariga javob bo‘lgan so‘zlar predmet belgisini bildiradi. O‘quvchilar belgi bildirgan bunday so‘zlaming nutqimizdagi ahamiyatini anglashlari uchun sifat ko‘p uchraydigan matn tanlanib, avval sifatlarini tushirib qoldirib, so‘ngra sifatlari bilan o‘qib beriladi va mazmuni taqqoslab ko‘rsatiladi. Predmetni aniq tasvirlash uchun uning belgisini bildiradigan so‘zlardan foydalanilgani tushuntiriladi. Bu darslarda ko‘rgazma vositalar (predmetlar, predmet rasmlari, sujetli rasmlar)dan keng foydalaniladi. O‘quvchilar qanday?, qanaqa? so‘roqlariga javob bo‘lgan (predmet belgisini bildirgan) so‘zlarni o‘zlashtirishlari uchun mashqning quyidagi turlari samarali hisoblanadi: 1) so‘roq yordamida predmetning belgisini bildirgan so‘zlarni tanlash; 2) aralash berilgan so‘zlardan gap tuzish; 3) matndan kim? yoki nima? so‘rog‘iga javob bo‘lgan so‘zni va unga bog‘langan qanday? va qanaqa? so‘rog‘iga javob bo‘lgan so‘zni tanlab (so‘z birikmasini topib) aytish va yozish; 4) tayanch so‘zlar va rasm asosida gap yoki kichik hikoya tuzish. Ikkinchi bosqichda asosan ikki vazifa: “Sifat” tushunchasini shakllantirish hamda o‘quvchilar nutqini yangi sifatlar bilan boyitib borish, fikrni aniq ifodalash uchun mazmunga mos sifatlardan nutqda o‘rinli foydalanish ko‘nikmasini o‘stirish hal qilinadi. “Sifat” tushunchasini shakllantirish o‘quvchilaming “predmet belgisi” degan umumlashtirilgan kategoriyani o‘zlashtirish darajasiga bevosita bog‘liq. Shu maqsadda rang, maza, shakl, hajm, xil-xususiyat bildiradigan so‘zlar guruhlanadi va shu so‘zlaming xususiyatlari umumlashtiriladi. Sifatning leksik 23 ma’nosi bilan birga uning xarakterli grammatik xususiyatlari ham qayd etiladi. Sifatlarning xususiyatlarini umumlashtirish asosida o‘quvchilar uning so‘z turkumi sifatidagi o‘ziga xos ko‘rsatkichlarini ajratadilar: a) predmet belgisini bildiradi, b) qanday? yoki qanaqa? so‘rog‘iga javob bo‘ladi, d) gapda otga bog‘lanib, shu ot bilan so‘z birikmasi hosil qiladi, ikkinchi darajali bo‘lak vazifasida keladi. Bu sinfda og‘zaki va yozma ijodiy ishlar (maktab bog‘i yoki istirohat bog‘iga ekskursiya vaqtida kuzatilgan daraxt, qushlar, hayvonlarni tasvirlab kichik hikoya tuzish kabilar)ga katta o‘rin beriladi. O‘quvchilaming sifatning leksik ma’nosi haqidagi tushunchalarini chuqurlashtirish va predmetni har tomonlama tasvirlash malakasini o‘stirish uchun: 1) berilgan predmetlarning rangi, mazasi, shakli, xususiyatini ifodalaydigan sifatlar tanlash va yozish: Qanday? Shaftoli — shirin, suvli, tuksiz shaftoli. Qanday? Kitob – qalin , qiziqarli kitob ; 2) berilgan belgilariga qarab qaysi hayvon ekanini aniqlash: Tikanli,kichkina, foydali ... (tipratikan). Ehtiyotkor, ayyor, yovvoyi ... (tulki); 3) predmetlarning belgisiga qarab topishmoqlarning javobini aytish kabi mashqlardan foydalanish mumkin. Sifatning nutqimizdagi, fikrni aniq va tushunarli ifolashdagi o‘rnini puxta o‘zlashtirishga erishish uchun ma’nodosh va zid ma’noli sifatlar ustida ishlash, o‘qish darslarida sifatning o‘z va ko‘chma ma’noda ishlatilishini kuzatish maqsadga muvofiq. Sifatni o‘rganish jarayonida so‘z yasashga oid mashqlarni muntazam o‘tkazib borish o‘quvchilarda u yoki bu so‘z turkumini yasash uchun so‘z yasovchi qo‘shimchalardan ongli foydalanish malakasini shakllantiradi.Uchinchi bosqichda sifat haqidagi bilimlarni takomillashtirish, og‘zaki va yozma nutqda sifatlardan aniq, o‘rinli foydalanish ko‘nikmasini 24 o‘stirish bilan bog‘liq holda -roq qo‘shimchasi bilan qo‘llangan sifatlarni va ko‘m-ko‘k, yam-yashil kabi sifatlarni to‘g‘ri yozish malakasi shakllantiriladi. Ish mazmuni shu vazifalarni bajarishga qarab belgilanadi va o‘quvchilar nutqini o‘stirishga qaratiladi. Nazariy ma’lumotlarga asoslanib: matnda berilgan otlaming belgilarini ifodalaydigan sifatlarni tanlab qo‘yish, gapda sifat bog‘langan otni (so‘z birikmasini) aniqlab yozish; otga mos sifatlar tanlab predmetni tasvirlash, berilgan sifatlar yoki so‘z birikmasi bilan gap tuzish kabi mashqlardan foydalaniladi. Mashq materialini tanlashda -roq qo‘shimchasi bilan qo‘llangan yaxshiroq,aqlliroq kabi, shuningdek, tip-tiniq, sap-sariq kabi sifatlar ko‘proq bo‘lishiga e’tibor beriladi. O‘quvchilaming mustaqilligi osha borgan sayin mashq topshiriqlari ham asta-sekin murakkablashtira boriladi. Shunday qilib, sifatni o‘zlashtirishda uni ot bilan o‘zaro bog‘liq holda o‘rganishga asoslaniladi.Sifat haqidagi bilimlarni takomillashtirish og‘zaki va yozma nutqda undan o‘rinli foydalanish ko‘nikmasinni o‘stiradi,orfografik malakani mustahkamlaydi, o‘quvchilarni nutq madaniyatini egallashlarida ta’sirchan vosita bo‘lib xizmat qiladi. 32 2.2. Mavjud darsliklarning sifat so‘z turkumini o‘rganish bosqichlari va izchilligi bo‘yicha tahlili 2.2.1. N.Mahmudov, A. Nurmonov,A. Sobirov, D. Nabiyevalar muallifligida nashr etilgan 6-sinf “Ona tili” darsligi tahlili O‘quvchilarga har tomonlama puxta bilim berishda darsliklarning ahamiyati kattadir. Jumladan hozirgi davr o‘quv qo‘llanmalaridagi sifat so‘z turkumining o‘rganish jarayoni to‘g‘ri rejalashtirilsa, samaradorlik ko‘rsatkichi ham oshib boraveradi. Shu nuqtayi nazardan amalda qo‘llanilib kelayotgan 2017-yilda Nizomiddin Mahmudov va boshqa mualliflar tomonidan yaratilgan 6-sinf “Ona tili “ darsligida sifat so‘z turkumi bo‘yicha quyidagi mavzular berilgan: 33 32 Ernazarov G`.Boshlang`ich sinflarda ona tili o`qitish metodikasi.O`quv qo`llanma. Toshkent. Ilm- ziyo, 2013.- B.126. 33 Mahmudov N.va boshqalar. Ona tili. Umumiy o`rta ta`lim maktablarining 6-sinfi uchun darslik.- Toshkent,2017. - B.133-158. 25  Sifat  Sifatlarning yasalishi  Sifat yasovchi qo‘shimchalar va ularning imlosi  Sifatlarning tuzilishiga ko‘ra turlari. Sodda sifat.  Qo‘shma sifat  Juft sifatlar va ularning imlosi  Takroriy sifatlar va ularning imlosi  Asliy va nisbiy sifatlar  Sifat darajalari  Sifatlarning oddiy daraja shakli  Sifatlarning orttirma daraja shakli  Sifatlarning qiyosiy daraja shakli  Sifatlarning ozaytirma shakli  Sifatlarning ma’no guruhlari  Xususiyat, hajm-o‘lchov, makon-zamon sifatlari  Rang-tus, maza-ta’m va hid sifatlari  Sifatlarning otlashuvi  Mustahkamlash Demak, yuqori sinflarda sifat mavzusini o‘rganish, bu so‘z turkumga oid bilimlarni boyitish aynan shu mavzular doirasida o‘rganilar ekan, o‘quvchilar uchun, avvalo , quyidagi qoida o‘ziga xos misollar orqali o‘rgatiladi: Otga bog‘lanib, uning belgisini bildiradigan va «qanday?», «qanaqa?» so‘roqlariga javob bo‘ladigan so‘zlarga sifat deyiladi. 34 Bu borada o‘quvchilar sifat gaplar tarkibidagi so‘z turkumiga oid so‘zlarni ajrata olish ko‘nikmasini hosil qilishlari kerak.Jumladan, bu vazifani bajarish uchun quyidagi mashq berilgan: Baqqol amaki o‘zi pakana-yu, lekin yuzi katta, peshonasi keng, yakkam- dukkam soqolli, burni puchuq, iyagi kalta odam. Qorni ham haddan tashqari 34 Mahmudov N.va boshqalar. Ona tili. Umumiy o`rta ta`lim maktablarining 6-sinfi uchun darslik.- Toshkent,2017. - B.133 26 katta bo‘lganligi uchun o‘tirganda xuddi bir qop go‘shtdek bo‘lib qoladi. O‘ziyam juda g‘alati odam, sergapmi, kamgapmi, bilib bo‘lmaydi. Bir qarasangiz, qiziq-qiziq gaplarni aytib, odamlarni kuldirib o‘tiradi; bir qarasangiz, gung bo‘lib boshini egib oladi. (X. To‘xtaboyev) Darslikda berilgan navbatdagi mashq ham xuddi oldingisidek o‘quvchilardan sifat so‘z turkumiga oid so‘zlarni topishni va ularni qanday so‘roqlarga javob berishini aytishni so‘raydi. Qo‘shimcha tariqasida mavzuni yaxshi o‘zlashtirish va belgiga xos so‘zlarni yodda saqlash uchun quyidagi savol va topshiriqlarga javob berish bilan ushbu mavzuga oid dastlabki bilimlarini mustahkamlashni taklif qilamiz: 1. Sifat deb nimaga aytiladi? 2. Sifatlar qanday so‘roqlarga javob bo‘ladi? 3. Rang-tusni bildiruvchi sifatlarga misollar keltiring. 4. Maza-ta’mni bildiruvchi sifatlar ishtirokida gaplar tuzing. 5. Belgi-xususiyat bildiruvchi sifatlar qaysilar? Navbatdagi o‘zlashtirilishi biroz murakkab bo‘lgan mavzulardan birini “Sifatlarning yasalishi” ni o‘rgatishda o‘qituvchidan mahorat talab qilinadi. Darslikda berilgan dastlabki topshiriqqa ko‘ra o‘quvchilar berilgan sifatlarni tahlil qilishlari , ularning qaysi tub , qaysi yasama so‘zlar ekanligini shu kungacha olgan bilimlariga tayangan holda o‘zlashtirishlari lozim: Shirin, oq, katta, shirali,mazmundor, serunum, kamhosil , ko‘ylakbop, xushfe’l Sifatlar tarkibiga ko‘ra tub va yasama sifatlarga bo‘linadi. Tarkibida so‘z yasovchi qo‘shimchalar bo‘lmagan sifatlar tub sifatlar, asos va so‘z yasovchi qismdan iborat bo‘lgan sifatlar yasama sifatlar hisoblanadi. Yasama sifatlar asosga qo‘shimchalar qo‘shish yoki so‘z qo‘shish yo‘li bilan hosil qilinadi. Qoidani mustahkamlash uchun quyidagi mashqni bajaramiz: Oybekning «Bolalik» asaridan olingan gaplarni o‘qing.Qavs ichidagi sifat yasovchi qo‘shimchalardan mosini nuqtalar o‘rniga qo‘yib, ko‘chiring. 1. Otinbibi qari, jiddiy, (bo-, ser-, no-)... savlat xotin. 2. O‘yma... (-gar, -li, -kor) gullari bilinmaydigan darajada o‘chgan, qo‘sh tabaqa... (-siz, -li, -dor) eski eshikka 27 kiramiz.3. Pochcham ellikdan oshgan, novcha, kasal... (-chan, -kash,-mand), rangpar kishi. 4. Cho‘ponlar sez... (-qur, -gir, -kir),itlar ham ziyrak, bo‘ridan ayyor. 5. Do‘mbirachi qadim... (-iy,-gi, -dor) qozoq hayotidan dostonlar kuylamoqda. Sifat haqidagi o‘rganilgan ma’lumot ya’ni bilimlarga tayangan holda ularni mustahkamlash uchun “So‘z ustida so‘z” usulini o‘tkazish tartibidan foydalanishimiz mumkin. Ushbu usul o‘quvchilarning bilimlarini qay darajada o‘zlashtirganligini aniqlash imkonini beradi. O‘quvchilarning analitik (amaliy) tafakkurini (aniqlash imkoniyatini) umumiy xulosa qabul qilish salohiyatini o‘stiradi. Sharoitga qarab to‘rtta kichik guruh hosil qilinadi. Ular maslahatlashib har bir guruh a’zolari o‘zlariga yuklangan topshiriqni bajarishadi. Birinchi guruh: Zukkolarga: Tub sifatlar deb nimaga aytiladi? Ikkinchi guruh : A’lochilar a’zolariga: Yasama sifatlar qanday qismlarga ajraladi? Uchinchi guruh : Ilg‘orlar a’zolariga : -li, -siz, -chan qo‘shimchalari yordamida sifatlar hosil qiling. To‘rtinchi guruh: Topqirlar a’zolariga : Ba-, -be, -ser qo‘shimchalari yordamida sifatlar hosil qiling. Guruhlar topshiriqni tez bajarishi, tartib saqlashi, to‘g‘ri bajarishi, bir guruh bajargan topshiriqni 2-guruh tekshirib, aytib o‘tilmagan ma’lumotlar to‘ldiriladi. To‘g‘ri bajargan guruh taqdirlanadi. Javoblar: 1. Zukkolar guruhi: Tarkibida so‘z yasovchi qo‘shimchalari bo‘lmagan sifatlar tub sifatlar deyiladi. 2. A’lochilar guruhi: Yasama sifatlar asosga qo‘shimcha qo‘shish orqali hosil qilinadi. 3. Ilg‘orlar guruhi: gulli, suvsiz, mehnatchan. 28 Topqirlar guruhi o‘z vazifalarini to‘liq bajarish bilan birga yuqoridagi ikkinchi va uchinchi guruhlar yo‘l qo‘ygan xatolarni ham tuzatishlari mumkin: Yasama sifatlar so‘z qo‘shish yo‘li bilan ham hosil qilinadi. Xatosi: mehnatchan emas mehnatkash. “Sifat yasovchi qo‘shimchalar va ularning imlosi” mavzusi bayoniga o‘tishda muammoli vaziyat paydo qilish mumkin. O‘quvchila r ning qo‘llariga yelimli yopishqoq qog‘ozga so‘z yasovchi qo‘shimchalar yozilgan holda tarqatiladi va doskaga o‘tilgan mavzulari: OT - FE’L yoziladi. O‘quvchilarning qo‘lidagi so‘z yasovchi qo‘shimchalar qaysi so‘z turkumiga oid bo‘lsa, o `sha so‘z turkumining tagiga qog‘ozda yozilgan so‘z yasovchi qo‘shimchalar yopishtiriladi. Har ikkalasiga ham mansub bo‘lmagan qo‘shimchlar doska chetiga yopishtiriladi. Taxminan, doskada shunday ko‘rinish hosil bo‘ladi: OT FE’L -don -la -li -dosh -lan -dor -chi -lash no- -bon -ira -choq -boz -sira -iq -chil Chetga yopishtirilgan qo‘shimchalar qaysi so‘z turkumiga oid ekanligi dars so‘ngida yechiladi.Shundan so‘ng xatolar bo‘lsa, tuzatilib, darslikdagi topshiriqlarga e’tibor qaratiladi. “Sifat yasovchi qo‘shimchalar va ularning imlosi” mavzusini o‘rganishda o‘quvchilarga izchil ma’lumotlar berish, darslikda berilgan har bir qo‘shimcha ustida alohida to‘xtalish zarurdir. Bu borada o‘quvchilarga darslikda keltirilmagan quyidagi ma’lumotlar ilova qilinsa, ularning bu mavzuni o‘zlashtirishlari ancha osonlashadi: -li qo‘shimchasi sifat yasovchilar ichida eng sermahsuli bo‘lib, asosan, ot turkumidagi so‘zlardan sifat yasaydi: sevimli, maslahatli, bilimli, suvli kabi. Bu 29 qo‘shimcha turli so‘zlarga qo‘shilib shu o‘zakdan anglashgan predmetga egalikni yoki predmetning biror ish uchun yaroqli ekanligini bildiradi: aqlli, uyli, mazali, minishli, yeyishli. -dor. Bu qo‘shimcha ma'no va vazifasi jihatidan -li qo‘shimchasiga yaqin turadi: jozibador, aybdor, aloqador, vafodor. ser- qo‘shimchasi -li va -dor qo‘shimchalari bilan yasalgan sifatlarga sinonim bo‘la oladi: sershox, sersoqol, serunum, sergo‘sht, sersuv. ba- qo‘shimchasi arabcha va tojikcha o‘zlashgan so‘zlarga qo‘shilib sifat yasaydi: baquvvat, basavlat. -mand qo‘shimchasi asosdan anglashilgan predmetga egalik ma'nosini ifodalaydi: davlatmand, kasalmand. -kor shakli asosdan anglashilgan belgiga egalikni bildiradi: zulmkor, ehtiyotkor, isyonkor. -siz, be-, no- qo‘shimchalari asosdan anglashilgan narsa holatga ega emaslik belgisini ifodalovchi sifatlar yasaydi: kuchsiz, pulsiz, beor, bexosiyat, noo‘rin. -chan shakli moyillik ma'nosidagi sifatlar yasaydi: uyatchan, xayolchan, talabchan. -choq, -chiq, -chak qo‘shimchalari asosdan anglashilgan predmetga moyillikning kuchsizligini ifodalaydi: urinchoq, tortinchoq, sirg‘anchiq, kuyunchak, erinchak. -qoq qo‘shimchasi: tirishqoq, urishqoq. -gir (-kir, -g‘ir) qo‘shimchalari belgi xususiyat anglatadi sezgir, keskir, o‘tkir, topqir, olg‘ir. -ag‘on, -mon: bilag‘on, topag‘on, bilarmon. -ki, -qi: jizzaki, shartaki, vaysaqi. -k (-k, -g‘): chirik, o‘lik, yaltiroq, yorug‘. -kin, -kun, -gin, -g‘in: tushkun, jo‘shqin, ozg‘in, -ma: ag‘darma (etik), qovurma (sho‘rva). -mas: bo‘linmas, yengilmas. 30 -ildoq: qaqildoq, chiyildoq. -ch: tinch, jirkanch. -gi, -ki, -qi: oxirgi, bahorgi, tushki, tashqi. -i: qishloqi. -cha: o‘zbekcha, erkakcha. -namo, -simon: majnunnamo, maymunsimon. -parvar: insonparvar, vatanparvar. -aki: zo‘raki, qalbaki, yuzaki. bad-: badaxloq, badbashara, badqovoq. -chil, -don, -bop, xush-, -kash kabi qator sifat yasovchilar borki, ular turli ma'nodagi sifatlar yasay oladi. Darslikdagi quyidagi mashq yordamida sifat yasovchi qo‘shimchalarni aniqlaymiz, imlosini tushuntiramiz. 1. Yo‘lning ikki betidagi qoramtir, oq, qizil daraxtlarning tanga-tanga barglari iliq quyosh nuridan marvariddek tovlanadi.(O‘. Umarbekov) 2. Uning chaqnoq ko‘zlari, siyrak qoshi, o‘ychan turishi katta bardoshini, sadoqatini, aqlini aks ettirib turardi.(Yo‘ldosh Sulaymon) 3. G‘iyos aka yumshoq ajriq ustiga yonboshladi. (N. Fozilov) 4. Mehmon degan unaqa sergap bo‘lmaydi,—dedi u ayyorlarcha kulib. (Said Ahmad) 5. Bo‘m-bo‘sh otxonaning eshigi lang ochiq turar edi. (O‘. Hoshimov) 6. Avaz dahlizdan rangdor vassali, sertokcha uyga kirdi. (P. Qodirov) Shu o‘rinda shakldosh, ma’nodosh, zid ma’noli qo‘shimchalar haqida ham ma’lumot berib o‘tiladi. 31 . 32(Omonim) shakldosh qo`shimchasi -ma Fe’ldan sifat yasaydi (qo`shma, terma, ko`chma) Fe’ldan ot yasaydi (O`sma, tortma) Lug`aviy shakl yasovchi qo`shimcha (kelma) (Sinonim) ma’nodosh qo`shimchalar -li, -dor Aybli, aybdor Mazmunli, mazmundor Jarangli, jarangdor (Antonim) zid ma’noli qo`shimchalar -li, -siz Mazmunli, mazmunsiz Jarangli, jarangsiz Ko`rimli, ko`rimsiz Navbatdagi mavzumiz “Sifatlarning tuzilishiga ko‘ra turlari. Sodda sifat” bo‘lib, o‘quvchilarning bu boradagi bilimlarini aniqlash uchun topshiriqni bajarish bilan ish boshlanadi.Quyidagi so‘zlarning tuzilishiga ko‘ra turini aytamiz. Qizil och pushti egri-bugri qip-qizil tinchliksevar to‘q qizil qing‘ir-qiyshiq erkparvar Sifatlarning tuzilishiga ko‘ra turlari : Sifatlar tuzilishiga ko‘ra 4 ga bo‘linadi: 1. Sodda sifatlar : qizil, chiroyli, shirin, tarqoq 2. Qo‘shma sifatlar : jigarrang, hayotbaxsh, shirinso‘z 3. Juft sifatlar : katta-kichik, turli-tuman, egri-bugri 4. Takroriy sifatlar : uzun-uzun, elas-elas Navbatdagi mashqimizda gaplarni ko‘chiramiz, ajratib ko‘rsatilgan sifatlarning tuzilishiga ko‘ra turini aniqlaymiz. 1. Barcha ezguliklar zamirida xosiyatli orzular yotadi.(A. Ibrohimov) 2. Tuproq qatlami qalin , sersuv yerlarda o‘sgan archalar yo‘g‘on va bo‘ydor bo‘ladi. (Y. Qarshiboyev) 3. Atrofdagi hovlilardan ko‘tarilgan tutunlar ko‘kimtir , mayin mavj bilan tiniq, sovuq havoda suzadi. (Oybek) 4. Qo‘limda bitta sigir bor. Jonivor juda sersut , qaymog‘i suzsangiz bir enlik keladi.(O‘. Umarbekov) 5. Bu bog‘lar ichida oq qizg‘ish, nafis havorang marmardan qurilgan ko‘rkam binolar, ko‘shklar, kichik- kichik saroylar ko‘zga tashlanadi. (Mirkarim Osim) Yangi mavzuni “ FSMU ” metodi orqali mustahkamlashni maqsadga muvofiq deb bilamiz.Bunda biz o‘quvchilarni faollikka chorlaymiz. Bunda har bir o‘quvchiga “ FSMU ” metodi aks etgan jadval tarqatiladi. O‘quvchilar bu metod orqali mavzu bo‘yicha olgan bilimlarini mustahkamlashadi.Jadvalda ko‘rsatilgan guruh nomi o‘quvchining ismi-sharifi esa o‘qituvchiga yangi mavzuni qaysi o‘quvchi qay darajada o‘zlashtirganini aniqlashda qulaylik yaratadi. 33 Bugungi mavzu bo‘yicha fikringizni bayon eting F S M U Tub sifatlar Fikringizni bayoniga sabab ko‘rsating Keng, mayin so‘zlari sifatlar sanaladi. Chunki ular faqat bir asosdan tashkil topgan Sababga misol keltiring Keng-asos , mayin - asos bularga hech qanday sifat yasovchi qo‘shimcha qo‘shilmagan Fikringizni o‘ziningiz bayon qilgan sabab va misollardan kelib chiqqan holda umumlashtiring Demak, faqat asosdan iborat bo‘lib qanday qanaqa so‘roqlariga javob bo‘lgan so‘zlar tub sifatlar deyiladi. Guruhingiz, ismi-sharifingiz 1 guruh Rahmatullayeva Sabrina “Qo‘shma sifat” mavzusini o‘tishda darslikda berilgan topshiriqni bajarib , qoidani tushuntiramiz: Ikki va undan ortiq asosdan tarkib topgan sifatlar qo‘shma sifatlar hisoblanadi. Qo‘shma sifatlar, asosan, qo‘shib yoziladi. Navbatdagi mashqqa ko‘ra gaplarni ko‘chiramiz, qo‘shma sifatlarni aniqlab,ularning qanday so‘z turkumlaridan yasalganini izohlaymiz. 1. Hulkarning och jigarrang yonoqlarida ajib bir qizillik o‘ynaydi. (P. Qodirov) 2. Markaziy Osiyoning erksevar, mard va jasur xalqi dushmanga qarshi mardonavor kurashdi. (B. Ahmedov) 3. Milliy mafkuramizda milliylik umumbashariy g‘oyalar bilan uyg‘unlashib ketgan. (S. Olimov) 4. Orzu millatga hayotbaxsh ruh bag‘ishlaydi. (Rahmon Qo‘chqor) 5. Ona yerning xushbo‘y tafti mast qiladi kishini. (E. Oxunova) 6. U otasi Muzaffar Farmonovning batamom aksi: dadasi yum-yumaloq,baqaloq bo‘lsa, bu xushqad, xushsurat . (O. Yoqubov) Bunda o‘quvchilarga qo‘shma hamda sodda yasama sifatlarning farqini to‘g‘ri tushuntirishimiz kerak. Sifat yasovchi qo‘shimchalar vositasida turli so‘z turkumlaridan yasalgan sifat sodda yasama deyiladi. Masalan: bilimli, suvsiz, kechki,ishchan,oilaviy,tirishqoq,ag‘darma. . 34 Qo‘shma sifat birdan ortiq o‘zak-negizning o‘zaro qo‘shilib, bitta belgi tushunchasini anglatadigan yasama sifatlardir. Qo‘shma sifatlar qismlarining morfologik tarkibiga ko‘ra quyidagi guruhlarni tashkil etadi: 1) ot+ot: shira kayf, sher yurak, bezbet, bedana qadam, yer osti; 2) ot+sifat: mushtumzo‘r, mirzaquruq, nonko‘r; 3) sifat+ot: uzun quloq, qiziqqon, sovuqqon, shum qadam, sofdil, ochko‘z; 4) sifat+sifat: olachipor, qora to‘riq, qora qizil ; 5) ravish+ot: kamgap, hozirjavob, kamquvvat; 6) ot + -ar, -mas va -mon qo‘shimchali sifatdosh: mehnatsevar, jonkuyar, lattachaynar, nonemas, ishyoqmas, usta buzarmon , ish bilarmon; 7) ravish+sifatdosh: tezpishar, eapishar, tez oqar, cho‘rtkesar; 8) olmosh+sifat yoki ravish: o‘zbilarmon, o‘zboshimcha; 9) son+ yasama sifat: bir xonali, besh qavatli, bir so‘zli. Mavzuni mustahkamlash uchun quyidagi topshiriqni qo‘llaymiz: Berilgan so‘zlarni tarkibiy qismlarga ajrating. Sifatlarning qanday yasalishini ayting: s hirin, oq, katta, shirali, mazmundor, serunum, kamhosil, ko‘ylakbop, xushfe’l. Bu topshiriqni bajarishda o‘quvchilarni ikki guruhga bo‘lib olamiz. Birinchi guruh: Binafsha. Ikkinchi guruh: Lola. Binafsha guruhining a’zolariga tub sifatlarni, ikkinchi Lola guruhiga esa yasama sifatlarni topishini buyuramiz. O‘quvchilarga sinf doskasini ikkita teng bo‘lakka bo‘lib beriladi. O‘quvchilar tortib saqlab, orfografik xatolarga yo‘l qo‘ymasligi hamda galma-galdan doskaga va o‘z daftarlariga, chiroyli yozishi, tez bajarishi e’tiborga olinadi. Birinchi bajargan guruh a’zolari a’lo baho va qizil yulduzchalar bilan taqdirlanadi. Birinchi navbatda belgilangan topshiriqni bajargan guruh: Binafsha: shirin, oq, katta. Lola guruhi: shirali, mazmundor, serunum, kamhosil, ko‘ylakbop, xushfe’l. G‘olib guruh aniqlanadi, taqdirlanadi. 35 Yuqoridagi topshiriqni bajarish jarayonida o‘quvchilar sifatlarning yasalishi tub va yasama ekanligini anglab yetdilar. O‘quvchilar bu haqidagi umumiy bilimlariga qoniqish hosil qilgach, darslikda berilgan nazariy ma’lumotlarni tushuntiramiz. Juft va takroriy sifatlar haqida ma’lumot berish uchun o‘quvchilarga turli mevalarga ta’rif berishni so‘rashdan foydalanib , ularni faollikka chorlash mumkin. Masalan, olma – ship-shirin, qip-qizil, dum-dumaloq; nok – sap-sariq, katta-kichik,xushbo‘y kabi. O‘zaro yaqin yoki zid ma’noli ikki asosning juft kelishidan hosil bo‘lgan sifat juft sifat hisoblanadi. Juft sifat qismlari chiziqcha bilan yoziladi. Juft sifat qismlari -u, -yu vositasida bog‘lansa, ular ajratib yoziladi: yakka-yu yagona. Bir asosning aynan takrorlanishidan hosil bo‘lgan sifat takroriy sifat sanaladi. Takroriy sifatlar belgini ta’kidlab, kuchaytirib ifodalaydi. Takroriy sifat qismlari chiziqcha bilan ajratib yoziladi. Quyidagi mashqni bajarishda juft sifatlarni hosil qilamiz: 1. Shoshilish, yengil-... ishlarga havas, jahldorlik — nodonlar ishi. 2. Goho- goho keladigan uzuq-... xabarlardan boshqa aloqa yo‘q. (O. Yoqubov) 3. Sehrli qalpoq axtarib eski-... kiyim-boshlar tashlanadigan burchak-surchaklarni tintuv qilib yurgan edim.(X. To‘xtaboyev) 4. Mayda-... narsalar tugilgan ro‘molni ko‘tarib qorovulxonaga kirdi. (N. Yoqubov) 5. Mahallaning qora-... bolalari shoxdan shoxga tirmashadi. (O‘. Hoshimov) So‘zlar: chuyda, yuluq, yelpi, tuski, qura. Mavzuni mustahkamlash uchun o‘quvchilarga “Aqliy hujum” metodini qo‘llagan holda turli savollar bilan murojaaat qilamiz: 1. Juft sifatlar deb nimaga aytiladi? 2. Juft sifatlar qanday yoziladi? 3. Juft sifatlar o‘rtasida -u, -yu vositalari ishlatilganda,ularning imlosida qanday o‘zgarish sodir bo‘ladi? 4. Takroriy sifatlar deb nimaga aytiladi? 36 5. Oppoq, ko‘m-ko‘k, dum-dumaloq kabi sifatlarning hosil bo‘lishi haqida so‘zlab bering. 6. Takroriy sifatlar qanday yoziladi? 7.Ma’nodosh bO‘lgan juft sifatlarga misollar ayting. 8. Ma’nosi qarama-qarshi sO‘zlardan tashkil topgan sO‘zlarga misol ayting? kabi. Navbatdagi mavzuyimiz “ Asliy va nisbiy sifatlar” bo‘lib, bu mavzuni tushuntirishda 1-topshiriqda berilgan so‘zlarga -roq qo‘shimchasini qo‘shib ko‘rish orqali ularni bu qo‘shimchani qabul qila oladigan va olmaydigan guruhga ajratish lozim: - mazali, go‘zal, chiroyli, ro‘molli, sermeva, erksevar, taxtali, tonggi, so‘nggi, kuzgi, chillaki, yuzaki. 2-topshiriqda esa berilgan so‘zlarni eng, juda, sal so‘zlari bilan birika oladigan va birika olmaydigan guruhlarga ajratish lozim: - qora, qizil, qishki, soyaki, xushbichim, do‘ppili, beor,serg‘alva, devsifat, devoriy. Ko‘rinib turibdiki, yuqoridagi sifatlarning barchasi ham -roq qo‘shimchasini, sal,juda, eng so‘zlarini qabul qila olmasligi ma’lum. Shundan kelib chiqib quyidagi qoidani o‘quvchilarga tushuntirish mumkin: Belgini to‘g‘ridan to‘g‘ri ifodalaydigan va uni darajalab ko‘rsatish imkoniyatiga ega bo‘lgan sifatlar asliy sifatlar deyiladi: go‘zal, chiroyli, shirin, oq,aqlli, yuzaki. Bunday sifatlar –roq qo‘shimchasini qabulqiladi. Belgini to‘g‘ridan to‘g‘ri emas, balki boshqa bir tushunchaga nisbatlagan holda ifodalaydigan va daraja ko‘rsatish imkoniyatiga ega bo‘lmagan sifatlar nisbiy sifatlar deyiladi: qishki, ko‘chma, derazali, devoriy. Bunday sifatlar –roq qo‘shimchasini qabul qilmaydi. Keyingi mashqlarda sifatlarni o‘zi bog‘langan so‘zlar bilan birgalikda ko‘chirib, ularni asliy va nisbiy sifatlarga ajratiladi. Sifatning quyidagi to‘rt xil darajasi mavjud: 1) oddiy daraja; 2) qiyosiy daraja; 3) orttirma daraja; 4) ozaytirma daraja. Navbatdagi vazifamizga ko`ra sifatlarni topamiz, ularni asliy va nisbiy sifatlarga ajratamiz, darajalarini ajratamiz: 37 1. Xalqimiz qadimdan shu zaminga kuchli mehr, yuksakmadaniyat ila munosabatda bo‘lganlar. (M. Badalov) 2. Kampirning bu so‘zlarida cheksiz mehr, allaqanday nozik ichki bir dard bor edi. (O. Yoqubov) 3. Elchi o‘rnidan turib, yuzlari cho‘zinchoq, ko‘zlari katta, novchadan kelgan Siparganizga ta’zim qildi. (Mirkarim Osim) 4. Kelinga ko‘zimiz tushadi: yumaloq qip-qizil loladay yuzli, ko‘zlari uchqunli, yaxshigina, go‘zalgina qiz. (Oybek) 5. Sadafbibi qoramag‘izdan kelgan, yuzlari yumaloq, qosh-ko‘zlari qop-qora. (O. Yoqubov) “ Sifat darajalari” mavzusini tushuntirishda o‘quvchilarga quyidagi tushunchalar beriladi: Predmetlardagi bir xil belgining ortiq kamligi jihatidan farqlanishi sifat darajasi deyiladi. Sifatning quyidagi darajalari bor: oddiy daraja, orttirma daraja, qiyosiy daraja, ozaytirma daraja. 1.Oddiy darajadagi sifatlarda belgi boshqa predmetdagi xuddi shunday belgiga qiyoslanmaydi. Bu daraja belgining me’yoridagicha ekanligini ko‘rsatadi va maxsus ko‘rsatkichga (qo‘shimchaga) ega emas: keng ko‘cha, yashil yaproq, yaxshi odam. 2.Orttirma daraja predmetdagi bir belgining boshqa predmetdagi xuddi shunday belgiga nisbatan eng ko‘p ekanligini ifodalaydi. Orttirma daraja quyidagi usullar yordamida hosil qilinadi: 1) morfologik usul: a)so‘zning birinchi bo‘g‘ini ajratilib, unga keyingi bo‘g‘indagi birinchi undosh qo‘shiladi-da, yopiq bo‘g‘in hosil qilinadi va undan keyin to‘liq shakli takrorlanadi: dum — dumaloq, pak — pakana; b)so‘zning oldingi ikki tovushi ajratilib, unga p, m, tovushlaridan biri qo‘shiladi va undan keyin so‘zning o‘zi takrorlanadi: yap — yangi, ko‘m — ko‘k; c)so‘zning birinchi bo‘g‘inidan keyingi — ppa shakli qo‘shiladi: soppa — sog‘, to‘ppa — to‘g‘ri. 2) Leksik usul: a)Maxsus kuchaytiruvchi so‘zlar orqali ifodalanadi: eng kichik, hammadana chiroyli, zap g‘alati, beqiyos chiroyli, naqadar ulug‘vor, xo‘p bemaza; 38 b)so‘zlarni takrorlash vositasida: zo‘r — zo‘r (polvonlar), uzundan — uzun (kechalar), ne — ne (olimlar); c)Turli so‘z birikmalari, iboralar yordamida: haddan ziyod chiroyli, misli ko‘rilmagan (qahramonlik), qo‘ling o‘rgilsin (jonon); 3) Leksik — semantik usul. Bunda belgi so‘zlar bilan qo‘llanadi: zahar (garmdori), olov (bola); 4) Fonetik usul: a)Unlilar cho‘zib aytiladi: tooza, chuquur; b)Undoshlar ikkilanadi: tekkis, yummshoq. 3. Qiyosiy daraja predmetdagi bir belgining boshqa predmetdagi xuddi shunday belgidan ortiq ekanligini ifodalaydi. Qiyosiy daraja oddiy darajadagi sifatga — roq qo‘shimchasini qo‘shish yoki sifatdan oldin bir — biridan, undan ham, yanada so‘zlarini keltirish bilan yasaladi: Olma daraxti shaftoli daraxtidan balandroq. Bir — biridan go‘zal, bundan ham battar, yanada kuchli. 4. Ozaytirma daraja belgi darajasining normal darajaga yetmaganligi, normaldan pastligi ifodalanadi. 1) Qo‘shimchalar yordamida: oqish, qizg‘ish, qoramtir. -roq qo‘shimchasi ham ozaytirma darajani ifodalashda qatnashadi (bunda bir narsadagi belgi boshqa narsadagi shunday belgiga qiyoslanmaydi): eskiroq (kiyim); 2) Sifatdan oldin yarim, nim, och, xiyol, chizi, sal, aytarli, uncha, u qadar so‘zlarini keltirish bilan: yarim ochiq (eshik), uncha katta emas. Ozaytirma sifatlar O‘zakdan anglashilgan rangning,belgining ozligini,kamligini bildiradi va quyidagicha yasaladi: 1 .-ish,-imtir (-mtir). Bulardan —ish,-imtir undosh tovush bilan bitgan oq,ko‘k kabi so‘zlarga,-mtir esa faqat qora sifatiga qo‘shiladi:oqish,ko‘kish qoramtir. 2.Rangni bildiruvchi sifatdan oldin och, nim so‘zlarini keltirish bilan.Nim bilan hosil qilingan sifatlar qo‘shib yoziladi: och sariq,nimpushti. 3 .-kina (-gina,-qina). Bu qo‘shimchalar o‘zakdan anglashilgan belgining kuchsizligini, ozligini bildiradi. k,g bilan tugagan so‘zlarga -kina, q,f bilan tugagan 39 so‘zlarga -qina ,boshqa hollarda -gina qo‘shimchasi qo‘shiladi: kichkinagina, yumshoqqina,tuzukkina. “Sifatlarning ma’no guruhlari” mavzusini tushuntirishda quyidagi topshiriq bajariladi: Berilgan sifatlarni ma’nolariga ko‘ra quyidagi jadval bo‘yicha guruhlang. Shirin, qizil, katta, odobli, xushfe’l, behisob, tonggi,kuzgi, xushbo‘y, muattar. Xususiyat bildiruvchi sifatlar Rang-tus bildiruvchi sifatlar Maza-ta’m bildiruvchi sifatlar Hajm- o‘lchov bildiruvchi sifatlar Hid bildiruvchi sifatlar Makon- zamon bildiruvchi sifatlar Narsalarning turli xususiyat-holatlarini bildirgan sifatlar xususiyat sifatlari deyiladi. Mashq .Xususiyat bildiruvchi sifatlarni topib, izohlang. 1. Shirinsuxan, oqko‘ngil insonlar mevali daraxtga o‘xshaydi: hamma ulardan baho oladi. 2. Nodon, kaltafahm odamdan yaxshi gap chiqmaydi. 3. Mehnatsevar, zahmatkash insonlar odamlarning ko‘rki, ishyoqmaslar esa ularning og‘riq joyidir. 4. Toshbag‘ir odamdan yaxshilik kutma. 5. Sofdil va jonkuyar insonlar bilan bu dunyo oboddir. 6. Balandparvoz, quruq gapirgan odamning gapi bemaza qovunga o‘xshaydi. Uyga berilgan topshiriqni bajarish davomida xarakter-xususiyat bildiruvchi sifatlar o‘quvchilar topishi bilan birga ular izohiga ham to‘xtaladi. Rang-tus bildiruvchi sifatlar. Predmetning belgi xususiyatlaridan biri rang- tusdir. Bir turkum sifatlar predmetning ana shu belgisini ifodalash uchun qo‘llanadi: oq, qizil, qora, ko‘k, yashil, malla va b. Ma‘lumki, tabiat rang va bo‘yoqlarga nihoyatda boy, rang turlarining hisobiga yetib bo‘lmaydi. Lekin lug‘at boyligidagi rang atamalari, ya‘ni rang ifodalovchi maxsus so‘zlar rang-tuslarning hammasini atash uchun yetarli 40 emas. Buning uchun tilda ko‘pincha predmet nomlari yoki ot orqali yasalgan yasama, qo‘shma, birikmali rang bildiruvchi sifatlardan unumli foydalaniladi: barikaram (bargi karam), gulsafsar, mosh rang, tillarang gunafsha rang, shaftoli guli, qovoq rang, firuza rang va b. Ot tuslarini ifodalash uchun tilda maxsus so‘zlar qo‘llanadi: saman, to‘riq, chovkar, jiyron, bo‘zto‘riq kabi. O‘quvchilarga nazariy ma‘lumot tushuntirilgach sinov tariqasida bir necha savol beriladi. Qoniqarli javob olingach, ularning buni qay darajada o‘zlashtirganligini aniqlash hamda uni mustahkamlash maqsadida mashq bajartiramiz: Ushbu mashqni bajarishda 6 x 6 x 6 metodidan foydalanish mumkin.. Bu guruhning har bir a‘zosini faollik, o‘z fikrini ifoda etish, guruhdoshlarining fikrini tinglash va tanlay olish, o‘rtaga tashlangan bir necha fikrni umumlashtira olish, shuningdek, o‘z fikrini himoya qilishga o‘rgatadi. Ushbu metodda 5,6,7,8 nafar o‘quvchidan iborat bo‘lishi mumkin. 6 tadan qo‘yilgan stulga o‘quvchilar joylashib olib, bo‘linadi. Mashqdagi gap o‘qiladi. Shakl- ko‘rinish sifatlarni topib, ular izohlanadi guruh a‘zolari maslahatlashib javoblarini guruh sardori yozib, javobini eshittiradi. Birinchi va to‘g‘ri, chiroyli yozib bo‘lgan guruh har bir a‘zosi rag‘batlantirilib, baholanadi. 1. Kasbning katta-kichigi bo‘lmaydi. (M.Oripova). Katta-kichik zid ma’noli, ma’no umumlashgan. 2. Shu payt toshdan tushib kelayotgan sarg‘ish-qo‘ng‘ir ayiqning bahaybat gavdasi ko‘rinib qoldi. (P.Qodirov). Sarg‘ish-qo‘ng‘ir o‘zaro yaqin ma’noli, ikki asosning juft kelishidan hosil bo‘lgan sifat. 3. G‘ir-g‘ir shaboda turli-tuman giyohlarning hidlarini olib keldi. (Oybek). Turli tuman o‘zaro yaqin,ikki asosning juft kelishidan hosil bo‘lgan sifat. 4. Baland-past devorlar orasidagi mevalarning oq, pushti, qizil guliga tabassum bilan qaraysan. (O‘.Umarbekov). Baland-past o‘zaro zid ma’noli ikki asosning juft kelishidan hosil bo‘lgan. Yuqoridagi mashqda shakl-ko‘rinish sifat topib izohlash bilimlari tekshirilib 41 ko‘rilsa quyidagi mashqda esa nuqtalar o‘rniga berilgan so‘zlarning mosini qo‘yib juft sifat yasash bilimi tekshiriladi. Dastlab orqa partada o‘tirgan o‘quvchilar bitta bitta gaplarni ifodali o‘qib berishadi. Mashqni yana guruh bo‘lib bajariladi. Uchta qatorda joylashgan partalarga qarab o‘quvchilarni 3-guruhga bo‘lib olamiz. Hamma bir kishi uchun, bir kishi hamma uchun tamoyiliga amal qilib, qaysi qator to‘lib mashq topshiriq asosida jamoada hamjihatlik o‘quvchilarda inoqlik bilganlarini tortinmasdan aytish ko‘nikmasi shakllana boradi. Bexato va to‘g‘ri, tez bajargan guruh a‘zosi taqdirlanadi. 1. Shoshilish, yengil -yelpi ishlarga havas, jahldorlik-nodonlar ishi. 2. Goho-goho keladigan uzuq -yuluq xabardan boshqa aloqa yo‘q. (O.Yoqubov). 3. Sehrli qalpoq axtarib eski-tuski kiyim-boshlar tashlanadigan burchak- surchaklarni tintuv qilib yurgan edim. (X.To‘xtaboyev). 4. Mayda-chuyda narsalar tugilgan ro‘molni ko‘tarib qorovulxonaga kirdi. (N.Yoqubov). 5. Mahallaning qora-qura bolalari shoxdan-shoxga tirmashadi. (O‘.Hoshimov). Navbatdagi vazifamizda gaplarni o‘qiymiz. Ajratib ko‘rsatilgan so‘zlarga izoh beramiz. Ular ishtirokida gaplar tuzamiz. Namuna: Esli-hushli yoshlar yurtimiz ravnaqiga hissasi beqiyosdir. 2. G‘adir-budir past-balandliklar tekislanib ulkan binolar qad ko‘tarmoqda. 3. Arzon-garov o‘yinchoqlar o‘zimizda ishlab chiqiladi. 4. Bu yilgi yog‘ingarchilik o‘ydim-chuqur yo‘llarni ko‘payishiga sabab bo‘ldi. 5. Alg‘ov-dalg‘ov ishlar chek-chegarasi yo‘q edi. 6. Kech kirib, yakkam-dukkam quyoshning nuri qolgan edi. Uyga berilgan topshiriqni bajarish jarayonida o‘quvchilarning juft sifatlar haqida bilimi boyishi bilan birga ularning ham og‘zaki ham yozma nutqning rivojiga katta hissasini qo‘shiladi. Hajm-o‘lchov bildiruvchi sifatlar. Bunday sifatlar predmetning hajmi, o‘lchovi, miqdori kabi belgilarini ifoda etadi: keng, tor, uzun, chuqur, 42 chog‘, yirik kabilar. Bu sifatlar ayrim tomonlari bilan shakl va holat bildiruvchi sifatlarga o‘xshab ketadi: Keng dala, hamma yoq lolalardan libos kiygan ( Sh.Rashidov). Ummatali yukni orqalab, katta ko‘cha tomonga yurdi (Shuhrat). Katakday kichik, yer bag‘irlagan qing‘ir qiyshiq. xarob uylarda rus ishchilari yashaydi (O y b e k). Biz olis, begona, notanish sohillar sari yo‘l oldik. O‘quvchilarni uch guruhga bo‘lib olamiz. Og‘zaki ravishda ushbu mashqni bajartiramiz. Har bir guruh darslikda berilgan mashqni o‘z a‘zolari bilan maslahatlashib birinchi to‘g‘ri bajargan guruh g‘olib sanaladi hamda taqdirlanadi. Uch guruh ham belgilangan mashqni bajargandan so‘ng guruh sardorlari javoblarini uch bo‘lakka bo‘lingan doskaga yozishadi. Javoblar jamoa bo‘lib tekshiriladi. Xatolikka yo‘l qo‘ymagan guruh taqdirlanadi. 1. O‘z onamni elas-elas xotirlayman. Ko‘zlari qop-qora chiroyli. Uzun-uzun kipriklari qilt etmaydi. (O‘.Hoshimov). Elas-elas, takroriy so‘z ma’no ta’kidlanayapti, uzun-uzun bir asosning aynan takrorlanishidan hosil bo‘lgan ma’no kuchaytiryapti. 2. Qishloq obod bo‘lsa katta-katta ko‘chalar tushsa, kim qarshilik qiladi. (O‘.Umarbekov). Katta-katta bir asosning aynan takroridan hosil bo‘lgan takroriy sifat. Takroriy sifat belgini kuchaytirishga xizmat qilyapti. 3. Kimdir yelpib-yelpib, barra-barra go‘shtlardan kabob pishiryapti. Yelpib-yelpib, barra-barra bir asosning aynan takroridan hosil bo‘lgan sifat. Takroriy sifat belgini kuchaytirishga xizmat qilyapti. 4. Yangi-yangi ariqlar kavlab, ariqlar ochamiz. (A.Muxtor). Yangi-yangi bir asosning aynan takroridan hosil bo‘lgan sifat. Takroriy sifat belgini ta’kidlaydi. Mashqni bajarish davomida o‘quvchilar nafaqat jamoa bo‘lib balki yakka mustaqil tanqidiy fikrlashga, mavjud bilimidan foydalanib, jamoaga o‘z fikrini bildirishga, ta‘sir etishga hamda fikrini qisqa va lo‘nda ifodalashga o‘rgatadi. Maza-ta’m bildiruvchi sifatlar, Bu tur sifatlar predmetga xosxususiyatlardan biri bo‘lgan maza-ta‘mni ifodalashga xizmat etadi: U xuddi 43 nordon olma yegandek yuzlarini burishtirdi (Sh. Rashidov). Sho‘r ko‘lmak ichaverib Tursunboy choy ta’mini unutayozgan edi (Said A h m a d). Maza-ta‘mni ifodalash uchun ot turkumidagi so‘zlardan ham foydalaniladi: shakar, novvot, nomakob, suv, zahar, miya kabi. O‘quvchilarning maza-ta’m bildiruvchi sifatlar bilan so‘z birikmalari tuzish malakasi shakllangach, takroriy sifatlarning anglatgan ma‘nolarini izohlash ko‘nikmasini hosil qilish uchun mashq bajartiriladi.Mashqni bajarishda musobaqa tarzda o‘tkazamiz. Hamma avval o‘z daftariga so‘ngra esa doskaga mashq yoziladi. Birinchi, to‘g‘ri, chiroyli yozib faol qatnashgan o‘quvchilar baholanadi. 1. Yirik-yirik tomchilar yer-u ko‘kni savalay ketdi. 2. To‘p-to‘p daraxtlar tag‘in lipillab orqada qolib ketdi. Yirik -yirik, to‘p-to‘p aynan bir asosning takroridan hosil bo‘lgan sifat, belgini kuchaytirishga xizmat qilyapti. 3. Ko‘chani sho‘x-sho‘x bolalar to‘ldirib o‘tirishibdi. Sho‘x-sho‘x bir asosning aynan takroridan hosil bo‘lgan. Takroriy sifat belgini takidlayapti. 4. Sayyohlar chaqqon-chaqqon harakatlari bilan qirga ko‘tarila boshladi. Chaqqon-chaqqon bir asosning aynan takroridan hosil bo‘lgan sifat takroriy sifat belgisini kuchaytiryapti. Mashqni bajarishda o‘quvchilar individual faoliyat olib borib, yangi mavzuni o‘zlashtirishga ongli ravishda yondoshish mavzuni xotirada uzoq vaqt saqlab qolish maqsadida qo‘llandi. Hid bildiruvchi sifatlar. Bu tur sifatlar predmetning hidini ifodalash uchunxizmat qiladi: xushbo‘y, qo‘lansa, sassiq, ifor, muattar va b. Bunday sifatlar tilning lug‘at boyligida juda kam sonni tashkil etadi. Shu tufayli bunday belgi uchun predmet nomlaridan foydalaniladi, ya‘ni hidni ifodalash uchun predmet nomiga “hid” so‘zini qo‘shib aytish orqali qo‘shma sifatlar hosil qilinadi: atir hidi, rayhon hidi, yog‘ hidi, kerosin hidi, baliq hidi kabilar: Uyg‘ongan el jizg‘inak, qo‘lansa, hidni dimoqqa zo‘rlab uradi (Sh u h r a t). Hid bildiruvchi sifatlarni yanada mukammal o‘zlashtirish uchun uyga 44 vazifa beriladi. Sifatlarni topamiz va ular ishtirokida gaplar tuzamiz. Go‘zal-go‘zal bog‘-u rog‘lar yurtimiz jamolidir. Qalin-qalin yog‘ayotgan qor inson ko‘ngil xotiralari sari yetaklaydi. Dag‘al-dag‘al bo‘lib ketgan qo‘llari uning mehnatsevarligidan nishona. Uzun-uzun o‘lchamdagi atlas, adras liboslar o‘zbek xotin-qizlari husniga husn qo‘shadi. Yam-yashil bo‘lib yotgan ona tabiat bahorning kirib kelayotganligidan darak beradi.Dono-dono ota-bobolarimiz bizni doim ezgulikka undaydi. Siyrak-siyrak sochlari uning kasalligi jiddiy bo‘lib o‘tganidan darak. G‘amgin-g‘amgin ma’sum so‘zlar ona ahvoliga jiddiy ta’sir etdi. Makon va zamon bildiruvchi sifatlar. Bir qator sifatlar o‘rin va paytga munosabat bildirib keladi: tonggi, kuzgi, kechki, keyingi, avvalgi, qishki, yozgi, ertangi, uydagi kabi.Bu sifat turkumiga taalluqli so‘zlar ko‘pincha otlarga -gi, -ki, -dagi qo‘shimchalarini qo‘shish yo‘li bilan hosil qilinadi. “Sifatlarning otlashuvi” mavzusiga e’tibor qaratadigan bo‘lsak,sifat bog‘lanib kelgan ot ba’zan gapda tushib qoladi. Bunday vaqtda uning ma’nosi ham sifatga yuklanadi. Natijada sifat otlashib, egalik, kelishik,ko‘plik qo‘shimchalari bilan o‘zgarish xususiyatiga ega bo‘ladi va ot bajargan sintaktik vazifalarda keladi. Quyidagi mashqda otlashgan sifatlarni aniqlaymiz. Ularning gapdagi vazifalarini belgilaymiz. 1. Yoshroqlari olovga yaqinroq, keksalari bo‘lsa, olovdan uzoqroq o‘tirishar edi. (Ertakdan) 2. Dono, aqllilar hech qachon yo‘ldan adashmaydi. (“Odobnoma”) 3. Endi senlar o‘qib, oq-qorani taninglar, — deydi Xoliyor amaki. — Hozir dunyo ilmli odamlarniki. (N. Tilabov) 4. Bilimli biladi bilim hurmatin, Bilimsiz ne bilgay bilim qiymatin. (Yusuf Xos Hojib) 5. Yomon-u yaxshini xulqidin anglag‘il, Yomonni yomon, yaxshini yaxshi bil.(Navoiy) Shunday qilib, “Sifat” so‘z turkumini o‘rganishda 2017-yilda Nizomiddin Mahmudov va boshqa mualliflar tomonidan yaratilgan 6-sinf “Ona tili “ darsligini tahlil qilar ekanmiz, bu so‘z turkumi ning ichki ma’no guruhlari ustida ishlash, sifatlar ishtirok etgan so‘z birikmalari ni hosil qilish, bu so‘z turkumiga oid materiallarni semantika va stilistika bilan uzviy aloqadorlikda o‘rganish, sifat 45 sinonimlari va sifat antonimlari ustida maxsus ish olib borish, har xil o‘yin, topshiriqlardan foydalanish ni tashkillashtirish darslarning samaradorligini oshirishda yordam berishini ta’kidlab o‘tamiz . 2.2.2. A. Rafiyev, G. Muxamedjanova,N. Alovuddinovalar muallifligidagi 5-sinf “O‘zbek tili” darsligi tahlili Ta’lim rus va qardosh tillarda olib boriladigan umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun yaratilgan “O‘zbek tili” darslarida ham o‘ziga xos maqsadlar bo‘lib ular quyidagilardan iborat bo‘ladi: - o‘quvchilarni erkin fikrlashga o‘rgatish - o‘z fikrini og‘zaki va yozma tarzda o‘zbek tilining qonun-qoidalariga muvofiq ravishda to‘g‘ri ifodalash - bir ma'noni turli shakllarda bera olish ko‘nikmalarini shakllantirish, so‘zlardan o‘rinli foydalanish; - dunyoni bilishda o‘zbek tilining ahamiyatini singdirish kabi vazifalar shular jumlasidandir. “Sifat” so‘z turkumini o‘tishda o‘quvchilarning so‘z boyligini oshirish imkoniyatlari asosan quyidagi mavzularga orqali yuzaga chiqadi: - tub va yasama sifatlar; - qo‘shma va juft sifatlar va ularning imlosi; - asliy va nisbiy sifatlar; - sifat birikmalari; - sifatning ichki ma’no guruhlari Shu nuqtayi nazardan ta’lim rus va qardosh tillarda olib boriladigan umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun A. Rafiyev, G. Muxamedjanova, N. Alovuddinovalar tomonidan 2020-yilda yaratilgan 5-sinf “O‘zbek tili” 35 darsligida sifat so‘z turkumi bo‘yicha quyidagi mavzular berilgan: 1. Sifat so‘z turkumi. Rang-tus bildiruvchi sifatlarning qo‘llanishi. 2. Maza-ta’m bildiruvchi sifatlarning qo‘llanishi. 3. Hajm-o‘lchovni bildiruvchi sifatlarning qo‘llanishi. 35 Rafiyev A., Muxamedjanova G., Alovuddinova N.O`zbek tili. Ta’lim rus va qardosh tillarda olib boriladigan umumiy o‘rta ta’lim maktablari 5-sinf o`quvchilari uchun darslik.Toshkent: O`qituvchi,2020. 46 4. Xarakter-xususiyatni bildiruvchi sifatlarning qo‘llanishi. 5. Shakl-ko‘rinishni bildiruvchi sifatlarning qo‘llanishi. Har bir mavzu o‘ziga xos didaktik yo‘nalishdagi 5 ta dars soatlari bilan boyitilgan. Masalan, dastlabki dars “Onajonlar bayrami”ga bag‘ishlangan bo‘lib, o‘quvchilar sifat so‘z turkumi bilan tanishish jarayonida bahor fasli, undagi bayramlar olamiga sayohat qilishadi. Darslikda quyidagi qoidalarning berilishi qatorida sifatlarning ma’no turlari blan tanishtirish boshlanadi: “Predmetning belgisini bildirib, qanday? qanaqa? qaysi? so‘roqlaridan biriga javob bo‘lgan so‘zlar sifat deyiladi. Masalan: kichkina, yashil, yozgi.” “Shaxs yoki narsalarning rang-tusini ifodalashda oq, qora , yashil, ko‘k, sariq, qizil, jigarrang , kulrang kabi so‘zlar faol qo‘llanadi. Bunday so‘zlar qanday ? so‘rog‘iga javob bo‘ladi. Masalan: yashil ( q a n d a y ? ) yaylov. Qizil ( q a n d a y ? ) lolalar ochildi. Kitobni jigarrang javonga qo‘ydim”. A mmo o‘quvchilar uchun rang-tus,maza-ta’m, hajm-o‘lchov, xarakter-xususiyat, shakl-ko‘rinish belgilari – bu sifatlarning ma’no guruhlari ekanligi haqida yozilgan qoida darslikda keltirilmagan. Hid bildiruvchi hamda makon-zamon ma’nolarini ifodalovchi sifatlar to‘g‘risida esa mavzu va qaydlar umuman uchramaydi. Quyidagi rang-tus bildiruvchi sifatlarning aytilishi va yozilishi bir-biriga mos kelishidagi farqlar bois ularning talaffuzi bo‘yicha fonetik mashq o‘tkazish taklif qilingan: -qizil -qip-qizil -qirmizi -jigarrang -oq -oppoq -yashil -kulrang -sariq -sap-sariq -havorang -safsarrang, kabi. Rang-tus bildiruvchi sifatlani o‘rganish jarayonida o‘quvchilarga ozaytirma daraja haqida ma’lumot ham berib o‘tilgan: - mtir ( -imtir ) qo‘shimchasi rang belgisining me’yoridanozligini, rang darajasining pastligini ifodalaydi: oqimtir,qoramtir kabi. -ish qo‘shimchasi ham rangni ozaytirib ko‘rsatadi va rangni ifodalovchi so‘zlargagina qo‘shiladi: ko‘kish, sarg‘ish, qizg‘ish kabi. 47 Berilgan ta’rifda belgining kamligini ifodalovchi so‘zlar haqida fikr bildirilgan, biroq bunday so‘zlar sifatlarning ozaytirma darajada kelishi, umuman, sifat darajalari haqida ma’lumot berish grammatik mavzuning qiyinlashib ketishiga sabab bo‘lishi mumkinligidanmi e’tiborga olinmagan. Mazkur qoidani mustahkamlash uchun zarur mashqlar qatoriga faqat quyidagilarni kiritishimiz mumkin: Qavs ichidagi so‘zlardan mosini qo‘yib, gaplarni to‘ldiring va ular asosida „Bahor manzaralari” nomli matn tuzing. 1. Bahor keldi va bog‘lar (ko‘k, yashil) rangga kirdi.2 . Qirlarda (oq, qizil) lola qizg‘aldoqlar ochildi. 3. O‘rik shoxlari (oq, pushti) rangli gullarga burkandi. 4. Gilos daraxti (sariq, oppoq) guldastaga aylandi. 5. Olma shoxlarida (qoramtir, och qizil) gullar paydo bo‘ldi. Berilgan so‘zlardan foydalanib, rasmga o‘zingiz rang bering. Qop-qora, qizil, yashil, ko‘m-ko‘k, pushti, qizg‘ish. Namuna: Qizchaning uzun sochlari qop-qora. Maza-ta’m bildiruvchi sifatlar mavzusiga oid darslar yuzasidan darslikda quyidagi ikki ta’rif keltirilgan: Shirin, mazali, totli, chuchuk, achchiq, nordon, sho‘r,bemaza kabi so‘zlar narsalarning maza-ta’mini ifodalaydi. Masalan: Buvim nordon olmani yaxshi ko‘radilar. Bozordan shirin anor oldik. Maza-ta’m bildiruvchi so‘zlar -li, -siz qo‘shimchalari bilan ham hosil bo‘ladi. Masalan: mazali- mazasiz,tuzli - tuzsiz kabi. Shu o‘rinda -li,-siz qo `shimchalarining antonim, ya’ni zid ma’noli qo‘shimchalar ekanligi, ularning vazifasini be- va ba- (bemaza – bamaza)old qo‘shimchalari ham bajarishini ta’kidlab o‘tish o‘quvchilarda zaruriy ko‘nikmalarni shakllanishida asqotadi. Predmet maza-ta’mining qanday darajadaligini ifodalashda sifatlar oldiga juda, g‘oyat, sal, picha, biroz kabi so‘zlar qo‘yiladi. So‘zlar tarkibidagi unli tovushni cho‘zib yoki urg‘u bilan talaffuz qilganda ham maza-ta’m ma’nosi kuchayadi.Qiyoslang: 48 Mazali taom - juda mazali taom Nordon uzum - sal nordon uzum Shirin olma - biroz shirin olma Maza-ta’m bildiruvchi sifatlarning darajasini aniqlash uchun maxsus “indekator”larning keltirilishi o‘quvchilarni ozaytirma va orttirma daraja haqidagi fikrlarini yuzaga keltiradi. Shaxs va narsa-hodisalarning turli belgi-xususiyatlarini bildiruvchi barcha sifatga oid so‘zlar kabi hajm-o‘lchovni ifodalovchi so‘zlardan oldin belgining darajasini ko‘rsatuvchi eng, juda , nihoyatda kabi so‘zlar, -roq, -gina(-kina, qina) qo‘shimchalari qo‘shilib keladi. Qiyoslang: uzun - juda uzun, uzunroq, kattagina. Demak,darslik doirasida sifatlarning orttirma, ozaytirma va qiyosiy darajalari haqida ma’lumotlar aynan ularni hosil qiluvchi grammatik belgilarning qo‘shilishi orqali keltirilgan. Shuningdek, sifatlarning ma’no guruhlarini turli rang-barang rasmlar, matn va dialoglar, mashq va topshiriqlarning berilishi orqali o‘quvchilarga o‘rgatish ularning bilim , ko‘nikma va malakalarini oshirishi shubhasizdir. 2.2.3. X. S. Muxitdinova, Ya. I. Avlakulov,D. A. Nuriddinova lar muallifligidagi 7-sinf “O‘zbek tili” darsligi tahlili X. S. Muxitdinova, Ya. I. Avlakulov,D. A. Nuriddinovalar tomonidan 2017- yilda yaratilgan “O‘zbek tili” 36 darsligida ham sifat so‘z turkumiga oid so‘zlarni o‘rganish bo‘yicha bir nechta mavzular berilgan. Ular quyidagilardir: 1. Sifatlarning yasalishi. Sifat yasovchi qo‘shimchalarning qo‘llanishi va imlosi. 2. O‘rin va payt ma’nosini bildiruvchi sifatlar, ularning yasalishi. 3. Qo‘shma, juft va takroriy sifatlarning yasalishi va imlosi. Har bir mavzu o‘ziga xos didaktik yo‘nalishdagi 3 ta dars soatlari bilan boyitilgan. O‘quvchilar o‘zbek tiliga oid grammatik ta’riflarni o‘rganish jarayonida ularni turli hayotiy lavhalar, she’r va adabiy parchalarni o‘qib , fikr-mulohazalarga ega bo‘lib borishadi. Ana shunday grammatik ta’riflardan dastlabkisi sifatlarning yasalishi haqida berilgan: 36 Muxitdinova X. S.,. Avlakulov Ya. I, Nuriddinova D. A. O`zbek tili. Ta’lim rus va qardosh tillarda olib boriladigan umumiy o‘rta ta’lim maktablari 7-sinf o`quvchilari uchun darslik.Toshkent, O`qituvchi,2017. 49 Sifatlar tub va yasama bo‘ladi. Yasama sifatlar ot va fe’l asoslariga so‘z yasovchi qo‘shimchalarni qo‘shish orqali yasaladi. Tub sifatlar Yasama sifatlar katta aqlli yashil chiroyli shirin serhosil toza baquvvat Otdan sifat yasovchi qo‘shimchalar -li -siz -chan -choq -qoq -dor odobli tuzsiz ishchan tortinchoq urishqoq hosildor Yuqoridagi qoidada -choq va -qoq qo‘shimchalarining fe’ldan sifat yasovchi qo‘shimchalar tarzida emas, balki otdan sifat yasovchi qo‘shimchalar tarzida keltirilishi mualliflarning xatosi ekanligi tabiiy. Zeroki, darslikning keyingi sahifalarida xuddi shu qo‘shimchalar endilikda fe’ldan sifat yasovchi qo‘shimchalar tarzida keltirilgan: -ma, -choq ,-q,-iq ,- qoq ,-gir, -kir qo‘shimchalari fe’ldan sifat yasaydi.Masalan: qaynatma, tortinchoq, qaynoq, siniq, urishqoq, sezgir, o‘tkir. Kitobda berilgan mazkur mashq ham e’tiborimizni tortmay qolmadi: Berilgan so‘zlarga darajalarni bildiruvchi so‘zlarni qo‘shib, namunadagidek darajalab yozing. N a m u n a: Qurilishlar — ulkan qurilishlar, g‘oyat ulkan qurilishlar. Bayram, taassurotlar, ko‘prik, liboslar, shahar, mahalla,inson, bola, ustoz, o‘quvchi, maslahat, daraxt. Berilgan so‘zlar – otlarni “ulkan”, “g‘oyat” so‘zlari bilan qaysi darajaga “qo‘yish” mumkin? Yoki “g‘oyat ulkan shahar” birikmasi qaysi darajada turibdi? Albatta, bunday noaniq mashqning berilishi hali sifat darajalari haqida to‘liq ma’lumot olib ulgurmagan o‘quvchilarda xato fikrlar, ikkilanishlar tug‘dirishi tabiiy. Keltirilgan juz`iy kamchiliklarga qaramasdan, darslikdan sifat yasovchi qo‘shimchalar va ularning imlosi xususida atroflicha ma’lumot berilgan. 50 Shuningdek, ma’nodosh va zid ma’noli sifat yasovchi qo‘shimchalar haqida ham aytib o‘tilgan: Ser-, no-, be-, ba-qo‘shimchalari asosdan oldin qo‘shilib keladi. Ular ko‘pincha -li, -siz, -dor qo‘-shimchalariga ma’nodosh va zid ma’nolarni ifodalab keladi. Umuman olganda sifat so‘z turkumi bo‘yicha ta’lim rus va qardosh tillarda olib boriladigan umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun yaratilgan yuqoridagi ikki sinfda ma’lumotlar berilgan. Ko‘rib chiqqanimizdek, grammatik materiallar haminqadar darajada keltirilgan. Ana shu darsliklarda o‘rganilishi jihatidan muhim bo‘lgan sifat mavzusini yanada kengroq yoritish vazifa qilib olinsa, foydadan xoli bo‘lmaydi. 2.2.4. M.Mirzahidova, H.Abulqosimova, M.Xalmuratovalar muallifligidagi Qirg‘iziston Respublikasidagi o‘zbek maktablari 6-sinf o‘quvchilari uchun “O‘zbek tili” darsligi tahlili Ko‘rib chiqmoqchi bo‘lgan 3-darsligimiz M.Mirzahidova, H.Abulqosimova, M.Xalmuratovalar tahriri asosida Qirg‘iziston Respublikasidagi o‘zbek maktablari 6-sinf o‘quvchilari uchun nashr etilgan “O‘zbek tili” 37 darsligidir. Mazkur darslikda sifat so‘z turkumi quyidagi mavzular orqali yoritib berilgan: 1. Sifat. 2. Ozaytirma va kuchaytirma sifatlar. 3. Ozaytirma sifatlar va ularning yozilishi. 4. Kuchaytirma sifatlar va ularning yozilishi. 5. Otdan sifat yasovchi qo‘shimchalar va ularning imlosi. 6. Fe’ldan sifat yasovchi qo‘shimchalar va ularning imlosi. Darslikda sifat darajalari bo‘yicha quyidagi ta’rif keltirilgan: Sifat, odatda, belgining darajasini ko‘rsatadi. Sifatlarda quyidagi darajalar mavjud: 1. Oddiy daraja: baland bino, chiroyli qiz. 2. Qiyosiy daraja: balandroq bino, chiroyliroq qiz. 3. Orttirma daraja:eng baland bino, eng chiroyli qiz. 37 Mirzahidova M., Abulqosimova H., Xalmuratova M.. “O`zbek tili”. Qirg`iziston Respublikasidagi o`zbek maktablari 6-sinf o`quvchilari uchun darslik. Bishkek: Arkus,2018. 51 Demak, sifatlarning 3 darajasi borligi qayd qilinar ekan, ozaytirma daraja haqida esa quyidagicha fikr bildiriladi: Sifatlarda darajalardan tashqari belgining (rangning) ortiq- kamligini ifodalovchi shakllar ham bor. Belgining me’yordan kam ekanligini bildirgan sifatlar ozaytirma sifatlar deyiladi. Ozaytirma sifatlar quyidagicha yasaladi va yoziladi: 1. Rang bildiruvchi sifatlar oldidan och, nim so‘zlarini keltirish bilan yasaladi:och sariq lenta, nimpushti ro‘mol. 2. -gina(-qina,-kina) qo‘shimchalari orqali:kichkinagina hovli 3. Sifat oldidan sal, biroz kabi so‘zlarni qo‘shish orqali :sal shirin, biroz beg‘am. Sifat darajalari mavzusi doirasida bahs-munozaralar bugungi kunda ham uchrab turishidan kelib chiqqan holda, mualliflarning bu boradagi yondashuvlarini to‘g‘ri qabul qilish mumkin. Biroq, darslikda sifatlarning ma’nosiga ko‘ra ikki guruhga – asliy va nisbiy sifatlarga bo‘linadi, degan fikrni xato deyishimiz mumkin. Ma’lumki, belgini to‘g‘ridan to‘g‘ri ifodalashiga va uni darajalab ko‘rsatish imkoniyatiga ega bo‘lishiga ko‘ra sifatlar asliy va nisbiy sifatlarga ajaratiladi. Ma’nosiga ko‘ra tasnif qilinishi esa uning ma’no guruhlariga, ya’ni rang-tus, maza-ta’m, xususiyat bildiruvchi sifatlar kabilarga bo‘linishini nazarda tutadi. 52 Bob bo‘yicha xulosalar: 1. Ona tili darslarida ,,sifat“ tushunchasini shakllantirish o‘quvchilaming „predmet belgisi" degan umumlashtirilgan kategoriyani o‘zlashtirish darajasiga bevosita bog‘liq. Shu maqsadda rang, maza, shakl, hajm, xil- xususiyat bildiradigan so‘zlar guruhlanadi va shu so‘zlaming xususiyatlari umumlashtiriladi. Sifatning leksik ma’nosi bilan birga uning xarakterli grammatik xususiyatlari ham qayd etiladi. Sifatlarning xususiyatlarini umumlashtirish asosida o‘quvchilar uning so‘z turkumi sifatidagi o‘ziga xos ko‘rsatkichlarini ajratishlari uchun zaruriy bilim, ko‘nikma va malakalar shakllantirilishi kerak. 2.O‘quvchilarning yozma ishlarida uchraydigan imloviy nuqsonlar izchil bartaraf etilgani holda gap qurilishidagi g‘alizliklar, mazmuniy, mantiqiy- uslubiy nuqsonlar ustida ishlash ona tili o‘qituvchilarining e’tiboridan chetda qolmaslgi kerak. 3.Umumiy o‘rta ta’lim maktablari o‘quvchilarining o‘zbek tili fanidan egallagan bilim, ko‘nikma va malakalari, kommunikativ – uslubiy savodxonligi mustaqil, ilmiy – ijodiy va ixtisosiy matn yaratish uchun yetarli emas. 53 4.Umumiy o‘rta ta’lim maktablari o‘quvchilarida o‘zbek tili darslarida sifatning ma’noviy guruhiga oid so‘zlarni to‘liq o‘rganish uchun vaqt va darsliklarda berilgan ma’lumotlar yetarli emas. III BOB. “O‘zbek tili”(“Ona tili”) darsliklarida sifat so‘z turkumi talqinining ta’limning ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha tahlili 3.1. Zamonaviy ta’lim talablari bo‘yicha “O‘zbek tili”(“Ona tili”) darsliklarining qiyosiy tahlili Millatimiz ruhi hisoblangan ona tilimiz – o‘zbek tili mana necha asrlarki dunyo tillari orasida o‘zining so‘z boyligi, ma’nolar xazinasi, ifoda imkoniyatlarining kengligi bilan ajralib kelmoqda. Shu bois ham ana shu qadrli tilimiz bilan yosh avlodni tanishtirish, uning boy imkoniyatlaridan foydalanishni o‘rgatish o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ygan har bir o‘zbek tili fan o‘qituvchilarining bugungi vazifalari nihoyatda ahamiyatlidir. Zero, davlat tilini o‘rganish , unda bemalol suhbatlashish, ijod qilish, fikrlarini bemalol ifodalay olish yurtimizning har bir farzandiga xos bo‘lsagina, o‘zbek tili kundan kunga boyib , sayqallanib boradi. O‘zbek tili fanini bugungi kun DTS talablariga mos holda o‘qitish, o‘quvchilarda shu fanga xos bilim, ko‘nikma va malakalarni shakllantirishda darslar davomida o‘qituvchidan yuksak pedagogik mahorat, axborot kommunikatsiya texnologiyalaridan o‘z o‘rnida foydalanish, zamon talablariga mos holda ta’lim tizimini yuzaga keltirish kabi fazilatlar talab qilinadi. Ta’lim muassasalarining o‘quv tarbiyaviy jarayonida zamonaviy o‘qitish uslublari, interfaol uslublar, innovatsion texnologiyalarning o‘rni va ahamiyati 54 beqiyosdir. Pedagogik texnologiyalar va ularning ta’limda qo‘llanilishiga oid bilim, tajriba o‘quvchilarning bilimli va yetuk malakaga ega bo‘lishini ta’minlaydi. Shu fikrlardan kelib chiqqan holda hozirgi davr darsliklarida sifat so‘z turkumini o‘rganish bo‘yicha bugungi ta’lim yo‘nalishlarining qanday belgilari ustuvorlik qilmoqda? Bu belgilarni quyida tahlil qilamiz: 1.Sifat so‘z turkumini o‘rganishda o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqiy faoliyatlarini o‘stirishga ko‘maklashuvchi mashqlardan foydalanish. Til ta’limiga oid darslarning asosiy maqsadi o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini o‘stirishdir. Bu borada bajaraladigan mashqlarning ahamiyatini hisobga olgan holda, sifat so‘z turkumini o‘rganishda nutqiy faoliyatni rivojlantiruvchi vazifa va topshiriqlarning sonini ko‘paytirish lozimdir. Quyidagi mashqni misol qilib olishimiz mumkin: Egri, to‘g‘ri, katta, kichik, oq, qora, dono, nodon so‘zlari ishtirokida gap tuzish bo‘yicha musobaqa o‘tkazing. Sifatlar gapda otlashib kelsin. Namuna: 1-guruh:To‘g‘ri o‘zadi, egri to‘zadi. 2-guruh:To‘g‘rining gapi sariyog‘, egrining gapi to‘mtoq. 38 Afsuski, tahlil ostiga olingan mavzumiz doirasida bunday mashqlarning soni kam. Aksariyat mashqlar matnni ko‘chirib yozish, nuqtalar o‘rniga zarur sifatlarni qo‘yish kabi vazifalar bilan berilgan. Matn tuzish , uni so‘zlab berishga asoslangan topshiriqlar esa sanoqli. 2. Misollardan xulosalar chiqarish va uni darslikdagi qoidalarga taqqoslash . O‘quvchilar avval misollarni kuzatadilar, tahlil qiladilar, so‘ngra xulosa chiqaradilar. O‘zlari chiqargan qoidani darslikdagi qoidaga taqqoslaydi. Bolalar induktiv yo‘l bilan qoidani o ‘rganadi, mustahkamlaydi. Bu jihatdan “Ona tili “ darsliklarida berilgan topshiriqlarning ahamiyati kattadir: Masalan: Topshiriq. Berilgan so‘zlarning tarkibini aniqlang. Imlosiga e’tibor bering. Erksevar, ochko‘z, kulrang, mehmondo‘st, devqomat, sheryurak. 39 38 Mahmudov N.va boshqalar. Ona tili. Umumiy o`rta ta`lim maktablarining 6-sinfi uchun darslik.- Toshkent,2017.- B. 1 58 . 39 Mahmudov N.va boshqalar. Ona tili. Umumiy o`rta ta`lim maktablarining 6-sinfi uchun darslik.- Toshkent,2017. -B.140. 55 Yuqoridagi topshiriq bajarilgandan keyingina, qo‘shma sifatlar qoidasi o‘quvchilarga tushuntirilishi dars samaradorligini oshiradi. Bu borada tahlil ostiga olingan “O‘zbek tili” darsliklarida ham xuddi shunday induktiv yo‘l bilan mavzu tushuntirish tizimidan foydalanilgan.Darslikda sifat so‘z turkumiga bag‘ishlangan dars mashg‘ulotining dastlabki vazifasi sifatida quyidagi topshiriq berilgan: Rasm asosida suhbatni davom ettiring. Tuzgan gaplaringizda oq, pushti, sariq rang-tus bildiruvchi sifatlar ishtirok etsin. 40 Grammatik mavzuning bayoni esa topshiriqdan keyin berilgan. 3. O‘quvchilar oldiga muammoli savol va topshiriqlar qo‘yish. Bunda , masalan, quyidagi topshiriqlarni bajarish orqali ish boshlanadi: 1-topshiriq. Berilgan so‘zlarni tarkibiy qismlarga ajrating. Sifat yasovchi qo‘shimchalarni aniqlang. Foydali, serharakat, go‘shtdor, tartibsiz, yasama, devoriy, noaniq, talabchan, odamsimon, bebaxt, yengilmas, basavlat. 2-topshiriq.Berilgan so‘zlarga -li, ser-, -mand, -dor, bo-,-siz qo‘shimchalarini qo‘shing. Ularning qanday ma’no ifodalashini ayting. Shira, go‘sht, savlat, davlat. Yangi mavzuni tushuntirish shu savollarga javob izlashdan boshlanadi. 4. Sifatlarning ma’no guruhlarini o‘rganish tizmini tashkillashtirish. Sifat so‘z turkumini o‘rganishda uning ma’noviy guruhlari yuzasidan o‘quvchilarga to‘g‘ri ta’lim berish tizimini tashkillashtirish lozim. Tadqiqotimiz ostida ko‘rib chiqilayotgan darsliklarda ham bu borada mantiqiy izchillik, yagona grammatik qoidaga mansublik yetishmaydi. Ilmiy manbalarga murojaat qilganimizda sifat so‘z turkuminung 9 ta ma’no guruhi qayd qilinganini ko‘rishimiz mumkin.Ular quyidagilar: 1.Xarakter-xususiyat,xossa va qiymat bildiruvchi sifatlar. 2.Holat bildiruvchi sifatlar. 40 Rafiyev A., Muxamedjanova G., Alovuddinova N.O`zbek tili. Ta’lim rus va qardosh tillarda olib boriladigan umumiy o‘rta ta’lim maktablari 5-sinf o`quvchilari uchun darslik.- Toshkent : O`qituvchi2020. 56 3.Rang-tus bildiruvchi sifatlar. 4.Shakl-ko‘rinish bildiruvchi sifatlar. 5.Hajm-o‘lchov-masofa bildiruvchi sifatlar. 6.Maza-ta’m bildiruvchi sifatlar. 7.Hid bildiruvchi sifatlar. 8.Vazn-og‘irlik bildiruvchi sifatlar. 9.O‘rin va paytga munosabat bildiruvchi sifatlar. 41 Albatta, bu tasnif muallifning o‘ziga xos ilmiy va nazariy bilimlari asosida shakllantirilganligi bois sifat so‘z turkumining ma’no guruhlarini ajratish borasidagi munozarali masalalar qatorida sanaladi. Ammo tahlil ostiga olingan darsliklarimizda ushbu ma’noviy guruhlar 6-sinf “Ona tili” darsligida 6 ta,5-sinf “O‘zbek tili “ darsligida 5 ta turda ko‘rsatilgan, xolos. №6-sinf “Ona tili” darsligida Sifatlarning ma’no guruhlari 5-sinf “O‘zbek tili” darsligida Sifatlarning ma’no guruhlari 1. Xususiyat bildiruvchi sifatlar Xarakter-ususiyat bildiruvchi sifatlar 2. Maza-ta’m bildiruvchi sifatlar Maza-ta’m bildiruvchi sifatlar 3. Rang-tus bildiruvchi sifatlar Rang-tus bildiruvchi sifatlar 4. Hid bildiruvchi sifatlar Hid bildiruvchi sifatlar 5. Hajm-o‘lchov bildiruvchi sifatlar Hajm-o‘lchov bildiruvchi sifatlar 6. Makon-zamon bildiruvchi sifatlar. Agar 6-sinf “Ona tili” darsligidagi tasnifga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, unga hech bo‘lmaganda shakl-ko‘rinish bildiruvchi sifat guruhining kiritilishi joizdir. Negaki, o‘quvchilar qiyshiq, tor, kalta kabi so‘zlarni sifatning qaysi guruhiga mansubligini aniqlashda doimo ikkilanishlari tabiiy. 5. Iqtidorli o‘quvchilar uchun kiritilgan mashqlar ko‘lamini cheklab qo‘ymasdan, ularni butun sinf bilan birgalikda bajarish. Quyidagi mashq maxsus belgi orqali ajratilgan mashqlar sirasiga kiradi. Bunday mashqlarni nafaqat iqtidorli o‘quvchilar, balki sifdagi barcha bolalarni faollikka chorlash orqali bajarish muhimdir. 41 Sodiqova M. Hozirgi o`zbek tilida sifat. –Toshkent: Fan, 1974. – B. 49. 57 369-mashq. Sifatlarni aniqlab, ularga -roq qo‘shimchasini, juda,eng, g‘oyatda so‘zlarini qo‘shing, ularning gap ma’nosiga qanday ta’sir etayotganini aniqlang. Bobur temuriylar sulolasining so‘nggi yirik vakili edi. U tadbirkor va jasur lashkarboshi, dono va adolatli hokim, fozil va o‘qimishli inson, ajoyib lirik shoir, ilmning turli sohalaridan yaxshigina xabardor bo‘lgan yetuk olim edi. Uning «Boburnoma» asari haligacha Sharqdagi voqeot janrining beqiyos namunasibo‘lib kelmoqda. (F. Sulaymonova) 6.Sifat mavzusiga oid nazariy-grammatik ma’lumotlar rangli jadvallar, blok- sxemalar asosida berilishi. O‘rganilayotgan har bir mavzu yuzasidan darslikda zarur grammatik ma’lumotlar qoidalar ko‘rinishida beriladi. Shunday ma’lumotlarni o‘quvchiga yetkazish uchun o‘qituvchilar o‘tilayotgan dars oldidan turli xil ko‘rgazmali qurollar, rangli jadvallar, sxemalardan foydalanishadi.Ammo o‘quv qo‘llanmalarda bu kabi vositlarga urg‘u berilmaydi. Vaholangki, bugungi kun yoshlarini dars jarayoniga qiziqtirishda bunday usullarning foydasi kattadir. Sifat so‘z turkumi nuqtayi nazaridan ishimizning oldingi fasllarida turli xil jadvallar va blok-sxemalar namunalarini keltirdik. Xuddi shu kabi vositalarning darsliklarda berilishi ta’lim oluvchilarning xotirasida ma’lumotlarning qolishida samarali xizmat qiladi. 7.Darslikda illyustratsiyalar sonini oshirish orqali o‘quvchining ijodiy qobiliyatini rivojlantirish. Sifat mavzusini o‘rganish jarayonida 6-sinf “Ona tili” darsligida quyidagi mashqdan boshqa hech qaysi o‘rinda rangli tasvir vositalari keltirilmagan. Ertalab barvaqt turing. Tong tasvirini daftaringizga tushiring. Unda sifatlardan foydalaning. Vaholangki, yangi davr darsliklari turli xil rasmlar, o‘ziga xos tasvirlar bilan boyitilsa, o‘quvchilarda katta qiziqish uyg‘otadi. Shunday ma lumotlarni darslikʼ mualliflari inobatga olib, mamlakatimizda chop etilayotgan darsliklar va metodik qo‘llanmalarni mazmunan boyitishda, mavzuga mos illyustratsiyalarni 58 maqsadli tanlashsa, ya ni har bir tanlangan illyustratsiya informatsionʼ xarakterga ega bo‘lishini ta minlashsa, maqsadga muvofiq bo‘lar edi. ʼ Bu jihatdan “O‘zbek tili“ darsliklarida sifat so‘z turkumini o‘rganish bo‘yicha berilgan mashqlar turli rasmlar, rangli tasvirlar bilan boyitilgan. O‘quvchilarni ijodiy fikrlash qobiliyatini oshirish, ularda ko‘rish orqali yodda saqlash faoliyatini shakllantirish uchun ham rasmlarga qarab matnlar tuzish ahamiyatlidir.Jumladan,quyidagi topshiriqni ko‘rib chiqamiz: Berilgan rasm va savollar asosida O‘zbekiston tabiati haqida suhbatlashing. — O‘zbekistonda qanday tog‘lar bor? — Tog‘larda qanday o‘simliklar o‘sadi? — Tog‘oldi mintaqalarida qanday o‘simliklar o‘sadi? — O‘simliklardan qanday maqsadlarda foydalaniladi? 42 Demak, o‘quvchilar yuqorida keltirilgan so‘lim tabiat manzarasini baholash qatorida turli savollarga sifat so‘z turkumidagi so‘zlardan foydalangan holda javob berishadi. 8.O‘quvchilarni odob-axloq qoidalariga o‘rgatuvchi tarbiyaviy ahamiyatga ega mashqlarning berilishi. “So‘z ko‘rki — maqol” mavzusida bog‘lanishli matn tuzing. Unda ishlatilgan sifatlarni tahlil qiling. “Sizni ulug‘laymiz, bobodehqon!” mavzusida matn tuzing. Unda sodda sifatlardan foydalaning. 9. Sifat mavzusini o‘rganishda fanlararo integratsiya usulidan foydalanish. Ta’limda fanlararo integratsiya jihatini ta’minlash bugungi kunda ustuvorlik kasb qilmoqda. Ona tili darslarida boshqa fanlarga oid bilimlarni mustahkamlashga asoslangan mashqlardan foydalanish o‘quvchilarning ilm olishga bo‘lgan ehtiyojini yanada oshiradi.Masalan , quyida berilgan mashqda o‘quvchilarning sifat so‘z turkumi bo‘yicha olgan bilimlari botanika fani bilan uzviylikda yuzaga chiqariladi: 42 Muxitdinova X. S., Avlakulov Ya. I., Nuriddinova D. A. O`zbek tili. Ta’lim rus va qardosh tillarda olib boriladigan umumiy o‘rta ta’lim maktablari 7-sinf o`quvchilari uchun darslik.- Toshkent: O`qituvchi,2017. 59 “Biz tabiat farzandlarimiz” o‘yinini uyushtiring. Buning uchun ikki guruhga bo‘lining. Boychechak, chuchmoma, devpechak,chumchuqko‘z, otquloq kabi o‘simliklarga xos bo‘lgan belgilarni topish bo‘yicha musobaqa o‘tkazing. 43 10.Sifat so‘z turkumi borasidagi bilimlarni turli lug‘atlar bilan ishlash bo‘yicha mashqlar yordamida boyitish. Ona tili va o‘zbek tili darslarida turli qomusiy lug‘atlar, izohli va imlo lug‘atlari, sinonimlar va antonimlar lug‘atlari bilan ishlash asosidagi mashqlar o‘quvchilarning so‘z boyligini oshiradi, ularni bexato yozishga o‘rgatadi. Ammo lug‘atlarga murojaat qiluvchi mashqlarning soni tahlil ostiga olingan darsliklarimizda sanoqli. Sifat so‘z turkumi bo‘yicha esa bu ko‘rinishdagi mashqlar deyarli uchramaydi. 3.2. “O zbek tili” (“Ona tili”) darslarida sifat mavzusini o‘rganishdaʻ TPR metodini qo‘llashning ahamiyati Davrimiz soniyalar shiddati bila o zgarib borayotgan bir vaqtda o quvchilarga ʻ ʻ o zbek tili saboqlarini berar ekanmiz, ularga an’anaviy darsliklar yordamida odatiy ʻ darslar o‘tish davomida oldimizga qo‘yilgan vazifalarni bajara olmay qolishimiz mumkin. Negaki , dars jarayonida o‘quvchilarni qiziqtirish uchun turli yangi usulllardan foydalanish , ularni yanada faollikka chorlaydi. Rang-barang slaydlar namoyishi, elektron darsliklar bilan ishlash esa har qanday passiv o‘quvchini jonlantirishi , uni ham dars jarayoniga jalb qilishi mumkin.Bu o‘rinda biz dunyoda chet tillarni o‘qitish ta’lim texnlogiyalari orasida XX asrning 70-yillaridan beri ma’lum bo‘lib kelayotgan TPR– Total Physical Response , ya’ni butunlay jismoniy reaksiya metodini qo‘llash borasida fikr bildirmoqchimiz. An`anaviy dars o‘qitish tizimlariga e’tibor qaratadigan bo‘lsak , asosiy materiallar darsliklarda matn yoxud mashq va topshiriqlarni bajarish asosida , ba’zi o‘rinlarda rasmli vazifalar orqali berilishini kuzatishimiz mumkin. Biror bir yangi mavzuni o‘zlashtirishda o‘quvchilarga shularni o‘zi yetarlimikan? Bu borada biz qo‘llamoqchi bo‘lgan TPR metodining ahamiyati shundaki, u ma’lumotni 43 Mahmudov N.va boshqalar. Ona tili. Umumiy o`rta ta`lim maktablarining 6-sinfi uchun darslik.- Toshkent,2017.- B.139. 60 anglashda ko‘rish, eshitish hamda kinestetik ta’sir yo‘llaridan foydalanish yo‘llarini afzal tutadi. TPR – Total Physical Response , ya’ni yangi tillarni o‘rganishda butunlay jismoniy reaksiya metodi amerikalik psixolog, Kaliforniyaning San Xose Universiteti o‘qituvchisi, doktor Djeyms Asher tomonidan o‘tgan asrning 70- yillarida e’lon qilingan bo‘lib, uning asosida inson miyasi o‘ng va chap yarimsharlarining faoliyati haqidagi teoriya yotadi. Unga ko‘ra miyaning chap yarimshari mavhum, mantiqiy fikrlash hamda til imkoniyatlaridan foydalanishni bajarsa, o‘ng yarimshar esa ijodiy fikrlash, intuituv yondashuvlarni bajaradi. Olim tillarni tushunishda faqatgina chap yarimshar faoliyatidangina emas, balki o‘ng yarimsharlarni ham ishlatish lozimligini aytadi. Ushbu metod o‘quvchilarni faollikka chorlab, o‘qituvchi tomonidan dars jarayonida berilgan buyruq va iltimoslarga verbal(imo-shoralar orqali) hamda jismoniy xatti-harakatlar orqali javob qaytarishni talab qiladi. Boshqa so‘z bilan aytganda , TPR – bu til ta’limida nutq va harakatlar tizimiga e’tibor qaratgan holda jismoniy faollikni oshirishga asoslangan metod hisoblanadi. 44 Arnold Muhrenning fikriga qaraganda TPR metodi asosiy texnologiyasi oddiy. Bunda dars jarayonida o‘quvchilar o‘qituvchi yoki o‘z sinfdoshlari tomonidan berilgan komanda – buyruqlarni bajarishadi va bu buyruqlarning qiyinlik darajasi ortib boraveradi. Masalan, oddiy buyruqlar (“Turing, o‘tiring”) vaqt o‘tgan sayin qiyinlashib boraveradi(masalan, “Men xohlaymanki, o‘g‘il bolalar aylana shaklida turib olishsin, iltimos”). TPR o‘z navbatida bir murakkab topshiriqqa kiruvchi harakatlar zanjirida (masalan, “O‘tiring, qog‘oz va qalam oling, uning tepasiga o‘z ismingizni yozing…”) yoki bir syujet chizig‘i asosida murakkablashib borishi mumkin. 45 Bu buyruqlar asosini ishtirokchilarni faollikka chorlash, tildagi yangi so‘z va so‘z birikmalarini o‘rganishda, yangi ko‘nikmalar hosil qilishda turli 44 Asher J.Language by command.The total Physical Response approach to learning language//The way of learning – 1984 – P.35. 45 Muhren A.Total Physical Response (TPR):An EffectiveLanguage Learning Method at Beginner /Intermediate Levels {Online}.2003. – URL :http://sastra.um.ac.id/wp-content/uploads/2009/10/Teaching -Children-Using-a- Total- Physical-Response-TPR-Method-Rethinking-Handoyo-Puji-Widodo.pdf.:(murojaat sanasi 15.09.2018) 61 ovozlar, xatti-harakatlar , imo-ishoralar yordamida tashkillashtirilgan o‘yinlar tizimi tashkil qiladi. Zeroki, o‘quvchilar uchun quvnoq, qiziqarli o‘yinlar orqali tashkillashtirilgan dars an’anaviy o‘qitish tizimidan ko‘ra ancha maroqli hisoblanadi. Aytish joizki, TPR metodini til ta’limida qo‘llash mumkin oddiy o‘yinlar tizimidan farqlash lozim. Butunlay jismoniy reaksiya (TPR) bu avvalo comprehension approach , ya’ni tushunish, anglash va his etishga asoslangan bo‘lib, bu o‘z navbatida lingvist olim Stiv Krashen tomonidan qayd etilgan. 46 Ya’ni olim tilni o‘rganishda avvalo uni eshitish va his etish kerakligini ta’kidlaydi, Ammo biz bu teoriyani o‘z ona tilimiz ta’limida emas, faqatgina chet tilini o‘rganishda qo‘llaymiz. Balki shu usulni ona tilimizni o‘rgatishda duch keladigan mavzular doirasida berilgan yangi qoidalar ; yangi so‘z birikmalari va ular asosida matnlar hosil qilishda qo‘llashni yo‘lga qo‘ysak, o‘quvchilarning o‘z tilida sof va ravon gapira olish koeffitsentini oshirgan bo‘lardik. Chunki bu metodning asosini qo‘yishda teoriyachi olim inson psixologiyasi va pedagogika qonuniyatlariga tayanadi.Shuningdek Asher Garold va Doroti Palmerlarning 1925-yilda e’lon qilingan tilni o‘rganish metodlaridan foydalanadi.U tillarni o‘rganishda inson miyasida shakllanuvchi ma’lum “bio-programma” dan foydalanish kerakligini ilgari suradi. Unga ko‘ra ushbu tizim uch bosqichda shakllanadi: 1. Insonlarda bolalikda eshitish qobiliyati gapirish qobiliyatidan oldin shakllanadi.Tillarni o‘rganish jarayonida ular ko‘p so‘zlarni eshitish orqali idrok qilishlari mumkin, ammo mustaqil ravishda hali ularni amalda qo‘llay olishmaydi. 2. Bolalarning eshitilgan so‘zlarni idrok qilish xususiyati ota-onalarining buyruqlariga javob berish orqali yuzaga keladi. 3. Ana shu buyruqlarga javob berish orqali bolalar nutqi shakllanib boradi. Xo‘sh, ko‘rib turganimizdek, bolalarda ona tilini o‘rganish tizimi maxsus“bio- programma” orqali rivojlanib borar ekan. shu tizimni til ta’limi darslarda qo‘llashning samarasi nechog‘lik baland bo‘ladi? Asher tayangan teoriyani o‘zbek tilini o‘qitishda targ‘ib qilish uchun zarur muhitni tashkillashtirish, o‘quvchilarni 46 Krashen S.D.Explorations in Language Acquisition and Use//The Taipei Lectures – Heinemann,2003. - P.19. 62 faol dars jarayoniga qiziqtirish, ularning ijodkorligiga urg‘u berishning ahamiyatini tushunish kerak. TPR metodi qo‘llaniladigan darslarda o‘quvchilarning o‘qituvchining nutqini eshitish bilan bir qatorda ular uning aytganlarini turli emotsional bo‘yoqlar orqali qaytarishadi, harakatlanishadi, qo‘llariga predmetlarni olib foydalanishadi. Bunda yangi ma’lumot nutqni o‘zlashtirish orqali miyaning chap yarimshariga tushibgina qolmay, balki o‘ng yarimsharga ijobiy emotsiyalar orqali muhrlanadi. Tadqiqot ostiga olingan mavzumiz sifat so‘z turkumi ekan, asosan predmetning, qisman harakatning belgisini bildiruvchi darajalanuvchi so‘z 47 larni o‘quvchilarga o‘rgatishimizda yangi pedtexnologiyalar , jumladan, TPR ning samarasini tekshirib ko‘rish uchun bir necha o‘yinlarni taklif qilamiz. Umumta’lim maktablari ta’limi jarayonida bu so‘z turkumi 5 – 7 - sinf darsliklarida berilgan. O‘rtacha 12 – 13 yoshdagi o‘smir bolalar psixologiyasi hamda ma’lumotlarni qabul qilish darjasi nuqtayi nazaridan faol va qiziqarli , butunlay jismoniy reaksiyani talab qiladigan mashqlar ularni befarq qoldirmaydi. 1.Ertak vaqti. Ertak eshitishni yoqtirmaydigan bola bo‘lmasa kerak. Ushbu usulda ham o‘qituvchi tomonidan tinglovchilar uchun sevimli bo‘lgan biror bir ertakdan parcha o‘qib beriladi yoki mashhur ertakchi suxandonlardan yozib olingan audio ovozlardan foydalangan holda hikoya qilib beriladi. O‘quvchilar esa parchada ishlatilgan sifat so‘z turkumiga oid so‘zlarni o‘z daftarlariga qayd qilib borishadi. Bunda o‘quvchilarning tinglash qobiliyati va diqqatni bir joyga yig‘ishlari katta ahamiyat kasb etadi. 2.Musiqali kartochkalar. Bu o‘yinni asosan mustahkamlash darslarida shakllantirish yordamida o‘quvchilarni tezkorlik va topag‘onlikka o‘rgatamiz. Bizga biror quvnoq musiqa hamda mavzuga oid savollar yozilgan kartochkalar kerak bo‘ladi. Savollar: a) Sifat deb nimaga aytiladi? b) Sifat so‘z turkumining qanday xuxusiyatlari bor? 47 Sayfullayeva R.R. va boshqalar. Hozirgi o`zbek adabiy tili.-Toshkent,2010. –B .339. 63 c) Sifat darajalarini sanab bering va shu kabilar. Bunda 5 – 7 o‘quvchilar aylana shaklida o‘tirib olishadi. O‘qituvchi ularning har biriga savolli kartochkalar tarqatib, musiqani qo‘yish davomida bolalar o‘z kartochkalarini almashib bir-birlariga uzatishadi, Musiqa to‘xtagach, qaysi savol to‘g‘ri kelib qolgan bo‘lsa, shunga javob berish talab qilinadi. Ijobiy baholanmagan o‘quvchi o‘yindan chiqib ketadi. 3. “Keling shovqin solamiz”. Ushbu o‘yinimizda , avvalo, o‘quvchilardan o‘z o‘rinlaridan turib olish talab qilinadi. So‘ng o‘qituvchi tomonidan mavzuga doir turli qoidalar, misollar navbat bilan o‘qib eshittiriladi. Bolalar to‘g‘ri jumlalar yoki qoidalarni eshitganlarida qarsak chalishadi, noto‘g‘rilarini eshitganlarida esa oyoqlarini yerga urishadi. Bunda darsga tayyor bo‘lmaganlarni ajratib olish ham oson bo‘ladi, albatta. Masalan: a) Sifat so‘z turkumi otlashish xuxusiyatiga ega. (to‘g‘ri) b) Sershovqin so‘zi sifatning orttirma darajasida turibdi. (noto‘g‘ri) c) -gi(-ki, -qi) qo‘shimchalari payt va o‘rin otlariga qo‘shilib sifatlar yasaydi.(to‘g‘ri) kabilar. 4. “Qaysi yo‘qoldi?” Bu o‘yinimizda sinf doskasiga turli sifatlar yozilgan kartochkalar joylashtiriladi (keng, xushbo‘y, ko‘rkam, beminnat, boy, kamtarin, kata, ulkan, diyonatli, kichkina kabi). O‘quvchilardan diqqatni jamlab, kartochkalarning joylashish o‘rnini va berilgan so‘zlarni yodda tutish talab qilinadi. Shu o‘rinda ”Ko‘zlaringiz yordamida rasmga oling” iborasini qo‘llash mumkin. So‘ng bolalar ko‘zlarini yumib turishadi, o‘qituvchi esa kartochkalardan birini olib qo‘yadi . “Ko‘zlaringizni oching va qaysi kartochka yo‘qligini toping” buyrug‘i beriladi? O‘yin shu usulda davom etadi. 5. “Timsoh”. Mashhur pantonimik o‘yinning sifat mavzusi bo‘yicha interpritatasiyasi hisoblangan ushbu usulda mazkur so‘z turkumining ma’noviy turlarini esda saqlashda qo‘llash mumkin. Bnnda o‘quchilar avvalo guruhlarga bo‘linishadi. Guruh sardorlari tomonidan sifatlarning ma’noviy guruhlari yozilgan kartochkalar to‘plamidan birini tanlab olishadi(xususiyat bildiruvchi sifatlar, hajm- 64 o‘lchov bildiruvchi sifatlar, ta’m va hid bildiruvchi sifatlar kabi). Endi har bir guruh a’zosidan o‘z kartochkalarida yozilgan sifatlarni pantonimik imo-ishoralar orqali ifodalashlari kerak bo‘ladi. O‘z navbatida qolgan guruhdagilar u qanday sifatni ko‘rsatayotganligini topishlari zarur. Masalan: a) Semiz – qo‘llar bilan mesh qorinni ko‘rsatish. b) Katta – qo‘llarni keng yoyish yordamida cheksizlik, ulkanlikni ko‘rsatish. c) Badbo‘y – qo‘llarni burun oldida silkitib, noxush hidlarni ifodalash kabi. 6. “Lablardan o‘qib olamiz”. Bunda o‘qituvchi tomonidan turli xil sifatlar yozilgan kartochkalar o‘quvchilarga ko‘rinmaydigan holatda ushlab olinadi. Kartochkalarda berilgan sifatlar tovush chiqarmay, lablarni intensiv harakatlantirish orqali talaffuz qilinadi. Bolalardan o‘z navbatida qaysi sifat ekanligini topish va uning ma’no turi , darajasi haqida ma’lumot berish talab qilinadi. Masalan, go‘zal – xarakter-xususiyat bildiruvchi sifat, oddiy darajada, eng katta – hajm -o‘lchov bildiruvchi sifat, orttirma darajada. 7. “U nimani chizyapti?”. O‘qituvchi doska qarshisiga bir o‘quvchini chaqirib, unga kartochkada tasviri bilan keltirilgan sifatni ko‘rsatadi . U esa o‘z navbatida kartochkadagi so‘zni doskada rasmini chizishi kerak. Qolgan o‘quvchilardan qanday sifat ifodalanayotganini, uning ma’no turini birinchi bo‘lib topish talab qilinadi. 8. ”Zarur kartochkani top”. Bunda o‘qituvchi tomonidan sifat so‘z turkumiga doir biror mavzu tanlanib, unga doir atamalar qayd qilingan kartochkalar sinfning o‘quvchilar harakatlanib olsa bo‘ladigan joylariga yopishtiriladi. O‘yin uchun biror bir o‘quvchiga savol bilan murojaat qilinadi. O‘z navbatida bola sinf bo‘ylab joylashtirilgan kartochkalar orasidan o‘z savoliga javob yozilganini topib, uni ustoziga olib kelib berishi talab qilinadi. Masalan, belgini to‘g‘ridan to‘g‘ri ifodalaydigan va uni darajalab ko‘rsatish imkoniyatiga ega bo‘lgan sifatlar qaysilar? { asliy sifatlar }. 9 .”Quvnoq hisob”. Yuqoridagi o‘yinning mantiqiy davomi sifatida tashkillashtirilishi mumkin. Endilikda savolga javob bo‘luvchi kartochkani 65 topishda ketayotgan vaqt qolgan o‘quvchilar tomonidan hisoblanadi. Masalan, belgining ortiq yoki kamlik jihatidan farqlanishi nima deyiladi? Kabi savolga javob yozilgan kartochkani sinf bo‘ylab qidirilganda “Bir, ikki,uch…” deya bolalar sanab turishadi. Bu esa javob qidirayotgan o‘quvchini tezkorlikka, topqirlikka chorlaydi. 10.”Stop!”. Mazkur o‘yin video slayd yordamida o‘tkazilsa, yanada qiziqarliroq bo‘ladi. Bunda ma’lum bir turga mansub sifatlar ekranda tezlik bilan ketma- ketlikda namoyish qilinadi. O‘quvchilar mazkur sifatlar orasidan boshqa turga mansub sifat ko‘rsatilganda ”Stop!” komandasini ishlatishlari zarur. Masalan, Hajm-o‘lchov bildiruvchi sifatlar: -katta -keng -tor -qiyshiq -qizil {”Stop!” } 11. “Baliq ovi” . Bu o‘yinda akvarium yoki biror suv havzasining tasviri hamda unda joylashtirilgan baliqchalar ( sifat mavzusi bo‘yicha savollar yozilgan bo‘lishi kerak) kerak bo‘ladi. Bu narsa quticha ko‘rinishida bo‘lsa va undan o‘quvchilar o‘z qo‘llari yordamida baliqchalar “tutib olishsa”, o‘yin yanada qiziqarliroq o‘tadi. Baliqchalarda berilgan har bir savolga to‘g‘ri javob berish orqali o‘quvchilar qo‘shimcha ballarga ega bo‘lishlari mumkin. Har bir noto‘g‘ri javob uchun esa turli jismoniy mashqlar bilan “jazolanishlari” mumkin. Masalan, 5 marta o‘tirib turish kabi. 11 .”Natijani hisobla” . Sifat mavzusini o‘rganishda matematik amallarnig ishlatilishiga nima deysiz? Bunda sinf doskasiga ma’lum atamalar – javoblar yozilgan kartochkalar joylashtiriladi. Har bir kartochkaga javob bilan birgalikda bir raqam ham qo‘yiladi. O‘qituvchi tomonidan savollar o‘qib eshittirilganda, bolalar doskadan tog‘ri javob yozilgan kartochkani topishlari va unda berilgan raqamlarni daftarlariga qayd qilib , qo‘shib borishlari kerak. Birinchi bo‘lib to‘g‘ri qiymatni hisoblab aytgan o‘quvchi o‘yinning g‘olibi sifatida ko‘rsatiladi. 66 12 .”Shivirlab ayt”. Bu o‘yin yangi mavzuni tushuntirish jarayonida qo‘llanilishi mumkin. Sinf markaziga 5 – 6 ta o‘quvchi taklif qilinadi. O‘qituvchi ularning birinchisiga maxsus kartochkada yozilgan qoidani ko‘rsatadi. Masalan, belgini to‘g‘ridan to‘g‘ri emas, balki boshqa bir tushunchaga nisbatlagan holda ifodalaydigan va daraja ko‘rsatish imkoniyatiga ega bo‘lmagan sifatlar nisbiy sifatlardir, deb yozilgan kartochka dastlabki qatnashuvchi tomonidan ovoz chiqarilmay o‘qiladi va navbatdagi o‘quvchining qulog‘iga shivirlab aytiladi. Qoida mazkur ko‘rinishda so‘nggi qatnashuvchigacha yetkaziladi. Oxirgi bola qoidani to‘liq ravishda aytishga urinishi va qolgan o‘quvchilar uni asli bilan solishtirishlari kerak. 13. “Antonimlar”. Bunda o‘yin ikki kishilik guruhlarda o‘tkaziladi. Har bir juftlikka murojaat qilnganda, ularning birinchisi bir sifatni aytishsa, ikkinchisi uning antonimini aytib borishi kerak. Masalan, qattiq-yumshoq, keng-tor kabi. To‘xtab qolgan juftlik o‘yindan chiqib ketadi. 14.”Rost yoki yolg‘on?”. Bunda bizga koptok kerak bo‘ladi. O‘qituvchi yoki mavzuni yaxshi o‘zlashtirgan o‘quvchi biror bir qoidani aytgan holda koptokni boshqa birorta o‘quvchiga uloqtiradi. Agar qoida to‘g‘ri aytilgan bo‘lsa, koptok ilib olinib savol egasiga “rost” so‘zi bilan qayta uzatilishi kerak. Aksincha, noto‘g‘ri aytilgan bo‘lsa, qo‘lga kiritilgach “yolg‘on” deya to‘xtalishi kerak. Masalan, sifatlar otlashish xususiyatiga ega – rost, sifatlar yasalish xuxusiyatiga ega emas – yolg‘on. 15 .”Kim epchil?”. Ushbu o‘yinda o‘quvchilar uch guruhga bo‘linishadi. Sinf doskasiga turli xildagi sifatlar yozilgan kartochkalar (masalan,asliy sifatlar, xarakter-xususiyat sifatlari) joylashtiriladi. O‘qituvchi tomonidan misol uchun, “Xarakter- xuxusiyat sifatlarini topamiz” buyrug‘i berilgach, har bir guruh a’zolari navbat bilan chiqib aralash holatdagi sifatlardan o‘zlariga zarur xususiyat sifatini topib guruhga olib kelishlari kerak. Belgilangan vaqt yakunlanganida kim ko‘p sifat topgan bo‘lsa, o‘sha guruh g‘olib bo‘ladi. 67 Ona tili darslarida yozma nutqni o‘stirishga urg‘u bermasdan bo‘lmaydi. Bu holatda biz TPR metodining ijodiy fikrlashni shakllantirish tarafidan foydalangan holda o‘yinlarimizni davom ettiramiz: 16 .”Agar men bog‘bon bo‘lsam…”. Ushbu o‘yinimiz shartiga ko‘ra o‘quvchilardan o‘zlarini yangi meva navini yaratishga bel bog‘lagan bo‘gbon sifatida tasavvur qilishlari so‘raladi. Ular hali yer yuzida mavjud bo‘lmagan yangi meva turini ixtiro qilishlari, unga o‘zlari nom berishlari, uning ta’mi, ko‘rinishi haiqda aytishlari va hatto uning rasmini ham chizishlari kerak. Bunda tuzilayotgan matnimizning ijodiy mazmuniga , unda ishlatilayotgan sifatlarning miqdoriga va ularning turini ajrata olish talablariga javob berish kerak bo‘ladi. 17. “Sayohatchi bo‘lib qolsam…” . Endi o‘quvchilardan yer yuzidagi istalgan joyga borib qolish imkoniyati tug‘ilganda, qaysi shaharga yoki qadamjoga borishini tasvirlash so‘raladi. Bunda sayohat uchun tanlangan joyga mos sifatlarni to‘g‘ri tanlash va shu matnni o‘qigan insonda qiziqtirish uyg‘ota olish vazifa qilib topshiriladi. 18 .”Yulduz bilan uchrashuv”. O‘quvchilardan o‘zlari istagan mashhur shaxs bilan uchrashish imkoniyati tug‘ilganda , u kim bo‘lishini xohlardingiz, degan savolga javob yozish talab qilinadi. Nima uchun aynan shu inson? Uning qanday xususiyatlari borki, siz unga havas qilasiz? kabi savollarga fikr bildirish borasida o‘quvchilar xarakter-xususiyat bildiruvchi sifatlarga doir misolar topishadi. 19 .”Agar men oshpaz bo‘lsam…”. O‘quvchilar o‘zlarini oshpaz sifatida tasavvur qilishlari uchun ular toomonidan yangicha taom ixtiro qilinishi haqida matn tuzish talab qilinadi. Ushbu taom qanday nomlanishi, unga qanday masalliqlar ishlatilishi, uning ko‘rinishi , ta’mi qanday bo‘lishi haqida fikr bildiriladi. Rang-tus, ma’za ta’m bildiruvchi sifatlar bunda o‘quvchilarga qo‘l keladi. 20 .”Kelajakka maktub”. O‘quvchilardan shunday bir xat yozish talab qilinadiki, uni 20 yil keyin olishlarini tasavvur qilishsin. Ular o‘zlariga qanday murojaat qilgan bo‘lardilar? Keyingi hayotlarini qanday o‘ylashlarini asliy va nisbiy sifatlar orqali ifodalashlari so‘raladi. 68 3.3. Butunlay jismoniy reaksiya metodini sifat ta’limida qo‘llasg bo‘yicha tajriba-sinov ishlari natijalari TPR metodining samaradorligini hamda o‘quvchilar tomonidan o‘zlashtirilish koeffitsentini o‘rganib chiqish uchun tajriba-sinov ishlarini olib bordik . Buning uchun biz Samarqand shahar XTB ga qarashli 1-umumiy o‘rta ta’lim maktabi 6- sinf o‘quvchilarini tanladik. Bu borada biz 6-“A” va 6-“B” sinflarining birida darslikdagi “Sifat so‘z turkumi” nomli bo‘lim mavzularini an’anaviy dars tizimi ko‘rinishida o‘rgatgan bo‘lsak, ikkinchi sinfda ushbu mavzularni o‘zlashtirishda TPR texnologiyasini qo‘lladik. Tajriba uchun tanlagan sinfimizda ham avvalambor, sifat mavzusi bo‘yicha nazariy ma’lumotlarni berib boorish bilan birgalikda butunlay jismoniy reaksiya metodiga asoslangan turli faol o‘yinlarning tashkil qilinishini yo‘lga qo‘ydik. Ishimizni shu jihatdan quyidagi bosqichlarga bo‘ldik: 1. TEORITIK bosqich. Bu bosqichda biz TPR metodining kelib chiqishi , uning konsepsiyalari , tamoyillarini tushungan holda mavjud kamchiliklarini ham o‘rganib chiqdik. 2. METODIK bosqich. Bu bosqichda biz aynan 6-sinf darsligi nuqtayi nazaridan “Sifat so‘z turkumi” mavzusini o‘qitishda TPR ga asoslangan faol mashqlarning qaysi birlarini tanlash nuqtayi nazaridan 15 ta og‘zaki hamda 5 ta yozma nutq orqali amlga oshiriladigan kompleks mashqlar tizimini ishlab chiqdik. Bu borada tarqatma materiallarning mavjud emasligi jihatidan maxsus kartochkalarni shakllantirib, zaruriy materiallarni to‘pladik. 3. TAJRIBA bosqichi. Biz tanlagan ikki sinfda dastlab mavzular bo‘yicha shakllantiruvchi darslar, keyin esa nazorat darslarini o‘tkazdik. Ikki xil ta’lim yo‘nalishi tanlangan 6-A va 6-B sinflarida tashkillashtirilgan darslarning samaradorligini hisoblash uchun nazorat testlari olib borildi. 4. ANALITIK bosqich. Bu bosqichda biz natijalarni hisoblab chiqdik. Mavjud kamchiliklar va yutuqlarni o‘ximiz uchun qayd qildik. O‘quvchining familiyasi O‘quvchining ismi Sifat mavzusini o‘zlashtirish TPR metodi yordamida sifat 69 darajasi mavzusini o‘zlashtirish darajasi Akramov Begzod 14 23 Azimov Nodirbek 17 26 Axmatov Ardasher 13 20 Achilov Umed 18 27 Baxriddinov Hasan 19 26 Baxriddinov Husan 15 24 Baxtiyorova Sevinch 12 21 Bekmirzayev Dilshod 19 28 Islomova Shahnoza 15 26 Juraqulov Murod 12 20 Mamarajabova Munisa 21 30 Maxmasaidova Mohiro‘y 19 28 Maxmudov Asadbek 19 26 Ochilova Farzona 15 24 Qalandarova Sevinch 12 21 Raxmatov Shaxzod 19 28 Samatova Fariza 15 26 Samiyev Abdurashid 12 20 Sodiqjonova Madina 21 30 Ulasheva Madina 19 28 Ulmasov Damir 19 26 Xamroqulov Og‘abek 15 24 Xusanov Bekzod 12 21 Yusupova Dilshoda 19 28 Ziyayev Shahriyor 15 26 Chuliyeva Sevinch 12 20 70 Ko‘rib turganingizdek , yuqorida keltirilgan o‘yinlar juda ham qiziqarli bo‘ib, butunlay jismoniy reaksiya (TPR) metodida qo‘llanadigan va samarasi ancha sezilarli bo‘lgan mashqlardir. Har bir metodologik usulda bo‘lgani kabi uning ham bir qator ustunliklari va kamchiliklari mavjuddir.Metodning ijobiy tomonlari: 1) U darsda pozitiv atmosferani shakllantiradi. O‘quvchilar quvnoq kayfiyatda bo‘lib, bu o‘yinlarni yaxshi qarshi olishadi. 2) U materialni yodda yaxshi saqlanishini ta’mminlaydi. Boisi o‘quvchilar o‘z nutqlarini ifodalashda turli imo-ishoralar, ovozlar va harakatlardan foydalanishadi. Bunda ko‘rish xotirasi qatorida kinestetik xotira ham kuchga kiradi. 3) O‘quvchilar aktivligini ta’minlovchi ushbu metod miya faoliyatini yaxshilash asosida ta’lim yo‘nalishini olib boradi. Jumladan , TPR ning kamchiliklari ham borki, ular quyidagilardir: 1)Avvalo, ushbu metod tabiatan uyatchan , passivroq o‘quvchilar uchun biroz qiyinchiliklar tug‘diradi. Ular tengdoshlari oldida uyalib qolishdan qo‘rqib, faollikni pasaytirishlari mumkin. Ammo bu hol vaqtinchalik bo‘lib, mahoratli pedagog ana shunday bolalarni ham jarayonga asta-sekinlik bilan jalb qila oladi. 2) Agar dars jarayoni faqat o‘yinlardan iborat holda olib borilsa, ya’ni grammatik qoidalar tizimi o‘quvchilarga yaxshi o‘rgatilmasa, TPR ning ahamiyati va qiziqarliligi kamayishi mumkin. Chunki qatnashuvchilarda darsga oid teoritik bilimlar jamlangandagina ular o‘z kuchlarini turli faol mashqalarda sinab ko‘rishlari mumkin. 71 UMUMIY XULOSALAR O‘zbek tilshunosligida sifatlar mavzusi bo‘yicha salmoqli ilmiy tadqiqotlar qilingan, shunga ko‘ra bu mavzuni umumiy o‘rta ta’lim maktabida ilmiy asoslangan bilimlarga tayangan holda o‘tishni rivojlantirish maqsadida qilingan ilmiy nazariy talqinlar sifatlarlarni o‘tishning ilmiy-amaliy asosini tashkil etishi lozim. 1.Tilshunosligimiz tarixida sifat so‘z turkumi haqidagi ilk tadqiqotlar juda qadim davrlarga borib taqaladi. Chunonchi, Koshg‘ariydan boshlangan bu zanjir halqalari Navoiy davri va undan keyin XX asrning birinchi choragiga kelib, o‘z takomilining yuqori cho‘qqisiga ko‘tarildi. Bunda Abdurauf Fitratning, keyinchalik rus sharqshunos olimlarining xizmatlari katta bo‘ldi. 2. O‘zbek tilshunosligida sifat so‘z turkumiga oid ilk ilmiy tadqiqot 40 – yillarning ikkinchi yarmida vujudga kelgan edi. Z. Ma rufov 1947-yilda Sankt –‟ Peterburgda “O‘zbek tilida sifat darajalari”, 1950-yilga kelib G‘Abdurahmonov Samarqandda “Hozirgi o‘zbek tilida sifatlarning substantivatsiyasi (otlashishi)”, 1955-yilda O. Madrahimov “Hozirgi o‘zbek tilida yangi yasalgan sifatlar” mavzuidagi nomzodlik ishlarini himoya qilgan edi. 1957-yilda O.Madrahimovning “O‘zbek tilida sifat va yangi yasalgan sifatlar masalasiga doir” nomli maqolasi e’lon qilingan edi. 3. Mustaqillikkacha bo‘lgan davrda umumta’lim maktablari darsliklarida sifat so‘z turkumining berilishi, xususan, Sobiq Sovet Ittifoqi davrida avvaliga bir yoqlama munosabat bilan berilgan. Bu so‘z turkumi bo‘yicha o‘quvchilarga bilim berish nuqtayi nazaridan ona tili fani bo‘yicha 1933-yilda hamda 1937-yilda qabul qilingan Dasturlar asosida olib borildi. 72 4.Sifat so‘z turkumiga oid asosiy mavzular: ularning grammatik belgilari, ma’noviy guruhlari, asliy va nisbiy sifatlar, sifat dajalari, sifatlarning yasalishi hamda substansivatsiya(sifatlarning otga ko‘chishi ) masalalarini o‘rganishda o‘quvchilarga asosan 4 – 5-sinflar doirasida bilim berish belgilab qo‘yildi. 5. Sifat so‘z turkumidagi so‘zlarni o‘rganishda mamlakat rahbarlari hayoti haiqdagi matnlarga e’tibor berish, o‘quvchilarga vatanparvarlik, insonparvarlik, internatsionalizm ruhida ta’lim berish , estetik va etik tarbiya elementlarini shakllantirishdan ta’lim oldiga qo‘ygan asosiy vazifalardan biri deb belgilandi. 6. Ona tili darslarida ,,sifat“ tushunchasini shakllantirish o‘quvchilaming „predmet belgisi" degan umumlashtirilgan kategoriyani o‘zlashtirish darajasiga bevosita bog‘liq. Shu maqsadda rang, maza, shakl, hajm, xil-xususiyat bildiradigan so‘zlar guruhlanadi va shu so‘zlaming xususiyatlari umumlashtiriladi. Sifatning leksik ma’nosi bilan birga uning xarakterli grammatik xususiyatlari ham qayd etiladi. Sifatlarning xususiyatlarini umumlashtirish asosida o‘quvchilar uning so‘z turkumi sifatidagi o‘ziga xos ko‘rsatkichlarini ajratishlari uchun zaruriy bilim, ko‘nikma va malakalar shakllantirilishi kerak. 7.O‘quvchilarning yozma ishlarida uchraydigan imloviy nuqsonlar izchil bartaraf etilgani holda gap qurilishidagi g‘alizliklar, mazmuniy, mantiqiy- uslubiy nuqsonlar ustida ishlash ona tili o‘qituvchilarining e’tiboridan chetda qolmaslgi kerak. 8.Umumiy o‘rta ta’lim maktablari o‘quvchilarining o‘zbek tili fanidan egallagan bilim, ko‘nikma va malakalari, kommunikativ – uslubiy savodxonligi mustaqil, ilmiy – ijodiy va ixtisosiy matn yaratish uchun yetarli emas. 9.Umumiy o‘rta ta’lim maktablari o‘quvchilarida o‘zbek tili darslarida sifatning ma’noviy guruhiga oid so‘zlarni to‘liq o‘rganish uchun vaqt va darsliklarda berilgan ma’lumotlar yetarli emas. 10. Tadqiqot ostiga olingan mavzumiz sifat so‘z turkumi ekan, asosan predmetning, qisman harakatning belgisini bildiruvchi darajalanuvchi so‘z larni o‘quvchilarga o‘rgatishimizda yangi pedtexnologiyalar, jumladan, TPR ning samarasini tekshirib ko‘rish uchun bir necha o‘yinlarni taklif qildik . 73 Umumta’lim maktablari ta’limi jarayonida bu so‘z turkumi 5 – 7 - sinf darsliklarida berilgan. O‘rtacha 12 – 13 yoshdagi o‘smir bolalar psixologiyasi hamda ma’lumotlarni qabul qilish darjasi nuqtayi nazaridan faol va qiziqarli , butunlay jismoniy reaksiyani talab qiladigan mashqlar ularni befarq qoldirmaydi, degan umiddamiz. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: I. Normativ- huquqiy hujjatlar va metodologik ahamiyatga molik nashrlar 1. Mirziyoyev Sh.M. “ O zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo yichaʻ ʻ harakatlar strategiyasi to g risida ʻ ʻ ” gi Farmoni. / Xalq so zi, 2017 yil, 8 fevral. - № ʻ 28 (6722). https://lex.uz/ru/ 2. Karimov I. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. – B.176. 3. Uzviylashtirilgan Davlat ta'lim standarti.-T.:2010.- B.10. 4.Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 21 октябрдаги “Mамлакатимизда ўзбек тилини янада ривожлантириш ва тил сиёсатини такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида ” ги ПФ-5850-сон Фармони. https://lex.uz/ru/ 5. Мирзиёев Ш . М . Миллий тараққиёт йўлимизни қатъият билан давом эттириб , янги босқичга кўтарамиз . 1- жилд . – Тошкент : Ўзбекистон , 2017. – Б 132. II. Monografiya, ilmiy maqola, ilmiy adabiyotlar 1. Abdurahmonov H., Rafiyev A., Shodmonqulova D. O‘zbek tilining amaliy grammatikasi. –Toshkent: O‘qituvchi, 1992. –B.14 2. Abdurahmonov G‘., Mamajonov S. O‘zbek tili va adabiyoti. – Toshkent: O‘zbekiston, 2002. 3. Almamatov T. Yadgorov Q, Pochchayeva G. O‘zbek tili o‘qitish metodikasi. – Jizzax,2006 . 4. Asqarova M., Abdurahmonov X. O‘zbek tili grammatikasining praktikumi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1981. 74 5. Asher J.Language by command.The total Physical Response approach to learning language//The way of learning,1984 .– P.35. 6. Begmatov E. Hozirgi o„zbek adabiy tilining leksik qatlamlari. – Toshkent: Fan, 1985. 7. Ergasheva G. Ona tili darslarida o‘quvchilar og‘zaki va yozma nutqini o‘stirish. Ta’lim jarayonida so‘z boyligini oshirishning asosiy omillari. – Toshkent :O‘qituvchi,2001. – B.108-109. 8. Ernazarov G‘.Boshlang‘ich sinflarda ona tili o‘qitish metodikasi.O‘quv qo‘llanma. – Toshkent :Ilm- ziyo, 2013. – B .126. 9. Hojiyev A. Sifat // Shoabdurahmonov Sh., Asqarova M., Hojiyev A., Rasulov I., Doniyorov X. Hozirgi o‘zbek adabiy tili, 1- qism. – Toshkent: O‘qituvchi, 1980, – B.251 – 258. 10. Hamitova A.Turkiy tillarda so‘z ma’nosining analitik yo‘l bilan kuchaytirilishi.– Toshkent: Fan, 1984. – B.104. 11. Iskandarova Sh. Sifat // Nurmonov A., Shahobiddinova Sh., Iskandarova Sh., Nabiyeva D. O‘zbek tilining nazariy grammatikasi ( morfologiya ). – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2001. 12. Krashen S.D.Explorations in Language Acquisition and Use//The Taipei Lectures – Heinemann.2003. - P.19. 13. Madaliyev B. Ona tili darslarining samaradorligini oshirish.-Toshkent,1969. 14. Madrahimov O.O‘zbek tilida sifat va yangi yasalgan sifatlar masalasiga doir// O‘zFA Axboroti, ijtimoiy fanlar seriyasi, -Toshkent, 1957. – B.41 – 47. 15. Mahmudov N. va boshqalar. Ona tili. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 6-sinfi uchun darslik.- Toshkent.2017.B.133-158. 16. Mamatov M.Sh.Sifat va otlarning ayrim stilistik xususiyatlari haqida // O‘zbek tili stilistikasidan kuzatishlar ( ilmiy maqolalar to‘plami), - Samarqand,1983. 17. Ma’rufov Z. Sifat // Hozirgi zamon o‘zbek tili ( leksikologiya, fonetika, grafika va orfografiya, morfologiya ), -Toshkent: O‘zFA nashriyoti, 1957. – B.343 – 357. 18. Ma’rufov Z. Sifat // Hozirgi zamon o‘zbek tili ( leksikologiya, fonetika, grafika va orfografiya,morfologiya ), -Toshkent: O‘zFA nashriyoti, 1957. 19. Mirzahidova M., H.Abulqosimova, M.Xalmuratova. “O‘zbek tili”. Qirg‘iziston Respublikasidagi o‘zbek maktablari 6-sinf o‘quvchilari uchun darslik. - Bishkek:Arkus,2018. 20. Mirzayeva S. “O‘zbek tili o‘qitish metodikasi.-Toshkent:O‘qituvchi,1992. 21. Muhren A.Total Physical Response (TPR):An EffectiveLanguage Learning Method at Beginner /Intermediate Levels {Online}.2003. – 75 URL :http://sastra.um.ac.id/wp-content/uploads/2009/10/Teaching - Children-Using-a-Total- Physical-Response-TPR-Method-Rethinking- Handoyo-Puji-Widodo.pdf.:(murojaat sanasi 15.09.2018) 22. Muxitdinova X. S., Ya. I. Avlakulov,D. A. Nuriddinova. O‘zbek tili. Ta’lim rus va qardosh tillarda olib boriladigan umumiy o‘rta ta’lim maktablari 7-sinf o‘quvchilari uchun darslik.-Toshkent:”O‘qituvchi”,2017. 23. Nazarov K., Sayfullayeva R., Ubaydullayeva M. O‘zbek tili ( ixtisoslik grammatikasi ). – Toshkent: O‘qituvchi, 1993. – B.30. 24. Nurmonov A., Rasulov R. O‘zbek tili jadvallarda. – Toshkent: O‘qituvchi, 1993. – B.184. 25. Nurmanov A., Ikromov I., Boynazarov F. Yangi pedagogik tehnologiya asoslari. –Toshkent,2007 . 26. Omilxonova M., Abdullayev I., Abdulahatova R., Inog‘omova R., Otashniyozova A..5 – 6-sinflarda Ona tili darslari. -Toshkent: O‘qituvchi, 1978. 27. Qobilova B. O‘quvchilarni insho yozishga o‘rgatish. Ta’lim jarayonida matn ustida ishlashning asosiy omilari. -Toshkent ,1997.-B. 105-106. 28. Qosimova N. Matn ustida ishlash jarayonida o‘quvchilar nutqini sinonim so‘zlar bilan boyitish. Ta’lim jarayonida matn ustida ishlashning asosiy omillari. -Toshkent ,1997. –B.107. 29. Qosimova K.,Matchonov S., G‘ulomova X.,Yo‘ldosheva Sh.,Sariyev Sh. Ona tili o‘qitish metodikasi. –Toshkent: Noshir, 2009. – B.15. 30. Qosimova K.4-sinfda Ona tili darslari.- Toshkent: O‘qituvchi, 1974. 31. Qo‘ng‘urov R. Sifat stilistikasi // Shomaqsudov A., Rasulov I., Qo‘ng‘urov R., Rustamov H. O‘zbek tili stilistikasi. – Toshkent: O‘qituvchi,1983. 32. Qo‘chqortoyev I. So‘z ma’nosi va uning valentligi ( o‘zbek tilidagi nutq fe’llari materiali asosida ). – Toshkent: Fan, 1977. –B. 168 . 33. Ramazon Q.,X.Qayumi.Grammatika.O‘rta maktablar uchun darslik. I qism.- Toshkent:Davlat ilmiy nashri.1937. 34. Rafiyev A., G. Muxamedjanova,N. Alovuddinova.O‘zbek tili. Ta’lim rus va qardosh tillarda olib boriladigan umumiy o‘rta ta’lim maktablari 5- sinf o‘quvchilari uchun darslik.-Toshkent: O‘qituvchi,2020. 35. Sayfullayev A. Ona tili darslarida nutq o‘stirish / 5-sinf materiali asosida/ metodik qo‘llanma, -Toshkent, 1998. 36. Sayfullayev A. Ona tili darslarida nutq o‘stirish / 6 -sinf materiali asosida/ metodik qo‘llanma, Toshkent, 1998. 37. Sodiqova G. Sezgi ifodalovchi sifat sememalari // O‘zbek tili va adabiyoti, 1977, 3 –son, - B.53-55. 76 38. Ta’lim bo‘g‘inlarida ona tili o‘qitish mazmunini yangilash asoslari. O‘zbek tili doimiy anjumani ikkinchi yig‘inining tezislari. - Qarshi, 1993. 39. Ta’lim jarayonida so‘z boyligini oshirishning asosiy omillari. O‘zbek tili doimiy anjumani uchinchi yig‘inining tezislari.- Jizzax ,1995. 40. Ta’lim jarayonida matn ustida ishlashning asosiy omillari. O‘zbek tili doimiy anjumani to‘rtinchi yig‘inining tezislari. –Toshkent, 1997 41. Tilalova G. Ona tili mashg‘ulotlarida modal so‘zlar ustida ishlash. Ta’lim jarayonida so‘z boyligini oshirishning asosiy omillari. -Toshkent: O‘qituvchi, 1995, -B.86-87. 42. Tursunov U., Muxtorov J. Sifat // Tursunov U., Muxtorov J., Rahmatullayev Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili, qayta ishlangan, to‘ldirilgan uchinchi nashri. – Toshkent: O‘zbekiston, 1992. 280 – 287 –bet. 43. Umarxo jayev M. Qiyosiy tipologiya masalalari. – Samarqand:ʻ SamDCh T I, 2006. 44. Usmonov S. Sifat // Mirzayev M., Usmonov S., Rasulov I. O‘zbek tili. – Toshkent: O‘qituvchi, 1978, 100 – 109 – betlar. 45. Ushinskiy K.D.Tanlangan pedagogik asarlar.-Toshkent:Ilmiy-pedagogik nashr,1954. 429-bet. 46. Xoliyorov M. Ot negizlaridan so‘z yasovchi affikslar // O‘zbek tili va adabiyoti, 1973, 1-son, - B.82. 47. Xo‘jayev T., Mullajonova H. Yangi yasalgan sifatlar tahliliga tanqidiy obzor // O‘zbek tili grammatik qurilishi, leksikologiyasi va dialektologiyasi masalalari. - Samarqand: SamDU nashri, 1976, 89 – 99 – betlar. 48. O‘zbek tilini o‘rganish va o‘qitishni qayta qurish hamda takomillashtirish dolzarb masalalari o‘zbek tili doimiy anjumani birinchiyig‘ining tezislari.- Samarqand,1991. 49. O‘zbek tili nutq madaniyatiga oid masalalar. O‘zbek tili nutq madaniyatiga bag‘ishlangan 1- Respublika tilshunoslik konfrensiyasi materiali.Toshkent:Fan ,1973. 50. G‘iyosov S. O‘zbek tilida asliy sifatlarning ko‘chma baholash ma’nosi haqida // O‘zbek tili va adabiyoti, 1982, 4 – son, 51 – 54 – betlar. 51. G‘iyosov S. Asliy sifatlarning ikki semantik gruppasi haqida // O‘zbek tili va adabiyoti, 1984, 1 -son, 58 – 60 – betlar. 52. G‘iyosov S. O‘zbek tilida subyektiv baho sifatlarining semik tahlili // O‘zbek tili va adabiyoti, 1986, 2 –son, 28 – 32 – betlar. 53. G‘ulomov Y. Rasulov I. Rustamov H. Mirzahmedov B. O‘zbek tili o‘qitish metodikasi. -Toshkent,1975. 77 54. G‘ulomov A. Qobilova B. Nutq o‘stirish mashg‘ulotlari. Metodik qo‘llanma. -Toshkent,1995. 55. Ишмухамедов Р.Ж., Юлдашев М. Таълим ва тарбияда инновацион педагогик технологиялар.– Т.: Ниҳол, 2013. 56. Иноятов У.И., Муслимов Н.А., ва бошқ. Педагогика: 1000 та саволга 1000 та жавоб. ―Тошкент:Илм-Зиё, 2012. 57. Кулагина И.Ю. Возрастная психология: развитие ребенка от рождения до 17 лет – М.: УРАО, 1999. – 175с. 58. Леонтьев А. Н. Психологические основы дошкольной игры //Психологическая наука и образование. – 1996. – №8 – 9. – С.23. 59. Махмудов Н . , Нурманов А. Ўзбек тилининг назарий грамматикаси. – Тошкент: Ўқитувчи, 1995. 60. Маҳмудов Н. Тилнинг мукаммал тадқиқи йўлларини излаб...// Ўзбек тили ва адабие?ти, 2012. – 5-сон, 3-16-бетлар. 61. Маъруфов З. М. Узбек тилида сифатларнинг киёсий даражалари. // А. С. Пушкин номидаги тил ва адаби е?т институт асарлари, биринчи китоб. Т., 1949. 62. Маъруфов З. М. Суз состави. От ва сифат. - Т o шкент , 1956. 63. Миртожиева М. Ҳозирги ўзбек тили. – Тошкент: Ўқитувчи, 1992. 64. Рахимова К.Развитие речи учащихся в связи с изучением темы "Имя прилагательное" в узбекской школе.-Ташкент,1984. 65. Супиева Б.А. Тил таълимида замонавий педагогик технологияларидан фойдаланиш йўл-йўриқлари. – Тошкент,2006. 66. Текучаев А.В Методика русского языка средний школе. 3-издание. Москва : Просвицение , 1980. 67. Уразова М.Б., Эшпулатов Ш.Н. Бўлажак ўқитувчининг лойиҳалаш фаолияти. // Методик қўлланма. – Т.: ТДПУ Ризографи, 2014. 68. Фазылов Э.И., Чичулина Л.Г. Русские тюркологи и y збекское языкознание. - Ташкент: Фан, 1979. - 216 с. 69. Қурбонова М. Фитрат - тилшунос. - Тошкент: Университет, 1996. - 32 б. 70. Ҳожиев А. Ўзбек тилида қўшма, жуфт ва такрорий сўзлар. – Тошкент: Фанлар Академияси, 1963. III.Lug‘atlar: 1.Hojiyev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi nashriyoti, 2002. 78 2. Hojiyev A. O‘zbek tili sinonimlarining izohli lug‘ati. – Toshkent: O‘qituvchi, 1974. 3. O‘zbek tilining imlo lug‘ati. /Tuzuvchilar E.Begmatov va boshqalar. – Toshkent: Akademnashr, 2014. Internet materiallari: 1.http://www.ziyonet.uz/ 2.http://www.ziyouz.uz/ 3.http://superlinguist.ru 4.http://www.krugosvet.ru. 5. http://www.twirpx.com/files/languages/linguistics/ 6. https://science.i-edu.uz/index.php/archive_jspi/article/download/3130/2145 7. https://www.researchgate.net› publication› 337592182 8. https://science.i-edu.uz› article› download 9. http://library.navoiy-uni.uz › files 79

Umumiy o‘rta ta’lim maktablari “o‘zbek tili”(“ona tili”) darsliklarida sifat so‘z turkumi talqinining qiyosiy tahlili

Купить