Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 164.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida o‘tkaziladigan darsdan tashqari mashg‘ulotlarni tashkil etish usullarini takomillashtirish uslubiyati

Купить
“Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida o‘tkaziladigan darsdan tashqari mashg‘ulotlarni tashkil etish usullarini takomillashtirish uslubiyati” MUNDARIJA Kirish 7-20 I Bob I BOB Jismoniy tarbiya,uning sog‘lom avlodni shakllantirishdagi t o‘ tgan o‘rni 21-28 1.1 Umumiy o‘rta ta’lim maktablari o‘quvchilarini darsdan tashqari jismoniy intelektual resuslarini shakillantirish masalalari 28-31 1. 2 O‘quvchi jismoniy tarbiyasining asosiy shakllari va mashg‘ulot formalari 32-41 1. 3 O‘quvchilar jismoniy tarbiyasining o‘quv ishlari shakli 42-44 II Bob II BOB Umumta’lim maktablari o‘quvchi yoshlarini jismoniy tarbiya darsini tashkillash va o‘tkazishning usuliy asoslari 45-51 2.1 Jismoniy tarbiya darslarida o‘quvchilar faoliyatini tashkillash usuliyati 52-56 2.2 Umumiy o‘rta ta’lim maktablari o‘quvchilarini darsdan tashqari mashg‘ulotlarini rejalashtirish 57-62 2.1.2. Darsda harakatli o‘yinlarni o‘tkazishni o‘rgatish uslubiyati 6 3 -65 II bob bo’yicha xulosa 65-67 III Bob. III-BOB Umumiy o‘rta ta’lim maktablari o‘quvchilarini darsdan tashqari mashg‘ulotlarda harakatli o‘yinlarni o‘tkazishni o‘rgatish uslubiyati 68-69 3.1 Umumiy o‘rta ta’lim maktablari o‘quvchilarini darsdan tashqari mashg‘ulotlarida harakatli o‘yinlarni o‘tkazishni o‘rgatish uslubiyati 70-75 3.2 Umumiy o‘rta ta’lim maktablari o‘quvchilarini darsdan tashqari mashg‘ulotlarini tashkil etish usullari bo‘yicha tatqiqotlardan olinga xulosalar 75-85 3 .1 Amaliy mashg’ulotlar uchun dasturiy materiallar 6 1 -6 5 III bob bo’yicha xulosa 86-87 Tavsiyalar 88-89 Xulosa 90-93 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati 94-97 1 Kirish Mustaqil O‘zbekistonning ravnaq topishi, taraqqiyoti yo‘lida uni katta iqtisodiy va ijtimoiy to‘siqlardan muvaffaqiyatli o‘tishi va insoniy natijalarga erishishida yosh avlod, mehnatkash fuqarolarning nafaqat aql-idroki, balki ularning salomatligi, jismoniy barkamolligiga ham bevosita bog‘liqdir. Shuni ham aytish kerakki, insonning salomatligi, serg‘ayrat bo‘lishi, jismoniy kamolotga erishishi faqatgina uni turmush tarzi, mehnat va uy-ro‘zg‘or faoliyati bilan ta’minlaydi. Balki har bir xalqni o‘z tarixiy, madaniy, ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyotiga xos bo‘lgan mazkur xalq tomonidan kashf etilgan milliy o‘yinlar, sayllar, urf-odatlar va sport turlari vositalari yordamida ham amalga oshiriladi. Inson hayotga mustaqil qadam qo‘yishi bilan eng avvalo sog‘lom bo‘lish va uzoq, mazmunli umr ko‘rishni asosiy maqsad qilib qo‘yadi. Bunda tabiat in’om etgan noz ne’matlardan foydalanish, ijtimoiy mehnat qilish, sog‘lom turmush tarziga, madaniyatiga ega bo‘lish, oilada bolalarni jismoniy va axloqiy jihatdan to‘g‘ri tarbiyalash ustuvor jarayon hisoblanadi. Insonlar qaysi qit’ada, qaysi davlatda yashamasin va millatidan qat’iy nazar sog‘lom yashash va uzoq umr ko‘rish niyatida bo‘ladi. Ularning ijtimoiy turmush sharoiti va mehnat jarayonida barcha madaniy tadbirlar qatorida jismoniy tarbiya va sport muhim o‘rin egallaydi. Oila, tarbiya va o‘ q uv muassasalarini jismoniy tarbiyasi? tasavvur qilish qiyin. Shuningdek, sog‘lomlashtirish markazlari, dam olish maskanlari va, ayniqsa, sport inshootlarida turli-tuman ommaviy sport tadbirlarini tashkil qilish jahon xalqlarining milliy an’analariga aylanib ketgan. Insoniyat taraqqiyoti va ijtimoiy hayotining turli davrlarida o‘yinlar muhim o‘rin tutgan. O‘yinlar yordamida insoniyat o‘sgan, ulg‘aygan, chiniqqan, jismonan baquvvat bo‘lgan, aqlan, ruhan rivojlangan, ma’naviy kamol topgan. Madaniy merosimizning uzviy va ajralmas qismi bo‘lgan, avlod- ajdodlarimizga asrlar mobaynida ruh, jon va sog‘liq ato etib kelgan xalq 2 o‘yinlarini tiklash va ulardan samarali foydalanish - milliy qiyofamiz, ma’naviyatimiz va qadriyatimizni yuksaltirish demakdir. Xalq o‘yinlari yangi sog‘lom avlodni shakllantirishda ham o‘ta muhim o‘rin tutgan i ularni biz ko‘z qorachig‘idek asrashimiz, e’zozlashimiz va ulardan oqilona foydalanishimiz zarur. Mavzuning asoslanishi va uning dolzarbligi; Yangi jamiyat qurishda jismoniy tarbiya harakati o‘z oldiga quyidagi muhim vazifalarni qo‘ygan: yosh o‘sib kelayotgan avlodni tarbiyalash hamda sog‘ligini mustahkamlash va eng asosiysi jismoniy tarbiya va sportni ommaviy rivojlantirishdir. Hukumatimiz tomonidan hozirgi kunda jismoniy tarbiya va sportni rivojlantirishda katta ishlarni amalga oshirdi. Shuni aytish lozimki, ushbu qilingan ishlardan biri bu bolalar sportini rivojlantirish jamg‘armasini tuzilishidir. Yosh o‘sib kelayotgan avlodni har tomonlama barkamol inson qilib tarbiyalashda hamda yangi demokratik davlat qurishda muhim ahamiyatga egadir. Ko‘pgina olimlar va oliy maktab pedagoglari fikrlariga ko‘ra (R.S.Salamov, 2009), o‘quvchi yoshlar jismoniy tarbiyasi bilan bog‘liq ko‘rsatib o‘tilgan muammolarni hal etishda Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida darsdan tashqari vaqtda o‘tkaziladigan mashg‘ulotlarning innovatsion shakllarini ishlab chiqish hamda asoslab berish, darsdan tashqari vaqtda omm a viy sport turlarini rivojlantirish bo‘yicha o‘quvchilarga o‘z-o‘zini boshqarish faoliyatini kuchaytirish ancha istiqbolli yo‘nalish hisoblanadi. Umumiy o‘rta ta’limi muassasalarida jismoniy tarbiyani tashkil etishning shunday shakllarini izlash zarurki ular o‘quv soatlari miqdorini oshirmagan holda o‘quvchilar harakat faolligini orttirishga imkon bersin. Biroq umumiy o‘rta ta’limi muassasalarida asosiy va belgilangan hujjatlar, shuningdek davlat ta’lim standartlari bilan ta’minlangan jismoniy tarbiya o‘quv jarayonidan farqli o‘laroq, darsdan tashqari ishlar tashabbuskorlik harakati sifatida uyushtiriladi. Garchi olimlarning (D.J.Sharipova, 2005; A.N.Abdiyev, 2006; I.A.Koshbaxtiyev, 2007; A.K.Atoyev, 2008; T.S.Usmonxo‘jayev , 2009; R.S.Salamov, 2009) uni takomillashtirishning turli muammolari qiziqtirsa ham 3 o‘quvchilarning darsdan tashqari jismoniy tarbiyasini tashkil etishning ilmiy modeli mazkur pedagogik jarayon to‘g‘risidagi muayyan bilimlar tizimi ham ishlab chiqilmagan. Bunday modelning yo‘qligi darsdan tashqari vaqtda o‘quvchilarni jismoniy tarbiyalashning bir qator tashkiliy va uslubiy muammolari o‘z yo‘nalishi, mazmuni, rejalashtirilishi, nazorat qilinishi va shuningdek, tadbiq etish mexanizmiga oid masalalar hal etilishini ancha murakkablashtiradi. Shu nuqtai nazardan mavjud kamchiliklarni bartaraf etish yuzasidan ilmiy- uslubiy yondoshish natijasida umumiy o‘rta ta’lim muassasalari o‘quvchi yoshlarining darslarni mukammal o‘zlashtirish va salomatligini yaxshilash maqsadida darsdan tashqari vaqtlarda o‘quvchi yoshlarni jismoniy tarbiya bilan shug‘ullantirish bugungi kunda dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Tadqiqot ob’ekti va predmeti; Tadqiqot ob’ekti. Tadqiqot obekti qilib Samarqand shahridagi 80-81-sonli umumiy o‘rta ta’lim maktab lari tadqiqot obyekti sifatida olindi. Tadqiqot predmeti . Umumiy o‘rta ta’limi muassasalari o‘quvchilarini jismonan barkamol, baquvvat, chaqqon, sog‘lom, kuchli va qiyinchiliklarga bardosh bera oladigan qilib tarbiyalash, hayotiy muhim harakat, ko‘nikma va malakalarini (yurish, sakrash, uloqtirish, osilish, tirmashib chiqish, suzish, tepalikka chiqish va tushish, sayyohlik asbob va anjomlari bilan ishlash) tashkil toptirish; Tadqiqot maqsadi va vazifalari; Jismoniy tarbiya va sport - xalq umumiy madaniyatining ajralmas bir qismi, mamlakatdagi har bir fuqoroning jismoniy hamda ma’naviy takomillashishini ta’minlovchi asosdir. Yosh avlodni milliy g‘oya negizida ma’naviy–axloqiy jihatdan tarbiyalash, shubhasiz, jismoniy va ruhiy salomatligini muhofaza qilish hamda mustahkamlashni, sog‘lom turmush tarzi asoslarini shakllantirishni ham nazarda tutadi. O‘quvchi yoshlarda faol hayotiy qarashlar, odob-axloq, olijanoblik va yaxshilikning yuksak g‘oyalarini tarbiyalash jarayonida jismoniy tarbiya va 4 sportning vosita, shakl hamda usullaridan foydalanish ustuvor jihatlardan biri bo‘lib qolish kerak. Harakat faolligi etishmovchiligi o‘sib kelayotgan organizmning ko‘pgina fuksiyalarida salbiy iz qoldiradi, bu turli kasalliklarning paydo bo‘lishi va rivojlanishi uchun sharoit yaratadi. Katta aqliy yuklamalar natijasida harakat faolligi tanqisligining qonuniy natijasi o‘quvchi yoshlarning jismoniy tayyorgarligi va salomatligining yomonlashuvi hisoblanadi, bu ularning darslarni o‘zlashtirishiga ta’sir ko‘rsatadi. O‘quvchilar salomatligi darajasining pastligi, qoniqarsiz harakat faolligi – juda ko‘p uchraydigan hodisa, shuning uchun ham u jismoniy tarbiya mutaxassislari, pedagoglar, shifokorlar, psixologlar xullas o‘quvchi yoshlarning harakat faolligi tanqisligi muammosini hal etishga intilayotgan hamda sog‘lom turmush tarzini shakllantirishning ishonchli usullarini topishni o‘z oldiga maqsad qilib quygan turli soha kishilari diqqat-e’tiborini jalb etadi (D.J.Sharipova, 2005; T.S.Usmonxo’jayev, 2009). Qator mualliflarning fikriga ko‘ra, umumiy o‘rta ta’limi muassasalari uchun jismoniy tarbiya bo‘yicha mavjud dastur o‘quvchilarning harakat faolligi talablarini qondira olmaydi, bu ulardagi jismoniy rivojlanish darajasining pastligi hamda funksional tayyorgarlikning etishmovchiligi bilan tasdiqlanadi (I.A.Koshbaxtiyev, 2007; R.S.Salomov, 2009). Jismoniy tarbiya sohasining ayrim mutaxassislari yuzaga kelgan bunday vaziyatdan chiqish yo‘llarini izlar ekanlar, umumiy o‘rta ta’limi muassasalarida majburiy jismoniy tarbiya mashg‘ulotlari hajmini oshirishni taklif etadilar (A.N.Abdiyev, 2006; A.K.Atoyev, 2008). Biroq bu yo‘l to‘g‘ri kelmaydi, chunki u jadal sur’atlar bilan sport inshootlari qurilishiga, professional xodimlar tayyorlashga, oliy kasbiy ma’lumotga ega bo‘lgan mutaxassislarni etishtirish bo‘yicha o‘quv rejalarini jiddiy o‘zgartirishga qaratilgan yirik moddiy va moliyaviy mablag‘larni talab etadi. 5 Umumiy o‘rta ta’limi muassasalari o‘quvchilarining darsdan tashqari vaqtdagi jismoniy tarbiyasini tashkil etish modelini samaradorligini oshirish darajalarini o‘rganish hamda ilmiy jihatdan asoslab berish. Jismoniy tarbiya va sport - xalq umumiy madaniyatining ajralmas bir qismi, mamlakatdagi har bir fuqoroning jismoniy hamda ma’naviy takomillashishini ta’minlovchi asosdir. Yosh avlodni milliy g‘oya negizida ma’naviy–axloqiy jihatdan tarbiyalash, shubhasiz, jismoniy va ruhiy salomatligini muhofaza qilish hamda mustahkamlashni, sog‘lom turmush tarzi asoslarini shakllantirishni ham nazarda tutadi. O‘quvchi yoshlarda faol hayotiy qarashlar, odob-axloq, olijanoblik va yaxshilikning yuksak g‘oyalarini tarbiyalash jarayonida jismoniy tarbiya va sportning vosita, shakl hamda usullaridan foydalanish ustuvor jihatlardan biri bo‘lib qolish kerak. Harakat faolligi etishmovchiligi o‘sib kelayotgan organizmning ko‘pgina fuksiyalarida salbiy iz qoldiradi, bu turli kasalliklarning paydo bo‘lishi va rivojlanishi uchun sharoit yaratadi. Katta aqliy yuklamalar natijasida harakat faolligi tanqisligining qonuniy natijasi o‘quvchi yoshlarning jismoniy tayyorgarligi va salomatligining yomonlashuvi hisoblanadi, bu ularning darslarni o‘zlashtirishiga ta’sir ko‘rsatadi. O‘quvchilar salomatligi darajasining pastligi, qoniqarsiz harakat faolligi – juda ko‘p uchraydigan hodisa, shuning uchun ham u jismoniy tarbiya mutaxassislari, pedagoglar, shifokorlar, psixologlar xullas o‘quvchi yoshlarning harakat faolligi tanqisligi muammosini hal etishga intilayotgan hamda sog‘lom turmush tarzini shakllantirishning ishonchli usullarini topishni o‘z oldiga maqsad qilib quygan turli soha kishilari diqqat-e’tiborini jalb etadi (D.J.Sharipova, 2005; T.S.Usmonxo’jayev, 2009). Ta’lim muassasalari o‘quvchilarining darsdan tashqari vaqtdagi jismoniy tarbiyasini tashkil etish modelini samaradorligini oshirish darajalarini o‘rganish hamda ilmiy jihatdan asoslab berish. 6 Bajarilishi kutilayotgan tadqiqot ishlari rejasi. Ta’lim muassasalari o‘quvchilarining darsdan tashqari mashg‘ulotlarni tashkil etishning modeli va uni amaliy faoliyatiga joriy etish mexanizmi, o‘quvchilarning jismoniy tarbiya va sportga munosabati, ularda jismoniy madaniyatli shaxsni shakllantirish darajasining o‘sishiga ko‘maklashishi o‘rganiladi. Umumiy o‘rta ta’limi muassasalari o‘quvchilarining darsdan tashqari mashg‘ulotlarni tashkil etishning modeli va uni amaliy faoliyatiga joriy etish mexanizmi, o‘quvchilarning jismoniy tarbiya va sportga munosabati, ularda jismoniy harakat larga bo‘lgan ehtiyojini o‘rganish orqali quyidagi vazifalarini o‘z oldiga qo‘yadi. Bularga: -o‘quvchilarda y uqori darajada axloqli, irodali, mehnatsevar va faollik kabi olijanob xislatlarni shakllantirish; -o‘quvchi yoshlarni jismonan baquvvat, chaqqon, sog‘lom, kuchli va qiyinchiliklarga bardosh bera oladigan qilib tarbiyalash; -hayotiy muhim harakat, ko‘nikma va malakalarini (yurish, yugurish, sakrash, uloqtirish, osilish, tirmashib chiqish, suzish, tepalikka chiqish va tushish, sayyohlik asbob va anjomlari bilan ishlash) tashkil toptirish; -jismoniy mashqlar bo‘yicha gigiena, anatomiya, fiziologiya fanlarining ma’lumotlariga ega bo‘lish; -harakat estetikasini to‘g‘ri talqin qila olish; Tadqiqot ishi bo‘yicha quyidagi vazifalar o‘rganildi. 1. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida jismoniy tarbiya o‘quv mashg‘ulotlarini tahlil qilish. 2. Umumiy o‘rta ta’limi muassasalari jismoniy tarbiya fani bo‘yicha o‘quv dasturini o‘rganish. 3. Umumiy o‘rta ta’limi muassasalari o‘quvchilarining darsdan tashqari mashg‘ulotlarining harakat elementlarini o‘rganish va tahlil qilish orqali mashg‘ulotlarni samaradorligini oshirishga erishish. Dissertatsiya ishining nazariy va amaliy ahamiyati , shuningdek, ilmiy tadqiqotlarimizning natijasida hosil bo‘lgan tavsiyalar. 7 - Harakatli o‘yinlar jismoniy tarbiya vositasi sifatida maktab mashg‘ulotlarida va darsdan tashqari mashg‘ulotlarida juda ko‘p qo‘llanil ishi zarur . -Harakatli o‘yinlar jismoniy tarbiya darslarida o‘quv, tarbiya va sog‘lomlashtirish mashqlari bevosita o‘quv dasturlar bo‘yicha qo‘llanilishi zarur. - Umumiy o‘rta ta’limi muassasalari o‘quvchilariga o‘z kuchiga ishonish, dadillik, xushyorlikni rivojlantirishga «Quvnoq bolalar» o‘yini yordam beradi. Bu o‘yinlar o‘yin qatnashuvchilaridan bilim va quntni talab qilib, ularni jismonan rivojlantiradi. Bu masalalarning echimi o‘quv-tarbiyaviy rivojlanishga turli tamoyillarini hisobga olish lozim. -Jismoniy tarbiya darslarida o‘yinlar o‘rnini to‘g‘ri tanlab ular o‘rtasidagi to‘g‘ri metodikani yo‘lga qo‘yish kerak. -Murakkab mashg‘ulotlardan keyin engil mashlarni bajarish tavsiya etiladi. -Hozirgina mashg‘ulotlarni bajarayotgan, mushaklar keyingi mashqlarda deyarli qatnashmaydi, yoki engil mashqlarni bajarib, yugurish, sakrash, to‘siqlar bilan bo‘lgan o‘yinlardan keyin murakkab harakatlarni aniq bajarishni, muvozanatni saqlashni talab qiladigan mashqlarni bajarish tavsiya etilmaydi. -Agar mashg‘ulotlarning asosiy qismi o‘yinlarga bag‘ishlangan bo‘lsa harakatli o‘yinlar kam harakat bilan ketma-ket talab qiladigan o‘yinlar bajarish lozim. -Harakatli o‘yinlar darsning barcha qismlariga kiritilgan. Ularning mazmuni o‘quvchilarga berilgan topshiriqlarga bog‘liq. Darsning kirish qismiga kam harakatli va engil o‘yinlarni kiritish kerak (guruh saflan), (yiqilayotgan tayoq) va o‘rta -O‘qituvchi o‘yinlarining soniga qarab ularni o‘zgartirish yoki ko‘paytirish: maktab sharoitiga ko‘ra geografik tuzilishiga, tayyorgarligiga qarab, o‘yin o‘tkaziladigan xona, jihozlariga qarab o‘tkazishi mumkin. 8 Ilmiy yangiligi; umumiy o’rta ta’lim maktablarida o’tkaziladigan darsdan tashqari mashg’ulotlarni etish usullarini takomillashtirish uslubiyatini yoritib berilganligi va amaliy tavsiyalar ishlab chiqilganligi. Tadqiqotning asosiy masalalari va farazlari; Jismoniy tarbiya darslarida xilma-xil harakatli o‘yinlarni qo‘llashilishi natijasida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarning engil atletika elementlarini o‘zlashtirishda muvofaqiyatli natijalarga erishish imkonini ber ishini ta’minlash ustida izlanishlar olib borilish rejalashtirilgan . Boshlang‘ich sinflarning jismoniy tarbiya darslarida engil atletika elementlarini o‘zlashtirishda harakatli o‘yinlarni qo‘llashda “Qopqon”, “Kim oldin”, “Insiz quyon”, “To‘rt oyoqlab yugurish” (emaklab yugurish), “Hakkalagan qushchalar”, “Uchinchisi ortiqcha”, “Oq suyak”, “Chillik”, “Elkada ko‘pkari”, “Eshak mindi”, “Arqon tortishish”, “Bilak kuchini sinash”, “Qo‘llarda tortinish” “Oq terakmi-ko‘k terak”, va h.k. nomlari keltirilgan murakkab va oddiy (sodda) o‘zbek xalq milliy o‘yinlari o‘quvchilarni jismoniy tarbiya darslarida jismoniy sifatlarini tarbiyalash bilan birgalikda insoniy fazilatlarni ham shakllantirish va ularni yanada takomillashtirishda bevosita xizmat qiladi. Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili); Hozirgi paytda maktablarda boshlang‘ich sinflarda engil atletika mashqlarini o‘rgatishning asosiy vazifalaridan biri o‘quvchilarni har tomonlama ye tuk sog‘lom insonlar qilib tarbiyalash hisoblanadi. Bunda ularda engil atletika bo‘yicha bilimlar berish bilan birga ularga o‘rganilayotgan bilimlarni asosli va puxta bo‘lishini ta’minlash, ularni qo‘llay olish ko‘nikma va malakalarini shakllantirish muhim ahamiyatga ega. Bolalarga xos bo‘lgan epchillik, ixchamlik, abjirlik, uddaburonlik qayishqoqlik kabi xususiyatlarni rivojlantirishda faqat jismoniy tarbiya darslaridagi harakatli o‘yinlar bilan chegaralanib qolmaslik lozim. Ularning bo‘sh vaqtlarida hovli, ko‘cha, maydonlarda erkin ravishda shug‘ullanishlari va bunda sport o‘yinlari, gimnastika, engil atletika, kurash kabi sport turlarining 9 qismlari (elementlari) bilan shug‘ullanishlarini ham ta’minlash maqsadga muvofiq bo‘ladi. Ma’lumki, jismoniy tarbiya darslari bo‘yicha tasdiqlangan o‘quv rejasiga engil atletika mustaqil fan sifatida kiritilgan, nazariy va amaliy darslar barcha sinflarda rejalashtirilgan. Akademik darslarda ham darsdan tashqari o‘tkaziladigan mashg‘ulotlarda ham jismoniy sifatlarni rivojlantirish, sport malakalariga o‘rgatish ustuvor jihatdan engil atletika orqali hal qilinishi qo‘yilgan maqsadlarga tezkor va samarali erishish imkoniyatini yaratadi. Qadim davrlarda katta-katta tadbir va tantanalarda yugurish, sakrash, uloqtirish bo‘yicha musobaqalar uyushtirilgan. S h unga ko‘ra, aynan sportning mazkur turlari ham qadimgi olimpiada o‘yinlariga kiritilgandi. Zamonaviy yengil atletika ham yuqoridagi sport turlari: yurish, yugurish, sakrash, uloqtirish va shu singari turlarni qamrab olgan ko‘pkurashdan iboratdir. Qamrab olingan sport turlari hammabop bo‘lgani uchun er sharidagi millionlab odamlar engil atletika bilan shug‘ullanmoqdalar. Mashqlarning turli-tumanligi va ularning nafi katta ekanligi, jihozlarning murakkab emasligi engil atletikani har bir shaxs shug‘ullanishi mumkin bo‘lgan ommaviy sport turi bo‘lib qolishiga olib keldi. Shuning uchun ham engil atletikani “Sport qiroli" deb ataydilar. Mutaxassislarning fikriga asosan shu jismoniy sifatlar va hayotiy zarur harakat malakalari harakatli o‘yinlar yordamida yanada samaraliroq rivojlanishi isbotlab berilgan. Jismoniy mashqlarni to‘g‘ri qo‘llash, ularni bolalar qanday o‘zlashtirayotganligini nazorat qilib borish shu bolalardagi jismoniy sifatlarni, uning qaddi-qomati, jismoniy va funksional taraqqiyoti to‘g‘ri yo‘nalishda tarbiyalanib borishga imkon yaratadi. Ma’lumki, insonning jismoniy sifatlari uning tug‘ilishidan boshlab shakllana boradi. Lekin, uning bolaligida shu sifatlar qanday darajada shakllanishi, oddiy yoki murakkab harakatlarni o‘zlashtirib olishi nafaqat uni o‘sib yashab kelayotgan muhitga bog‘liq, balki bolaning muayyan sifatini 10 qanday vositalar yordamida rivojlantirish bilan belgilanadi. Ijtimoiy-ma’naviy turmush sharoitidagi harakatli o‘yinlardan maqsadli foydalanish, bunda mavjud bo‘lgan o‘yin to‘plamlarini (kitoblar) yig‘ish lozimdir. Har bir oila barcha kishilarining birgalikda shug‘ullanishi, o‘ynashlari, ahillik, mehribonlik, qadrlash, hurmat kabi ijobiy fazilatlarni mustahkamlash bilan bir qatorda, ularning jismonan sog‘lom, baquvvat bo‘lishlari, hatto chiniqishlarini ta’minlaydi. Shu sababdan harakatli o‘yinlar (arg‘amchida sakrash, ko‘z bog‘lash, bekinmachoq, to‘pli estafeta va hokazo.) hamda sport o‘yinlarining qismlari (element) bilan shug‘ullanishni odat tusiga aylantirishi lozim. Chunki, ularning mazmun, maqsad va mohiyatlari yurtimizning iqlim sharoitlari, aholining ijtimoiy mehnat va turmush madaniyatiga mos keladi. Atoqli olimlar M.Murodov, U.Qoraboyev, M.Jabborov, J.Toshpo‘latov, A.Atoyev, R.Abdumalikov, T.Usmonxo‘jayev kabilarning ilmiy-nazariy mulohazalari hamda o‘yinlarning mazmunlari asosida milliy harakatli o‘yinlarini quyidagi turkumlariga ajratish mumkin: 1. Tabiat manzaralari, fanlar bilan bog‘liq o‘yinlar. Bunga “Ko‘chat o‘rnat”, “Kartoshka ekish”, “Yomg‘ir”, “Ayoz bobo” kabilarni namuna qilib ko‘rsatish mumkin. Ularning mazmuni va o‘yin holatlari (joylar, bajarilish tartiblari, qoidalar). Tabiatning go‘zalligi, ob-havoning o‘zgarishi, sovuq va yomg‘irlardan saqlana bilish kabi harakatlar asosida shug‘ullanuvchilarning hushyorlik, epchillik, chidamlilik kabi jismoniy sifatlari va insonning aqliy fazilatlarini tarbiyalashda xizmat qiladi. 2. Hayvonot olami bilan bog‘liq o‘yinlar, “Qushlar pir etib uchdi”, “Kalhat keldi, qoch bolam”, “Bo‘rilar va ovchilar”, “Zovurdagi bo‘rilar”, “G‘ozlar”, “Tulki bilan xo‘roz”, “It va qarg‘a” va shu kabi juda ko‘p o‘yinlarda o‘zaro munosabatlar, yaxshilik va yomonlik, o‘zini ehtiyot tutish kabi fazilatlar bilan birgalikda barcha jismoniy sifatlarni tarbiyalash amalga oshiriladi. Shu asosda bolalarda hayvonot olamiga bo‘lgan qiziqish, parrandalarni asrash kabi his- tuyg‘ular uyg‘onishi mumkin. 11 3. Mehnat bilan bog‘liq o‘yinlar. Inson faoliyati aqliy va jismoniy mehnat bilan belgilanadi ularni harakatli o‘yinlar mazmunida ham uchratish mumkin. Aqliy mehnatga doir o‘yinlar turkumiga “Sanash o‘yinlari”, “Sonlarni yozish va o‘ylab top”, “Ism yoki buyumlarni ketma ket va aralash turib aytish”, “Sakrab qo‘shiq aytish”, “Rasmlarni tez chizish”, “Shakllarni (kubok) joylashtirib o‘z holiga keltirish” (shakl yasash) va shunga o‘xshash faoliyatlarni aks ettiruvchi o‘yinlar kiradi. Jismoniy mehnatni aks ettiruvchi harakatli o‘yinlar ham juda ko‘p. Ularga “O‘tin yorish”, “Poda to‘p” (cho‘pon), “Qo‘sh haydash” (erni haydash, chopish), “Osilib chiqish”, “Tortilish”, “Yuk ko‘tarish”, “Eshak mindi”, “Piyoda poyga”, “Poezd” va b.q. kiradi. Ularning mazmunida mehnat qilish yo‘llari, bajarish usullari hamda chidamlilikni ifoda etuvchi hislatlar mujassamlanadi. Umuman olganda milliy harakatli o‘yinlarning barchasida aqliy va jismoniy mehnatlar uyg‘unlashib, asosan jismoniy barkamollikni tarbiyalashda xizmat qiladi. 4. Ommaviy madaniy tadbirlarda (bayramlar, to‘ylar, turli xil marosimlar, sport musobaqalari va h.k) qo‘llaniladigan, ya’ni namoyish va musobaqalashish maqsadida murakkab va oddiy harakatli o‘yinlar qo‘llaniladi. Ular tarkibiga kurash qismlari (elementlari, ot o‘yinlari, ko‘pkari-uloq, poyga), dorboz, tosh ko‘tarish, arqon tortishish, elka urishtirish, xo‘rozlar jangi va h.k. kiritiladi. Tadqiqotda qo‘llanilgan metodikaning tavsifi; Boshlang‘ich sinflarning jismoniy tarbiya darslarida yengil atletika elementlarini o‘zlashtirishda harakatli o‘yinlarni qo‘llash orqali o‘quvchilarning jismoniy rivojlanishini taminlash bilan birgalikda, amaliy harakatlarni o‘zlashtirishdagi samaradorlikni oshishi ahamiyatlidir. Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati; O‘quvchilarining engil atletika harakat elementlarini o‘zlashtirishda harakatli o‘yinlarni tanlab qo‘llanilishi bo‘yicha tavsiyalar beriladi. 12 1. Umumiy o‘rta ta’limi muassasalarida o‘quvchilarining darsdan tashqari m o‘zlashtirishlarida harakatli o‘yinlarni tanlab qo‘llash orqali darsning samaradorligini oshirish bo‘yicha tavsiyalar beriladi. 2. O‘quvchilarining jismoniy tarbiya darslaridagi umumiy holatlari o‘rganiladi. Buyuk kelajak bugundan, avlodlar esa hozirgi yosh bolalardan boshlanadi. Ularni tarbiyalab voyaga etkazish, jismonan barkamol va ma’naviy jihatdan etuk insonlar qilib etkazishda davlat, tarbiya muassasalari, jamoat tashkilotlari, mahalla va oila mas’uldir. Ma’lumki, hozirgi davrda ko‘pchilik oilalarda, ayniqsa, shahar sharoitida eng kichik yoshdan (1-3) boshlab, go‘daklarni bog‘chaga topshiradi. Qishloq sharoitida esa ko‘pchilik go‘daklar va maktab yoshigacha bo‘lgan bolalar oilada tarbiyalanmoqda. Shu jihatdan olganda yosh bolalar bilan xilma-xil harakatli o‘yinlarni o‘tkazish uchun turli yo‘llardan foydalanishga to‘g‘ri keladi. Maktab yoshigacha bolalar tarbiya muassasalarida (bog‘chalar) jismoniy tarbiya vositasi sifatida harakatli o‘yinlar “Jismoniy tarbiya” dasturi asosida tashkil etiladi. Oila tarbiyasida esa harakatli o‘yinlarni tashkil qilish bo‘yicha yagona dastur yo‘q. Shu sababdan ota-onalar yosh bolalarni sog‘lom qilib tarbiyalab o‘stirishda harakatli o‘yinlarning turlarini bilish va tanlash, ularni o‘tkazishning to‘g‘ri usullarini bilishlari shart. 1. Oila sharoitida bolalarning salomatligi, jismoniy jihatdan rivojlanishi va eng muhimi esa qiziqishiga qarab qo‘yidagi o‘yinlarni tanlash va o‘rgatish lozim bo‘ladi: -Eng kichik (1-3) yoshdagi bolalarga to‘plarni ushlash, dumalatilgan to‘plarga etib olish va olib kelish, past – balandlikdagi joylardan (ko‘rpachalar, taburetkalar, stellar, ariqlar, va h.k.) sakrab tushish, hakkalab o‘tish, bir-birini quvlab ushlash, oyoqlar bilan to‘pni yuritish, tepish, bir-biri bilan olishish (kurash), bekinmachoq va h.k. 13 -O‘rta (3-5) va katta yoshdagi (5-7) bolalar uchun qo‘yidagilarni tavsiya etsa bo‘ladi, yani: futbol o‘yini qismlari (elementlar), basketbol o‘yini qismlari, daraxtlarda qo‘lda tortilish, quvlashish, burilib qochish, turli balandliklardan (kamida 50sm) pastga sakrash, ariq, chuqurliklardan sakrab o‘tish, velosepid haydash va poyga qilish, maxsus moslamalardan (narvon, turnik, xalqa va h.k.) osilish, oshib tushish, osilib-tirmashib chiqish, kurash, bilak kuchini sinash, xo‘rozlar jangi, bekinmachoq va shunga o‘xshash harakatli faoliyatlar va o‘yinlar. O‘yinlarni o‘tkazish uchun esa ota-onalar (boshqa oila a’zolari), birinchi navbatda, o‘yinlar yoki o‘yinga o‘zshash faol harakatlarning (osilish, osilib tushish, tirmashib chiqish, sakrashlar va h.k.) mazmunlari, qoidalari, xavfli tomonlarini (shikastlanish, joylar yoki buymlarning yaroqliligi yoki buzuqligi) bilishlari shart. O‘yinlarni tashkil qilish uchun qo‘lay joylarni tanlash va tayoyrlash bolalarning qiziqib o‘ynashi va yaxshi samaralar berishiga sabab bo‘ladi. Buning uchun esa qo‘yidagi shartlar amalga oshirilishi lozim: -o‘yin joylari toza bo‘lishi, yani chang, tosh, tikan, shoxlar bo‘lmasligi; -bolalarning kiyimlari mavsumlarga qarab engil, ixcham va o‘zlariga loyiq bo‘lishi (katta tufli, kalish, krassofkalar o‘yinda xalaqit tug‘diradi); -kichik bolalarni doimo nazoratda tutish, qiyinroq harakatlarda ularga ko‘maklashish; -osilib tushish, aylanish, tirmashib chiqish o‘yinlarida, albatta, yordam berish yoki yiqilib tushmasligi uchun himoya qilish lozim; -yaxshi bajara olmaganligi uchun koyish yaramaydi, aksincha, rag‘batlantirish (qiziqtiruvchi) usullarni qo‘llash; -o‘yin - mashqlarining me’yorini bilish (ortiqcha o‘ynatish, charchashgacha borish yaramaydi), bajarish, o‘ynasdhdan bosh tortsa (xohlamasa) qiziqtirish yoki boshqa o‘yinga o‘tish lozim bo‘ladi. Qishloq joylarida hayvonlar (buzoq, qo‘zi, uloq, quyon) va parrandalarni 9tovuqlar, o‘rdaklar, g‘ozlar va h.k.) ushlash, haydash, iniga (uyi) haydash va qamash harakatlarini doimo o‘rgatib boorish lozim bo‘ladi. Bu holatlar hayotga 14 qiziqish, mehnat qilishga o‘rganish, jismoniy jihatdan chaqqon, epchil bo‘lishga etaklaydi. 2. Bog‘chalar sharoitida maxsus dastur asosida harakatli o‘yinlar tashkil etiladi. Dastur mazmunida xilma-xil o‘yin-sayr, o‘yin-mashqlar asosiy tadbir hisoblanadi. Ba’zi tajribali tarbiyachilar va jismoniy tarbiya sohasi bo‘yicha mutaxassis xodimlar dasturdan tashqari turli o‘yinlardan foydalanishadi. 3. Jismoniy tarbiya dasturidagi harakatli o‘yinlarning eng muhimlari qo‘yidagilardan iboratdir, yani; O‘yinlarni tashkil qilish va qiziqarli qilib o‘tkazish uchun joylarni tanlash, ularga bo‘lgan talablarni (tozalik, butunliksoz, qiziqtiruvchi jihatlar) bilish lozim. Sog‘liqqa zarar keltiruvchi va shikastlanishga sabab bo‘luvchi jihatlarni bartaraf qilish tarbiyachi-tashkilotchining burchidir. Ayniqsa, narvonlarning (yog‘och bo‘lsa) butun yoki siniqligi, osilib o‘ynash sabablarining tozaligi va butunligini avval tekshirib ko‘rish lozim. 15 I-BOB. Jismoniy tarbiya, uning sog‘lom avlodni shakllantirishdagi tutgan o‘rni A.Avloniyning ta’kidlashicha, sog‘lom fikr, yaxshi axloq va ilm ma ’ rifatga ega bo‘lmoq uchun ham badanni tarbiya qilmoq zarur, deydi.Kimki sog‘lom badanga ega bo‘lsa, uning ishi kamchiliksiz, fikrlashi yaxshi, jismoniy va ruxiy tetik, mehnati unumli bo‘ladi. Demak, insonning aqliy, axloqiy va jismoniy kamoloti tariximizning hamma bosqichlarida ulug‘langan va qadrlangan. Jismoniy tarbiya birinchi navbatda salomatlikni mustahkamlaydi, ish qobiliyatini oshiradi, umrni o‘zaytiradi, qaddi qomatni tetik qiladi, kuch quvvat beradi, deyishimiz mumkin. Shunday ekan, yoshlarni jismoniy baquvvat qilib tarbiyalash - bu bitta ota-ona, maktabning ishi emas, balki umumdavlat muammosi sanaladi, buni hal qilish uchun kompleks yondoshilsa maqsadga muvofiq bo‘ladi. Jismoniy tarbiya talimining mazmuni- jismoniy kamolot, jismoniy holat diagnostikasi, jismoniy tarbiya madaniyati, sport ishlari, jismoniy malumot ishlarida ifodalanadi. Pedagogikada jismoniy kamolot deganda, insondagi jismoniy madaniyatning o‘sishi borasidagi malumotlar, yani oddiydan murakkablikkacha tomon bo‘ladigan insondagi jismoniy va ruhiy o‘zgarishlarni vujudga keltiradigan mashq va mashg‘ulotlar ketma-ketligining shakllanishini tushunamiz. Jismoniy etuklik deganda-badanning tashqi ko‘rinishidagi garmoniyago‘zallik shakli, jimoniy sifatlar - chaqqonlik, egiluvchanlik, kuchlilik, tezkorlikning Yuqori darajadagi kamolotiga erishish yo‘lini tushunamiz. 16 Jismoniy madaniyat-jismoniy tarbiyaning tarkibiy qismi va uning mazmuniga quyidagilar kiradi: 1. Inson azolarining tuzilishi va ularning funksional kamoloti. 2. Shug‘ulanuvchilarning sog‘ligini mustahkamlash. 3. Gigiena qoidalariga odatlanish. 4. Shug‘ullanuvchining har tomonlama mahoratini oshirish. 5. Bo‘lajak ishchi-xizmatchilarning jismoniy va fiziologik sifatlarini shakllantirish. 6. Shug‘ullanuvchilarda jismoniy va yosh xususiyatlari uchun sharoit yaratish. 7. Shug‘ullanuvchida iroda, chidamlilik, qatiyat, intizom, do‘stlik hissini kamol toptirish. 8. Shaxsiy jismoniy qobiliyatlarini tarbiyalash. Jismoniy tarbiya va sport ishlari mutaxasislik kafedralari, klublar, guruhlar, musobaqalarda namoyon bo‘ladi. Jismoniy tarbiya darslarining mazmunida “jismoniy tayyorgarlik”ni o‘stirish va “Jismoniy jazo” degan tushunchalar ham qo‘lanilishi o‘rganiladi. Jismoniy tayyorgarlik aqliy tayyorgarlikdan farqli o‘laroq, insondan jismoniy kuch, mashqlar va mashqlar ketma-ketligini doimiy olib borilishini hafta davomida, xatto kun davomida o‘z vaqtida olib borilishini talab qiladi. Jismoniy tasir - bu inson badaniga biror bir buyum bilan yoki insonlar tomonidan tasir ko‘rsatish (qo‘l, oyoq va boshqa azolar bilan) Barqaror turmush tarzi madaniyatini sog‘lom asosga qurish fenomeni antik davrdan to shu kungacha turli mazmundagi ilmiy-nazariy ta’riflari va talqinlariga ega. Sog‘lom turmush tarzi o‘zining munosib jihatlari bilan barkamol avlod tarbiyasini amalga oshirishda etakchi vositalaridan biri sifatida hizmat qilmoqda. Jamiyatimiz a’zosining salomatligi, uzoq umr ko‘rishi, uning jismi a’zolarining Yuqori ishchanlikda faoliyat ko‘rsatishi organizmning jismonan chiniqqanligiga bog‘liq. Jismonan chiniqqanlik darajasi jamiyat a’zosi o‘zi uchun dinamik stereotipga aylantirgan sog‘lomlashtirish trenirovkalari jarayoni 17 bilan bog‘liq va bu muammo mustaqillik yillarida o‘zining muhimligi bilan davlatimiz rahbariyati va hukumatimiz siyosatida ustivor yo‘nalish bo‘lib qolaveradi. Rivojlangan mamlakatlardagi kasal bo‘lmagan, sog‘ligini bir maromda uzoq ushlay olgan kasb egasiga ishlab chiqarish korxonasi qo‘shimcha moddiy rag‘batlantirishlar qilishi haqidagi matbuot, radio, televideniyalarning axborotlari biz “boqimandalar”da boshqacharoq tushunchalarni yuzaga keltirgan. Chunki Yuqori malakali ishchi, kasb egasini vaqtincha mehnat faoliyatini to‘xtatishidan ish beruvchi mahsulot sifatini buzilishidan yuzaga keladigan moliyaviy ziyon ko‘rishi uni qoniqtirmagan. Chunki kasallangan Yuqori malakali ishchini nisbatan malakasizrog‘i bilan almashtirishga to‘g‘ri kelgan. Shunga ko‘ra salomatligini uzoq vaqt bir maromda ushlash rag‘batlantirilgan. Bunday natijaga erishish rivojlangan mamlakatlardagi jismoniy madaniyat tarkibidagi sog‘lomlashtirish trenirovkalarini har bir individ uchun odatga aylanish darajasiga borib etganligidir. Sog‘lom turmush tarzi jismoniy madaniyati sohiblari, nazariyotchilar, trenerlar, mustaqil jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanuvchilar, o‘zlarining sog‘lomlashtirish mashqlaridan foydalanishdagi boy tajribasiga ega bo‘lgan havasmandlar bilimlari bilan sog‘lomlashtirish trenirovkalarida foydalaniladigan vositalar nazariy asoslarining shakllanishi va boyishiga barakali ta’sir ko‘rsatmoqdalar. Bu tadqiqot predmetning “skeleti”ni tibbiyot, biologiya, pedagogika (uning jismoniy tarbiya nazariyasi va uslubiyoti fani), pedagogika, ijtimoiy (sotsiologiya) fanlarining ta’limotlari orqali yuzaga kelishiga sabab bo‘lgan. Jismining kamolotiga befarqlar, harakatlanishni xush ko‘rmaydigan, sog‘lomlashtirish trenirovkalari vositalaridan foydalanishni bilmaydigan insonlar va sust harakat sohiblari mushaklari lozim bo‘lgan darajada rivojlanmaganligi tufayli impulslarning quvvati darajasi va uning ta’sir kuchi past bo‘lib, eng avvalo bosh miya, so‘ng boshqa ichki organlar ishiga salbiy ta’sir qilishi o‘zining isbotini topgan. Sog‘lom turmush tarzi jismoniy madaniyati va hozirda gigienistlar tavsiya qilayotgan “ortobioz” ham shuni 18 nazarda tutadi. Mashhur nemis olimi 80 yoshdan ortiq umr ko‘rib, insoniyat uchun salmoqli falsafiy meros qoldirgan emmanuil Kant, salomatlikni saqlash madaniyatini oshqozon, yurish, yugurish vositalari hamda aqliy zo‘riqishga beriladigan yuklamalarning tarkibi va me’yorida ko‘rgan. Jismoniy kamolotga erishish uchun shug‘ullanish talab darajasida bo‘lsa, shug‘ullanuvchining emotsional holati Yuqori, kayfiyati yaxshi, yuzida qizillik, muskullarida “xursandlik”ni his qilgan inson jismoniy mashq bilan shug‘ullanadi, ongli ravishda muskullariga tetiklik berishni ixtiyor qiladi, oqibatda organizm jismoniy yuklamaga, tizimli mashqlarga o‘rganadi. Jisman kamolga etish maqsadida doimiy harakatlarga stereotip (odat)ning yuzaga kelishi insonni o‘sha bajarishga odatlangan dozadagi harakatlarini mashq qilishga majbur qiladi. Bu sog‘lom turmush tarzi jismoniy madaniyati sohibiga aylanishga birinchi qadamdir. Harakatlanishning vositalaridan foydalanishning ahamiyati, foydasi va uning mazasiga tushunganlardan biri mashhur matematik Gauss yoki undan ham mashhur tibbiy sinovchi German Gelm Gol faqat yurish, oddiy qadamlab, ma’lum sur’atda yurish mashqi haqida: «yalt etgan, to‘satdan paydo bo‘lgan fikr» har doim kutilmaganda, albatta yozuv stolida emas, miya charchab, jisman horiganda emas, jismonan bardamlik, kayfiyat ko‘tarinkiligi Yuqori bo‘lgan paytda yuzaga keladi. Ayniqsa, («yalt» etish, to‘satdan, «chaqmoq»dek paydo bo‘lish) quyosh porlab, ko‘m-ko‘k tog‘ manzarasi qalbni oshufta qilib, asta- sekin tog‘ bag‘irlab Yuqoriga ko‘tarilayotgan paytingizda yuzaga keladi» , deb yozadi . Jan-Jak Russo esa «Yurish fikrimni ma’lum darajada ilhomlantiradi, vujudimga ko‘tarinkilik beradi. Tinch bo‘lsam, aytarli fikrlay olmayman, mening tanam harakatda bo‘lishi shart, shundagina aqlim ham harakatlana boshlaydi» deb mashq qilish haqida fikr bildirgan. Sog‘lom turmush tarzi jismoniy madaniyatining oddiygina, eng sodda harakat akti- «yurish» mashqi eng oddiy STT vositasi ekanligi va u haqida ancha ijobiy fikrlar mavjudligi, jismining kamoloti uchun qo‘yilgan talablar, uni qondirish borasida ulug‘ bobolarimiz, sharq allomalari, fozilu fuzalolarning aytganlari va bajarganlari to‘g‘risida alohida to‘plamlar yozish mumkin. 19 Bobokalonimiz Abu Ali ibn Sino, jarrohlik aralashmay davolanadigan kasalliklarning barchasi davrlar kelib faqat harakat vositasi bilan davolanishini bashorat qilish bilan cheklanmay, jismoniy madaniyat 51 nazariyasi paydo bo‘lmay turib, tarbiya vositasi – jismoniy mashqlarning klassifikatsiyasini yaratgan. Jismoniy tarbiya nazariyasi fanining asoschisi deb qabul qilinib, tan tarbiyasi nazariyasiga jismoniy mashqlar tasnifini yaratish bilan ulkan hissa qo‘shgan deb sharaflangan rusiy zabon olim P.F.Lesgaft IV asr avval bobomiz tomonidan o‘sha davr inson jismini mashqlantirish uchun harakatlarni sog‘lomlashtirish trenirovkasi vositasi sifatida tasniflab, ularni inson organizmiga ta’sirini she’riy satrlar bilan ifodalaganligidan asosli ravishda hayratlangan. Demak, sog‘lom turmush jismoniy madaniyatining zamini yurtimizda o‘zining uzoq tarixiga ega. Ulug‘ alloma bobomiz Alisher Navoiy asarlari qahramonlarining prototipi «Xamsa»sidagi «Farhod va Shirin», «Saddi Iskandariy», «Sab’ai Sayyor»ning bosh qahramonlari Farhod, Iskandar, Bahrom obrazlari badiiy to‘qima bo‘lmay, davrining jasur, chaqqon, muntazam mashqlanishi vositalarini farqiga boruvchi, kuchli-g‘ayratli, tadbirkor, qiyinchiliklardan sarosimaga tushmagan kishilari timsolida yozilgan bo‘lsa ajab emas. Hozirgi kunga kelib qator mamalakatlarda ochlik muhim ijtimoiy muammo bo‘lib qolganligiga qaramay, uning teskarisi, ortiqcha, me’yoridan “ortiq eyish” narkomaniyasi kasalligi yuzaga keldi. Tibbiyot fanining otasi Gippokrat salomatlikni yaxshilashga oid ko‘rsatmalarida o‘sha vaqtdayoq “ovqatlanish va mashqlanishni mutanosib proporsiyasi”ni topish haqida yozgan. Jismoniy tarbiya murabbiy pedagoglar quyidagi vazifalarni bajarish shart: - dars yuksak darajada o‘tishini ta’minlash va tegishli sinf jismoniy tarbiya dasturini to‘liq bajarish; - shifokor bilan birgalikda o‘quvchilarni tibbiy tekshiruvidan o‘z vaqtida o‘tkazib borish va o‘z ishlarida tibbiy tekshiruv natijalarini hisobga olish; - dars o‘tkaziladigan joylarning tegishli sanitariya- gigiena holatida saqlanishini ta’minlash; - o‘quvchilarning hammasi jismoniy mashqlar bilan qulay kiyimlarda shug‘ulanishlariga erishish; - jismoniy tarbiya bo‘yicha o‘qishdan tashqari ishlarni uyushtirish va o‘tkazishda ishtirok etish 20 hamda unga o‘quvchi larni keng jalb qilish; - o‘quvchi larni jismoniy tarbiyalashning ahamiyati xaqida tushuntirish ishlari olib borish; - jismoniy tarbiya sohasidagi bilimlarini muntazam oshirib borish; - o‘quvchilarni jismoniy madaniyatga qiziqtirish va ularda jismoniy mashqlar bilan muntazam shug‘ullanish odatlarni shakllanti « Maktab yoshidagi bolalarda jismoniy tarbiya jarayoni biz pedagoglardan maktabda ishlash uchun jismoniy tarbiyaning asosi nimalardan iboratligi, uning mazmuni, tashkil qilinishini, bolalarni harakatga o‘rgatish metodikasini bilishni talab qiladi». Maktab yoshidagi bolalarda jismoniy tarbiya jarayonining maqsadi asta- sekinlik bilan ularni jismoniy kamolotga erishishi va shu asnoda hayotga, ijodiy mehnatga va aholi mudofaasiga tayyorlashni nazarda tutadi. O‘quvchilar jismoniy tarbiyasi jarayonida umumiy va xususiy vazifalar hal qilinadi. Umumiy vazifalar – bilim berish, jisman tarbiyalash va sog‘lomlashtirishdan iborat bo‘lib, xususiylari esa jismoniy tarbiyadan Davlat ta’lim standarti dasturidagi maxsus vazifalar tarzida hal qilinadi. Xususiy vazifalarga quyidagilar kiradi: 1) o‘quvilar organizmining sog‘ligini musta’kamlash, rivojlantirish va chiniqtirish; 2) turli xildagi me’nat faoliyatiga tayyor bo‘lish uchun shu yoshga xos bo‘lgan jismoniy sifatlarni rivojlantirish; 3) hayot uchun kerakli harakat malakalari va ko‘nikmalarini rivojlantirish va keyinchalik kerak bo‘ladiganlari bilan qurollantirish; 4) o‘quvchilarga jismoniy madaniyatga oid yangi bilimlarni berish; 5) o‘quvchilarni jismoniy mashqlar bilan muntazam shug‘ullanishiga qiziqtirish va unga odatni shakllantirish; 6) o‘quvchilarni jismoniy madaniyat faollari qilib tarbiyalash va bu bilan ularda tashkilotchilik qobiliyatini tarbiyalashdek vazifalarni hal qiladi. 21 Bu vazifalar maonaviy tarbiyaning elementlari hisoblangan axloqiy ruhiy estetik va mehnat tarbiyalarining vazifalari bilan birgalikda o‘quvchilarni yoshini ulg‘ayishi, jisman tayyorgarligiga qarab o‘qitishning ayrim etaplarida aniqliklar kiritiladi va maktab yoshining quyidagi 3 xil guruhidagi ta’lim tarbiya ishlarida hal qilinadi. Maktab yoshining 6 (7), (10) 11 yoshlilarda (1-4 sinflar) organizmi tabiiy rivojlanishida bo‘ladi. Biz uni garmonik rivojlanishini yo‘lga qo‘yishimiz kerak bo‘ladi. Markaziy nerv tizimidagi boshqarish funksiyasi, harakat tayanch apparati faoliyati ishini, yurak-tomir, nafas olish organlari ishini yanada rivojlantirishga e’tibor beriladi, bulardan tashqari qomatni to‘g‘ri tuta bilishga o‘rgatiladi. Bu jarayonga shaxsiy gigiena qoidalariga oid bilimlar qo‘shib berish bilan tarbiya jarayoni yo‘lga qo‘yiladi. 12-15 yoshlilarda (5-9 sinflar) jismoniy mashqlar o‘sayotgan yosh organizmga samarali ta’sir ko‘rsatadi. SHuning uchun jismoniy sifatlarni rivojlanishiga quly imkoniyatlar ochilgan bo‘ladi. Jismoniy tarbiyaning jismoniy bilimlar berish vazifasi h ayotda uchraydigan harakat malakalarini ratsional texnikasi bilan tanishtirish (gimnastika, engil atletika, sport o‘yinlari, velosipedda yurish va sport taktikasi)ga oid oz bo‘lsa ham nazariy tushuncha berishdir. Bu davrda bolalarni «Alpomish» va «Barchinoy» maxsus testining talablari va normalarini topshirishga tayyorlash yo‘lga qo‘yiladi. Jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanish natijasida sport mahoratini oshayotganligini, jismoniy madaniyatni jamiyatdagi roli va ahamiyatini tushuntirish jarayoni yo‘lga qo‘yiladi. Asta sekinlik bilan tashkilotchilik qobiliyati takomillashtiriladi, musobaqa qoidalari o‘zlashtiriladi, hakamlik qilish malakalari rivojlantiriladi va chiniqtirish maqsadida tabiatning sog‘lomlashtiruvchi kuchlaridan foydalanishga o‘rgatish lozim bo‘ladi. 16-18 yoshdagi umumta’lim maktabi, akademik, kasb-hunar litseylari va kollejlarning o‘quvchilari organizmi yoshi ulg‘aygan sari baquvvatlashadi. Jismoniy tarbiya esa bu jarayonini yanada kuchaytirishga yo‘naltiriladi. Jismoniy mashqlar bilan tizimli shug‘ullanish ta’lim tizimining shu 22 yoshdagilarida ish qobiliyatini yaxshilash, asosiy harakat faoliyatlari uchun chidamlilik zahiralarini oshirish, o‘z tanasini boshqara olish, kuch, tezkorlik, chaqqonlik va boshqa har tomonlama jismonan garmonik tarbiya alomatlarini chuqurlashtirishga etiborni qaratadi. Organizm o‘sib borar ekan uning funksional imkoniyatlarini oshib borishi ham tabiiy. Oldin egallangan harakat malakalari zahirasi bazasida yangi, keyin egallanishi lozim bo‘lgan harakat malakalari uchun poydevor yaratiladi. Bu yoshdagilarda ularning jismoniy madaniyat sohasidagi bilimlarni boyitish, sport trenirovkasi asoslari, sportchini o‘z-o‘zini nazorat qilishi qoidalariga o‘rgatish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Jismoniy tarbiya vositalari. 6 (7) - (10)11 yoshdagi bolalar jismoniy tarbiyasi uchun asosiy vosita qilib asosiy gimnastika, harakatli o‘yinlar, rolikli konpkida, velosipedda yurish, ekskursiya va sayohat hamda tabiat qo‘ynida o‘ynaladigan o‘yinlar va jismoniy mashqlar olingan. Bu yoshdagilarda suzish, tennis bo‘yicha muntazam mashg‘ulotlar uyushtirish mumkin. Sog‘ligi yomonlashgan bolalarga maxsus mashg‘ulotlar – davolash gimnastikasi tarzidagi yoki maxsus tibbiy guruhga ajratilgan bolalar uchun alohida mashg‘ulotlar yo‘lga qo‘yiladi. 16-18 yoshdagilar uchun jismoniy tarbiya vositasi qilib asosiy gimnastika (kichik yoshdagilarga nisbatan og‘irroq mashqlar bilan), tanani boshqarish mashqlari, «Alpomish» va «Barchinoy» maxsus testi mashqlari, to‘siqlardan oshish, jamoa bo‘lib o‘ynaladigan harakatli o‘yinlar (osonlashtirilgan qoidada) va boshqalar olinadi. Bu yoshda sport o‘yinlariga, gimnastika, engil atletika, rolikli konpkida yurish, yugurishdek sport turlarida bolalar Yuqori natijalariga erishishlari mumkin. Bulardan tashqari ularda turistik poxodlar, piyoda yurish, krosslar hamda dalada o‘ynaladigan va harbiylashtirilgan o‘yinlar o‘tkazilishi mumkin. 16-18 yoshdagilar uchun (litseylar) asosiy va sport gimnastikasi va boshqa sport turlari vosita bo‘ladi. Umumiy jismoniy tayyorgarligining ko‘rsatkichlari «Alpomish» va «Barchinoy» kompleksi talablari va normalari darajasija bo‘lishi 23 lozim. Bulardan tashqari sayir va poxodlar uyushtirilishini tarbiya jarayonidagi samarasi katta bo‘lishi mumkin I .1 Umumiy o‘rta ta’lim maktablari o‘quvchilarini darsdan tashqari jismoniy intelektual resuslarini shakillantirish masalalari. Ma’lumki, jismonan sog‘lom, bilimli va ma’naviy etuk insonni tarbiyalash masalalari jahon, ayniqsa, S h arq faylasuflari hamda mutafakkirlari tomonidan chuqur o‘rganilgan. Chunonchi, Arastu, Farobiy, Ibn Sino, Ibn Rushd, Alisher Navoiy, Bahouddin Naqshband, Najmiddin Qubro kabi ulug‘ allomalarning asarlari va nazariy ta’limotlari shular jumlasidandir. Qolaversa, yurtimizda azaldan yoshlarni aqliy va jismoniy jihatdan uygun tarbiyalashning milliy an’ana va qadriyatlarimizga mos qoidalari, ularni amalga oshirishning sharqona uslub va shakllari bo‘lgan. Yosh avlodni ham jismoniy, ham aqliy jihatdan etuk va komil etib tarbiyalash vazifasi qo‘yilgan davrlarda ikki tarbiyaviy yo‘nalishni uyg‘un holda olib borish va samaradorligini ta’minlash bosh masala hisoblangan. Shu tufayli ajdodlarimiz o‘z milliyligani, ma’naviy boyligini saqlabgina qolmasdan, ezgulik, taraqqiyot, ma’rifat, mustaqillik sari intilganlar. Millatimizga hos ana shunday obektiv intilish , millatparvarlik , vatanparvarlik, insonparvarlik kabi fazilatlar Chulpon, Bexbudiy, A.Avloniy kabi buyuk mutafakir xamda ma’rifatparvarlar xatti-harakatlari tufayli sayqal topib bordi, xalqimiz har qanday og‘ir sharoitda xam soglom v a etuk farzandlar tarbiyalash ustivor hisobladi. Bu faollik nafaqat dehqonchilik, bog‘dorchilik, chorvachilik, hunarmandchilikni, sanoat va qurilishni rivojlantirada, balki jamiyat va oila hayotida milliy va umuminsoniy qadriyatlarni o‘zaro uyg‘unlashtirishda ham namoyon bo‘lgan. Jismoniy va intellektual etuk insonning faoldigi, aql-zakovati, kuch-qudrati quyidaga yo‘nalishlarda, ayniqsa, zarur va samaralidir. Birinchisi - haqiqatni bilish; ikkinchisi -Sobiq tuzum davrida siyosiy, mafkuraviy va ijtnmoiy muhit yoshlarning jismonan sog‘lom, har tomonlama komil inson bo‘lib voyaga etishlariga to‘sqinlik qilardi. Qishloq hududlaridagi maktablarning 24 moddiy-tehnik bazasi nochor bo‘lgani, milliy sport o‘yinlarimizning deyarli yo‘qotilgani jismoniy tarbiya va sportning darajasiga, bu boradagi tarbiyaviy ishlar saviyasiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi. O‘zbekiston mustaqillikni qo‘lga kiritgan kundan boshlab yoshlarning jismoniy-intellektual resurslarini shakllantirish va rivojlantirish uchun siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, mafkuraviy va tashkiliy shart-sharoit yaratish imkonyatlari ham paydo bo‘ldi. Mamlakatimizda ta’lim va sport tizimidata islohotlarni uyg‘un tarzda jismonan sog‘lom, aqlli va bilimli yoshlarni tarbiyalash maqsadiga yo‘naltirish bo‘yicha kupgina amaliy ishlar qilinmoqda. Ishlab chiqarishda esa, mehnat unumdorligini oshirish omili sifatida tabiiy resursdgsh odiiadigan mahsulot hajmini oshi- ishga katta E’tibor qaratilmoqda. Eng muhimi, O‘zbekis t on Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning barkamol avdodni tarbiyalash to‘g‘risidagi fikrlari ijtimoiy tafakkur i ni ham o‘zgartirmoqda. «Yanga ming yildiki davlatlarning, haldlarning taqdirini moddiy boylikemas, intelektual, ya’ni ma’naviy-ma’rifiy boylik hal qiladi. Bunday boylik ustuvor bo‘lgan joyda moddiy boylikiing o‘zi oqib keladi» (2). Biz mazkur yo‘nalishga asosan insonning barkamollik darajasini sifat na miqdor jihatdan ko‘rsatuvchi "jismoniy-intedlektual resurs" degan tushunchani qabul qildik. U, asosan, foydadanish mumkin bo‘lgan boylik va imkoniyat, odamlarning turmush sharoi-tini yaxshilash uchun ishlatiladigan zaxira ma’nosida qo‘dlanilgan. "Intellekt" so‘zi esa aql-idrok, zehn ma’nosini bildirib, kishilarning ma’naviy etukligini ham ifoda etadi. Shunga ko‘ra, jismoniy va intellektual resurslarni bir-biridan ajratmagan holda, o‘zaro uyg‘unlikda rivsjlantirish yoshlardagi yillar davomida shakllangan har ishga jismoniy-intelektual salohiyatdan yaratuvchanlik, salomat-lik, barkamolik va go‘zaldik manbai, mamlakat iqtisodiy-ijtimoi:y taraqqiyotini, xalq -turmushi tobora yaxshidash va Vatan xavfsiz-ligini ta’mshndash vositasi 25 sifatida foyda-lanish: imkonini beradi. «XXI asrda tashqi davlat qudratli, qanday xalq kuchli bo‘ladi? Mamlakatimizda ijtimoiy faol fuqaro, mustaqil shaxs, barkamol inson tarbiyasi borasida amalga oshirilayotgan ishlar o‘sib kelayotgan yosh fuqarolarning avvalo o‘z haq-xuquqini taniydigan va buning uchun kurasha oladigan, ikkinchidan, o‘z kuchi va imkoniyatlariga (resurslariga) tayanadigan, uchinchidan, atrofda bo‘layotgan voqya xodisalarga mustaqil munosabat bildira oladigan, to‘rtinchidan esa, mamlakat va halq manfaatini shaxsiy manfatidan Yuqori ko‘yadigan insonlar. Bu talablarga to‘diq javob bera oladigan komil insonlarni tarbiyalash uchui ularning jismoniy-intellektual salohiyatlarini ro‘yobga chiqarish imkoiiyatlarini oshirish lozim. Mazkur talab ommaviy sportni Kadrlar tayyorlash milliy modeli asosida bosqichma-bosqich keig rivojdantirish va amadga oshirib borishni taqozo qiladi. Kadrlar tayyorlash milliy modeliga mos ravishda shakllantirilgan uzluksiz ommaviy sport harakati jismoniy-intellektual resurslarni vujudga keltiruvchi asosiy kuchlardan biri sifatida umumiy o‘rta, o‘rta-maxsus kasb-hunar ta’limi muassasalari o‘quv-chilari hamda oliy o‘quv yurtlari o‘quvchilarining jismoniy tarbiyaga bo‘lgan ehtiyojlarini ta’minlaydi Jismoniy-intellektual resurslarni o‘zaro rivojlanti-rish, tasarruf etish jarayoni tabiiy resurslardan foyda-lanish jarayonidan tubdan farq qiladi. Barkamol insonni shakllantirish jarayoni jismoniy-intellektual resurslardan foydalanish va ularni rivojlan-tirish ishini milliy-ma’naviy resurslar bilan uyg‘unlash-tirgan holda olib borishni talab qiladi. Demak, jismoniy-intelektual resurslar tabiiy resurslardan ham miqdoriy, ham sifat jihatidan davriy takrorlanishi va qaytarilishi bilan farq qiladi. O‘zini fiziologiak jihatidan qayta tiklash va kamol toptirib borish jismoniy-intellektual resursning o‘zidan keyingi bosqichi imkoniyatlari miqdor va sifat jihatidan samaraliroq bo‘lishini ta’minlaydi. Bu avlodlarniig genetik o‘zgarishiga ijobiy ta’sir qilib, ularni har 26 jihatdan barkamollashtirish xususiyatiga ega. Ya’ni, jismoniyintellektual resurs, o‘zini yana qayta sifatli qilib yarata oluvchi kuchdir. Inson barkamolligini belgilovchi uch asosiy omil - jismoniy, aqliy va ma’naviy salohiyat jamiyatda mislsiz ijobiy o‘zgarishlar joriy etish imkoniyatiga ega. Bu, avlodlar hayotida yanada yangilanib, rivojlanib, yanada yangi mazmun- mohiyat kasb etib boraveradi. Barkamol avlodning shakllanishi, ulardagi intellektual va jismoniy resurslarning ortishi yoki, aksincha, kamayishi jamiyatning har bir a’zosi ma’naviy salohiyatiga bog‘liq. Jismoniy-intellektual resursning yaratuvchanlik harakati uning muntazam rivojlanib borishini kafolatlaydi. 1.2. O‘quvchi jismoniy tarbiyasining asosiy shakllari va mashg‘ulot formalar O‘quvchilarning jismoniy tarbiyasining mashg‘ulotlari maktabda o‘quv ishlari, sinfdan tashqari ishlar fizkulptura sog‘lomlashtirish ishlari, maktabdan tashqari muassasalarda va oilada quyidagi shakllarda: «jismoniy tarbiya darsi», «darsgacha gimnastika», «jismoniy tarbiya daqiqalari», «katta tanaffusdagi uyushtirilgan o‘yinlar», «sport ko‘ngil ochishlari (vaqt o‘tkazish uchun)», «uzaytirilgan kunli maktablardagi jismoniy madaniyat mashg‘ulotlari», «sport seksiyalari», «bayramlari, musobaqalar «Quvnoqlar va zukkolar» uchrashuvlari, «Salomatlik kuni» voh.k.dek o‘ndan ortiq xil sinfdan tashqari ishlar tarzida tashkillanadi. Maktabdan tashqari muassasalarda jismoniy tarbiya: Bolalar, o‘smirlar sport maktablari, sport inshoatlari va suv havzalari, istirohat bog‘lari, madaniyat uylari, madaniyat maroylari qoshidagi sport seksiyalari, jismoniy tarbiya krujoklari, uy joy boshqarmalari, mahalla fuqarolari yig‘ini tomonidan yo‘lga qo‘yilayotgan bolalar sport seksiyalari va boshqalar tarzida sog‘ligi, yoshi, jismoniy tayyorgarligiga qarab ajratib olinib, turli yoshdagilar uchun muntazam ravishdagi mashg‘ulotlar tashkillanadi. 27 O‘zgarib turadigan tarkib bilan o‘yinlar, oilaviy musobaqalar uloqtiruvchilar kuni, ommaviy krosslar (yuguruvchilar kuni), turli xil konkurslar o‘tkaziladi. Oilada jismoniy tarbiya uy sharoitida, dars tayyorlash paytidagi fizkulptura minutlari, jismoniy tarbiyadan uyga berilgan vazifalarni bajarish, sport xarakteridagi mashqlar, oilaviy sayohatlar va jismoniy mashqlar bilan mustaqil shug‘ullanish mushg‘ulotlari, o‘yinlar, trenirovkalar sifatida uyushtiriladi. Maktab yoshi jismoniy harakatga o‘rgatish uchun eng qulay yoshdir. Xuddi mana shu yillarda bolalar Yuqori egiluvchanlikga, kuchli va tez nerv qo‘zg‘olishiga ega bo‘ladilar va shunga ko‘ra harakatlarning shartli reflekslarini engil hosil bo‘lishi bilan ajralib turadilar. 14-15 yoshda harakat analizatorlarining rivojlanganligi me’yoriga etadi. Maktabni tugallash davriga kelib o‘quvchilar xilma-xil darajadagi harakat malakalariga ega bo‘ladigan. Bu o‘z navbatida jismoniy mashqlarni, mehnat faoliyatida va ijtimoiy hayotda turmushda, o‘zlarining sog‘ligini mustahkamlashga, jismoniy tayyorgarlikni oshirishga qo‘llay oladilar. Harakat o‘rgatish shug‘ullanuvchini jismoniy rivojlanganligi va jismoniy tayyorgarligi hamda jismoniy sifatlarini darajasiga qarab amalga oshiriladi. Katta, o‘rta, kichik yoshdagi o‘quvchilarni harakatga o‘rgatishda umumiy metodik prinsiplarni qo‘llashga alohida e’tibor beriladi. Onglilik va faollilik prinsipiga muvofiq yildan yilga bolalar o‘rgatilgan harakat faoliyati haqida bilimlarga ega bo‘la borishlari, bajarilgan harakat nimaga faqat aynan shunday bajarilishi kerakligi, boshqacha bajarilsa qanday xatolar sodir bo‘lishi mumkinligi haqida fikr yurita oladigan bo‘lishlari lozim. Bu bilan ularning fikrlash doirasi ken-gayadi. Kichik yoshdagi jismlarni ko‘rish orqali fikrlaydiganlarda hayotiy misollar bilan, jismoniy mashqning ahamiyati uni kundalik turmushda qo‘llanilishi shug‘ullanuvchini sog‘ligi uchun ahamiyati va boshqalar haqida hayotiy misollar keltirilsa bas. V - IX sinf o‘quvchilariga nisbatan qiyin harakat malakalari beriladi. Bu jarayon o‘rganilgan materiallarni ko‘p marotaba qaytarish orqaligina amalga 28 oshirilishi, shundagina Yuqori natijalar uchun ko‘p ter va og‘ir mashaqqatlar tortish kerakligi ularning ongiga singdiriladi. Bu yoshdagilar psixikasiga e’tibor berish muhim ahamiyatga ega. Ular o‘rganilayotgan harakat faoliyatini tezdagina egallab olishga urinadilar. Bu bilan ular xatolarga yo‘l qo‘yadilar. SHuning uchun harakat texnikasi ustida ishlash og‘ir ekanligini alohida tushuntirish muhim ahamiyatga ega. Ularni harakatlarni o‘zlashtirishda bir- biridan xatolar topishga majbur qilish, xatolarni ko‘ra bilish, tahlilga o‘rgatish va bo‘lajak xatolarni oldini olishga zamin yaratadi. Qolaversa o‘qitilgan mavzularni qaytarishda ularni guruhchalarga rahbarlik qilishga o‘rgatishni hayotiy ahamiyati katta. Mustaqil fikrlashga e’tibor berish muhim ahamiyatga ega. Yuqori sinf o‘quvchilariga yangi adabiyotlar, sport taktikasi haqida tushunchalar, mustaqil shug‘ullanishlari uchun maslahatlar berish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Bajarib ko‘rsatish prinsipi o‘quvchilarda o‘sha harakatlar haqida aniq tushunchalar hosil qilishda muhim rol o‘ynaydi. Kichik va o‘rta yoshdagilarda taqlid qilish refleksi juda rivojlangan bo‘ladi. ular ko‘rsatilgan harakatlarni aynan o‘zini, nusxasini, tezda va butunligiga qaytara oladilar. Shuning uchun bu prinsipiga rioya qilish o‘qituvchidan alohida eotiborni hamda o‘quvchilar bajarayotgan mashqni ahamiyatini mukammal tushuntirish lozimligi talabini qo‘yadi. Yuqori sinf o‘quvchilari turli xil tayyorgarliklarni o‘tadilar, harakatlarni o‘zlari mustaqil kuzatib baholay olib malakalariga ega bo‘lib qoladilar. Mashqlarni yaxshi bajaradiganlarini, yaxshi namoyish qila oladiganlarini tarbiyalash maqsadga muvofiq bo‘lib, ulardan o‘qituvchilar mashg‘ulotlar paytida yordamchi sifatida foydalanishlari mumkin. Harakatni bo‘laklarga ajratish bilan o‘rgatish va o‘qitishni individuallashtirish prinsipi – kichik maktab yoshdagilarga qo‘llanganda ayrim harakatlarni ajratib olish va uni aniq bajarishi qiyinroq kechadi. Ular tez charchaydilar va tez tiklana oladilar. Ayniqsa bir xil harakatlar tez charchashni 29 tezlashtiradi. Bulardan tashqari tananing ayrim muskullarini ma’lum muddatga ushlab turish (statik holatdagi) mashqlari tez toldiradi va shuning uchun bunday mashqlarni qo‘llashdan qochish lozim. Birinchi sinfdan boshlaboq o‘quvchilardan ayrim mashqlarni bajarish uchun bor imkoniyatlarni sarflashini talab qilish kerak bo‘ladi. chunki ularning jismoniy tayyorgarligi va nerv faoliyatining tipologik xususiyatlariga katta e’tiborni talab qiladi. Muntazamlilik prinsipi h arakatga o‘rgatish rejalashtirilgan materialni qator mashg‘ulotlarda ko‘proq qaytarish talabini qo‘yadi. Mavzu o‘zlashtirilgandan so‘ngina boshqa vazifaga o‘tiladi. Kichik, o‘rta va katta maktab yoshdagilar bir yoki bir necha darsni (yoki trenirovkani mashg‘ulotini) qo‘yib yuborishi, ularda tizimli qatnashmasligi, ta’lim jarayoniga salbiy ta’sir ko‘rsatadi va o‘zlashtirish jarayonini cho‘zilishiga sabab bo‘ladi. Talablarni asta-sekinlk bilan oshirish prinsipi h arakatga o‘rgatishda bajarilayotgan mashqni asta-sekinlik bilan qiyinlashtirish, yuklama me’yoriga nisbatan kerak bo‘lgan talablarni qo‘yish, nerv-muskul jarayonida qoordinatsion o‘zgarishlar sodir bo‘lishi bilan bog‘liq qoidalarga rioya qilishni taqazo etadi. I- III sinflarda bajariladigan harakat turlarini tez-tez o‘zgartirish maqsadga muvofiqdir. Mashq bajarayotganda zo‘riqqan muskul navbatdagi muskullarga nisbatan dam berishi amaliyotdan ma’lum. Muskullarni 5-8 sek oshiq zo‘riqqan holda tarang ushlab turish bu yoshdagilar uchun tavsiya etilmaydi. Mashqni bajarish va urinish oldidan o‘quvchini ko‘p kuttirish tavsiya qilinmaydi. Navbat kutish tik turishdan iborat bo‘lmay asosiy harakatni bajarishda ishtirok etmaydigan boshqa muskul guruhlari uchun zo‘riqish beradigan harakatlar bilan almashtirilishi, qorin, ko‘krak, bel muskullarini rivojlantiradigan, normal nafas olish malakasini shakllantiradigan mashqlarni bajarish tavsiya qilinishi ham mumkin. Mashq usuliyatini o‘smirlarga qo‘llar ekanmiz diqqatni gavdani to‘g‘ri tuta bilish, ratsional ritmda nafas olish (ayniqsa yurish va yugurish mashqlari)ga qaratishimiz zarur. V-IX sinfdagilar ko‘rganini ilib olish qobiliyatiga ega 30 bo‘ladilar har bir harakatini tez o‘rganadilar. Ularda ayniqsa engil atletika mashqlariga qiziqish katta bo‘ladi. Mashqlarni bajarishda aynan o‘sha mashqni nimasiga kuch sarf qilish yoki mashqdan so‘ng mashqni bajarish uchun zo‘riqgan muskulni bo‘shashtirishni bilishga o‘rgatish, chiroyli, Yuqori darajali kuch sarflagandagidek harakatlarni bajarishga o‘rgatish kerak bo‘ladi. Yuqori sinfdagi bolalarda jismoniy mashqlarni ko‘proq kuch talab qiluvchilarini, chidamlilik va boshqa jismoniy sifatlarni rivojlanishiga olib keladiganlarini berish tavsiya qilinadi. Harakatga o‘rgatishning etaplari . Jismoniy tarbiya darsida jismoniy mashqlarga o‘rgatish jarayoni harakatga o‘rgatishning asosini tashkil qiladi. Rasm, ashula va boshqa darslarda bolalar diqqati juda aktiv bo‘ladi. Jismoniy tarbiya darslarida ham mashqlarni o‘zlashtirishda bolalar diqqatini Yuqorida qayd qilingan darslardagidek bo‘lishiga erishish kerak. O‘rgatishning boshlang‘ich etapi. Mashqni bajarilishini boshlanishi bilanoq tushuntirishga, diqqat bilan eshitishga erishish, bajarilayotganni to‘la tasavvur qilish, ijroni tahlili va uni bajarishga zo‘r ishtiyoqni, intilishni paydo qilish lozimligi ta’limning birlamchi etapini asosiy mazmunini tashkil etadi. Kichik yoshdagilarga iloji boricha o‘yin tarzidagi harakatlarni o‘rgatishni yo‘lga qo‘yish o‘qitishning boshlang‘ich etapni asosiy vazifasidir. Bolalarda o‘sha faoliyatga kerak bo‘lgan harakatni bajarmaslikka olib keladigan sabablarni ko‘ra bilish, o‘rgatishning samarali boshlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi va o‘qitishda yaxshi natija beradi. O‘smirlarga mashg‘ulotlar paytida eng dastlabki bajarish ular uchun tanish sharoitda, tashqi qo‘zg‘atuvchisiz, chalg‘ituvchilarsiz amalga oshirilishi muhim. Professor Kasoyanovning yozishicha tajriba maktabining darsiga tajriba o‘rgangani bir guruh nazoratchilar kelgan. Uni ko‘rgan o‘qituvchi, bolalar yaxshi ko‘rgan sport jihozlarida, bolalar uchun tanish bo‘lgan mashqlardan foydalanib mashg‘ulot o‘tkazgan. Ajablanarlisi shu bo‘lganki, o‘quvchilar o‘zlari duppa-durust avval bajargan mashqlarini bajarishda ham ancha qiyinlashgan. Darsda qatnashayotgan nazoratchilar o‘quvchilar uchun 31 qo‘shimcha qo‘zg‘atuvchi bo‘lgan, bu bilan o‘quvchilarning bosh miya yarim sharlari po‘stlog‘ida yangi qo‘zg‘alish o‘chog‘i vujudga kelib mavjud shartli harakat reflekslarini normal o‘tishiga to‘siq yuzaga kelganligi kuzatilgan. Yuqori sinfdagilar harakatlarni birinchi ko‘rishdanoq yaxshi bajarishlari mumkin. Bunga sabab ularning jismoniy tayyorgarligining Yuqoriligi va uddalash qobiliyatlarini etarliligi sabab bo‘lishi mumkin. Harakatga o‘rgatishda, o‘rganilishi lozim bo‘lgan mashqni dastlab muskul kuchni oz sarflab, harakatlarni sekinlashtirilib bajarish bilan o‘rgatilsa material oson o‘zlashtiriladi. Bir xil harakatni uzoq takrorlash harakatga o‘rgatish samaradorligini pasaytiradi. Shuning uchun o‘sha harakatga monand, bajarish texnikasi o‘zlashtirilayotgan mashqga yaqin jismoniy mashqlar yoki harakatli o‘yinlardan foydalanishning samarasi katta. Amaliy materiallarni o‘zlashtirish o‘z navbatida yangisini o‘zlashtirishni osonlashtiradi. Uzunlikga sakrash, masofada tez yugurishni osonlashtiradi. Ammo mashg‘ulotlar davomida bir mashg‘ulotda, darsdan bir xil jismoniy sifatni rivojlantiruvchi mashqlarni tanlash bolalarda darsga qiziqishni so‘ndiradi. Yuqori natijalarga erishish uchun ayrim mashqlarni ko‘p marotalab takrorlash zarur. Amaliyot shuni isbotladiki 60 m ga IX sinf o‘quvchisi 11,4 sek natijasidan 0,9 sekundga tushunturguncha 2 yilda maxsus mashqlar bilan qo‘shganda 26 km yugurishi kerak ekan. Mustahkamlash va takomillashtirish etapi harakatga o‘rgatish jarayonida muhim ahamiyatga ega va bu jarayon o‘quvchilarning yoshi xususiyatlari bilan bog‘liq. O‘zlashtirilgan harakat malakasi yarim sharlar po‘stlog‘ida hali chuqur iz qoldirmagan bo‘ladi. Uni chuqurlashishi mustahkamlash hamda takomillashtirish etapida me’yoriga etadi. Hosil bo‘lgan «iz» ma’lum davr o‘tgandan so‘ng ham eski malakani qaytadan tiklanishiga sababchi bo‘lishi mumkin. O‘quvchilarda jismoniy sifatlarni rivojlantirish. Kichik maktab yoshidagilarda jismoniy sifatlar rivojlanadi. Lekin bu rivojlanish malum yillarda ayrim sifatlarni oldinlab, ma’lumotlarini esa kechroq rivojlanishiga olib kelishi 32 mumkin. Bunga yashash sharoiti, kun tartibi, jismoniy mehnat va qator boshqa ijtimoiy faktorlar sabab bo‘ladi. Bundan tashqari yoshlar, o‘smirlar va kichik yoshdagilarni jismoniy sifatlarini tarbiyalanishi tabiiy ravishda o‘zgarayotgan va rivojlanayotgan organizmning xususiyatlariga ham bog‘liq. Eng muhimi maqsadga muvofiq holda uyushtirilgan mash-g‘ulotlar harakat sifatlarini rivojlantirishda asosiy rolni o‘ynaydi. Harakatga o‘rgatish bilan bu jarayon o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lib quyidagilarga yo‘naltirilgan: 1. Jismoniy sifatlar, turli xil yoshdagilarda, har xil rivojlangan bo‘lib, harakat malakalarini egallashda muhim ahamiyatga ega. Ularni rivojlanishi organizmning funksional qobiliyatini yaxshilaydi va kuchaytiradi. 2. Ayrim hollarda ma’lum yoshdagilarda uchraydigan jismoniy sifatlarni rivojlanmay qolishi yoki orqada qolishi o‘zlashtirishni orqaga suradi. 3. Ayrim jismoniy sifatlarini esa normal rivojlanishini chetga burilishiga yo‘l qo‘ymaydi. 4. Jismoniy sifatlarni rivojlantirish uchun ortiqcha mehnat qilishga, energiya sarflashga yo‘l bermaydi. Demak, maxus yo‘naltirilgan mashg‘ulotlar jismoniy sifatlarni rivojlantirishda katta rol o‘ynaydi. Kuch, chidamlilik, chaqqonlik, egiluvchanlik, tezlikni rivojlantirishda o‘sha sifatlar uchun mos, talabga javob beradigan mashqlar tanlab olinib, uning me’yori, bolaning yoshi, jinsi hamda jismoniy tayyorgarligiga qarab berilsagina o‘quvchilarni garmoni tarbiyasini to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish mumkin bo‘lar ekan. Harakatga o‘rgatishda mashqlarni barcha jismoniy sifatlarga moslab tanlash va ulardan maqsadga muvofiq foydalanish bilan jismoniy sifatlarni rivojlantirish mumkin. Ayrim mashqlar bilan alohida jismoniy sifatlar ajaratib rivojlantirilishi mumkin. Akrobatikadagi oldinga dumbaloq oshish mashqi chaqqonlik va tanini boshqara olishni tarbiyalaydi, 30 metrga tez yugurish tezkorlikni vah.k. SHuning uchun biz ularni o‘sha sifatini rivojlanishiga omil bo‘ladi desak xato qilmagan bo‘lamiz. Lekin jismoniy mashqlarni bajartirish 33 usuliyati orqali o‘sha mashqni boshqa qator jismoniy sifatlarini rivojlantirish uchun vosita qilib foydalansa ham bo‘ladi. Tennis to‘pini bir maromda erga urib turishimiz oldniga chaqqonlikni tarbiyalasa, uni kuchliroq urib, so‘ng ilib olishni mashq qilsak kuchni va harakat koordinatsiyasi tarbiyalanadi. Shu mashqni bajarish muhlatini 30-20 soniyaga cho‘zsak (erga urib tursak) chidamlilik tarbiyalanadi. Bu bilan jismoniy mashqlarni maqsadli bajartirish metodikasi jismoniy sifatlarni rivojlantirishda asosiy omil rolini o‘ynaydi. Ayrim jismoniy sifatlarni tarbiyalashga e’tibor beraylik: Chaqqonlik I-IV sinf o‘quvchilarida keyingi sinfdagilarga nisbatan oson rivojlanadi. Bu nerv jarayonidagi qo‘zg‘alish bilan tormozlanishni tez o‘rin almasha olishiga bog‘liq. Bizga ma’lumki, bu yoshdagilarda nerv almashinuvi tez kechadi. Shuning uchun asosiy omil qilib mayda guruh olinadi. Harakatli o‘yinlardagi bir xil reaksiyalar kutilmaganda boshqa bir xili bilan qisqa vaqt ichida o‘rin almashadi. Masalan, «Kun va tun» o‘yini chaqqonlik sifatini yaxshi rivojlantiradi. O‘smirlarda chaqqonlik boshqa harakat sifatlariga nisbatan ancha rivojlangan bo‘ladi. Chunki ularda organizmni rivojlanishi sur’ati o‘ta Yuqori, ularga oldingi yoshdagilarga nisbatan og‘irroq mashqlar tavsiya qilinadi. To‘pni irg‘itib oyoqni ko‘tarib uni ostida qarsak qilib ilib olish yoki 360 0 ga aylanib ilish, xilma-xil muvozanat saqlash mashqlari, tanish bo‘lgan o‘yinlarning qiyinlashtirilgan variantlari qo‘llaniladi. Chaqqonlikni tarbiyalashda sport o‘yinlarining ahamiyati katta. Katta yoshdagi maktab o‘quvchilarida ko‘proq gavdani boshqarish, to‘siqlardan oshish, tayanish va osilishdek og‘ir jismoniy mashqlar tanlanadi. Tezlik. Kichik yoshdagilarda o‘rta yoshdagilarga nisbatan yaxshi rivojlangan bo‘ladi. O‘g‘il bolalarda 8-10 yoshdan boshlab yaxshi rivojlana boshlaydi. 10 yoshga borganda bu sifatning zahirasi anchagina Yuqori bo‘ladi. Shu yillar mobaynida tezlikni o‘rtacha ortishining me’yori boshqa yoshdagilarga nisbatan Yuqori bo‘ladi. Qizlarda bu qobiliyat bolalarnikiga nisbatan ozroqdir. Tezlikni rivojlanishi uchun ularga anchagina jismoniy mashqlar berish kerakki, 34 ularning bosh miya po‘stloq qismida tezlik markazlari paydo bo‘lsin. Tezlikni rivojlantirish uchun quyidagi mashqlar tavsiya qilinadi. 7-8 yoshdagilarga ko‘rish, ovoz signallariga o‘z vaqtidayoq keskin javob beradigan, o‘z o‘rnini tez topib oladigan harakatli o‘yinlar, erkin yugurish va hokazolar. Qaysiki o‘sha o‘yinlarni o‘ynashda tezkorlikka yo‘naltirilgan vazifalar qo‘yiladi. 3-4 sinflarda esa 20-40m. Masofani tez vaqt ichida bosib o‘tish kerak bo‘lgan o‘yinlar tanlanadi. O‘smirlarda tezlik kichik yoshdagilarga nisbatan yaxshi rivojlanadi, qizlarda esa uni teskarisi, 12 yoshdan boshlab bolalarga nisbatan rivojlanishning qiya chizig‘i pastga tomon ketadi. Sababi ularda organizm yog‘ bosish jarayoniga beriladi, egiluvchanlik va moslanuvchanlik nisbatan susayadi. Nerv jarayonlarining kuchi, ta’sirchanligi ortib ketadi. 14 yoshga kelib tezlikning rivojlanishi aytarli susayadi. Bular uchun tez bajariladigan jismoniy mashqlar tanlab olinadi. Tanlangan mashqlar o‘ta Yuqori tezlik bilan bajariladigan mashqlar bo‘lishi shart. Lekin tezlik uchun mashqlarni har doim bir maromda, ko‘p marotabalab, takrorlayverish ular organizmida shu tezlik uchun shartli refleks hosil bo‘lishiga olib kelishi mumkin. Unda tezlik rivojlanishi keskin susayadi. Shuning uchun mashqni turli xil sharoitda, xilma xil tarzda berish tavsiya qilinadi. Bunga eotiborsizlik tezlik refleksini hosil bo‘lishiga, bir xil suro’atdagi tezlika namoyon qiladigan holatni yuzaga keltiradi. Ularga beriladigan mashq tezlik-kuch talab qiladigan bo‘lsin. 5-6 sinflarda 6-9 etapli estafetalar tanlanadi. Y o shlar va qizlar tezlikni rivojlantiradigan mashqlarga tez moslashadi. Qizlarda tezlik yoshlarnikiga nisbatan ancha past rivojlangan bo‘ladi. Ular uchun xarakterli vosita qilib 80-100 metrga yugurish, estafetalardan fodalanish lozim. Kuch imkoniyati kichik yoshdagilarda unchalik baland emas. S.I. Galpperin tajribasi natijasi 7-8 yoshdagi bolalar qo‘li bilan 2,5 kg kuchga ega ekanligini ko‘rsatadi. Qizlarda esa bu sifat anchalik sust rivojlangandir. Ularni tezlik sarf qiladigan mashqlar bilan ko‘p band qilmaslik kerak. I-II sinflarda 35 jismoniy mashqlar asosan jihozsiz bajariladi. III-IV sinflarda esa nisbatan ozgina yuk ko‘tarib bajaradigan mashqlar tanlandi. Rezina to‘plar, gimnastika tayoqlari, engil otish bilan bajariladigan mashqlar qo‘llaniladi. I-II sinflarda asosan tanani to‘g‘ri tutish uchun qorin, ko‘krak, bel yonbosh muskullarini rivojlantirishga asosiy e’tiborni qaratish kerak, chunki ularda tanani to‘g‘ri tuta bilish malakasi yaxshi rivojlanmagan bo‘ladi. O‘rta maktab yoshdagilarda kuchni yaxshi rivojlangan ekanligini ko‘rish mumkin. Muskullar asta-sekinlik bilan statik ishlar bajarishga moslasha boshlaydi. Qo‘l muskullari, elka muskullari kuchi yaxshi rivojlana boshlaydi. Sport jihozlarida bajariladigan mashqlar ham qo‘l keladi. 14-15 yoshdagi qizlarda jismoniy rivojlanish xamda jismoniy sifatlardan kuchni rivojlanishi bolalarga nisbatan orqada qolishi kuzatiladi. Kuch uzoq vaqt davom etmaydigan, o‘z kuchi bilan bajariladigan, tezlik- kuchi sarf qiluvchi intensiv mashqlar bilan, 5-6 sinflarda 1-2 kilogrammli charm to‘plarni irg‘itish, ilish, kanatga tirmashib chiqish, og‘irligi 2-3 kg keladigan to‘plarni uloqtirishdek mashqlar bilan rivojlantiriladi; 7-8 sinflarda shu mashqlar tezlik-kuch bilan bajarilishi orqali, individual xususiyatni hisobga olib, organizmga tushadigan jismoniy yukni ortishi orqali amalga oshiriladi. Yuqori sinf o‘quvchilarida esa og‘ir yuk tashish, ko‘tarish, uzunlikka, balandlikga sakrash, uloqtirish, tortishmachoq o‘yinlari, kurash elementlarini o‘rganish va boshqa qator jismoniy mashqlar bilan rivojlantiriladi. Kuch sifatini rivojlantirish ehtiyotlikni talab qiladi. Chunki yosh organizmga hali balog‘atga etmay turib bu mashqlarni yaxshi bajarish uchun imkoniyat kam bo‘ladi. Chidamlilik I-II sinf o‘quvchilarida energiya sarf qilib bajariladigan jismoniy mashqlarni bajarishni uzoqroq davom ettirish orqali tarbiyalanadi. Harakatli o‘yinlarni o‘ynash ham bundan mustasno emas. Y o shi ulg‘aygan sari bu sifat ham tabiiy rivojlanib boradi. Bolalarda qizlarga nisbatan bu sifat unchalik yaxshi rivojlanmaydi. O‘smirlarda chidamlilik 300-400 metrga yugurishni yurish bilan almashtirib yoki o‘sha masofani bir xil belgilangan sur’atda yugurish (belgilangan vaqt ichida ma’lum masofani bosib o‘tish)lar 36 yoki velosipedda yurish, suzish kabi mashqlar orqali rivojlantirish tavsiya qilinadi. VII - IX sinflarda h am shu mashqlar tezlikni ortirib bajarish orqali bajariladi. Harakatli o‘yinlar, sport o‘yinlari Yuqori sinflarda bu sifatni rivojlantirish uchun vosita bo‘ladi. Egiluvchanlik. Bu sifatni rivojlantirishga eng qulay yosh kichik maktab yoshidir . Bunda muskullar, bo‘g‘inlar harakati katta yoshdagilarga nisbatan yaxshi bo‘ladi. Shuning uchun ham bu yoshdagilarda harakatli o‘yinlar orqali egiluvchanlikni rivojlantirish mumkin. O‘smirlarda bu xususiyat kichik yoshdagilarga nisbatan susaygan bo‘ladi. Shuning uchun bularga jismoniy tarbiya darslarida egiluvchanlikni rivojlantiruvchi jismoniy mashqlar ko‘proq berilishi kerak bo‘ladi. Ularga mashqlar berishda ehtiyotlik zarur, chunki ular mashq ahamiyatini bilmay muskullarni keragidan ortiqcha zo‘riqtirish orqali ularni cho‘zib qo‘yishi mumkin. Bu esa jarohatlanish va boshqalarga olib keladi. Katta maktab yoshdagilarga iloji boricha ko‘proq egiluvchanlikni rivojlantiruvchi mashg‘ulotlar tashkillash lozim bo‘ladi. I .3. O‘quvchilar jismoniy tarbiyasining o‘quv ishlari shakli. O‘quv ishlari – o‘quvchi jismoniy tarbiyasini tashkillashning asosiy shakli bo‘lib, maktab jismoniy tarbiya tarzida uyushtiriladi. Dars – jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarining tizimli shakli bo‘lib, bir xil yoshdagi, bir xil kontigentdagi bolalarga belgilangan vaqt ichida dastur mavzularini o‘qitish jarayoni tushuniladi. Maktab darsi jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanish mashg‘ulotlarning alohida shakli bo‘lib u umumta’lim maktablari, akademik, kasb-’unar litseylari, Oliy o‘quv yurtlari, kolledj, gimnaziya va boshqa o‘quv muassasalardagi mashg‘ulotlardan o‘zining maqsadi va vazifalari bilan farqlanadi. Jismoniy tarbiya jarayoni bir yillik emas. Mazmuni va tashkillanishini turli tumanligi bilan xarakterlanadigan mashg‘ulotlar, darslar turkumi orqaligina 37 tarbiyaning bu yo‘nalishida ma’lum natijalarga erishishni maqsad qilib qo‘yish mumkin. Har bir darsda alohida vazifalar hal qilinadi. Oldin o‘qitilgan (o‘rgatilgan)ni va keyin o‘qitiladigan mavzulari bir biri bilan harakatning ayrim yoki bo‘laklari bilan albatta bog‘lanishi va tuzilishi bilan farqlanadi hamda belgilangan tizim asosida olib boriladi. Jismoniy tarbiya darslarining xarakterli tomoni shundaki, u maxsus tayyorgarlikka ega bo‘lgan mutaxassis tomonidan, jismoniy rivojlanganligi va tayyorgarligi taxminan bir-biriga yaqin kontigent bilan bir necha yilga mo‘ljallangan dastur asosida hamda ma’lum tizimga solingan jadval asosida tashkillanadi. Darslar umumiy jismoniy tarbiya, kasb-hunar jismoniy tayyorgarligi va sport ixtisosligini yo‘lga qo‘yish maqsadida o‘tkaziladigan mashg‘ulotlarning tizimli va nisbatan tejamli, samarali shaklidir. Jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanish mashg‘ulotlarning boshqa tipik formalari o‘zining davriyligi, tizimli emasligi, faqat bir marotabaliligi, individualligi bilan darslardan tubdan farqlanadi. Ko‘pincha mashg‘ulotlarning Yuqorida qayd qilingan shakllari darsni to‘ldiradi va uni xususiy va umumiy vazifalarini to‘ldirishda qo‘shimcha rol o‘ynaydi. Lekin ular aholini fizkulptura bo‘yicha ma’lum darajadagi talablarni to‘la qondirib mustaqil ahamiyat kasb etadi. Jismoniy tarbiyada pedagogik jarayonning natijalari jismoniy tarbiya darslarida olib boriladigan o‘quv-tarbiyaviy ishlarning sifatiga bog‘liq. Bunga har bir dars zamiridagi qator vazifalarni hal etish bilan erishiladi. Jismoniy tarbiya darslari ta’lim berish (o‘qitish), tarbiyalash va sog‘lomlashtirishdek jismoniy tarbiya jarayonining umumiy vazifalaridan kelib chiqib, har bir dars uchun aniq «Tanishtirish», «O‘zlashtirish», «Musta’kamlash», «Takomillashtirish»dek mazmunga ega bo‘lgan xususiy vazifalarni qo‘yish va uni hal qilishni nazarda tutadi. Ta’lim berish vazifalari bolalarni jismoniy tarbiya dasturda tavsiya qilingan mashqlarni bajarishga, o‘rganilgan mashqlarni mustahkamlash va takomillashtirishga, shuningdek, malaka va ko‘nikmalarni rivojlantirishga 38 hamda o‘rganilgan mashqlarni turli sharoitda amaliyotda qo‘llashga o‘rgatishga yo‘naltiriladi. Ta’lim vazifalarini izchil ravishda bajarish jismoniy tarbiya dasturidagi butun o‘quv materiallarini izchil va mustahkam o‘rganishga olib keladi. Ta’limning ayrim vazifalarini hal etish uchun nisbatan uzoq vaqt yoki qator ketma-ket darslar zarur vazifalar boshqa hillarini hal etish uchun esa bir darsning o‘zi kifoya qiladi. Masalan, arqonga malum usulda tirmashib chiqish va uni bajarishda harakatlar ketma-ketligini bir darsning o‘zida texnik jihatdan mukammal o‘rganib olish mumkin emas. Bu umumiy vazifa, buni hal qilish uchun turkum darslar lozim. Qolaversa, shug‘ullanuvchini harakat koordinatsiyasi, jismoniy tayyorgarligi, o‘zlashtirish qobiliyati (qabul qilishi), o‘zlashtirilayotgan harakatga o‘xshash harakat zahirasiga ham bog‘liq. Arqonni oyoqlari bilan ushlab tirmashib chiqishga bir darsda o‘rgatish mumkin. Bu kichik xususiy vazifa bo‘lib, uni mazkur darsning aniq vazifalaridan biri sifatida hal qilinadi. Ta’limning vazifalari, Yuqoridagilardan tashqari o‘quvchilarni jismoniy tarbiya va sport, sog‘liqni saqlash, chiniqish, jismoniy mashqlarni to‘g‘ri bajarish haqidagi nazariy bilimlarini oshirishlari bilan ham hal qilinadi. Jismoniy tarbiya darslarida faqat tao’lim-tarbiya emas, balki insoniy fazilatlar – e’tiborlilik, diqqatini boshqara olishi, intizomi, irodasi, saranjomliligi, maqsadga intilishi, mustaqilligi va qiyinchildiklarni engishdagi qat’iyyati va boshqalarni qo‘shib tarbiyalash talab qilinadi. Sog‘lomlashtirish vazifalari ham tarbiya vazifalari kabi har bir darsda hal etilishi lozim. Jismoniy tarbiya darslarini to‘g‘ri uyushtirish va o‘tkazish tegishli kiyim bosh bilan shug‘ullanishni, mashg‘ulotlarning joylarida zaruriy sanitariya- gigiena holatini saqlash va rioya qilish, darslarni ochiq havoda o‘tkazilishi, sog‘lomlashtirish vazifalarini hal etish imkoniyatini yaratadi. 39 II.BOB Umumta’lim maktablari o‘quvchi yoshlarini jismoniy tarbiya darsini tashkillashtirish va o‘tkazishning usuliy asoslari. Jismoniy tarbiya darsining samarasi ko‘pincha o‘qituvchining tuzgan rejasini hayotiyligi, shug‘ullanuvchilar faoliyatini tashkillash uchun tanlagan usuliyati va uslublari mavjud jihozlar va sport anjomlaridan, texnik vositalardan, sport inshoatlaridan effektli foydalana olish, temperatura, iqlim sharoiti, o‘quvchilarning tayyorgarlgi, ularning yoshi, individual xususiyatlarini hisobga olib effektli foydalana olish bilan bog‘liq. Darsning uyushtirilishining ta’minlanishi quyidagilarni: 1) tibbiy va gigiena sharoitini yaratish va unga rioya qilishni; 2) moddiy- texnik jihatdan ta’minlashni; 3) darsda o‘quvchilar faoliyatini tashkillash usuliyatlarini to‘g‘ri tanlash orqali qo‘yilgan vazifani effektli hal qilishni nazarda tutadi. Darsni o‘tkazishning tibbiy-gigienik sharoitini yaratish deganda jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanish jarayonida yuzaga keladigan, sog‘lomlashtirish effektidan kelib chiqadigan bir butun kompleks tadbirlarni tushuniladi. Shunga ko‘ra mashg‘ulotlarni o‘tkazish joyining qatiyyan belgilangan tibbiy-gigienik normalarga muvofiqligiga erishish. Sport zali uchun havo temperaturasi (eng maoquli) 14-16 0 S da ushlanishi. Tanaffuslarda ochiq maydonlarga suv sepilishi, sport zallari esa oynalari ochilib shamollatilishi. Aniqlanishicha, inson o‘pkasida u tinch turgan holda havo ventilyasiyasi almashishi minutiga 4 dan 6 l atrofida, Yuqori intensivlikda bajarilayotgan mashqlarda (yugurish, sport o‘yinlari) organizmni havo yutishi 10 l va undan ortiq darajadan oshishi mumkin. SHuning uchun mashg‘ulot joylarini toza havo bilan ta’minlashning ahamiyati mu’im. Ayniqsa, zaldagi jihozlar, anjomlar, matlar (gilamlar) polni tozaligi doimiy diqqat va e’tiborni talab qiladi. Har bir darsdan so‘ng zal polini xo‘llangan pol latta bilan namlangan latta bilan esa jihozlar, matlarni artib chiqish zaruriyati 40 mavjud. Mashg‘ulotlar tugagandan so‘ng esa shug‘ullanilgan joy tozalovni talab qiladi. Chunki tozalanmagan zal shug‘ullanuvchi sog‘ligiga katta putr etkazadi, tanani, sport formalarini kirlanishiga sabab bo‘ladi. Darsni moddiy texnik taominlash deganda, darsning optimal zichligini ta’minlashga imkon beradigan, qo‘yilgan kompleks vazifalarni to‘laqonli hal qilish uchun garantiya beradigan, etarli darajadagi o‘quv-tarbiya jihozlari, anjomlari va mashg‘ulot joyi nazarda tutilgan. Oxirgi yillarda ko‘pchilik maktablarda jismoniy tarbiya o‘qituvchilarining tashabbusi bilan sport zallari va sport maydonlari birdaniga ko‘pchilik o‘quvchi shug‘ullanishi mumkin bo‘lgan nostandart jihozlar, anjomlar va trenajerlar bilan jihozlanmoqda. Bunday jihozlardan foydalanish dars zichligini ahamiyatli darajada Yuqori effektli tashkiliy formasini vujudga kelishi, oxir oqibat mashg‘ulotlar natijalarini oshishiga olib kelmoqda. Jismoniy tarbiya darsning mazmuni. Jismoniy tarbiya darsining mazmuni dars mashg‘ulotlarini sifatini belgilovchi to‘rtta asosiy komponentning umumiyligida ifodalanadi. Bu elemenlar o‘zaro uzviy bog‘langan va darsning xarakterli komponentlari deb ataladi, ular: a) darsning tarkibiga kiritilgan jismoniy mashqlar. Darsning mazmunining eng yirik xarakterli komponentidir. Lekin bunday tushuncha bir tomonlama bo‘lib, tarbiyalash, sog‘lomlashtirish, bilim berish vazifalarini hal qilishda shug‘ullanuvchilar uchun faoliyat predmeti bo‘lib xizmat qiladi. Mashqlar darsning umumlashtirilgan predmetining mazmuni, boshqa ma’noda dars mazmunining bir qirrasi xolos. b) tavsiya qilingan mashqlarning bajarish bilan bog‘liq bo‘lgan o‘quvchilarning darsdagi faoliyati dars mazmunining navbatdagi yirik komponentlaridan biri. Bu komponent shug‘ullanuvchini turli ko‘rinishdagi, intellektual va jismoniy faoliyatdan iborat bo‘lib, ular: pedagogni eshitish, ko‘rsatilayotgan mashqni e’tibor bilan kuzatish,harakat faoliyati orqali hosil bo‘lgan tasavvurni ustida fikr yuritish, bajarilishi lozim bo‘lgan faoliyatni loyihasini fikran tuzish, uni bajarish, o‘z harakatlarini nazorat qilish va 41 baholash, vujudga kelgan muammolarni pedagog bilan birgalikda muhokama qilish, o‘z hissiyotini va kayfiyatini nazorat qila olish, vujudga kelgan emotsionallikni boshqarish vah.k.lardir. Shug‘ullanuvchilarini dars vazifasini hal qilish bo‘yicha barcha faoliyatlari dars mazmuni asosini tashkil qiladi. v) pedagogning faoliyati dars mazmunining navbatdagi komponenti bo‘lib, quyidagicha holatlarda namoyon bo‘ladi. Uyga vazifa berish va uni tushuntirish, darsning aniq vazifasini bayon qila bilish va uni hal qilishni tashkillash, shug‘ulla-nuvchilarni doimiy nazoratda ushlash, ularni faoliyatini tahlil qilish, shuningdek shug‘ullanuvchilarning faoliyatini lozim bo‘lgan yo‘lga burish, ular orasidagi munosabatlarni o‘zining diqqat markazida ushlash va faoliyatlarini yo‘naltirish, boshqarish, nazorat qilishdek ta’lim-tarbiya jarayonida ijobiy rol o‘ynaydigan muhim asosiy holatlarni o‘z ichiga oladi. g)shug‘ullanuvchilar organizmida dars tarkibidagi mashqlarni bajarishda sodir bo‘ladigan fiziologik, psixologik, biomexanik va boshqa o‘zgarishlar dars mazmunining navbatdagi yirik xarakterli komponentlaridan biri hisoblanadi. Malakalarni shakllanishi orqali rejalashtirilgan, ularning natijasidagi o‘zgarishlar, shakllangan nazariy va amaliy bilimlar, uddalash,harakat malakasi va uning avtomatlashuvi orqali sodir bo‘ladigan yashirin (latent) davr darsning mazmunining to‘rtinchi komponenti hisobiga sodir bo‘ladi. Bunda o‘qituvchi faoliyati va o‘quvchilar faoliyatining samarasi yashiringan bo‘ladi. Rejalashtirilgan o‘quv tarbiyaviy ishlarni sodir bo‘lmoqdami yoki yo‘qligi joriy nazorat qilinib, pedagogik faoliyat keyinchalik qanday davom ettirilishi lozimligi uchun yo‘riqnomalar tayyorlanadi. Jismoniy tarbiya darsining tuzilishi. Jismoniy tarbiya darslari bilan bog‘liq masalalarning eng muhimi uni qanday tuzish masalasidir. Darsni tuzilish qonuniyatlari haqidagi gapirishdan avval uni qanday struk-turaviy birliklardan tashkil topishini belgilab olish va aniqlash kerak bo‘ladi. avvaligi dars haqida yikr bildirayotib uni tarkibiga kiritilgan jismoniy mashqlar, ularni ketma-ketligi va davomiyligiga qarab «dars sxemasi» atamasi qo‘llanila boshlandi. Keyinchalik darsga qo‘yilgan vazifalar va ularni hal qilish uchun tanlangan 42 jismoniy mashqlar ularning meoyori (dozasi)ga qarab «dars rejasi» degan atamalar qo‘llanildi. «Darsni strukturasi» degan atama birinchi marotaba V.V. Belinovich tomonidan (1939) qo‘llanildi va o‘rinli ravishda darsni tuzilishi deb to‘g‘ri nomlandi. Belinovich tuzilishi darsning vazifalari va jismoniy tarbiyani mazmuniga qarab belgilanishini o’qtiradi. Darsni tuzilishiga oid maxsus ilmiy- uslubiy adabiyotlarda turlicha fikrlar mavjud. Lekin hozirgi kunda bu baxslarga chek qo‘yilgan va darsni tuzilishini uch qismli tarkibga ega deb qabul qilingan. Dars tuzilishining loyihasi alohida, darslarni tuzishda foydalaniladigan dars konspekti orqali ifodalanadi. Darsni tuzilishi o‘qituvchini darslarga mashqlarni oqilona tanlashga, materiallarni to‘g‘ri joylashtirish va darsdagi yuklamani meoyorini aniq belgilashga yordam beradi. Darsning tuzilishi dastur materiallarini belgilangan vazifa asosida izchil o‘rganishni yo‘lga qo‘yadi. Dars uchun rejalashtirilgan vazifalarni hal qilishda qo‘llaniladigan ta’limning usuliyatiga aniqlik kiritadi va uni qo‘llash uchun darsning qismlari yoki ularning ayrim bo‘laklaridan qanday foydalanish lozimligini belgilaydi. Jismoniy tarbiya darsida har qanday pedagogik vazifalarni hal etish ko‘pincha shug‘ullanuvchilar organizmidan ma’lum darajadagi zo‘riqishini vujudga keltiradi, shuning uchun bu ishga organizm tegishli darajada tayyor bo‘lishi kerak. Buyuk rus olimi I.P. Pavlov organizmni qiyin vazifalarni hal etishga tayyor bo‘lishi zarurligini uqtirib, mashqni asta-sekinlik bilan takrorlash ma’lum fiziologik qoidalarga asoslanishni taqazo etadi deb uqtirdi. Bu ko‘rsatma o‘qituvchi zimmasiga shug‘ullanuvchilardan katta kuch talab qiladigan pedagogik vazifalarni hal qilish darsning boshida emas ma’lum tayyorgarlikdan so‘ng, mashg‘ulotlarni, darslarni oxirida hal qilinishi lozimligini, shu mashg‘ulotdagi asosiy vazifalarga shug‘ullanuvchilarning organizmini uyushtirish, zarur kayfiyatni vujudga keltirish va belgilangan vazifalarni bajarishga, mashqni o‘rganishga bo‘lgan ishtiyoqni shakllanishini mashg‘ulotlar davomida talab darajasiga ko‘tarish lozimligiga to‘xtaldi. 43 O‘quvchilar tomonidan asosiy vazifalarni hal qilish ko‘pincha shug‘ullanuvchi zo‘r berayotgan ya’ni uni faolligini oshgan davriga to‘g‘ri kelshligini amaliy ahamiyati katta. Ularning organizmi nisbatan katta zo‘riqish va kuchli emotsiional holatdan vazmin holatga birdan o‘ta olmaydi. Shunga ko‘ra darsni tuzishda xotirjam holatga o‘tish va mashg‘ulotlarni uyushtirilgan ravishda tugallash maqsadga muvofiq bo‘ladi. Har bir dars uch qismli tarkibga ega ekanligihaqida yuqorida fikr bildirdik va ular tayyorlov, asosiy va yakunlov qismi deb nomlanadi. 1. Jismoniy tarbiya darsining tayyorlov qismi uchun 8-12 min vaqt sarflanadi. Boshlang‘ich sinflarda esa 20 minutgacha bilish mumkin. iqlim sharoiti sovuq, issiq vah.klarga qarab sarflanayotgan vaqt biroz ko‘paytirilishi mumkin. Tayyorlov qismi asosan darsning asosiy qismida beriladigan jismoniy yukka o‘quvchi yoki shug‘ullanuvchi organizmini funksional holatini tayyorlaydi. Organizmning funksional holatini darsning asosiy qismiga tayyorligi o‘quvchini harakat koordinatsiyasining yaxshilanganligi, peshonada engil terlash yuzida qizillikni paydo bo‘lishi o‘quvchiningharakat faolligini ortishi, nafas olish ritmining biroz tezlashuvi, emotsionalholatini ko‘tarinkiligini kuzatilishi orqali aniqlanadi. Uni tuzilishi darsda echiladigan pedagogik vazifalariga ko‘ra «tashkiliy daqiqa» deb boshlanadigan qism bilan boshlanib, o‘quvchilarni saflash, ularni sonini aniqlash, navbatchidan (5-sinfdan boshlab) raport qabul qilish salomlashishni o‘z ichiga oladi va unga 1-1,5 minut vaqt sarflanadi. Tashkiliy daqiqadan so‘ng lozim bo‘lsa diqqat uchun mashqlar, darsni vazifasi yoki mavzusini e’lon qilish, qaddi-qomat uchun mashqlar, nafas olish ritmi, yurak urish chastotasi, qon aylanishini tezlashtirish, tana bo‘g‘inlari, muskullari uchun harakatda, o‘quvchilarni to‘xtatib, turli xil mashqlar bajartiriladi. Darsning tayyorlov qismi asosiy qismida bajarilishi lozim bo‘lgan harakat faoliyati uchun «tayyorlov» va «yo‘llanma beruvchi» mashqlar bilan tugallanadi. 2. Jismoniy tarbiya darsining asosiy qismi uchun 25-30 minutgacha (45 minutli darslarda) vaqt sarflanadi va o‘qituvchi tomonidan tuzilgan dars 44 ssenariyasi yoki uning reja-konspektiga kiritilgan jismoniy tarbiyadan Davlat ta’lim standarti dasturidagi shu sinf uchun rejalashtirilgan yangi mashqlar uqtiriladi, yoki avvalgi sinflarda o‘zlashtirilgan jismoniy mashqlar, harakat faoliyatlari tanishtiriladi, o‘zlashtiriladi, musta’kamlanib takomillashtiriladi. Darsning asosiy qismini tuzilishi uchun yagona «standart sxema» mavjud emas. darsning bu qismi uning mazmuniga kiritilgan asosiy jismoniy mashqlar, ularni bajarish uchun tanlangan usul va usuliyatlar, ulardan foydalanishni tashkillash shakllarini tanlash va tuzishdek tarkibiy qismlarni o‘z ichiga oladi. Bundan tashqari jismoniy tarbiyadan Davlat ta’lim standarti dasturining bo‘limlari (gimnastika, engil atletika, suzish, kurash, sport o‘yinlari, harakatli o‘yinlar)ni o‘quv materialini o‘qitish o‘zining uslubiy xususiyatlari bilan darsning asosiy qismini turlicha tashkillash talabini qo‘yadi. Darsning asosiy qismining talablarni hal qilish o‘quvchilar faoliyatini guruhli, individual, frontal, uzluksiz ulab, aylanib yurib bajarish, kreystring usuliyatlari orqali maktab yoshidagi o‘quvchilarning jismoniy tarbiya jismoniy rivojlanganligi, tayyorlanganligi va organizmining anatomik-fiziologik xususiyatlarini e’tiborga olishni taqazo etadi. Darsning bu qismida o‘qituvchilarning yordamchilari fizkulptura faollarining ahamiyatini e’tirof etmay ilojimiz yo‘q. Ular o‘qituvchi tomonidan haftaning boshlanishida instruktiv mashg‘ulotlar uchun to‘planadilar va ularga darsning asosiy qismida alohida guruhlarda yo‘riqchi vazifasini bajarish usuliyati o‘qituvchi tomonidan o‘rgatiladi. 3. Jismoniy tarbiya darsining yakunlov qismi dars uchun ajratilgan umumiy vaqtining 3-5 minuti sarflanadi. Unda jismoniy sifatlarni rivojlantirish uchun turli xil harakatli o‘yinlar va estafetalar va jismoniy mashqlardan foydalaniladi. Darsning asosiy qismida ko‘tarilgan emotsional holatni pasaytiruvchi va saf mashqlar bajartiriladi, dars yakunlanadi (o‘quvchilar rag‘batlantiriladi, lozim bo‘lganlariga tanbehlar beriladi, 5-6 nafariga jori baho qo‘yiladi), uyga vazifa uchun mashqlar tushuntiriladi va dars o‘tkazilgan joy (sport maydoni, sport zali va boshqa)dan uyushgan holda kiyinish xonasiga 45 kuzatish tashkillanadi. Boshlang‘ich sinflarda o‘tkazilgan mashg‘ulotlardan so‘ng o‘quvchilarini, o‘qituvchining o‘zi kiyinish xonasiga kuzatib qo‘yadi. Turli xil yoshdagi o‘quvchilar bilan o‘tkazilgan jismoniy tarbiya darslarining tayyorlov, asosiy va yakunlov qismlarini taqqoslash natijalari ta’lili birinchidan, qonuniy ravishda ularni bir-biridan farqlanishini ko‘rsatdi. Ikkinchidan, jismoniy tarbiya darslarining bir xil yoshdagilar chegarasida o‘tkazilgan asosiy qismlari darsning turiga bog‘liq. Uchinchidan, darsning tayyorlov, asosiy, yakunlov qismlarini davomiyligini o‘zgarishi o‘quvchilarni yoshiga bog‘liq. Boshlang‘ich sinflarda darsning asosiy qismlari nisbatan bir xilda, yaoni tayyorlov va yakunlov qismlarining davomiyligi asosiy qismning davomiyligidan ozgina farqlanadi xolos. Yuqori sinflarda esa tayyorlov, yakunlov qismlarining davomiyligi asosiy qismning davomiyligidan keskin farq qiladi. Boshlang‘ich sinflarda bolalar psixologiyasi va ularning fiziologik xususiyatlari, jismoniy kuchining ozligi darsning asosiy qismida ularni organizmini va diqqatini oldinda turgan qiyin harakat faoliyatlarini bajarishga tayyorlash uchun ko‘p vaqt sarflashni talab qiladi. Bundan tashqari tayyorlov mashqlarini tushuntirish va ko‘rsatish katta yoshdagilarga nisbatan sekin olib borilishi darsni qismlarida o‘qituvchi tomonidan ko‘p vaqt sarflashni taqazo etadi. Kichik yoshdagilarda yakunlov qismini asosiy qism hisobidan uzunroq bo‘lishining, sababi navbatdagi darsga o‘tishga oldindan tayyorlanish lozimligidan kelib chiqadi va shu bilan asoslanadi. O‘rta va Yuqori sinfga o‘tgan sari darsning tayyorlov va yakunlov qismlari uchun sarflangan vaqt qonuniy ravishda kamayib boradi. Chunki o‘quvchilarda turli xildagi saf va tayyorlov mashqlarini aniq bajarish malakasi Yuqori bo‘ladi. Tushuntirish va ko‘rsatish uchun kam vaqt sarflanadi, asosiy qismida o‘quvchilar tomonidan kattahajmdagi yuklama bilan jismoniy mashqlarni bajarish uchun talab vujudga keladi, shunga ko‘ra tayyorlov asosiy yakunlov qismlarining turli xil yoshdagi o‘quvchilar bilan o‘tkazilishi turlicha va o‘zlarining xususiyatlari bilan farqlanadi. 46 2.1. Jismoniy tarbiya darslarida o‘quvchilar faoliyatini tashkillash usuliyati. Umumiy ta’lim maktablari, kasb-hunar va akademik litseylar, gimnaziyalar, kollejlar, oliy o‘quv yurtlari va boshqa ta’lim muassasalarida o‘tkaziladigan jismoniy tarbiya darslarida jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanish mashg‘ulotlarida ishtirok etayotgan o‘quvchilarning faoliyati boshqariladi. O‘quvchilar faoliyatini boshqarish deganda mashg‘ulot davomida o‘qituvchi rejasiga muvofiq jismoniy mashqlarni bajarishni tashkillash uslubiyatini tushunamiz. Ta’lim-tarbiya jarayonida jismoniy tarbiya o‘qituvchilari, o‘quvchilar faoliyatini jismoniy tarbiya darslarida birvarakayiga (frontal), uzluksiz ulab, guruhchalarga ajratib, yakkama-yakka va aylanib yurib mashq bajarish uslubiyatlari orqali tashkillaydilar. 1. O‘quvchi faoliyatini tashkillashning frontal usuliyati deganda guruhdagi barcha o‘quvchilarni bir varakayga o‘qituvchi bilan birgalikda bir xil vazifani hal qilish uchun mashqni yoppasiga bajarishi tushuniladi. Bu uslubiyatning afzalligi mashqni bajarish uchun barcha o‘quvchilarni teng qamrab olinishidir va ularni bir varakayiga band qilishi bo‘lib, dars (mashg‘ulot)da Yuqori zichlikka erishiladi hamda yuklamani sur’ati, intensivligi va meoyori barcha uchun bir bo‘lishligidadir. Bu uslubiyatdan asosan darsning tayyorlov va yakunlov qismlarida, yangi materialni o‘zlashtirish, takomillashtirish dasrlarida, ko‘proq kichik yoshdagi o‘quvchilar bilan mashg‘ulotlarda foydalaniladi. 2. O‘quvchi faoliyatini uzluksiz ulab tashkillash usuliyati . Mashqni bajarish navbatini tushuntirishlarsiz, uslubiy ko‘rsatmalarni harakatni bajarish ritmiga moslab, xatolarni tuzatish uchun guruhni to‘xtatmay, Yuqori zichlikka erishish maqsadida harakat faoliyatini to‘la bajarish tarzida namoyon bo‘ladi. Bu uslubiyatning afzalligi yuklama meoyorini, uni hajmini, intensivligini guruhdagi barcha o‘quvchi uchun (jismoniy tayyorgarligidan qat’iy nazar) bir xilda bo‘lishligiga erishishdir. Bu bilan sinf, guruh o‘quvchilari umumiy jismoniy 47 tayyorgarligini baholash, ayniqsa, o‘quvchilarning o‘zlari uchun tengdoshlariga nisbatan o‘z harakat imkoniyatlari darajasini taqqoslash, solishtirish imkoniyati yaratiladi. Asosan darsning tayyorlov, yakunlov qismlari hamda yangi materialni o‘zlashtirish boshlangan darsning asosiy qismida ko‘proq foydalaniladi. 3. O‘quv guruhi (sinf)ni guruhlarga ajratish usuliyatining mazmuni jismoniy rivojlanganligi, jismoniy tayyorgarligi, darsda qo‘yilgan vazifalarni turli-tumanligi, uni hal qilish uchun lozim bo‘lgan jihozlarni hisobga olish bilan, ko‘p sonli o‘quvchilar guruhini mayda, kichik guruhlarga ajratishdir. U uslubiyatdan asosan darsning asosiy qismida foydalaniladi. O‘quvchi faoliyatini tashkillash, guruhchalarga ajratish uslubiyati ta’lim jarayonida jismoniy rivojlanganligi, jismoniy tayyorgarligini hisobga olib shug‘ullanish imkoniyatini yaratadi. Bu o‘z navbatida o‘qitish jarayonini kuchiga yarasha, jismoniy imkoniyatini hisobga olishdek afzalliklarni vujudga keltiradi va ta’lim jarayoni uchun sarflanayotgan vaqtni tejaydi. Har bir guruh o‘qituvchi topshirig‘i bilan mustaqil, alohida vazifani hal qilishga yo‘naltiriladi. Bu uslubiyat har bir guruh uchun rahbarlik vazifasini bajara oladigan, oldindan tayyorlangan, mavzuni texnikasidan xabardor, guruhcha faolini tayyorlashni o‘qituvchi zimmasiga yuklaydi. 4. O‘quvchi faoliyatini yakkama-yakka tashkillash uslubiyatidan asosan o‘quv yilining, o‘quv choragining, Davlat ta’lim standarti dasturidagi bo‘limlarning o‘qitib bo‘lingan mavzularini takrorlash darslarida foydalaniladi. O‘quvchilar faoliyatini yakkama-yakka tashkillash o‘quvchilardan texnik jihatdan ma’lum nazariy va amaliy bilimlarga ega bo‘lishni, o‘z-o‘zini va guruhdoshini havfisizligini ta’minlay bilish, mashqni ko‘rsata olish va eng asosiysi o‘zlashtirilayotgan, tanishtirilayotgan, mustahkalanayotgan va takomillashtirilayotgan o‘quv materiali, o‘quvchilar uchun oldindan o‘rgatilgan mashq texnikasi tanish material bo‘lishi shart. Qolaversa ayrim darslar dahar bir o‘quvchi uchun o‘quv yilida o‘zlashtirib ulgurmagan mavzular yoki 48 mashqlaridan vazifalar beriladi. Bu usuliyatdan asosan o‘rta va katta maktab yoshdagi o‘quvchilar bilan o‘tkazilgan darslarda foydalanish tavsiya qilinadi. 5. O‘quvchi faoliyatini aylanib yurib mashq bajarish usuliyati orqali tashkillash asosan Yuqori sinf o‘quvchilari bilan, rejalashtirilgan o‘quv materiali o‘rganib ulgurganidan so‘ng, mashqdan-mashqga o‘tish, o‘qituvchining buyrug‘i (signali), signalisiz mashqni bajargandan so‘ng o‘rin almashtirish maqsadida boshqa jihozga o‘tish tarzida tashkillanadi. Bu uslubiyatning samaraliligi shundaki, vaqt tejaladi, o‘quvchilarning barchasi bir varakayiga band bo‘ladi, ularda mustaqil shug‘ullanishga ehtiyoj va instruktorlik malakalari shakllanadi. Bu usuliyatning «Kreystring» deb ataladigan to‘rt xil ko‘rinishi mavjud. Jismoniy tarbiya darsida mustaqil malakalarini shakllantirish. O‘quvchilarni mustaqil ishlashi mashg‘ulotlarni tashkillashning a’lohida shakli sifatida ham, belgilangan vazifalarnihal qilish uchun o‘quvchi faoliyatini tashkillash usuliyati tarzida ham ko‘zga ko‘rinishi mumkin. Mustaqil ishlashni o‘rgatishning asosiy va xususiy maqsadi mashg‘ulotlarda o‘quvchilarni mustaqil shug‘ullantirilishini tarbiyalash. O‘quvchining faoliyatidagi mustaqil ishlash malakasining dastlabki belgilari, tashqaridan yordamsiz yoki ahamiyatsiz darajadagi yordam bilan ishlashi orqali namoyon bo‘ladi. O‘quvchining mustaqilligining darajasi uni yoshiga xos anglashi imkoniyatlari va o‘quv materialining mazmuniga bog‘liq. Kichik maktab yoshidagi bolalarda mustaqillik birinchi navbatda taqlid qilish va uni qaytarish tarzida namoyon bo‘ladi. O‘rta va katta maktab yoshida mustaqil ish quyidagicha olib boriladi: 1) bilimning turli xil manbalari – jismoniy tarbiyaning darsliklari, o‘quv va ko‘rgazmali qurollaridan foydalanish bilan; 2) amaliy o‘quv materiali – vazifalar ko‘rsatilgan o‘quv kartochkalari, buyurtma qilingan mashqlar, o‘rganishni nazorati-kartochkalari, dasturni o‘rgatuvchi algoritmlar prinsipi asosida tuzilgan vazifalar asosida va boshqalar. 49 O‘quvchilarni o‘quv va ko‘rgazmali qurollarni o‘rganish orqali mustaqil ishlari ular tomonidan tekst matnini, ko‘rgazmali qurolda ifodalangan mazmunni o‘rgangandan so‘ng o‘qituvchini bilimlar nazorati dasturidagi tanlab olingan savollarga va uning turli variantlariga bergan javoblari tarzida namoyon bo‘ladi. O‘quv vazifa kartochkasida (oldin o‘zlashtirilgan harakat faoliyatlarini mustahkamlash, umumiy jismoniy tayyorgarlik uchun), har bir shug‘ullanuvchini bitta dars (yoki bir necha dars) davomida jismoniy mashqlar sanalgan bo‘ladi. Kartochkalar bo‘yicha muvaffaqiyatli ishlash faqat o‘qituvchi bilan o‘quvchilarni bir-birlarini to‘la tushunishlari va yaxshi moddiy texnik bazani mavjud bilishligi orqali amalga oshiriladi xolos. Bu o‘quvchilarga bir- biriga xalaqit bermay, o‘zini navbatini u yoki bu snaryadda kutmay bajarish imkonini beradi. Buyurtma tarzidagi mashqlar – mashq-buyurtmaning ma’nosi shundan iboratki, shug‘ullanuvchilarga xar tomonlamalilik, ma’lum darajadagi xushyorlik, o‘ziga ishonishdek xislatlarni namoyon qilish talabini qo‘yadigan harakatlar (mashqlar) tavsiya qilinadi. Nazorat qilib ta’lim beradigan topshiriqlar orqali ko‘rsatma, vazifa berib darsning vazifasini hisobga olish bilan o‘quvchilarni mustaqil ijodiy faoliyatga yo‘naltiriladi. Bunday topshiriqlar har bir sinf, dars, ta’lim etapi uchun ishlab chiqiladi. Jismoniy tarbiya darslarida quyidagi nazorat-ta’lim topshiriqlarining xillari qo‘llaniladi: a) harakat malakalari va ko‘nikmalarini shakllantirish bo‘yicha; b) umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarlikni amalga oshirish bo‘yicha; v) harakat faoliyatining tashkillashni ratsional shakllarini anglab olish o‘yinlar va musobaqalarda individual va guruhlar bilan bajariladigan mashqlarda taktik usullarni maqsadga muvofiq qo‘llash orqali. Topshiriqning birinchi qismi ta’lim yo‘nalishiga ega (masalan, chigal yozish uchun tavsiya qilingan poyma-poy, chala mashqlardan ularni ketma- ketligiga rioya qilib kospleks tuzish), ikkinchi qismi nazorat yo‘nalishi (masalan, tuzilgan kompleks bo‘yicha sinf bilan chigal yozish o‘tkazish). 50 Algoritm tipidagi ta’lim programmasi asta-sekinlik bilan qiyinligi oshiriladigan, bir-biri bilan o‘zaro bog‘liq komplekslarni va sekin-astalik bilan harakat malakalarini muvaffaqiyatli o‘zlashtirishga yo‘naltirilgan o‘quv vazifalarini o‘z ichiga oladi. Kompleks 5-6 seriyadan iborat o‘quv vazifalaridan iborat. Birinchi seriyada o‘zlashtirilishi kerak bo‘lgan harakat faoliyatini egallash uchun o‘quvchilar jismoniy tayyorgarligi darajasini oshirishga yo‘naltirilgan mashqlarni o‘z ichiga oladi. Ikkinchisi o‘rganilayotgan harakat faoliyatidagi dastlabki holatni (yoki asosiy elementni) o‘zlashtirish uchun mashq beriladi. Uchinchi o‘zlashtirilishi lozim bo‘lgan harakatni bajarilishini ta’minlovchi mashq beriladi va uni yordami bilan faoliyat o‘zlashtiriladi. To‘rtinchi va beshinchi seriya harakat faoliyati texnikaini ayrim qismlari (elementlari)ni o‘zlashtirilishi bilan bog‘liq mashqlarni, oltinchi seriya-texnikani takomillashtirishga yo‘naltirilgan mashqlarni o‘z ichiga oladi. O‘quvchilarni mustaqil ishga tayyorlashda bajarilishi lozim bo‘lgan mustaqil faoliyatning hajmi, undan kelib chiqadigan maqsad nimadan iboratligiga aniqlik kiritiladi, shuningdek, mashq texnikasini bajarish (agar texnika ularga tanish bo‘lmasa) ya’ni o‘quvchilarni bajarishi lozim bo‘lgan vazifa haqida to‘liq ko‘rsatmalar, tushuntirishlar qilinishi lozim bo‘ladi. Jismoniy mashqlarni mustaqil bajarilayotganining asosiy nazrat vositasi, o‘quvchilarni harakat faoliyati va ularning javoblaridir, shuningdek ularning javoblarini to‘g‘riligi, xatolarining soni va xarakteri haqidagi o‘qituvchining analitik faoliyatidir. Darsda o‘quvchilarni mustaqil faoliyati bo‘yicha pedagogik zo‘r berishning mantiqiy yakuni, ularning yutuq va kamchiliklarini aniqlash haqida o‘tkaziladigan muhokamadir. Unda dars, o‘quvchi, o‘qituvchi faoliyati mukammal tahlil qilinadi va o‘quv faoliyatlarining xarakteri va to‘g‘riligiga baho beriladi. o‘quvchilarning mustaqil ishini samaradorligini oshirish uchun o‘quv jarayonining tashqi tomoni bilan birga qatorda ichki tomonining teskari aloqasini yo‘lga qo‘yilishi ya’ni o‘quvchining o‘zi mustaqil ishi natijalariga 51 ko‘ra olgan, egallagan, o‘zlashtirgan bilimlari haqida maolumotining ahamiyati katta. Mustaqil ish paytida ichki aloqa va uni teskarisini yuzaga keltirishning imkoniyati o‘z-o‘zini nazorat va o‘zini-o‘zi tekshirish orqali yo‘lga qo‘yilsa natija kutilgandek bo‘ladi. O‘z-o‘zini nazorat qilish malakasini rivojlanganligi darajasining ko‘rsatgichi jismoniy mashqlarni bajarishda va pedagog tomonidan qo‘yilgan vazifaning natijasini o‘quvchi tomonidan mustaqil muvofiqlashtira olishi qobiliyati orqali namoyon qiladi. O‘quvchining o‘zini, o‘z faoliyati bo‘yicha kamchiliklari va yutuqlari hamda o‘zining ijobiy tomonlari haqidagi fikrining mavjudli, shular haqida suhbat, baxs, munozaraga maxtalligini tarbiya jarayonidagi mohiyati beqiyosdir. O‘z faoliyatiga tuzatishlar kirita olishi, uni to‘g‘ri yoki noto‘g‘riligi haqida o‘ziga baho bera olshi jismoniy tarbiya darsida yoki jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanish mashg‘ulotlarida o‘qituvchining o‘z o‘quvchilariga mustaqil ishlash malakasini berganligidan dalolatdir. Bu malakani berish butun dars davomida emas, uni bir bo‘lagi yoki qismida ham davom etti-rilishi tarbiya jarayonining samarasiga tag zamin (poydevor)dir. 2.2 Umumiy o‘rta ta’lim maktablari o‘quvchilarini darsdan tashqari mashg‘ulotlarini rejalashtirish. Umumiy o‘rta ta’lim maktablari o‘quvchilarini darsdan tashqari mashg‘ulotlarini rejalashtirishning roli doimo oshib bormoqda. Bunda ham ayrim o‘yinchi, ham umuman jamoa sport mahoratining to‘xtovsiz o‘sib borishini nazarda tutmoq kerak. O‘quv-mashg‘ulot ishlarini rejalashtirishda: jamoaning vazifalari va ish sharoitlarini, avvalgi rejalarning bajarilish natijalarini va kelgusida qilinadigan ishlarni hisobga olish zarur. Reja real, asoslangan va aniq bo‘lishi kerak. Reajalashtirishning bir necha xillari bor: 1. Istiqbol rejalashtirish, ya’ni bir necha yo‘llarga; 2. Kundalik rejalashtirish – bir necha yilga; 52 3. Tezkor rejalashtirish, ya’ni bir oyga, haftaga bir kunga. Rejalashtirishning boshqa xillariga qaraganda istiqbol rejalashtirishga alohida axamiyat beriladi. Istiqbol rejalashtirish Gandbolchilarda mahoratning paydo bo‘lishi uchun juda ko‘p vaqt talab etiladi. Istiqbol rejalarini ishlab chiqish va ularni amalga oshirish esa gandbolchilarning yanada samarali tayyorlanishiga, mashg‘ulot vositalari, shakl va uslubiyatlaridan yanada maqsadga muvofiq foydalanishga yordam beradi. O‘quv-mashg‘ulotini istiqbol rejalashtirish bu gandbolchi-larning ko‘p yillik o‘quv-mashg‘ulotini ilg‘or tajriba ma’lumotlarini, ilmiy tadqiqotlar natijalarini tahlil qilish asosida bir necha yilga mo‘ljallangan rejalashtirishni ishlab chiqish jarayoni, bu muayyan muddat davomida gandbolchilar mahoratini oshirish dasturidir. O‘quv-mashq jarayonining istiqbol rejalari ham jamoa uchun, ham bir gandbolchi uchun tuziladi. Jamoa uchun umumiy istiqbol reja, bir gandbolchi uchun shaxsiy reja ishlab chiqiladi. Umumiy rejada umuman butun jamoa uchun istiqbollar beligilanadi. Unda mazkur jamoaning barcha gandbolchilariga taalluqli ko‘rsatmalar bo‘ladi. Shaxsiy istiqbol rejada umumiy rejadagi ko‘rsatmalar har bir gandbolchiga tatbiqan aniqlashtiriladi. Umumiy va shaxsiy rejalar bir-biriga batamom muvofiq keladigan qilib tuziladi, bunda umumiy reja etakchi rol o‘ynaydi. Gandbol bo‘yicha eng yirik musobaqalar (jahon birinchiligi, olimpiya o‘yinlari) muddatini hisobga olib, gandbolchilar o‘quv-mashq jaryonining umumiy istiqbol rejasini to‘rt yillik qilib tuzish maqsadga muvofiqdir. Shaxsiy rejalashtirishni gandbolchilarning yoshi, sog‘ligi va mahorat darajasiga qarab turli muddatga tuziladi. O‘quv-mashq jarayonining istiqbol rejalarini tuzishdan oldin musobaqalarning to‘rt yillik taqvimi ishlab chiqilishi lozim. Istiqbol rejada gandbolchilarning mahorat darajasiga va salomatligini mustahkamlashga qo‘yiladigan tobora oshib boruvchi talablar yo‘nalishi o‘z 53 aksini topishi kerak. Shu munosabat bilan rejada vazifalarning, o‘quv- mashg‘ulot vositalari, shiddatining, nazorat me’yorlarining yillar bo‘yicha o‘zgarishini nazarda tutish lozim. Umumiy istiqbol rejalar faqat asosiy ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. To‘liq ma’lumotlar joriy rejalarda bo‘ladi. Istiqbol rejani ishlab chiqishda gandbolchilarning avvalgi ko‘p yillik siklda o‘tkazgan mashg‘ulotlari tahlilining ma’lumotlari muhim ahamiyatga ega. Keyingi yillarga mo‘ljallangan asosiy yo‘nalish ham shular asosida tuziladi. Yangi vazifalar qo‘yishda va nazorat ko‘rsatkichlarini belgilashda bundan oldingi barcha mashg‘ulotlar (oxirgi yillar) tahlilidan kelib chiqish kerak. Gandbolchilar tayyorgarligining zaif va kuchli tomonlarini aniqlash ayniqsa muhimdir. Bunda gandbolchilarning shifokor tekshiruvi ma’lumotlarini, model tavsifnoma ma’lumotlarini, nazorat tekshirishlar (testlar) va gandbolchilarning musobaqalarda qanday qatnashganligi natijalarini nazarda tutish zarur. Shu yo‘sinda o‘tkazilgan tahlil to‘g‘ri xulosalar chiqarishga hamda o‘quv- mashqjarayonining istiqbol rejasining asosiy vazifalarini va asosiy ko‘rsatkichlarini belgilashga yordam beradi. O‘quv-mashq jarayonining umumiy istiqbol rejasida quyidagidek bo‘limlar bo‘lishi kerak: 1. Jamoaning qisqacha tavsifnomasi. 2. Ko‘p yillik o‘quv-mashq jarayonining maqsadi hamda asosiy vazifalari. 3. Tayyorgarlik bosqichlari. 4. Har bir bosqichning asosiy musobaqalari. 5. Bosqichlar bo‘yicha o‘quv-mashq jarayonining asosiy yo‘nalishi (asosiy vazifalar va ularning turli bosqichlarda tutgan o‘rni). 6. Mashg‘ulotlar, uchrashuvlar va dam olishning har bir bosqichga taqsimlanishi. 7. Yo‘llar bo‘yicha sport-texnika ko‘rsatkichlari. 8. Pedagogik va tibbiy nazorat. 54 9. Jamoa tarkibidagi o‘zgarishlar. 10. Mashg‘ulotlar o‘tkaziladigan joy, jihozlar va asbob- anjomlar. Istihbol rejasini tuzishda texnik ko‘rsatkichlar dinamikasi umumiy qonuniyatini-ularning ko‘p yillik sikl davomida doimo ilgarilab boradigan o‘sishini aks ettirish kerakligi hisobga olinadi. Gandbolchilar mahorati o‘sib borishiga qarab mashg‘ulotlar soni va ularning xajmi yildan-yilga oshib boradi, jumladan mashg‘ulotlar soni asosan individual mashg‘ulot hisobiga ko‘payadi. Istihbol rejalarda nazorat mashq turlaridan, modellar ko‘rsatkichlaridan sport-texnika ko‘rsatkichlari sifatida foydalaniladi. Ular gandbolchilarni tayyorlashdagi o‘zgarishlarni kuzatish imkonini beradi. S h u bilan birga sinov turlari bo‘yicha belgilangan me’yorlarni bajarishga harakat qilish, modellar ko‘rsatkichlari mashg‘ulotning juda yaxshi qo‘shimcha rag‘batlantiruvchi vositasi bo‘lib hisoblanadi. Kundalik rejalashtirish. Mashg‘ulotning kundalik rejasi bir yillik qilib, istihbol rejaga batamom mos ravishda tuziladi hamda uning bir qismi hisoblanadi. Mashg‘ulot rejasini tuzishda va uni amalga oshirish jarayonida sport mashg‘uloti va mashg‘ulot jarayonini boshqarishning asosiy tomonlariga, O‘zbekiston va chet el gandbolchilarining o‘quv-mashg‘uloti sohasidagi ilg‘or tajriba ma’lumotlariga, jamoaning avvalgi yillardagi o‘quv-mashh jarayoninni tahlil qilishdan chiqarilgan xulosalarga amal qilinadi. Gandbol jamoalarida o‘quv-mashkjarayoni yil davomida o‘tkaziladi va siklik tavsifga ega bo‘ladi. O‘quv-mashq jarayonining yillik sikli uch davrga: tayyorgarlik, musobaqa va o‘tish davrlariga bo‘linadi. Tayyorgarlik davri har bir yangi yillik siklda mashg‘ulotlar va musobaqalarning qaytadan boshlanishidan to rejalashtirilgan birinchi musobaqagacha bo‘lgan vaqt oralig‘ini qamrab oladi. Musobaqa davri rejalashtirilgan birinchi musobaqa bilan oxirgi musobaqa oralig‘idagi vaqtni o‘z ichiga oladi. 55 O‘tish davri rejalashtirilgan musobaqalar tugagan paytdan yangi yillik sikldagi mashg‘ulot va musobaqalarning qaytadan boshlanish vaqtigacha davom etadi. Tayyorgarlik va musobaqa davrlari o‘z vazifalari va maxsus vositalari, sport yuklamalari dinamikasi hamda tayyorgarlik tartibiga ega bo‘lgan ayrim bosqichlarga bo‘linadi. Har bir bosqichda keyingi bosqich uchun zarur bo‘lgan jismoniy, funksional, ruhiy tayyorgarlik ishlari amalga oshiriladi. Musobaqalarga bosqichlar bo‘yicha tayyorlanish mashqlanganlikning yuksak darajasiga erishish uchun qulay sharoit yaratadi. Tayyorgarlik davrida gandbolchilarning texnik va taktik malakalari takomillashtiriladi, o‘yinchilar jismoniy kamol topib, yanada chiniqadilar. Mashg‘ulotlardan oldin juda puxta tibbiy ko‘rik o‘tkaziladi. Tayyorgarlik davri ikki bosqichga –umum va maxsus tayyorgarlik bosqichlariga bo‘linadi. Umum tayyorgarlik bosqichida asosiy e’tibor gandbolchilarning har tomonlama umumiy jismoniy tayyorgarlik ko‘rishiga qaratiladi. Bu bosqichda mashg‘ulotning asosiy shakllari xilma-xil yo‘nalishdagi maxsus guruh va individual mashg‘ulotlardan iborat bo‘lib, bunda jismoniy tayyorgarlik texnik va taktik tayyorgarlik bilan qo‘shib olib boriladi. Maxsus tayyorgarlik bosqichida bevosita rasmiy musobaqalarga tayyorlanish ishlari amalga oshiriladi. Maxsus jismoniy tayyorgarlik, jumladan, tezlik-kuchni rivojlantirishga oid tayyorgarlik ishlari bu bosqichdagi tayyorgarlik ishlarida etakchi o‘rin egallaydi. O‘quv-mashq jarayonining umumiy tayyorgarlik bosqichiga nisbatan umum rivojlantirish mashqlari kamaytiriladi. Ular ko‘proq xilma-xil sakrashlar va o‘yin mashqlari ko‘rinishida beriladi. Nazorat testlari bajariladi, bu bilan tayyorgarlik davridagi o‘quv-mashq ishlari yakunlanadi. Musobaqa davrida taqvim musobaqalarida qatnashish va ularga tayyorlanish asosiy o‘rinni egallaydi. Biroq jismoniy, texnik va taktik tayyorgarlikni takomillashtirishga oid mashg‘ulotlar katta hajmda olib boriladi. Musobaqa davrida sport tayyorgarligiga erishish va shu holatning saqlanishi 56 uchun har bir taqvim o‘yinida yuksak darajadagi ishchanlik qobiliyatiga ega bo‘lish uchun zarur sharoitlar yaratiladi. Musobaqa davrida texnika va taktikaga hamda maxsus jismoniy tayyorgarlikka oid mashqlarga katta o‘rin beriladi. Musobaqa davridagi mashg‘ulotning asosiy vositalari: maxsus jismoniy tayyorgarlik mashqlari, to‘pni ilish va uzatish, to‘pni darvozaga otish texnikasiga oid mashqlar, taktik kombinatsiyalar, o‘rtoqlik va taqvim musobaqalaridan iborat. Musobaqa davrida tiklanish jarayonini tartibga solish muhim rol o‘ynaydi. Davrning boshlanishida va uning oxirida nazorat testlari o‘tkaziladi. O‘yin davrida katta hajmda va jadallikda bajariladigan mashqlar hajmi kamroq yuklamalarda o‘tiladi. O‘tish davrining dastlabki bosqichlarida dam olishdan oldin asosan komplektli mashg‘ulotlar bajariladi. Ko‘proq jismoniy sifatlarni rivojlantiruvchi mashqlar mashg‘ulotda kam o‘rin oladi. Ikki yoqlama o‘yin va o‘rtoqlik uchrashuvlarini davom ettirish mumkin. O‘tish davrida o‘yinchilar murabbiy hamda shifokor maslahatiga ko‘ra turli xil jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanadilar. Bu davrning oxiriga kelib jismoniy tayyorgarlikka oid mustaqil mashg‘ulotlarni faollashtirish tavsiya etiladi, bu bilan mashg‘ulotning yillik sikldagi navbatdagi sport tayyorgarligiga kirishib ket 2.3 Darsda harakatli o‘yinlarni o‘tkazishni o‘rgatish uslubiyati Harakatli o‘yinlarning maktabda o‘tkazilishining metodikasi. Harakatli o‘yinlar jismoniy tarbiya vositasi sifatida maktab mashg‘ulotlarida va darsdan tashqari mashg‘ulotlarida juda ko‘p qo‘llaniladi. Jismoniy tarbiya. Maktab dasturi bo‘yicha harakatli o‘yinlar 1-4 sinflarda o‘tkaziladi. Harakatli o‘yinlar jismoniy tarbiya darslarida o‘quv, tarbiya va sog‘lomlashtirish mashqlari bevosita o‘quv dasturlar bo‘yicha qo‘llaniladi. O‘quv mashqlariga quyidagilar kiradi: Sakrash, to‘p otish, shuningdek, yugurish 3-4 sinf darslarida harakatli o‘yinlar. Mashqlarini rivojlantirish va yuksaltirish (gimnastika mashg‘ulotlari) engil atletika, sport o‘yinlari mashg‘hulotlaridir. Tarbiyaviy masalalarga sog‘lom o‘sishni yo‘lga qo‘yish 57 kiradi. Tarbiyaviy, sog‘lomlashtirish va o‘quv masalalari bir-biri bilan bevosita bog‘liq. Bu masalalarning echimi o‘quv-tarbiyaviy rivojlanishga turli tamoyillarini hisobga olish lozim. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga o‘z kuchiga ishonish, dadillik, xushyorlikni rivojlantirishga «Quvnoq bolalar» o‘yini yordam beradi. Bu o‘yinlar o‘yin qatnashuvchilaridan bilim va quntni talab qilib, ularni jismonan rivojlantiradi. Elementar o‘yinlar alohida tayyorgarlikni talab qilmaydi. Lekin ma’zdida qiyin harakatlarni talab qiladigan o‘yinlar bor. Masalan, agar to‘p otishni, uni ushlab olishni, yuzma-yuz kelganda uni otishni bilmagan, tez harakat qilishni uni koordinasiya qilishni bilmagan o‘quvchilarga «To‘p harakatchanga», «To‘p kapitanga» o‘yinini tavsiya qilish mumkin emas. O‘yindagi qiyin mashqlar alohida mashg‘ulotlar yordamida o‘rganiladi. Darsdagi o‘yinlarni o‘tkazishda darsning asosiy, o‘quv qo‘llanmalari, o‘yinga kiritadigan o‘yinining harakat turlari, fiziologik og‘irligi, ish turini hisobga olish kerak. Jismoniy tarbiya darslarida o‘yinlar o‘rnini to‘g‘ri tanlab ular o‘rtasidagi to‘g‘ri metodikani yo‘lga qo‘yish kerak. Murakkab mashg‘ulotlardan keyin engil mashlarni bajarish tavsiya etiladi. Hozirgina mashg‘ulotlarni bajarayotgan, mushaklar keyingi mashqlarda deyarli qatnashmaydi, yoki engil mashqlarni bajarib, yugurish, sakrash, to‘siqlar bilan bo‘lgan o‘yinlardan keyin murakkab harakatlarni aniq bajarishni, muvozanatni saqlashni talab qiladigan mashqlarni bajarish tavsiya etilmaydi. Agar mashg‘ulotlarning asosiy qismi o‘yinlarga bag‘ishlangan bo‘lsa harakatli o‘yinlar kam harakat bilan ketma-ket talab qiladigan o‘yinlar bajarish lozim. Harakatli o‘yinlar darsning barcha qismlariga kiritilgan. Ularning mazmuni o‘quvchilarga berilgan topshiriqlarga bog‘liq. Darsning kirish qismiga kam harakatli va engil o‘yinlarni kiritish kerak (guruh saflan), (yiqilayotgan tayoq) va o‘rta marakkablikdagi o‘yinlarni kiritishadi: tez yugurish bilan bog‘liq. Asosiy qismida harakatli o‘yinlar ya’ni yugurishda chap berib to‘siqlarni engish, kurash bilan harakatlanuvchi va harakatlanayotgan jismga. Darsning oxirgi qismida kam va o‘rtacha harakatli o‘yinlar, ya’ni aktiv hordiqqa mo‘ljallangan o‘yinlar o‘tkaziladi. (kim keldi? guruh rostlan). 58 Vaqtdan to‘g‘ri foydalanishda harakatli o‘yinlar o‘tkazish metodikasi jismoniy tarbiya darslarida metodikani tanlash imkoniyatini beradi. Barcha o‘yin qatnashuvchilari bir xil og‘irligidagi topshiriq olishlari kerak. S h uning uchun o‘yinga barcha qatnashuvchilarga faol bir xil qatnashishlari uchun sharoit yaratish kerak. Harakatli o‘yinlar quyidagi tartibda o‘ynaladi: barcha bir xil o‘yinga qatnashchilari 2-3 guruhga bo‘linadi. Har bir guruh alohida o‘ynaydi. Guruh bo‘lib ham o‘ynaladi: boshlovchi guruhni 2 ga bo‘ladi, ularga har xil o‘yinlar beriladi. Guruh bo‘lib 3-4 sinflardan o‘ynaladi. Qizlarga «to‘pni o‘tkazuvchiga berma» (basketbol uchun), o‘g‘il bolalarga «doiradan to‘p» (futbol uchun) yoki o‘g‘il bolalarni chiniqtirish uchun boshqacha o‘yin qizlar uchun harakatni kuchaytirish uchun boshqa o‘yin qizlar uchun harakatni kuchaytirish uchun boshqa o‘in tavsiya etilad, yoki charchaganligi tufayli o‘yinni o‘zgartirish mumkin. O‘yinlar o‘quvchilarga sog‘lomlashtirish ta’sirini o‘tkazishi mumkin. Shuning uchun ularni maydonchada o‘tkazish kerak. Agar ular xona yoki sport zalda o‘tkazilsa bolalar salomatligi uchun gigienik shart-sharoit yaratish kerak. Asosiy guruh bolalari shifokor sinf uchun tavsiya etgan dasturlar bilan barcha harakatli o‘yinlarga qatnashishlari mumkin. Qo‘shimcha guruhga kiritilgan bolalar harakatini kamaytirish ularning xoxishlari bilar hisoblashmagan holda bo‘lsa ham, ularga ko‘p harakatni talab etmaydigan jamiyatlarga tegmaydigan holda sudya yordamchisi sifatiga o‘yinga jalb qilish mumkin. Shuningdek, nimjon bolalarning sog‘liqlarini mustahkamlash uchun ularni harakatini o‘yinchilarga jalb qilish mumkin. Harakatli o‘yinlar o‘qituvchi tomonidan bir o‘quv yiliga mo‘ljallanib, yil fasillari topshiriqlariga qarab rejalashtiriladi. O‘qituvchi o‘yinlarining soniga qarab ularni o‘zgartirish yoki ko‘paytirish: maktab sharoitiga ko‘ra geografik tuzilishiga, millati, tayyorgarligiga qarab, o‘yin o‘tkaziladigan xona, jihozlariga qarab o‘tkazishi mumkin. O‘yin sonlari 59 reja bo‘yicha aniqlanadi. O‘quv, ish shart-sharoitiga qarab ularni o‘zgartirish mumkin. O‘yinchilarni bir o‘quv yiliga rejalashtirib ularni choraklarni bo‘lishi kerak. 1-4 choraklarda maktablarda o‘yinlar maydonda o‘tkaziladi, shuning uchun rejaga uzoqqa otish chopish kabi o‘yinlar kiritiladi. 4 sinfdan boshlab 1 va 4 chorakda engil atletika bo‘yicha mashqlar, o‘qitish jarayonining o‘zagini tashkil qiladi. Harakatli o‘yinlar esa engil atletikaning ba’zi bir turlarini mustahkamlashga yordam beradi. Shu maqsadda uzoq masoflaga yurish, yugurish estafetalari, sakrash, uzoqqa otish o‘tkaziladi. 2-3 choraklarida mashg‘ulotlar sport zallarida, xonalarda o‘tkaziladi. Bu vaqtda muvozanatni saqlash, koordinasiyani tarbiyalash, va boshqa o‘yinlar o‘ynaladi. Chorak oxirlarida nazorat mashqlari bajariladi. 1-2 sinflar uchun bolalarni ko‘pchilik bo‘lib o‘ynash, chaqqonlik, tezlik va boshqa xislatlarini aniqlash o‘yinlari o‘ynaladi. 1 chorak boshida yil oxirida o‘ynagan o‘yinlar mustahkamlanadi. 4 chorakda shu yil davomida o‘ynalgan o‘yinlar mukammallashib borilib mustahkamlanadi. Chorak davomida darsdagi rejalashtirilgan o‘yinlarning ketma-ketligi va takrorlanishi ko‘zda tutiladi. Yil boshida har bir sinfda engil o‘yinlar o‘ynalib, yil oxiradi ular murakkablashib boriladi. Yil oxirida o‘qituvchi o‘tgan muvzuning sifatini kuzda tutib keyingi yilda rejalashtirishda shularni hisobga oladi. 60 II.BOB bo‘yicha xulosalar Yuqorida qayd etilgan jismoniy tarbiya dars turlaridan tashqari darslar tashkil etilish xarakteriga ko‘ra ham turlanadi: O‘qituvchi dastur materialini maktabning ahvoliga, ob-havo sharoitiga muvofiq ravishda rejalashtirishga alohida e’tibor beradi. O‘qituvchi darsga tayyorlanish jarayonida metodik adabiyotlar, boshqa pedagog o‘qituvchilarning tajribasi bilan tanishadi va barcha ijobiy narsalardan o‘z ishida foydalanadi. O‘qituvchi navbatdagi darsga tayyorlanishda oldingi darslarning yakunlarini hisobga olishi, qaysi materialni takrorlash, yana qanday yangi materialni o‘rganishni belgilashi kerak. Darsga tayyorlanishda reja tuziladi va darsning aniq vazifalari belgilanadi.Vazifalar aniq va tushunarli bo‘lishi lozim, masalan, “ Yon tomonga qadamlab yoyilish bilan tanishtirish”, “Orqadan elkadan oshirish usulida kichik to‘pni uloqtirish bilan tanishtirish”, “Hamma o‘z bayroqchasiga”, “Tarqaling” o‘yini bilan tanishtirish va boshqalar. Bunday ifodalar alohida mashq turlari bo‘yicha dastlabki darslarni o‘tishda ayniqsa yaxshi samara beradi. Darsning boshlanishida “Balandlikka sakrashni qadamlash” usulida boshlash” degan ifoda g‘oyat aniq bo‘ladi. Mashg‘ulot davomida vazifa quyidagicha ifodalanadi: “Yugurib kelib uzunlikka sakrashni davom ettirish”, “To‘pni nishonga uloqtirish malakalarini takomillashtirish” ifodalari ma’qul keladi. Agar bir turdagi mashqlar bir necha darsda o‘tilsa, “takrorlash” ifodasi qo‘llanishi mumkin. Lekin nima uchun va nima maqsadda takrorlanishi albattako‘rsatiladi. Har bir o‘yin xolisona hakamlikni talab qiladi. Agar o‘yinning qoidalariga qanday rioya qilinayotganini diqqat bilan kuzatib turilmasa, o‘yin o‘z pedagogik jihatini yo‘qotadi. Hakamlik vazifasini o‘yinchilardan birontasi bajarsa yana ham maqsadga muvofiq bo‘ladi. Bu o‘yinchilarda tashkilotchilik qobiliyatlarini tarbiyalaydi. O‘yinga o‘yinchilar hakamlik qilgan paytlarda pedagogning o‘zi ham chetda turmasligi lozim. Rahbar-hakam butun guruhning va ayni chog‘da har bir o‘yinchining harakatlarini kuzatib turishi lozim. Noto‘g‘ri hakamlik qilingan yoki guruhlarning birontasiga yon bosgan hakam o‘z obro‘sini yo‘qotadi, pirovardida 61 o‘yinchilar uning ko‘rsatmalariga ahamiyat bermay qo‘yadilar, intizom buziladi. Xolisona hakamlik qilinganda esa o‘quvchilarning harakat malakalari, jismoniy sifatlari, psixologik qobiliyatlari o‘sadi va takomillashadi. O‘yin bir necha marta qaytarilganidan yoki belgilangan vaqt tugaganidan so‘ng o‘yin to‘xtatiladi. O‘yinchilar charchab qolmasidan, o‘yinni to‘xtatish pedagogdan katta mahorat talab qiladi. O‘yin sonlari reja bo‘yicha aniqlanadi. O‘quv, ish shart-sharoitiga qarab ularni o‘zgartirish mumkin. O‘yinchilarni bir o‘quv yiliga rejalashtirib ularni choraklarni bo‘lishi kerak. 1-4 choraklarda maktablarda o‘yinlar maydonda o‘tkaziladi, shuning uchun rejaga uzoqqa otish chopish kabi o‘yinlar kiritiladi. 4 sinfdan boshlab 1 va 4 chorakda engil atletika bo‘yicha mashqlar, o‘qitish jarayonining o‘zagini tashkil qiladi. Harakatli o‘yinlar esa engil atletikaning ba’zi bir turlarini mustahkamlashga yordam beradi. Shu maqsadda uzoq masoflaga yurish, yugurish estafetalari, sakrash, uzoqqa otish o‘tkaziladi. 2-3 choraklarida mashg‘ulotlar sport zallarida, xonalarda o‘tkaziladi. 62 III-BOB Umumiy o‘rta ta’lim maktablari o‘quvchilarini darsdan tashqari mashg‘ulotlarda harakatli o‘yinlarni o‘tkazishni o‘rgatish uslubiyati Sog‘lom avlodni tarbiyalash, rivojlantirishga ustuvor ahamiyat berilayotganligi, jismoniy madaniyat va sportni rivojlantirishning har tomonlama mukammal qonuniy va tashkiliy asoslab yaratilganligi tufayli sport o‘quvchi-yoshlar o‘rtasida sog‘lom turmush tarzini shakllantirish, ularni jismoniy hamda ma’nan barkamol etib tayyorlashda asosiy omilga aylanib bormoqda. O‘quv ishlari – o‘quvchi jismoniy tarbiyasini tashkillashning asosiy shakli bo‘lib, maktab jismoniy tarbiya tarzida uyushtiriladi. Dars – jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarining tizimli shakli bo‘lib, bir xil yoshdagi, bir xil kontigentdagi bolalarga belgilangan vaqt ichida dastur mavzularini o‘qitish jarayoni tushuniladi . Maktab darsi jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanish mashg‘ulotlarning alohida shakli bo‘lib u umumta’lim maktablari, akademik, kasb-hunar litseylari, Oliy o‘quv yurtlari, kollej, gimnaziya va boshqa o‘quv muassasalardagi mashg‘ulotlardan o‘zining maqsadi va vazifalari bilan farqlanadi. Jismoniy tarbiya jarayoni bir yillik emas. Mazmuni va tashkillanishini turli tumanligi bilan xarakterlanadigan mashg‘ulotlar, darslar turkumi orqaligina tarbiyaning bu yo‘nalishida ma’lum natijalarga erishishni maqsad qilib qo‘yish mumkin. Har bir darsda alohida vazifalar hal qilinadi. Oldin o‘qitilgan (o‘rgatilgan)ni va keyin o‘qitiladigan mavzulari bir biri bilan harakatning ayrim yoki bo‘laklari bilan albatta bog‘lanishi va tuzilishi bilan farqlanadi hamda belgilangan tizim asosida olib boriladi. Jismoniy tarbiya darslarining xarakterli tomoni shundaki, u maxsus tayyorgarlikka ega bo‘lgan mutaxassis tomonidan, jismoniy rivojlanganligi va tayyorgarligi taxminan bir-biriga yaqin kontigent bilan bir necha yilga mo‘ljallangan dastur asosida hamda ma’lum tizimga solingan jadval asosida tashkillanadi. Darslar umumiy jismoniy tarbiya, kasb-hunar jismoniy 63 tayyorgarligi va sport ixtisosligini yo‘lga qo‘yish maqsadida o‘tkaziladigan mashg‘ulotlarning tizimli va nisbatan tejamli, samarali shaklidir. Jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanish mashg‘ulotlarning boshqa tipik formalari o‘zining davriyligi, tizimli emasligi, faqat bir marotabaliligi, individualligi bilan darslardan tubdan farqlanadi. Ko‘pincha mashg‘ulotlarning Yuqorida qayd qilingan shakllari darsni to‘ldiradi va uni xususiy va umumiy vazifalarini to‘ldirishda qo‘shimcha rol o‘ynaydi. Lekin ular aholini fizkulptura bo‘yicha ma’lum darajadagi talablarni to‘la qondirib mustaqil ahamiyat kasb etadi. Kadrlar tayyorlash Milliy dasturining maqsadi-ta’lim sohasini tubdan isloh qilish, uni o‘tmishdan qolgan mafkuraviy qarashlar va sarqitlardan to‘la xalos etish, rivojlangan demokratik davlatlar darajasida, yuksak ma’naviy va axloqiy talablarga javob beruvchi Yuqori malakali kadrlar tayyorlash Milliy tizimini yaratishdir. Jismoniy tarbiya darslari muayyan umumiy va xususiy vazifalarga ega bo‘lishi; umumiy vazifalar barcha dars yoki darslar turkumi jarayonida, xususiy vazifalar esa alohida olingan bir dars mobaynida hal qilinishi; dars usuliy tomondan va tarbiyaviy jihatdan to‘g‘ri tashkil qilinishi; oldingi o‘qitilgan materiallarni mashg‘ulotlarda izchil davom ettirish va ayni paytda ular yaxlit tugallangan, muayyan darajada bo‘lg‘usi darsning vazifasi va mazmuni bilan bog‘lanishi; o‘quvchilarning tarkibi, ularning yoshi, jinsi, jismoniy rivojlanishi va jismoniy tayyorgarligi har tomonlama jismoniy rivojlanish, sog‘likni mustahkamlash, qaddi qomatni shakllantirishdek tarbiyalash uchun yordam beruvchi mashqlar va o‘yinlarni to‘g‘ri tanlash; darsni o‘quvchilar uchun qiziqarliligi ularni harakat faoliyatga daovat ettishi; jismoniy tarbiya darsi o‘quv kuni tarkibidagi boshqa darslar bilan muvofiq, uzviy olib borilishidek talablar jismoniy tarbiya darsining asosiy talablaridir. 64 3 . 1 Umumiy o‘rta ta’lim maktablari o‘quvchilarini darsdan tashqari mashg‘ulotlarida harakatli o‘yinlarni o‘tkazishni o‘rgatish uslubiyati Jismoniy tarbiya tizimi mazmun va mohiyat jihatdan jismoniy madaniyat harakatining asosini tashkil etadi. Ya’ni jismoniy mashqlarning turlari va ko‘llanilish sohalari mazkur tizimning birinchi yo‘nalishi hisoblansa, ularni amalga oshiruvchi keng tarmoqli tashkilotlar esa ikkinchi yo‘nalishni bildiradi. Demak, jismoniy tarbiya tizimi ijtimoiy-tarbiyaviy va tashkiliy hamda boshqaruv xususiyatlarga ega bo‘lishi bilan muhim ahamiyat kasb etadi. Jismoniy tarbiya nazariyasi va uslubiyati fanida jismoniy tarbiya tizimining eng Yuqori bosqichi deb jismoniy tarbiya vositasi e’tirof etiladi. Jismoniy tarbiya vositalarining muhim turlaridan biri harakatli o‘yinlar mazmun va maqsad jihatdan o‘z maqomiga ega. Harakatli o‘yinlar jismoniy tarbiya amaliyotida quyidagi yo‘nalishlardan iborat, ya’ni: - jamoali (komandali) o‘yinlar; - ommaviy (ko‘pchilik ishtirokida) o‘yinlar; - yakka yoki juft holdagi o‘yinlar; - estafetali o‘yinlar (asosan guruh va jamoa shaklida o‘ynash). Mazkur yo‘nalishdagi o‘yinlarda qo‘llaniladigan ba’zi birlarini na’muna qilib ko‘rsatish mukin: jamoali o‘yinlarga "kartoshka ekish", "to‘pni doiraga qo‘y", "oq terakmi, ko‘k terak" kabilar misol bo‘la oladi. Ommaviy ravishdagi harakatli o‘yinlar "Bo‘ri zovurda", "Yomg‘ir", "Kalxat keldi" va h.k. Juft holda yoki bir kishi bo‘lib o‘ynaladigan harakatli o‘yinlar "Uchinchisi ortiqcha", "Bo‘sh joy", "Xo‘rozlar jangi" kabilardir. Estafetali o‘yinlar, ko‘pincha, jamoa shaklida o‘tkaziladi. Bunda to‘plar, arg‘amchi, chambarak va boshkd asbob-uskunalar, buyumlardan keng foydalaniladi. Harakatli o‘yinlarning mazmun va maqsadi quyidagi pedagogik tamoyillarga amal qilishni talab etadi: 65 1. Ijrochilarning yoshi. 2. O‘yinchilarning jinsi. 3. Jismoniy jihatdan tayyorgarlik darajasi. Ma’lumki, bu talablar o‘quvchi-yoshlarning jismoniy jiqatdan rivojlanishida anatomik, fiziologik va psixologik jihatlar e’tiborga olinadi. Ta’kidlash lozimki, jismoniy madaniyat harakati tizimi keng tarmoqlidir. Ya’ni mehnatkash ishchi va ziyolilar, o‘quvchi-yosh-lar va talabalar hamda maktab yoshigacha bolalar tarbiya muassasalari, shuningdek, aholi istiqomat joylari, sog‘lomlashtirish markazlari, istirohat-ko‘ngil ochish bog‘lari kabi jamoalar turli davlat va jamoat tashkilotlari tizimining asosini tashkil etadi. Deyarli barcha tarmoqlarda harakatli o‘yinlar u yoki bu shaklda mazmun topadi va amalda qo‘llaniladi. Bog‘cha bolalari, o‘quvchi-yoshlar va talabalar davlat dasturi asosida jismoniy tarbiya darslarida harakatli o‘yinlar olib boriladi. Jismoniy madaniyat harakatining boshqa tarmoqlarida esa turli an’anaviy bayramlar, sport musobaqalari jarayonida u yoki bu shaklda harakatli o‘yinlardan foydalaniladi. Milliy harakatli o‘yinlarning beqiyos ko‘pligi turli tarmoqlardagi ommaviy tadbirlarning mazmuniga qarab qo‘llanilishini ta’minlaydi. M: qishloq sharoitida kurashlar, ot o‘yinlari, "chillik", "oq suyak", "cho‘pon", "orqang quydi", "qirq tosh", "kuloq cho‘zma", "xo‘rozlar jangi", "piyoda ko‘pkari" "tortishmachoq" kabi harakatli o‘yinlarga alohida e’tibor beriladi. S h aharlar sharoitida esa ko‘proq to‘pli o‘yinlar, estafetalarga qiziqish kuchli bo‘ladi. Harakatli o‘yinlar sport mashg‘ulotlarida ham maqsadli ravishda ko‘p qo‘llaniladi. Ya’ni sport turlariga qarab, jismoniy sifatlarni rivojlantirishda xizmat qiluvchi harakatli o‘yinlar tanlab olinadi. Masalan: og‘ir atletika, kurash va boks kabi sport turlarida kuch, tezlik, epchillikni ta’minlovchi harakatli o‘yinlarga "Arqon tortishish", "Bilak kuchini sinash", "Arqonda osilib chiqish", "Xo‘rozlar jangi" va h.k. mos keladi. 66 Sport o‘yinlari turlari, engil atletika, gimnastika, suvda suzish kabi sport turlari mashg‘ulotlarida tezlik, chidamlilik, egiluvchanlik kabi jismoniy sifatlar asosiy mazmunlarni tashkil etadi. Shu sababdan bu sohalarda "kim chaqqon", "to‘pni savatga tushir", "qopqon", "qarmoq", "ovchilar va o‘rdaklar" kabi o‘yinlar va estafetali o‘yinlardan maqsadli foydalanadilar. Bolalar bog‘chalari, o‘quv yurtlari, aholi istiqomat joylari, istirohat bog‘lari, sog‘lomlashtirish markazlarida harakatli o‘yinlarni tashkil qilishning asosiy maqsad va vazifalari shundaki, aholining salomatligini yaxshilash, ularning jismoniy kamolo-tini o‘stirish, soglom turmush tarzida zavqli damlarni ko‘payti-rishga qaratiladi. Ular haqida keyingi boblarda alohida to‘xtalinadi. ''Jismoniy sifatlar (tezlik, kuchlilik, chidamlilik, egiluvchanlik va h.k.) tushunchasi jismoniy tarbiya mutaxassislari, shu sohadagi talabalar hamda ko‘pchilik sport ixlosmandlariga ma’lum. S h u tufayli ularga batafsil to‘xtalishga hojat bo‘lmasa kerak. Jismoniy sifatlarni tarbiyalashda xizmat qiluvchi muhim o‘yinlarning ahamiyati haqida dalillar keltirish maqsadga muvofiqdir. Tezlikni tarbiyalashag xos harakatli o‘yinlar To‘pli estafeta o‘yinlari, to‘siqliklardan tez sakrab yoki yugurib o‘tish o‘yinlari ("Quvnoq startlar" televizion o‘yinlariga e’tibor bering), "quvlashmachoq", "bekinmachoq", "kim tez", "to‘p kapitanga" kabi harakatli o‘yinlarda tez yugurish talab etilib, burilish, to‘xtab yana yugurish kabi harakatlar ko‘p takrorlanadi. Natijada, shug‘ullanuvchilar ko‘rish, eshitish sezgi a’zolari hamda butun gavda a’zolaridagi suyak, mushak tizimlarining harakatchanligini ishga soladi. S h u orqali jism tezlik bilan harakat kilishga qodir bo‘ladi. Shu tufayli o‘yinlarni tanlash, tashkil qilish jarayonlarida shug‘ullanuvchilarning yoshi, salomatligiga qarab o‘yin joylariga ham e’tibor berish kerak. 1 Boshlangich sinf o‘quvchilarining jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarida h arakatli o’ yinlarini tashkil kilish yo‘llari. Boshlangich sinf bolalari uchun 1 67 harakatli o‘yinlarning deyarlik barcha to‘plamlarida turli-tumam o‘yinlar mazmun topgan. Ulardan ba’zi birlarinigina namuna sifatida keltiriladi. I-II- sinflar uchun Tegib ketma — mazmuni: boyaalar teng ikki guruhga bo‘linib, qatorda (oldinma-ketin tizilish) turishadi. Oldingi bolaning oyok uchlari yaqinida ikkita chiziq (start chizigi) chiziladi va ularning qarshisida 10-15 qadam narida kichik bayroqchalar (biron buyum) tikib qo‘yiladi, har bir bayroq yonida bittadan bola turib, u yon-bu yonga sekin yurib harakat qiladi. O‘qituvchining buyrug‘i bilan qatordagilar navbatma-navbat yugurib, bayroqchaii aylanib qaytishi va navbatdagi bolani kaftiga urishi lozim, Bayroqchadan aylanayotganda u erdagi bolaga tegib (turtib) ketmasligi uchun burilish yoki uni ham aylanib o‘tishi lozim. Agar unga biron joyi tegib ketsa yuguruvchiga bitta jarima ochko beriladi. Jamoada (komanda) uchta jarima bo‘lib, uyinni avval tugatsada, u yutqazgan hisoblanadi. O‘yin shartlari: o‘qituvchining ruxsatisiz yoki yugurib kelgan bolaning qo‘li tegmasa ham avval yugurib ketmaslik, surinib yiqilganda ham tezda turib o‘yinni davom ettirish, bayrok oldidagi bolani ataylab itarmaslik lozim. O‘yinda qoidaga to‘la rioya qilgan va tez yurgan bolani hamda yutgan jamoani rag‘batlantirish lozim. Bu o‘yin chaqqonlik, epchillik, hushyorlik kabi sifatlarni tarbiyalashda xizmat qiladi. To‘pni savatga tashla estafetasi - mazmuni bolalar jamoalarga (xar birida 5-6 ta) bo‘linadi. Belgilangan chiziqda bolalar basketbol (rezina to‘p) to‘gshni ushlab turishadi. Ularning qarshisida 5-6 m. narida savatcha (chambarak doira chizig‘i) bo‘ladi. O‘ q ituvchining ruxsati (signal) bo‘yicha to‘plarni otib savatga tushirish lozim. Bunda oyoqlar elka kengligida yozilishi va to‘pni ikki qo‘llab ushlab otiladi. To‘pni otganlar qator orqasiga o‘tadi. Savatga kim ko‘p to‘pni tushirsa o‘sha jamoa yutgan hisob-lanadi. 68 O‘yin qoidalari: ruxsatsiz avval yugurish, chiziqdan chiqib bir-birini itarish mumkin emas. To‘plarning uzoq q a dumalab ketmasligi uchun har bir savat yonida boshqa bolalar turadi va to‘plarni jamoalarga kaytaradi. O‘yinga yakun: to‘pni to‘g‘ri ushlab, savatga aniq tushirganlar va mo‘ljalni yaxshi olganlar, yutgan jamoalar rag‘batlantiriladi. 2 Kim bir oyoqda tez yuguradi — mazmuni: bolalar ikki jamoaga bo‘linib, start chizig‘idan orqada qatorda turishadi. Oldinda 5-6 m narida to‘ldirilgan (biron buyum) to‘p turadi. O‘qituvchining signalidan keyin qator boshidagilar bir oyoqlab-hakkalab yuguradi va to‘pni navbatdagi sherigiga olib kelib beradi. U esa to‘pni o‘z joyiga qo‘yib qaytadi va yana navbatdagining kaftiga qo‘l bilan uradi. S h u tariqa o‘yin davom etadi. O‘yinni 2-3 marta takrorlash mumkin. O‘yin qoidasi: ruxsatsiz yugurish va chiziqdan chiqish man etiladi. Yugurayotganda yiqilsa yoki ikki oyoqlab hakkalasa jarima ochko beriladi. To‘gt dumalab ketib, joyidan ko‘zg‘almasligi uchun uni extiyot-sekin ko‘yish lozim. Uyinni jarimasiz (kam jarima) va oldin tugatgan jamoa g‘olib hisoblanadi. Harakatlarni aniq bajarganlar va g‘oliblar rag‘batlantiriladi. O‘yin chaqqonlik, epchillik, tezlik, hushyorlik kabi fazi-latlarni tarbiyalashga qaratilganligi bilan alohida o‘rin tutadi. 3 III-IV siniflar uchun “Zavurdagi bo‘ri” - mazmuni: zal (maydon) o‘rtasida oraligi 5-6 m ikkita chiziq chiziladi. Ularning birida (qo‘ra) "echkilar" saf tortib turishadi. Ikkinchisnda (zovur, shar) 2-3 ta "bo‘ri" turadi. O‘qituvchining ruxsati bilan "echkilar" zovur orqasidagi o‘tloqqa o‘tlashga yoyiladi. Zovurga etgan yoki unga yaqinlashganda "bo‘rilar" hamla qiladi. Echkilar o‘z qo‘rasiga (joyi) kaytib kiradi. Bo‘riga tutilganlar zovurda qoladn. O‘yin 2-3 marta takrorlanadi va bo‘rilar almashtirilib turiladi. Bo‘riga tutilmaganlar yutgan hisoblanadi. 2 Usmonxo‘jayev G.S. “1001 o‘yin” T.Meditsina 1999 y. 3 Usmonxo‘jayev G.S. “1001 o‘yin” T.Meditsina 1999 y. 69 O‘yin qoidalari: hamma birdek o‘tloqqa yoyilishi shart. Echkilar belgilangan joydan boshqa erga kochmasligi lozim. Bir-birini bo‘riga ataylab itarmaslik lozim. O‘yin yakuni: echkilarni ko‘p tutgan bo‘rilar va tutilmagan echkilar rag‘batlantiriladi. O‘yinda bo‘ri kabi hamla (hujum) qilish, echki kabi sakrab, shoxlab qochish harakatlarini yaxshi ijro etganlar alohida ko‘rsatiladi. O‘yin hushyorlik, chaqqonlik kabi sifat va fazilatlarni tarbiyalaydi. 4 uzatib turadilar. Kaftlar Yuqoriga qaragan holda bo‘lishi lozim. (3-rasm). 3.2. Umumiy o‘rta ta’lim maktablari o‘quvchilarini darsdan tashqari mashg‘ulotlarini tashkil etish usullari bo‘yicha tatqiqotlardan olingan xulosalar Umumiy o`rta ta`lim maktabida darsdan tashqari otkaziladigan mashg`ulotlar ni tashkil etish bugungi kunda deyarli kam tashkil qilinishini ko`rish mumkin aslid umumta`lim maktablarida darsdan keying mashg`ulotlarni tashkil etishdanmaqsad shuki sinf o`quvchilaridan iqtidorli o`quvchilarni saralab olish va ular ustida indevidula ishlashdan iboratdir bu bilab fan o`qituvchisiningvasinf o`qi=uvchisini sport malakasi shakillanib boradi bugungi kunda sport maktablarida seliksiyani tashkil qilishga bo`lga ehtiyoj tobora kuchayib bormoqda sport turlari bo`yicha yuqori natijaga ega bo`lgan maktab o`quvchilarini zahira tayyorlovchi BO`SM ga yo`naltirish biz jismoniy tarbiya mutaxassislarining zimmasidadir Agar biz mutaxassislar darsdan keying mashg`ulotlarni to`g`ri tshkil qilib maktab o`quvchilaridan iqtidorli o`qvchilarni saralab olib darsdan keying mashg`ulotlarni tashkil qilsak yuqori maliakali sportchilarga zahira tayyirlshda o`maklashishimiz mumkin bo`ladi 2000-yilda tdbiq qilingan Alpomish va Barchinoy maxsus test miorlaridan foydalangan holda dars mashg`ulotlarida Alpomish va Barchinoy maxsus test talabini bajargan o`quvchilarni saralab olsak va darsdan keying sport turlari bo`yicha mashg`ulotlarni tashkil qilsak sportni yanada rivojlantirishga o`z ko`magimizni 4 Usmonxo‘jayev G.S. “1001 o‘yin” T.Meditsina 1999 y. 70 qo`shgan bo`lamiz Umumta`lim maktablarida bugungi kunda darsdan keying mashg`ulotlarni tashkil qilish ayrim xollarda amalga oshirilmoqda ayrim xollarda buni teskarisi bo`lmoqda. Biz bu masalaga oydinlik kiritish maqsadida Samarqand shahar Qorosuv maskanida joylashgan 80-81-maktablarini tadqiqit obikti sifatida tanlab oldik birgina 81-maktab misolida oladigan bo`lsak bu maktabda jismoniy tarbiya bo`yicha 7 nafar mutaxassis o`qituvchi faoliyat olib borishini guvohi bo`ldik darsdan keying mashg`ulot jarayoni esa quydagi sport turlari bo`yicha amalga oshirilib kelayotganligini kuzatdik. Biz magistrlik dissertatsiya mavzuimizni aynan umumiy o`rta ta`lim maktablarida darsdan keyingai mashg`ulotlarni tashl]kil etish uslubiyatiga oydinlik kiritish maqsadida ushbu ikkita maktab (80-81) ushbu ikkita maktabda tadqiqot ishlarini amalga oshirdik biz birinchi navbatda maktabda faoliyat yuritayotgan jismoniy tarbiya mutaxassislrining ish foliyati bilan qiziqdik va quyidagi savolnoma bilan murojaat qilib ularning fikr va mulohazalarni o`zgandik So’rovnoma natijalari T/R Jami so’raluvchilar soni 11 100 % 1 Ilmiy darajalilar - - 2 Oliy malumotlilar 11 100% 3 O’ra maxsus (o’qituvchilar) - - Berilgan savollarga murabbiy o’qituvchilarning javoblari natijalari foiz hisobida Siz darsdan keyingi sport turlari bo’yicha mashg’ulotlarini tashkil etishga qanday qaraysiz, sizningcha bu kerakmi ? T/R Javoblar Tanlangan javoblar (%) 1 Ha 9(82) 2 Yo’q 1(9) 3 Ba’zida 1(9) 71 Darsdan keyingi sport to’garaklariga hamma o’quvchilarni jalb qilish mumkinmi ? T/R Javoblar Tanlangan javoblar (%) 3 Faqat iqtidorli o’quvchilarni 2 ( 18 ) 4 Alpomish va barchinoy talabani bajargan o’quvchilarni 1 ( 9 ) 5 Qiziquvchi o’quvchilarni 1 ( 9 ) 6 Barchasi tog’ri 7(64) Mutaxassislar fikrini yanada keng o ’ rganish maqsadida ochiq so ’ rovnoma o ’ tkazildi . Siz darsdan keyingi sport turlari bo’yicha mashg’ulotlarini tashkil etishga qanday qaraysiz ? s avoliga ishtirokchilar turli darajadagi javoblarni berishgan . Mazkur savolga o ’ qituvchilardan biri darsdan keying mashg ’ ulotlarni tashkil qilishda faqat tanlov asosida tanlanlab olingan o ’ quvchilarni jalb qilish kerakligini va shu tariqa mashg ’ ulotni tashkil qilish mumkinlgini aytib o ’ tdi , yana bir murabbiy o ’ qituvchi bu faqat vaqtni olishini aytdi sababi bolaning o ’ zi darsdan keying mashg ’ ulotga o ’ qituvchini izlab kelmas ekan mashg ’ ulotni tashkil qilish o ’ rinsiz ekanligini aytib o ’ tdi , yana bir o ’ qituvchi esa har bir o ’ qituvchi darsdan keying mashg ’ ulotni tashkil qilishi kerakligini sababi shu bilan ham o ’ quvchini bo ’ sh vaqti mazmunli o ’ tadi qolaversa o ’ qituvchining kasbiy mahorati ham toblanib borishini aytib o ’ tdi . Nostandart maydon va jihozda mashg ’ ulot o ’ tkazish hozirgi zamon talabi ekanligini aytdi , yana bir murabbiy esa bu savolga sportchilarni tayyorlashda birinchi navbatta sharoitdan kelib chiqish va shu sharoitga mos ravishda mashg ’ ulot rejalarini ishlab chiqish kerakligini aytdi , savolga murabbiylardan biri esa mashg ’ ulot vaqtida sportchini ish qoblyatiga qarab usullarni tanlash kerakligini bu holat sportchida zerikish alomatlarini yuzaga chiqarmasligini va sportchida hohsh va qiziqishni 72 uyg ’ otishini aytib o ’ tdi , murabbiylardan biri , darsdan keying mashg ’ ulot jarayonida ko ’ proq sportchining fikrlashiga ta ’ sir etuvchi usullarni qo ’ llash lozimligini va bu bilan sportchi har bir mashqni bajarishda ongli ravishda yondoshib , mashqlar texnikasini to ’ g ’ ri bajarishga harakat qilishini ta ’ kidlab o ’ tdi , yana bir murabbiy mashg ’ ulotlarni tashkil qilishda nostandart jihozlardan foydalanish kerakligini takidlab o ’ tdi , yana bir murabbiy esa mazkur savolga javob tariqasida mashg ’ ulotlarni tayyorlov , asosiy , yakuniy , qismlarida ham mashg ’ ulot turiga mos ravishda milliy harakatli o ’ yinlardan foydalanish sportchilarda qiziqish yuqori darajada oshishini ta ’ kidlab o ’ tdi , ayrim murabbiylar esa mashg ’ ulot jarayonlarini tashkil qilishda aylanma metodlardan foydalanish kerakligini va bu bilan sportchilarni qay darajada jismoniy imkoniyati past va yuqoriligini aniqlash kerakligi to ’ g ’ risidagi fikrni bildirgan , mazkur savol yuzasidan tashkil qilingan so ’ rovnomaga murabbiylar o ’ zlarining mustaqil fikrlarini bildirishga harakat qilishdi . Murabbiylardan yana biri savolga sportchilarni tayyorlashdan oldin ularga nazariy ma ’ lumot va bilim berish kerakligini aytdi va bu bilan sportchlar 1- navbatda mashg ’ ulot yuklamalarini nazariy jihatdan o ’ rgansalar har bir yuklamaga ongli munosabatda bo ’ lishini aytib o ’ tdi , mazkur savol yuzasidan yana bir murabbiy jihozlar bilan ko ’ proq ishlash kerakligini aytib o ’ tdi , yana bir murabbiy savolimizga ilmiy yondashuvni taklif qildi , uning fikricha mashg ’ ulot meyorlarini bilishda va sportchilarga berishdan oldin shu yuklamalarni ilmiy jihatdan o ’ rganib keyin sportchiga berish kerakligi hususida o ’ z fikrini aytdi , mazkur savol yuzasidan murabbiylardan biri mashg ’ ulotlarga noananaviy usullarni kiritish uchun ko ’ proq horijiy mutaxassislar bilan hamfikrda bo ’ lish va tajriba almashish taklifini kiritib o ’ tdi , murabbiylardan yana biri mashg ’ ulot davomida beriladigan mashg ’ ulot yuklamalarini sportchi imkoniyatiga qarab qo ’ llash kerkaligini aytib o ’ tdi , yana bir murabbiy sportchini imkoniyatiga qarab yuklama meyorini oshirib borish kerakligini aytib o ’ tdi , mazkur savolga murabbiylardan biri sportchini mashg ’ ulotga qiqizishini ta ’ minlash sportchida mashg ’ ulotni bajarishga bo ’ lgan hohsh yuqori darajada bo ’ lishini aytib o ’ tdi , 73 murabbiylarimizdan yana biri sportchilarni qiziqishi va hohshi to ’ g ’ risidagi fikrini bildirib o ’ tdi , murabbiylardan ikki nafari bu savolga bir hil javobni berishdi , ularning fikricha mashg ’ ulot davomida o ’ yin usulidan foydalanish sportchilarda zerikishni yo ’ qotishini aytib o ’ tdilar , murabbiylardan biri mashg ’ ulotni har bir elementini qismlarga bo ’ lib sportchilarni jihozlarda ishlatish kerakligi fikrini bildirdi , mazkur savol yuzasidan murabbiylardan biri sport mashqini bajartishda vaqt mazmunli o ’ tishi uchun sport mashg ’ ulotiga yangi usullarni kiritish lozimligini aytdi , murabbiylardan biri savolga sportchilarni tayyorlashda ko ’ proq individual tayyorgarlikka alohida e ’ tibor qaratish lozimligi fikrini aytdi , murabbiylardan biri sportchilarni tanlash jarayonlari mashg ’ ulotdan oldin eng asosiy hisoblanish fikrini maqulladi , savolga murabbiylardan biri sportchini tayyorlashda uning ishtimoiy holati bilan qiziqish sportchilarni faqat mashg ’ ulot bilan emas uning o ’ qishi kundalik hayotida sodir bo ’ layotgan ishlarni o ’ rtoqlashishga o ’ rgatish sportchi professional qilib tarbiyalashda asosiy mezon bo ’ lib hisoblanishini aytdi , mazkur savol yuzasidan murabbiylarimizdan yana biri sport mashg ’ ulotlarini tashkil qilishda individual tayyorgarlik texnikasiga yangicha yondoshish kerakligi fikrini aytdi , bunda bizga chet - el tajribalaridan foydalanish kerakligini aytib o ’ tdi . Yuqoridagi aytilgan fikrlar darsdan keying sport mashg ’ ulotlarini tashkil qilish va maktab o ’ quvchilarni qayta tayyorlash borasida yangicha usullardan foydalanish yoki murabbiy o ’ qituvchilarning javoblaridagi aytilgan fikrlarni inobatga olgan holda darsdan tashqari mashg ’ ulot jarayonida asosiy e ’ tiborni nimalarga qaratish lozimligi xususida murabbiylarning fikr va mulohazalari o ’ rganildi . Bu fikrlarning qanchalik to ’ g ’ ri ekanligi biz o ’ tkazgan so ’ rovnoma natijalariga ko ’ ra aniqlandi . Darsdan keyingi sport to ’ garaklariga hamma o ’ quvchilarni jalb qilish mumkinmi ? , savoliga ishtirokchilar tomonidan o ’ ziga xos javoblar berilgan . Berilgan javoblar mazkur masala bo’yicha yaxlit va umumlashgan tasavvur hosil qilish imkonini beradi. 74 Mazkur savolga murabbiylardan biri mashg’ulotni samarali tashkil qilishda texnik-taktik tayyorgarligini inobatga olishga alohida ahamiyat qaratish lozimligini aytib o’tdi, murabbiylardan yana biri mashg’ulotni samarali bo’lishida sportchi imkoniyatini inobatga olish lozimligini aytib o’tdi, ayrim murabbiylar esa sportchilarni tayyorlashda reja puxta ishlangan bo’lishi kerak, anashundagina mashg’ulot samarali tashkil qilinadi deya javob berishdi, muarbbiylardan biri mashg’ulotda aniq maqsad hissini sportchilarda tarbiyalash kerakligi fikrini olg’a surdi, yana bir nurabbiy mashg’ulot rejasini puxta tayyorlash kerak deya javob berdi, murabbiylardan biri mazkur savolga mashg’ulot jarayonida sport jihozlari yetarli bo’lishi lozim deya javob berdi, murabbiylarimizdan biri savolga birinchi navbatta mashg’ulot samarali bo’lishi uchun mashg’ulot yuklamalarini bajarishda sportchilarda qiziqish bo’lmog’i kerak, bu esa o’z navbatida murabbiyning qoblyatiga bog’liq deya javob berdi, murabbiylardan yana biri mashg’ulot jarayonida vaqt va mazmun jihatdan mosligi va mashg’ulotlarning sistematik tarzda ketma-ketligi rejalashtirilishi hamda o’rgatishda detallarga bo’lib o’rgatish mashg’ulotni samarali tashkil qilishiga katta yordam berishini aytib o’tdi, mazkur savol yuzasidan murabbiylardan biri sportchilarni mashg’ulot davomida kompleks (har tomonlama) tayyorlash kerakligi fikrini bildirdi, murabbiylardan biri esa bu savolga individual tayyorgarlikka alohida e’tibor berish mashg’ulotni samarli tashkil bo’lishida katta yordam berishini aytib o’tdi, mazkur savol yuzasidan murabbiylardan biri jihozlardan foydalanishni to’g’ri tashkil qilish kerakligini aytib o’tdi, murabbiylarimizdan biri savolga sportchilarni imkoniyatiga mos ravishda mashg’ulot tashkil qilinsa samara berishini aytib o’tdi, murabbiylardan biri mazkur savol yuzasidan mashg’ulot samarali o’tishida jihozlardan to’g’ri foydalanishni o’rgatish mashg’ulotning bosh o’zagi ekanligini aytib o’tdi, yana bir murabbiy mashg’ulot samarali o’tishida jihozlarning yetarli bo’lishi eng asosiy hisoblanadi deya javob berishdi, murabbiylardan yana biri mashg’ulotni samarali tashkil qilishda sportchilarni qiziqtiraolish mashg’ulot samaradorligini bir muncha oshirishini aytib o’tdi, murabbiylardan biri savolga mashg’ulot 75 jarayonida har bir sportchining individual hususiyatlariga e’tibor berish kerakligini aytib o’tdilar, murabbiylardan yana biri mashg’ulot samarali bo’lishi uchun jihoz yetarli darajada bo’lishi kerakligini aytib o’tdi. Murabbiylarda tomonidan bildirilgan fikrlarni bi-biriga qanchalik o’xshashligi yuqoridagi javoblardan ma’lum, biz murabbiylarning fikrlarini yanada chuqurroq o’rganish uchun aniq javoblar olishga harakat qildik. Mazkur savol yuzasidan murabbiylardan biri mashg’ulot rejasi qanchalik puxta ishlansa shuncha samarali bo’lishini aytib o’tdi, murabbiylardan yana biri mashg’ulotni samarali o’tishida jihozlarni yetarli bo’lishi kerakligi to’g’risidagi javobni berdi, murabbiylardan biri mashg’ulot yuklamalarini bajartirishda texnikaga alohida e’tibor berish kerakli hususidagi javobni berdi, murabbiylardan yana biri mazkur savol yuzasidan jihozlarning yetarli bo’lishi kerakligi to’g’risidagi fikrni bildirdi, ayrim murabbiylar individual tayyorgarlikka alohida e’tibor berish kerakligi tog’risidagi javobni berishdi, murabbiylardan biri bu savolga sportchilarni ruhiy holatiga alohida e’tibor berish mashg’ulot samaradorligini ta’minlashini aytib o’tdi, mazkur savolga murabbiylardan biri mashg’ulot samarali tashkil qilishda asosiy e’tiborni harakatli o’yinlarga qaratish kerakligi to’g’risida aytib o’tdi, murabbiylardan biri yuqoridagi savolga sportchilarni mashg’ulot vaqtida ko’proq mustaqil shakldagi mashg’ulotlar ya’ni, sportchilarni hohishiga qarab yuklamalarni berishni tavsiya etdi, ayrim murabbiylardan biri bu savolga sportchilarni mashg’ulot vaqtida jismoniy tayyorgarligiga e’tibor qaratish mashg’ulotni samarasiga alohida ta’sir qilishini aytib o’tdilar, murabbiylardan biri bu savolga mashg’ulot jarayonida yuklamalarni ortib borishini yo’lga qo’yish kerakligini aytdilar, yana bir murabbiylarimizdan biri mashg’ulotni samarali tashkil qilishda jihozlarni yetarli bo’lishiga etibor qaratish lozimligini takidlab o’tdilar, murabbiylardan biri mazkur savolga mashg’ulot jarayonida signalli mashq sistemasidan foydalanish mashg’ulotlarni samarali o’tishini ta’minlaydi deya javob berdi, yana bir murabbiylarimizdan biri bu savolga mashg’ulot jarayonlarida har bir mashqlarni texnikasini detallarga bo’lib o’rgatish mashg’ulot samarasini kafolatlashini aytib o’tdi, bu savolga yana bir 76 murabbiyimiz mashg’ulotda taxnikani detallarga bo’lib o’rgatish orqali sportchilarda texnika bo’yicha ham nazariy tushuncha va amaliy texnikaga ham ega bo’lishini takidlab o’tdi, mazkur savolga murabbiylardan biri mashg’ulot jarayonini tashkil qilishda sport turining maxsus mashqlari alohida e’tibor qaratish mashg’ulot samarasini kafolatlashini aytib o’tdilar, murabbiylardan yana ikki nafari bir hil javoblarni berishdi, mashg’ulot samarali o’tishi uchun jihozlar yetarli bo’lishini takidlab o’tdilar, mazkur savolga murabbiylardan biri umumiy jismoniy tayyorgarlikni to’g’ri tashkil qilish mashg’ulot samarasini kafotlashini takidlab o’tdilar. Murabbiy o’qituvchilardan olingan so’rovnoma natijalariga ko’ra bu savolga ham murabbiy o’qituvchilar o’zlarining fikr va takliflarini birma-bir aytib o’tishgan. Darsdan keyingi sport turlari bo’yicha mashg’ulotlarni tashkil qilish borasida o’quvchilarni qaysi jihatlariga alohida e’tibor berish biz o’tkazgan so’rovnoma natijalariga ko’ra aniqlandi. Darsdan keying mashg’ulotlarni samarali tashkil qilishda asosiy e’tiborni yuqorida aytilgan fikrlarga tayangan holda tashkil qilish samarali ekanligi e’tirof etilgan. Darsdan keying mashg’ulotlarni tashkil qilish va o’quvchilarni tayyorlashda mashg’ulot jarayoni darsdan keyin 1-o’rinda turishi bizga ma’lum ammo mashg’ulotni qay darajada tashkil qilish bu murabbiyning mahoratiga bog’liq ekanligi va buning uchun murabbiylar nimalarga ahamiyat qaratishi so’rovnoma natijalariga ko’ra aniqlandi. Mutaxassislarning fikriga ko’ra darsdan keyingi mashg’ulot jarayonlarini tashkil qilishda maktab o’quvchilaridan sportga qiziqadigan va alpomish va barchinoy test talablarini yaxshi bajargan o’quvchilarni jalb qilish orqali yuqori malakali sportchilarga zaxira tayyorlash jarayonini amalga oshirishishini takidlab o’tdilar. Bu orqali BO’SM murabbiy o’qituvchilarini seleksiya o’tkazilishiga ehtiyoj sezilmasligi aytib o’tildi.Tanlab olingan tadqiqot obekti sifatida 80-81- maktablarning 11 nafar o`qituvchilaridan 4 nafari xozirda sport turlari bo’yicha darsdan tashqari mashg’ulot jarayonlarini amalga oshirib kelmoqda shundan 81- 77 maktab o`qituvchisi Ahmedova Diyora yengil atletika sport turi bo’yicha 18 nafar maktab o’quvchilariga mashg’ulot jarayonini haftasiga 3 kun tashkil qilib kelmoqda, shu maktabdan yana bir o’qituvchi Shurayev Elmurod voleybol sport turi bo’yicha darsdan keyin 20 nafar maktab o’quvchilariga haftasiga 4 kun mashg’ulot jarayonlarini tashkil qilib kelmoqda biz mashg’ulot jarayonlarini tashkil qilish samaradorligini aniqlash maqsadida shug’ullanuvchi maktab o’quvchilarininh jismoniy imkoniyati bilan qiziqdik. Biz maktab o’quvchilarini darsdan tashqari mashg’ulotlarni tashkil qilish jarayonida maktab o’quvchilarining jismoniy imkoniyatini aniqlash maqsadida 2000 yilda hayotga tadbiq qilingan “Alpomish va Barchinoy ”maxsus testlaridan yoshga nisbattan sinov topshirish testlarini ishlab chiqib maktab o’quvchilarining darsdan keyingi mashg’ulotga qatnashadigan o’quvchilar hamda umuman mashg’ulotga qatnashmaydigan o’quvchilar o’rtasida meyor talablarini olib ko’rdik. Tadqiqot natijalariga ko’ra quyidagilar aniqlandi. 81-maktabda sportning yengil atletika turi bilan shug’ullanuvchi 18 nafar o’quvchining jismoniy imkoniyatini aniqlash bo’yicha o’tkazilgan tadqiqot natijalari 78 O’quchchining F.I.SH 30 metrga yugurish (soniya xisobida) 60 metrga yugurish (soniya xisobida) Turgan joyda uzunlikka sakrash (metr xisobida) 150 gramli tennis to’pini uloqtirish (metr xisobida)Um um iy natija 3 urinishdan eng yaxshi natija olinadi 3 urinishdan eng yaxshi natija olinadi Natij a baho Natija baho 1 2 3 baho 1 2 3 baho 1 Ahrorova Bahora 5,33 5 10.68 5 1,79 1,75 1,80 5 40 35 40 5 5 2 Bahriddinov Arslonbek 4,38 4 9,87 4 1,76 1,78 1,70 4 45 48 46 5 4,25 3 Baxtiyorova Farzona 5,48 4 10,91 5 1,71 1,73 1,68 5 30 35 32 5 4,75 4 Esonov Alisher 4,10 5 8,66 5 1,85 1,83 1,86 5 50 45 48 5 5 5 Fozilov Kamoliddin 4,50 4 9,45 4 1,73 1,77 1,76 4 40 45 44 5 4,25 6 G` a furov Jamshid 4,25 5 8,76 5 1,83 1,80 1,80 5 42 46 45 5 5 7 Ibragimova Anora 5,80 3 11,72 3 160 167 163 4 28 25 31 4 3,5 8 Ibragimova Charos 5.43 4 11,03 4 1,58 1,60 1,60 3 30 31 34 4 3,75 9 Ikromov Sanjarbek 4,50 4 9,25 4 1,65 1,69 1,60 4 40 44 39 4 4 10 Islomov Fayozjon 4,06 5 8,39 5 1,74 1,77 1,81 5 42 45 40 5 5 11 Jumaqulova Adiba 5,39 4 11.04 4 1,70 1,65 1,76 5 32 30 34 4 4,25 12 Maxmudova Zarnigor 5.09 5 11,28 5 176 168 177 5 33 30 30 4 4,75 13 Mirzayeva Guljaxon 5,88 3 12,00 3 1,55 1,61 1,60 3 27 29 30 4 3,25 14 Nurmuxammedov Bexruzbek 4,44 4 9,93 4 1,80 1,85 1,72 5 31 37 34 4 4,25 15 Saidov Dilshod 4,67 4 9,53 4 1,75 1,70 1,70 4 40 45 46 5 4,25 16 Tursunova Mohisiymo 5,47 4 11,41 4 1,60 1,65 1,68 4 25 23 20 3 3,75 17 Xurramov Ziyodulla 4,08 5 8,64 5 1,88 1,90 1,85 5 44 47 45 5 5 18 Shodiqulov Asliddin 4,42 4 9,38 4 1,78 1,70 1,75 4 33 35 38 4 4 O’rtacha 4,22 4,27 4,38 4,45 4,33 81-maktabning 7-8-sinif o’quvchilaridan mashg’ulot jarayonlariga muntazam qatnashmaydigan o’quvchilarning jismoniy imkoniyatini aniqlash bo’yicha o’tkazilgan tadqiqot natijalari 79 O’quchchining F.I.SH 30 metrga yugurish (soniya xisobida) 60 metrga yugurish (soniya xisobida) Turgan joyda uzunlikka sakrash (metr xisobida) 150 gramli tennis to’pini uloqtirish (metr xisobida)Um um iy natija 3 urinishdan eng yaxshi natija olinadi 3 urinishdan eng yaxshi natija olinadi Natij a baho Natija baho 1 2 3 baho 1 2 3 baho 1 Alikulov Asilbek 4,58 4 9.88 4 1,73 1,78 1,71 4 43 45 41 5 4,25 2 Axmadova Moxigul 5,81 3 11,65 3 1,38 1,40 - - 22 25 27 3 2,25 3 Badalova Gulsara 6,00 3 11,91 3 1,63 1,60 1,67 4 30 34 33 4 3,5 4 Bakirov Elshod 4.63 4 9,77 4 1,65 1,70 1,63 4 37 40 38 4 4 5 Berdirasulov Azizbek 4,72 4 9,89 4 1,73 1,70 1,67 4 40 42 39 4 4 6 Faxriddinov Faruz 5,08 3 10,71 3 1,65 1,68 1,64 3 35 38 40 4 3,25 7 Hamdamova Sevinch 5,90 3 11,97 3 161 166 160 4 21 25 27 3 3,25 8 Hamrayev Shuxratbek 4.23 5 8,68 5 1,76 1,79 1,75 4 42 46 46 5 4,75 9 Ibodullayev Ulug'bek 4,61 4 9,75 4 1,78 1,82 1,76 5 40 42 44 4 4,25 10 Maxmadaliyev Murodjon 5,06 3 10,92 3 1,71 1,75 1,76 4 41 39 43 4 3,5 11 Murodov Sunnat 4,79 4 10,08 3 1,64 1,67 1,61 3 30 37 35 4 3,5 12 Narzullayeva Fayziniso 5.46 5 10,73 5 1,70 1,68 1,71 5 25 30 28 4 4.75 13 Narzullayeva Laylo 5,81 3 11,60 3 1,65 1,60 1,62 4 28 31 33 4 3,5 14 Normuratova Mashxura 5,90 3 11,91 3 1,57 1,61 1,50 3 20 23 26 3 3 15 Nuriddinov Ozodbek 4,87 4 9.97 5 1,78 1,75 1,77 4 40 43 41 4 4,25 16 Rahmatova Dilshoda 5,50 4 11,81 3 1,63 1,67 1,61 4 28 31 30 4 3,25 17 Saidmorodov Fayoz 4,64 4 9,68 4 1,77 1,80 1,75 5 34 33 36 4 4,25 18 Shirinqulova Shoxsanam 5,52 4 11,09 4 1,66 1,68 1,63 4 30 28 31 4 4 O’rtacha 3,72 3,55 3,77 3.94 3 ,74 Olingan tadqiqot natijalari shuni ko`rsatdiki darsdan tashqari sport to’garaklariga muntazam qatnashgan o`quvchilar qatnashmagan o’quvchilarga nisbatan ancha jismoniy jihatdan rivojlanganligi ko`zga tashlandi. Haftasiga o`tiladigan 2 soat jismoniy tarbiya darsi bilan o`quvchilarni harakat faoliyatini yaxshi rivojlantirib bo`lmaydi. Olingan tadqiqot huddi musoboqa tarzida tashkil 80 qilindi, o’quvchilar bunda darsdan keying mashg’ulot jarayonlariga qatnashadigan o’quvchilardan jismoniy imkoniyati past ekanligini o’tkazilgan tadqiqot jarayonida ko’rib turdi ular his qildiki mashg’ulot jarayonlariga boradigan o’rtoqlaridan ancha ort ekanligini tushunib yetdilar. Oradan 2 hafta o’tgach mashg’ulot jarayonlarini kuzatishga brogan vaqtimda Axmedova Diyorada shug’ullanuvchilar soni 11 taga ko’payganligi, Shurayev Elmurotda o’quvchilarning soni 13 taga ko’payganligini ko’rdim. Bundan ko’rinib turibdiki biz o’tkazgan tadqiqot samarasi 2 haftadayoq ko’zga tashlangani ma’lum bo’ldi. III-BOB bo‘yicha xulosalar. Ijtimoiy-ma’naviy turmush sog‘lom turmush tarzining tarkibiy qismi desa bo‘ladi. Chunki unda inson hayoti, mehnati, oilaviy munosabatlar, kiyinishi, so‘zlashish san’atga qiziqish, jismoniy tarbiya va sport bilan shug‘ullanish kabi juda ko‘p ehtiyojiy faolyatlar yumushlar, hatti-harakatlar, o‘zaro bog‘langan bo‘ladi. Ijtimoiy turmush madaniyat gashtini suruvchilar quyidagilarni odat qilib oladi, ya’ni: -To‘yimli ozuqa, mevalarni tanlab iste’mol qilish; -Dam olish kunlari, bo‘sh vaqtlar va bayramlarda teatr, kino, konsert, futbol, turli musiqalar, to‘ylarga borish; -Mavsumiy va muhitlarga (to‘y, turli marosim, mehmondorchilik va hokazo) qarab kiyinish; -Oilaviy bo‘lib o‘yin maydonlariga muntazam borish, Tennis, badminton, futbol harakatli o‘yinlar o‘ynash; -Suv omborlari, istirohat bog‘lariga borib ko‘ngil ochish, dam olish, suzish; -Y a qin qarindoshlar va qadrdonlardan xabar olish, ularni mehmondorchilikka taklif etish; Mahalla, qo‘ni-qo‘shnilar bilan yaqin aloqadorlik qilish; -Har kuni ertalab gimnastika qilish, turli o‘yinlarni bajarish va hokazo; 81 Sog‘lom turmush tarzini kechirish uchun intiluvchi kishilar kun sayin ko‘paymoqda. Ular farzandini sport bilan shug‘ullanish. Ertalab va kechki paytlarda gimnastika mashg‘uloti bilan bir qatorda qiziqarli harakatli o‘yinlarni bajarishga da’vat etadi. Ijtimoiy-ma’naviy turmush sharoitidagi harakatli o‘yinlardan maqsadli foydalanish, bunda mavjud bo‘lgan o‘yin to‘plamlarini (kitoblar) yig‘ish lozimdir. Har bir oila barcha kishilarining birgalikda shug‘ullanishi, o‘ynashlari, ahillik, mehribonlik, qadrlash, hurmat kabi ijobiy fazilatlarni mustahkamlash bilan bir qatorda, ularning jismonan sog‘lom, baquvvat bo‘lishlari, hatto chiniqishlarini ta’minlaydi. Shu sababdan harakatli o‘yinlar (arg‘amchida sakrash, ko‘z bog‘lash, bekinmachoq, to‘pli estafeta va hokazo.) hamda sport o‘yinlarining qismlari (element) bilan shug‘ullanishni odat tusiga aylantirishi lozim. Eng muhimi esa “Quvnoq startlar” televizion o‘yinlaridagi mashq harakatlarni takrorlash, “Navro‘z”, “Mustaqillik kuni” bayramlari hamda boshqa ommaviy-madaniy sport tadbirlaridagi har xil harakatli o‘yinlarni tomosha qilish, ularni amalda bajarish, yaxshi samara berishi aniqdir. Yana bir tomoni shundaki ba’zi ijodkorlar, san’atkorlar, nashriyot va bank xodimlari imkoniyat darajasida sportning u yoki bu turi bilan muntazam shug‘ullanishi natijasida o‘zlari tashkil etgan qiziqarli sport musobaqalarida faol qatnashmoqda. Ularning ba’zilari hatto mahalla, bolalar sporti va boshqa jamg‘armalarga moddiy yordam ko‘rsatishmoqda. AMALIY TAVSIYALAR Umumiy o’rta ta’lim maktablarida o’tkaziladigan darsdan tashqari mashg’ulotlarni tashkil etish usullarini takomillashtirish jarayonlarini kuzatish, ilmiy pedagogik tahlil etish, mazkur masala bo’yicha faoliyat yurituvchi 82 mutaxassislar fikrlarini o’rganish dissertatsiya ishi oldiga qo’yilgan maqsadni amalga oshirishga imkon berdi. Adabiyotlardagi ilmiy ma’lumotlar, so’rovnoma natijalari va mashg’ulot hamda darsdan keyin sport to’garaklari faoliyatini kuzatish ushbu mavzu bo’yicha yaxlit tasavvur hosil qilish imkoniyatini yaratdi. Umumiy o’rta ta’lim maktablarida o’tkaziladigan darsdan tashqari mashg’ulotlarni tashkil etish usullarini takomillashtirish usullari murakkab pedagogik jarayon hisoblanadi. Darsdan keyin o’quvchilarni sportga jalb qilish va ularni tayyorlashda bunday yondashuv o’zida bir qancha omillarni birlashtiradi. Umumiy o’rta ta’lim maktablarida o’tkaziladigan darsdan tashqari mashg’ulotlarni tashkil etish va o’quvchilarni tayyorlashda quyidagi usullarni tavsiya etamiz: 1. Maktab o’quvchilari o’rtasida seleksiya o’tkazish va iqtidroli o’quvchilarni tanlash jarayonlarini takomillashtirish zarurati mavjud. Bu jarayonda albatta, ilmiy yondashuv va puxta o’ylangan maqsadli reja zarur. 2. Rejalashtirish jarayonlarini takomillashtirish, bunda, yillik, yarim yillik va qisqa muddatga mo’ljallangan rejalarni mukammal darajada ishlab chiqish lozim. Rejalar sportchi imkoniyatlariga to’la mos kelishi kerak. 3. Darsdan keyingi to’garak jarayonida bir butun dars mashg’ulotini muayyan qismlarga bo’lib o’rgatish va bu faoliyatni mashg’ulotning birlamchi vazifasi sifatida amalga oshirish lozim. 4. Maktab o’quvchilarini harakat faoliyatini doimiy ravishda mashg’ulot jarayonida nazorat qilish, sportchilar qo’zg’alish jarayonini tezlashtirish maqsadida signal vositasidan foydalanish kerak. Bunda sportchiga odatdagidan ko’ra boshqacharoq qo’zg’alish ryaksiyasini beruvchi signallar berish lozim. 5. Tayyorgarlik jarayonida turli jihozlardan (rezina, arqon, o’g’irlik, va hokoza) foydalanish kerak. Asosan sportchining musoboqa faoliyatida 83 yuzaga keladigan qarshilikni shakllantiruvchi vositalar va jihozlar qo’llash lozim. 6. Tayyorgarlik jarayonini bir butun deb tushunish, uning barcha qismlarini bir-biriga bog’lash lozim. Shuningdek o’quvchilarning ijtimoiy holati, turmush tarzi va uning qiziqishlari inobatga olinishi kerak. 7. Darsdan keyingi mashg’ulotlar jarayonida o’quvchi imkoniyatlarini va uning ko’rsatgichlarini muntazam oshirib borish kerak. Yuklamalar va o’quvchilar oldiga qo’yilayotgan vazifalar barqaror ravishda o’sib borishi lozim. 8. Tayyorgarlik jarayonida o’quvchilar mashg’ulotlarni o’zlashtirishi, uning jismoniy, texnik, taktik va ruhiy imkoniyatlari va ularning o’sishi doimiy nazorat qilib borilishi lozim. XULOSA Olingan tadqiqot natijalari taqqoslanganda tajriba guruhi o‘quvchilari nazorat guruhi o‘quvchilariga nisbatan jismoniy tayyorgarlik bo‘yicha natijalari ancha o‘sishga ega bo‘ldi, u shundan dalolat beradiki qo‘llanilgan engil atletika yo‘nalishidagi harakatli o‘yinlar o‘quvchilarni jismoniy tayyorgarlikni 84 oshirishda o‘z samarasini berdi. Jismoniy tayyorgarlik bo‘yicha tadqiqotgacha olingan birinchi natijalari ikkala sinfda ham bir-biridan qolishmaydigan darajada ya’ni o‘rtacha ko‘rsatkichdan past edi. Mashg‘ulotlarda qo‘llanilayotgan mashq me’yorlari 9-10 yoshdagilarga to‘g‘ri kelmas edi. Ikkinchi marta olingan tadqiqotda shug‘ullanuvchilarni natijalari ko‘zga ko‘rinarli darajada farq ko‘rindi. Qizlar guruhidagi o‘quvchilarni jismoniy tayyorgarligi ko‘rsatkichlari chorak oxirida oldingi ko‘rsatkichlardan farqi yo‘qligi aniqlandi, o‘quvchilarni harakat faolligi, koordinatsiyasi, yugurish texnikasini bajarishlari o‘sha holatdaligi aniqlandi. Ayrim holatlarda natijalar yaxshiligi ham kuzatildi, bu ayrim o‘quvchilarni jismoniy tarbiyaga qiziqishi sababli harakat faolligi orqalidir, ammo tezkor kuch sifatlari yaxshi rivojlanmagan. Darslarda harakat faolligi kamayganligi ushbu sifatlarni rivojlanishida to‘sqinlik qilayotgani aniqlandi. Shu bilan birga haftasiga 2 marta o‘tkaziladigan jismoniy tarbiya darslari o‘quvchilarni jismoniy tayyorgarligini rivojlanishiga keraklicha ta’sir etmaydi. O‘g‘il bola guruhi sinfida harakatli o‘yinlar qo‘llanilgandan so‘ng qisqa vaqt ichida ko‘rsatkichlar dinamikasi sezilarli darajada ijobiy o‘zgarganligi kuzatildi. O‘quvchilarni test natijalarini barchasida ko‘rsatkichlarni barchasi “yaxshi” va “a’lo” baholarga to‘g‘ri kelishi aniqlandi. Birinchi chorakda natijalar “qoniqarli”, ya’ni “3” bahoga baholangan. Ayrimlari “yaxshi”- “4” baho bilan baholangan (4-jadval). 30 m masofaga Yuqori startdan yugurishda ko‘rsatkichlar 0,4 sek. (soniyaga) bir chorak uchun bu Yuqori natija hisoblanadi. O‘g‘il bolalarda turgan joydan uzunlikka sakrashda ham natija 8 sm ga oshdi. Kizlar guruhida esa 5 sm ga yomonlashdi. Tennis koptogini uloqtirishda ham yaxshilandi. O‘g‘il bola guruhi natijalariga ko‘ra tezkor kuch sifatlari o‘quvchilarda ancha oshganligi ma’lumdir. Jismoniy tayyorgarlik bo‘yicha natijalar tahlili shuni ko‘rsatdiki, 3-sinf o‘quvchilarida dars jarayonida qo‘llanilgan harakatli o‘yinlar o‘z ta’sirini ko‘rsatdi va samara berdi. Bunda ularning tezkor-kuch sifatlari, yugurishda harakat tezligi, texnikasi, harakat koordinatsiyasi va mashqlarni to‘g‘ri bajarishi ancha yaxshilandi. Ushbu 85 tadqiqot natijasiga ko‘ra, o‘rtacha ko‘rsatkichlarni o‘sish dinamikasi tajriba guruhida foiz hisobida yaxshi samara berganligini ko‘rish mumkin. S h u sababli engil atletika yo‘nalishidagi harakatli o‘yinlarni maktablarda qo‘llash tavsiya etiladi. O‘yinlar orqali maktab o‘quvchilarida qiziqish ortib, jismoniy tarbiyaga mehr qo‘yishdi, hamda o‘z salomatliklarini mustahkamlashda muhim o‘rin tutadi. 1. Adabiyotlar tahlil qilinganda shu narsa ma’lum bo‘ldiki, jismoniy tarbiya tizimida maktablarda jismoniy tarbiya darslarida hamda o‘quvchilarni darsdan tashqari sog‘lomlashtirishda va sport to‘garaklarida harakatli o‘yinlar katta amaliy ahamiyatga egadir. Jismoniy tarbiya darslarida harakatli o‘yinlarni qo‘llanilishi o‘quvchilarni sog‘ligini mustahkamlashda, harakatchanlikni va jismoniy rivojlanishini samaradorligi vositasi hisoblanadi. 2. Pedagogik kuzatishlar shuni ko‘rsatdiki, harakatli o‘yinlarni jismoniy tarbiya darslarida va tanaffuslarda qo‘llash orqali ta’lim berish, tarbiyalash va sog‘lomlashtirish vazifalarini maktab dasturi asosida hal etishga yordam beradi. O‘tkazilgan tadqiqotga ko‘ra harakatli o‘yinlarni o‘ynashda shug‘ullanuvchilarni jinsiga qarab guruhlarga va jamoalarga bo‘lish ma’qul bo‘ldi. 3. Olib borilgan ishni tahliliga ko‘ra qisqacha uslubiy ko‘rsatmani, ya’ni bizni qo‘llagan o‘yinlarni o‘quvchilarga berish uslubiyatini jismoniy tarbiya o‘qituvchilariga tavsiya etamiz. Olib borilgan yo‘nalish bo‘yicha yanada ko‘proq ilmiy tadqiqotlarni olib borish hamda o‘yinlar orqali har xil sifatlarni rivojlantirish, bolalar uchun harakatli o‘yinlarni yangi variantlarini ishlab chiqishni taqazo qiladi. Hamda har xil sinf o‘quvchilari uchun harakatli o‘yinlarni o‘tkazish bo‘yicha bayram dasturini tuzish kerakdir. Maktabda dars oldidan o‘tkaziladigan gimnastika har kuni birinchi soatdan oldin o‘tkaziladi. O‘quvchilarga gimnastika qildirishdan asosiy maqsad, bir tomondan, ularning sog‘lig‘ini mustahkamlash bo‘lsa, ikkinchi tomondan, o‘quv materiallarining puxta o‘zlashtirilishiga erishishdir. Darsdan oldin o‘tkaziladigan gimnastika o‘quvchilarning diqqatini bir erga to‘playdi va ularni darsga tayyorlaydi. 86 Darsdan oldin bajariladigan gimnastikani har bir maktabda o‘tkazish shart. Maktab direktori va jismoniy tarbiya o‘qituvchisi bu tadbirni yaxshi o‘ylab yo‘lga qo‘yish uchun butun o‘qituvchilar jamoasini, jismoniy tarbiya jamoasi, o‘quvchilar, jismoniy tarbiya faollari va ota-onalarning hamkorligini amalga oshirmoqlari lozim. Jismoniy tarbiya o‘qituvchisi darsdan oldin gimnastika mashqlarini o‘tkazish uchun eng yaxshi, ilg‘or o‘quvchilardan, jamoatchi- instruktorlardan o‘ziga yordamchilar faolini tayyorlashi, ularga dars paytlarida o‘tkaziladigan mashqlar kompleksini o‘rgatishi lozim. Inson bolalikdan turli yo‘nalishdagi harakat malakalarini ongsiz va ongli tarzda bajaradi. Natijada shu harakatlar ma’lum jismoniy sifatlar (kuch, tezkorlik, chaqqonlik, chidamkorlik, egiluvchanlik) tusida rivojlana boradi. Sekin-asta hayotiy zarur harakat malakalari (yurish, yugurish, sakrash, to‘xtash, osilish va h.) sayqal topadi. Mutaxassislarning fikriga asosan shu jismoniy sifatlar va hayotiy zarur harakat malakalari harakatli o‘yinlar yordamida yanada samaraliroq rivojlanishi isbotlab berilgan. Oilada, maktabgacha tarbiya muassasalarida, turli bosqichdagi ta’lim maskanlarida ushbu muammoga har doim ham rejali va ilmiy jihatdan yondoshilmaydi. Jismoniy mashqlarni to‘g‘ri qo‘llash, ularni bolalar qanday o‘zlashtirayotganligini nazorat qilib borish shu bolalardagi jismoniy sifatlarni, uning qaddi-qomati, jismoniy va funksional taraqqiyoti to‘g‘ri yo‘nalishda tarbiyalanib borishga imkon yaratadi. Ma’lumki, insonning jismoniy sifatlari uning tug‘ilishidan boshlab shakllana boradi. Lekin, uning bolaligida shu sifatlar qanday darajada shakllanishi, oddiy yoki murakkab harakatlarni o‘zlashtirib olishi nafaqat uni o‘sib yashab kelayotgan muhitga bog‘liq, balki bolaning muayyan sifatini qanday vositalar yordamida rivojlantirish bilan belgilanadi. Chunki, har bir sport turining o‘ziga xos va o‘ziga mos xususiyatlari mavjudligi tufayli bir sport turida ko‘proq kuch-tezkorlik sifati ustun tursa, ikkinchi bir sport turida chidamkorlik sifati etakchi rolni o‘ynaydi yoki uchinchi bir sport turida egiluvchanlik sifati asosiy ahamiyatga ega bo‘ladi. Ammo, qayd etilgan fikrdan 87 muayyan sport turida ma’lum jismoniy sifat juda zarur, boshqasi esa muhim emas degan xulosa kelib chiqmaydi. Aksincha, har bir sifatning muayyan sport vaziyatida ozmi-ko‘pmi, lekin muhim «ulushi» mavjud bo‘ladi . Albatta, engil atletikani rivojlantirish tayyorgarlikning qaysi bosqichida amalga oshirilishidan qat’iy nazar bu masala umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarlik jarayonini qanday darajada rejalashtirilishiga bog‘liq. SHuning uchun ushbu jarayonning malakali sportchilarni tayyorlashdagi ahamiyati, qolaversa asosiy o‘yin malakalarini ijro etish samarasi sakrovchanlik va sakrash chidamkorligiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liqligi haqidagi ma’lumotlar tahlili alohida ahamiyatga egadir. Ma`lumki, jismoniy tarbiya darslari bo‘yicha tasdiqlangan o‘quv rejasiga engil atletika mustaqil fan sifatida kiritilgan, nazariy va amaliy darslar barcha sinflarda rejalashtirilgan. Akademik darslarda ham darsdan tashqari o‘tkaziladigan mashg`ulotlarda ham jismoniy sifatlarni rivojlantirish, sport malakalariga o‘rgatish ustuvor jihatdan engil atletika orqali hal qilinishi qo‘yilgan maqsadlarga tezkor va samarali erishish imkoniyatini yaratadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining S h .M.Mirziyo y evning 2017 yil 3 iyundagi “Jismoniy tarbiya va ommaviy sportni yanada rivojlantirish chora- tadbirlari to‘g‘risida” gi PQ-3031 sonli qarori «O‘zbekiston ovozi» gazetasi, 2017 yil 4 iyun. 88 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning 2018 yil 5 martdagi “Jismoniy tarbiya va sport sohasida davlat boshqaruvi tizimini tubdan takomillashtirish chora -tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5368- sonli qarorlarida. “ Ommaviy sport tadbirlarini yanada kuchaytirish tadbirlari to‘g‘risida” gi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Ma h kamasining 2003 yil 4 noyabr qarori. Xalq so‘zi 2003 yil 5 noyabr. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 9 martdagi, ”O‘zbekiston sportchilarini 2020 yilda Tokio shahri (Yaponiya) da bo‘lib o‘tadigan XXXII yozgi Olimpiya XYI Paralimpiya o‘yinlariga tayyorgarlik ko‘rish to‘g‘risida” gi PQ -2821-sonli qarori. “Xalq so‘zi” gazetasi, 2017 yil 10 mart, 3,4-bet. 4. Shavkat Mirziyoyev. Jizzax shahrida bo‘lib o‘tgan “Barkamol avlod” sport o‘yinlari qatnashchilariga yo‘ llangan tabrik. 2017 yil 25 may. Milliy taraqqiyot yo‘ limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. 1-tom. Toshkent “O‘zbekiston” 2017 yil, 413-417-betlar. 5. O‘zbekiston Respublikasining Vazirlar Mahkamasining «O‘zbeksitonda jismoniy tarbiya va sportni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida» gi qarori 1999 yil 27 may 6. O‘zbekiston Respublikasi «Bolalar sportini rivojlantirish jamg‘armasini tuzish to‘g‘risida» gi Farmoni 24 sentyabr 2002 yil. 7. A.N Normurodov «Engil atletika» ToshDShU. nash. 2002yil 8. I.Niyozov «Engil atletika» Farg‘ona 2005 yil 9. . Boshlang‘ich sinflarda jismoniy tarbiya, o‘quv qo‘llanma. T., "O‘qituvchi", 1996. 10. A. Abdullayev Jismoniy tarbiya vositalari. O‘quv qo‘llanma. Farg‘ona, 1999. 11. Tursunov U. Jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi. O‘quv qo‘llanma. Qo‘qon. 1992 y. 12. Usmanxo‘jayev. Boshlang‘ich sinflarda jismoniy tarbiya, . T., "O‘qituvchi", 1996. 89 13. To‘xtaboyev N.T. Magistr.dis. T; 2003y. 13-15 yoshli sportchilarni chidamliligini tarbiyalash. 8,23bet. 14. Usmonxo‘jayev G.S. “1001 o‘yin” T.Meditsina 1999 y. 15. Usmonxo‘jayev G.S. “Harakatli o‘yinlar” T.Meditsina 1999 y. 16. Qoraboyev U. “O‘zbek xalq o‘yinlari” Toshkent 2001y 17. Xo‘jayev P. Jismoniy tarbiya. Sinflar uchun darslik. -T.: 2008. 18. Ahmedov F., Atamurodov Sh., Boshlang‘ich sinflarda jismoniy madaniyat darslari. Uslubiy qo‘llanma. -T.: Turon zamin zi yo 2017, 140-b. 19. T .S. Usmonxo‘jayev , «Sog‘lom bola – el boyligi» T. Yangi asr avlodi 2005 y. 20. T.S. Usmonxo‘jayev , O.Tursunov «Jismoniy tarbiya nazariyasi va uslubiyati» T. «O‘qituvchi» 2004 y. 21. F.Q.Axmedov. Harakatli o‘yinlarni tashkil qilish va o‘rgatish yo‘llari. T. 2009. 22. E.Ermatov. Harakatli o‘yinlarni o‘rgatish uslubiyati. Uslubiy qo‘llanma. Samarqand, 2010 y. 23. T.S. Usmonxo‘jayev, F.Xo‘jayev. Harakatli o‘yinlar. 1-sinf o‘quvchilari uchun metodik qo‘llanma. Toshkent, «O‘qituvchi», 1997 y. 24. T.S. Usmonxo‘jayev, M.M.Rahimov, A.N.Abdiyev. O‘zbek xalq harakatli o‘yinlari. Umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun o‘quv qo‘llanma. Toshkent, «O‘qituvchi», 2004 y. 25. T.S.Usmonxo‘jayev, I.I.Burnashev, H.A.Meliyev, B.B.Qipchoqov. 500 harakatli o‘yinlar.O‘quv-uslubiy qo‘llanma. T., «Bekinmachoq-plyus», 2010 y. 26. Kerimov F. A. Sport fani: Muammolar va istiqbollar. // Pedagogik ta’lim/. (Ilmiy nazariy va metodik jurnal). №5 Toshkent 2003, 3-6 b. 27. Salomov R.S., Ruzioxunova M.M. «Jismoniy tarbiya nazariyasi va uslubiyati». Toshkent – 1995, 85-b. 28. T.S. Usmonxo ‘ jayev I.I.Burnashev, X.A.Meli ye v B.B.Kipchakov “500 harakatli o‘yinlar” Uslubiy qo‘llanma. 2011 y. 90 29. Salomov R.S., Sayitmetova Z.T. «Jismoniy tarbiya darslari va mashg‘ulotlarida individual pedagogik – psixologik tadbirlar», Toshkent 2001, Xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari. 98-100 b. 30. B.B.Kipchakov Quyi sinf o‘quvchilari jismoniy tarbiyasida yakkakurash elementlari bo‘lgan harakatli o‘yinlarni o‘tkazish usuliyati Uslubiy qo‘llanma. 2011. Toshkent. 31. Umumiy o‘rta ta’limning jismoniy tarbiya fanidan davlat ta’lim standarti va o‘quv dasturi . (1-9 sinf). Toshkent-2017 yil. 32. B.B.Kipchakov Jismoniy madaniyat darslarida yakkakurash elementlari bo ‘ lgan harakatli o ‘ yinlar . Monografiya. «ITA-PRESS» bosmaxonasi. Toshkent. 2015 y. 33. Abdulla y ev A., S h .Xonkeldi ye v. Jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi. Darslik - T.: 2013 yil. 462 b. 34. Axmedov F ., Atamurodov Sh ., Boshlang ‘ ich sinflarda jismoniy madaniyat darslari . Uslubiy qo‘llanma. T.: Turon zamin ziyo 2017. – 140 b. 35. Maxkamjonov K., Xo‘jayev F., Jismoniy tarbiya. 4-sinf o‘quvchilari uchun o‘quv qo‘llanma. T.: 2017. -173 b. 36. Xo‘ja ye v F. Jismoniy tarbiya 2-sinf o‘qituvchilari uchun metodik qo‘llanma. T.: “Tafakkur nashriyoti”, -2015.-165 b. 37. Hasanboyev J., To‘raqulov X va boshqalar. Pedagogika fanidan izohli lug‘at. T.: “Fan va texnologiya”, 2009, 672 b 38. T.S.Usmonxo‘jayev, X.Meliyev «Milliy harakatli o‘yinlar» T. «O‘qituvchi» 2000 y. 39. Y.M.Masharipov, A.T.Toshpulatova «O‘zbekistonda Jismoniy tarbiya va sportni yanada rivojlantirish istiqbollari» O‘ZDJTSU 2019 yil, 649-650-651-652 b 40. U.S.Dusanov, A.T.Toshpulatova “Ta’lim tizimida innovatsion islohatlar: Olimlar va yoshlar nigohida” Respublika ilmiy amaliy onlayn konferensiyasi. 2020 yil O‘zMU, FDU, UDU.164-165-166 b 41. http://www.twirpx.com – adabiyotlarning elektron varianti. 91 42. http://www.ziyonet.uz - adabiyotlarning elektron variantlari 43. http://www.referat.ru - referat va elektron darsliklar 44. http://www.SamDU.uz - adabiyotlarning elektron variantlari 45. www.istedot.uz - e lektron variantlari 46. www.edu.uz - elektron variantlari 47. www.sport.uz - elektron variantlari 48. www.ziyoUz.uz - elektron variantlari 49. www.matbuot.zn.uz - elektron variantlari 92

Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida o‘tkaziladigan darsdan tashqari mashg‘ulotlarni tashkil etish usullarini takomillashtirish uslubiyati

Купить