Умумий ўрта таълим мактабларининг V – IX синф ўқувчиларини футбол ўйини техникасига ўргатиш - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	1.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Умумий ўрта таълим мактабларининг V – IX синф ўқувчиларини футбол ўйини техникасига ўргатиш

Купить

Умумий ў рта таълим мактабларининг V – IX синф ў қувчиларини футбол ў йини техникасига ў ргатиш МУНДАРИЖ A КИРИШ……………………………………………………………………….. ..... 2 I. Б об. ФУТБОЛ ЎЙИНИ ТЕХНИКАСИ ВА ЎРГАТИШ УСЛУБИЁТИ …….. 4 I . 1.Футбол ўйини техникаси нинг тавсифи ва тавсифи………………………. . . .4 I . 2. Т ўпни тўхтатиш, олиб юриш ва ошириш техникаси...... ............................ .1 2 II. Б об. ТЎПГА ЗАРБА БЕРИШ ТЕХНИКАСИ.................................................24 II.1.Футболчининг тўпга зарба бериш техникаси..............................................24 II. 2. Ўйинидаги алдамчи ҳаракатлар финтлар…………. . …………………….36 II. 3. Дарвозабоннинг ўйин техникаси............................................................... . . 41 ҲУЛОСА...................................................................

КИРИШ Мавзунинг долзарблиги – Футболдаги уйғунлаштирилиб қўлланиладиган махсус усуллар тўплами ўйини техникасини ташкил этади. Техник усуллар бу футбол ўйинини вужудга келтириш воситаси демакдир. Юксак спорт натижаларига эришиш кўп жиҳатдан футболчининг ана шу турли-хил воситаларни қанчалик тўлиқ билишига, рақиб ўйинчилари қаршилик кўрсата- ётганда, кўпинча эса чарчоқ орта бораётган шароитда ўйин фаолиятидаги уларни қанчалик моҳирлик билан, самарали қўллай билишга боғлиқ. Футбол ўйини тарихида унинг техникаси ривожлана бориб, бошнинг чакка ва орқаси қисми билан зарба бериш, тўпни болдир билан тўхтатиш сингари номақбул усулларни қўллаш камайди, тўпга оёқ юзи билан зарба бериш, тўпни сон ва кўкракда тўхтатиш, тўпни қўл билан ташлаш (дарвоза-бон техникаси) кабилардан фойдаланиш коэффициенти о

Ўрганилаётган материални тизимлаштириш усул, усул турларини тузук- роқ тушунишга, уларни тўғри таҳлил қилишга, олинган билимларни тако- миллаштириш вазифаларини мувафаққиятли ҳал қилишга ёрдам беради. Футбол техникасининг ифодаланиши майдон ўйинчиси ва дарвозабон учун умумий кичик бўлим бўлган ҳаракатланиш техникасидан бошланади. Ишнинг мақсади - Футбол дарсларида ў кувчиларга қўйидаги ўйин техникаси усулларни ўргатишдан иборат: - футбол чи лар нинг ҳаракатланиш техникасини; - футболда тўпга зарба бериш техникасини; - футболда тўпни тўхтатиш техникасини; - футболда тўпни олиб юриш техникасини; - футболда алда мчи ҳаракатлар техникасини ( финтлар); - футболда тўпни олиб қўйиш техникасини; - футболда дарвазабон ўйин техникасини. Тадқиқот объекти - Карши шахридаги 23 - сонли ў рта мактаби. Ил

Умумий ў рта таълим мактабларининг V – Ix синф ў қувчиларини футбол ў йини техникасига ў ргатиш. I . Б об. Футбол ўйин и техникаси ва ў ргатиш услубиёти . I . 1. Футбол ўйини техникаси нинг тавсифи ва таснифини . Футболчи томонидан бажариладиган техник усуллар футбол ўйинини вужудга келтириш воситаси хисобланади. Юкори натижаларига эришиш кўп жиҳатдан футболчининг уйин техникасини куллай билишига, рақиб жамоа қаршилик кўрсатаётганда, кўпинча эса чарчоқ орта бораётган шароитда ўйин фаолиятидаги турли ҳолатларда уларни қанчалик моҳирлик билан, самарали қўллай билишга боғлиқ. Уйин техникасини яхши билиш спортчининг ҳар томонлама тайёргарлик кўриши ва бир маромда камол топиши жараёнининг ажралмас қисмидир. Турли-хил тарзда уйғунлаштирилиб қўлланиладиган махсус усуллар тўплами футбол ўйини техн

Футбол техникаси иккита йирик бўлимга : майдон ўйинчиси техникаси ва дарвозабон ўйин техникасига бўли на ди. Ҳар қайси бўлим ўз навбатида ҳаракатланиш техникаси ва тўпни бошқариш техникаси бўлимчаларига тақсимланади. Кичик бўлимлар турли усулларда ижро этиладиган муайян техник усуллардан: ҳаракатланиш техникаси усулларидан иборат. Улардан майдон ўйинчилари ва дарвозабон фойдаланади. Аммо айрим усуллар ўзининг муайян турларига эга. Усул ва турларда ҳаракатнинг асосий механизми умумий бўлиб, деталлардагина фарқ бўлади. Ҳ ар хил усул ва турларни ижро этиш шартлари футбол техникасини янада жозибали кила ди . Ўрганилаётган материални тизимлаштириш усул турларини тузукро қ тушунишга, уларни тў ғ ри та ҳ лил қ илишга, олинган билимларни такомил- лаштириш вазифаларини мувафа ққ иятли ҳ ал қ илишга

Футболдаги асосий ҳ аракатланиш воситаси бу югуриш ҳисобданади . Тўпни бош қ армаётган футболчилар югуриш ёрдамида футбол майдонда тур - лича жойлашиб оладилар. Бундан таш қ ари, югуриш таркибий қ исм сифатида тўпни бош қ ариш техникасига ҳ ам киради. Футбол ўйинида югуришнинг оддий югуриш, тисарилиб югуриш, чалиштирма қадам ташлаб югуриш, жуфтлама қадам ташлаб югуриш каби усуллари қ ўллани лади. Оддий югуришлардан асосан тўғрига бораётган ўйинчилар бўш жойга чиқиш, рақибни қувиш ва ҳоказоларда фойдаланади. Ҳаракат тизими, тузилиши ҳам енгил атлетикадаги югуришидан фарқ қилмагалиги учун уни оддий югуриш дейилади. Улар ўртасида қ адам ларининг у зунлиги, частотаси ва ритмида гина фар қ бор, холос. Югуришда қ адам у зунлиги спринтерларда (қисқа масофага югурувчилар) 2 - 2,2 м га тенг бўлса,

Чалиштирма қ адам ташлаб югуришдан ф утбол ўйинида ҳ аракат йўналишини ўзгартириш учун, турган жойдан ўнгга ёки чапга силтаниб югу - риш пайтида, бурилиб олгандан кейин фойдаланилади. У ҳ аракатланишнинг специфик воситаси бўлиб, асосан бош қ а югуриш турлари билан бирга қ ўшиб қ ўлланилади. 8

Чалиштирма қадам ташлаб югуриш ён томонга ижро этиладиган югуриш қадамлари билан ифодаланади. Қадам ташлаш циклининг бирида (қўшалоқ қадам) силтанувчи оёқ таянч оёқнинг олдига чалиштириб ўтказилади. Югуриш пайтида ҳавода учиш фазаси жуда қисқа бўлади. Жуфтлама қадам ташлаб югуришдан футбол ўйинида тактик жиҳатдан зарур ҳолатга ўтишда (масалан, ўйинчи олдини тўсиб олишда) фойдала- нилади. У дастлаб ҳ аракатланиш фазаси сифатида қўлланилади. Кейинро қ ўйиндаги вазиятга қараб, ҳаракатланиш техникасининг турли усуллари сифатида ижро этилади. Ўйинчилар жуфтлама қадамлар ташлаб югурганда машқни оёқларини сал букиб бажарадилар. Биринчи қадамни ҳаракат йўналишига яқин оёқдан бошлаб, ён томонга ташланади. Иккинчи қадамда оёқлар жуфтланади. Депсиниш ва силтаниш ҳаракатларида зўр бериш юқори томонга

ерга тушилади. Қ ис қ а масофали, қ атти қ амортизация кейинги ҳ аракатларга тезро қ ва самаралиро қ ўтиш имконини беради. О ғи рлик маркази ў қ ининг проекцияси таянч юзасининг чегарасида ёки ундан таш қ арида бўлиши ҳ ам шунга ёрдам беради. Сакраб тўпга калла ураётганда, кўпинча максимал баланд кўтарилиш керак бўлади. Бунда югуриб келиб депсинадиган оё қ ни та ққ а тўхтайдиган қ илиб (таянчга нисбатан бурчак ҳ осил қ илиб) қ ўйиш ёрдам беради. Сал чўн қ айгандан кейин ю қ орига ёки ю қ орилаб - олдинга томон фаол депсиниш керак бўлади, бунда қ ўлларни кўкрак баравар силкитиб кўтариш депсинишнинг самарасини оширади. Икки о ёқ да депсиниб сакраш усул идан олдинга, олдинлаб ён томонга ва орали қ йўналишаларда фойдаланилади . Турган жойдан сакраганда ўйинчи депсиниш олдидан тезда салгина чўн

ерга қ ўйилади. Ташланиб тўхташ оёқларни анчагина букиб, икки оёққа таяниб қолиш билан ифодаланади. Барча хил тўхташлардан кейин, одатда, турли йўналишларда ҳаракат давом эттирилади. Шунинг учун тўхташдаги сўнгги ҳолат кейинги ҳаракатнинг старт ҳолати бўлиши керак. Бурилиш лар ёрдамида футболчилар тезликни минимал камайтириб, югуриш йўналишини ўзгартирадилар. Одатда, турган жойда бурилгандан кейин старт ҳ аракатлари бошланади. Бурилиш, шунингдек, зарба бериш, тўпни тўхтатиш, тўпни олиб юриш, финтларнинг айрим усулларини бажариш техникаси таркибига ҳ ам киради. Бурилишнинг қуйидаги усулларидан фойдаланилади: ҳатлаб ўтиб бурилиш, сакраб бурилиш, таянч оёқда бурилиш . Ўйин шароитига қ араб ён томонларга ва ор қ ага бурилиш мумкин. Бурилиш турган жойда ҳ ам, ҳаракат пайтида ҳ ам ижро этилавера

I . 2. Т ўпни тўхтатиш, олиб юриш ва ошириш техникаси. Тўпни тўхтатиш футбол уйинида тўпни қабул қилиш ва уни эгаллаш воситаси бўлиб хизмат қилади. Тўпни тўхтатишдан мақсад кейинги керакли ҳаракатларни амалга ошириш учун думалаб ёки учиб келаётган тўпнинг тезлигини сўндиришдан иборат. Тўпни тўхтатиш атамасини баъзида «тўпни мослаш», «тўпни қабул қилиш» деб юритиладиган маънода тушуниш керак бўлади. Шу сабаб тўпни тўхтатиш усулларини кўриб чиқаётганда, футболчи тўпни бутунлай тўхтатиб олмай, балки уни кейинги ҳаракатларни бажариш учун мослаб олиши назарда тутилади (3 – расм). Тўпни оёқ билан тўхтатиш – футболда энг кўп қўлланиладиган техник усул ҳисобланади. Футболчилар уни турли усулларда бажарилади. Ҳаракат- нинг асосий фазалари ҳамма усуллар учун умумийдир. Тайёрлов фазаси – дастлабки ҳо

3 -расм. Тўпни тўхтатиш усуллари таснифи. Думалаб келаётган тўпни тўхтатиш учун дастлаб футболчи тўп томонга қараб туради. Гавданинг оғирлиги сал букилган таянч оёқда бўлади. Тўхтатувчи оёқ олға томон узатилади ва оёқ кафти ташқарига 900 градус бурилади, оёқ учи эса сал кўтарилган бўлади. Тўп билан оёқ кафти тўқнашган пайтда тўхтатувчи оёқ таянч оёқ даражасига қадар орқага олинади. Тўхтатувчи юза оёқ кафти ички юзасининг ўртасига тўғри келади. 13

Пастлаб, яъни тизза баравар учиб келаётган тўпларни тўхтатишдаги ҳаракатлар думалаб келаётган тўпларни тўхтатишдаги ҳараклардан унчалик фарқ қилмайди. Бироқ, паст учиб келаётган тўпни тўхтатадиган оёқ тайёрлов фазасида букилиб, тўп баландлигича кўтарилади. Баландлаб учиб келаётган тўплар хамиша футболчилар томонидан сакраб тўхтатилади. Бунда улар бир ёки икки оёқда депсиниб, юқорига сакрайдилар. Тўхтатувчи оёқларининг тос-сон ва тизза бўғимлари қаттиқ букилади. Оёқ кафтлари эса ташқари томонга бурилади. Тўп тўхтатилгандан кейин бир оёқда ерга тушилади. Тагчарм билан тўп тўхтатиш думалаб келаётган ва пастга тушаётган тўпларни тўхтатишда қўлланилади. Думалаб келаётган тўпни тўхтатишдаги дастлабки ҳолат тўп томонга қараб туриш, гавданинг оғирлиги таянч оёқда. Тўп я қ инлашиб кол ганда, тўхтат

Баланд таректорияли тушиб келаётган тўпни тўхтатишда тўхтатувчи оё қ нинг кафти ерга параллел туради. Тўп оё қ юзининг пастки қ исмига туширилади. Пастлатиб ор қ ага томон сўндирувчи ҳара к ат қ илинади . Сон билан тўпни тўхтатиш ҳозирги футболда кўп қўлланилади. Сабаби шундаки, тушиб келишдаги траекторияси ҳар хил тўпларни сон билан тўхта- тиш мумкин. Бундан ташқари, тўхтатувчи сатҳ билан амортизациялаш йўли анчагина катта бўлгани учун бу жуда ишончли усул ҳисобланади. Тайёрлов фазасида сон олдинга чиқарилади. Тушиб келаётган тўпга нисбатан сон тўғри бурчак ҳосил қилиб туриши керак бўлгани учун, унинг букилиш бурчаги учиб келаётган тўпнинг траекториясига боғлиқ. Тўп соннинг ўрта қ исмига тегади. Пастлатиб ор қ ага томон сўндирувчи ҳ аракат қ илинади. Ўтказиб юбориб тўп тўхтатиш. Ҳозирги ф

Тўпни ён томонга ўтказиб олишда орқага – ўнгроқ томонга сўндирувчи ҳаракат қилинади. Футболчи тахминан 900 бурилади. Бунда тўпнинг тезлиги сўнибгина қолмай, балки унинг йўналиши ҳам ўзгаради. Бошқа усуллар билан тўп ўтказиб олишдаги ҳаракатлар бирмунча ўхшашдир. Оёқ юзининг ички қисми билан тўп ўтказиш. Бу усул билан кўпинча ён томонга ёки орқага тўп ўтказилади. Дастлабки ҳолат – тушиб келаётган тўп томонга ярим бурилиб туриш. Тўпга яқинроқ турган тўхтатувчи оёқ тиззадан сал букилган бўлиб, ён томонга, тўп қаршисига узатилади. Тўп яқинлаша бошлагач, оёқ уни кетидан ҳаракат қилаверади. Тўп ердан сапчиш пайтида унга етиб олиб, оёқ кафти уни босиб тушиш керак. Бўшаштириб турилган оёқ кафтига келиб теккан тўпнинг ҳаракати анчагина секинлашади. Тўхтатувчи оё қ тўп кетидан ҳ аракатда давом этади

да учиб келаётган ҳамда турли траекторияда пастга тушиб келаётган тўплар- нигина кўкрак билн тўхтатса бўлади. Турли траекторияда учиб келаётган тўпларни тўхтатишдаги ҳаракат механизми асосан бир хил бўлиб, айрим деталлардагина фарқ бор. Кўкрак баландлигида келаётган тўпни тўхтатишда ўйинчи кўпинча оёқларини кичикроқ қадам кенглигида очиб, тик туради, гавда оғирлиги олдинда турган оёққа тушади. Сўндируви ҳаракат қилганда, гавда оғирлиги орқадаги оёққа ўтади. Пастга тушаётган тўпни тўхтатишда гавда орқага тортилади. Оғиш бурчаги тўпнинг учиш траекториясига боғлиқ Кўкрак билан тўп тўхтатишдаги амортизация йўли қисқа бўлгани сабабли, тўпнинг тезлиги ва траекториясини жуда аниқ мўлжаллай билиш ҳамда сўндирувчи ҳаракатни ўз вақтида бажариш лозим. Орқага тўп ўтказишнинг икки хил хусусиятини кўриб

Тўпни калла билан тўхтатиш. Бу техник усул ўйинда кам қўлланилади, чунки унинг ижроси қийин, колаверса ишончлилиги бошқа усул ва усулларга қараганда жуда кам. Тўхтатувчи қисм кўпроқ пешонага тўғри келади. Пешона суяклари қаттиқ бўлгани учун сўндирувчи ҳаракат ҳисобигагина амортизация қилинади. Бу эса ишончлиликни камайтиради. Бироқ, қийин бўлишига қарамай, тўпни калла билан тўхтатишни ўзлаштириб олиш ниҳоятда зарур. Бўй баравар учиб келаётган ва турлича траекторияда тушиб келаётган тўпларни пешона билан тўхтатса бўлади. Тўп бўй баравар учиб келаётган бўлса, ўйинчи кичикроқ қадам ташлаб тўп томонга қараб олади. Гавда оғирлиги олдиндаги оёқда. Гавда билан калла тахминан таянч оёқ даражасига қадар олдинга чиқарилган бўлади. Тўп яқинлашаётганда, гавда билан калла орқага тортилади. Гавданинг оғ

Футбол ўйинида тўпни олиб юришлар Тўп олиб юриш ёрдамида ўйинчи жойдан-жойга кўчиб юриши мумкин. Бунда тўп доим ўйинчи назоратида бўлади. Тўп олиб юришда юриб , югуриб тўпга турли хил зарба берилади. Зарба бериш кетма-кет ва турли маромда, оё қ билан ёки калла билан ижро этилади. Тўп олиб юришни баъзи усуллари муста қ ил а ҳ амиятга эга бўлмай, ўйинда ўз ҳ олича камданкам қ ўлланилади. Аммо уларни тўп олиб юришнинг бош қ а хиллари билан бирга қ ўшиб олиб бориш ўринли бўлади. Масалан, сон ёки калла билан тўп олиб юриш жи ҳ атдан ноўрин, лекин ўйинда шундай вазиятлар юзага келиб қ ол адики, унда тўпни олдин бир неча марта каллада уриб, кейин сонда озро қ ўйнатиб, пировардида оё қ билан керакли усулда олиб юришга ўтилади (4-расм). 4 -расм. Тўпни олиб юриш усуллари таснифи. 19

Оёқ билан тўп олиб юриш. Тўп олиб юришни бу асосий усули югуриш ва тўпга оёқ билан турли усулларда зарба беришнинг бирга қўшилганидир. Югуриш ва тўпга оёқ билан зарба бериш техникаси-нинг таҳлили алоҳида- алоҳида юқорида берилган. Шунинг учун тўп олиб юришнинг энг муҳим деталлари ва хусусиятларига тўхталиб ўтамиз. Тўп олиб кетаётганда, тактик вазифалардан келиб чиқиб тўпга ҳар хил куч билан зарба берилади. Каттароқ масофани тез босиб ўтиш керак бўлса, тўпни ўзидан 10-12 м узоқлаштириб югурилади. Бунда рақиб қаршилик кўрсатса, тўпни олдириб қўйиш мумкин. Шу сабаб тўпни узлуксиз назорат қилиб бориш ва 1-2 м дан ортиқ узоқлаш- тирмаслик керак. Шунинг билан бирга тўпга тез-тез зарба беравериш ҳам тўп олиб юриш тезлигини камайтириб юборишини унутмаслик лозим. Кўрилган иккала ҳолда ҳам зарба бер

Ўйин жараёнида рақибдан тўпни олиб қўйиш. Асосан, рақиб тўпни олиб кетаётганда ёки қабул қилиб олаётганда, ундан тўпни олиб қўйишга ҳаракат қилинади. Тўпни олиб қўйишнинг самарали чиқиши футболчининг вазиятни баҳолаш қобилиятига, яъни рақибгача ва тўпгача бўлган масофани, уларнинг ҳаракатланиши тезлигини, ўйинчилар қандай турганлигини ва ҳ.к. ни аниқ мўлжаллай билиш қобилиятига боғлиқ. Рақибга яқинлаша бораётиб ёки унгача бўлган оралиқ масофани сақлаб туриб, рақиб тўпни сал ўзидан узоқлаштирганда унга хужум қилиш керак. Шу пайтда ҳужум қилаётган ўйинчи отилиб боради, тўпни тепиб, тўхтатиб ёки рақибни оёқ билан туртиб, тўпни тортиб олади. Тўп олиб қўйиш икки хил бўлади: тўла олиб қўйиш ва чала олиб қўйиш. Тўла олиб қуйишда олиб қўювчини ўзи ёки уни шериги тўпни эгаллаб олади. Чала олиб қўйи

5 -расм. Тўпни олиб қўйиш усуллари таснифи. Сирпаниб тўпни олиб қўйиш ўйинчига 2 м дан ҳам узоқроқда бўлган тўпни эгаллаб олиш имконини беради. Бунда тўп кўпроқ орқадан ёки ён томондан келиб олиб қўйилади. Ҳужум қилувчи ўйинчи рақибга яқинлашиб қолганда йиқила туриб оёқларини олдинга узатиб юборади. Ўйинчи ўт устида сирпаниб бориб, тўп йўлини тўсиб қўяди ёки уни тепиб юборади. Рақибни елка билан туртиб юбориб тўпни олиб қўйиш ўйин қоида- ларига мувофиқ ижро этилиши керак. Тўпни бошқараётган ўйинчига ўйин масофасида фақат елка билан рақибнинг елкасига туртишга рухсат этилади. Фа қ ат тўпни олиб қўйиш мақсадида туртиш мумкин бўлиб, бу ҳ еч қ ачон қў пол ва хавфли тарзда бўлмаслиги лозим. Елка билан туртишни рақиб бир оёқ қ а таяниб турганида бажариш керак. 22

Тўпни ён чизиқдан ўйинга киритиш Тўпни ташлаш – майдон ўйинчилари қўлда бажарадиган ягона усул. Тўп ташлаш ҳаракат тузилмаси кўп жиҳатдан футбол қоидалари талабига қараб белгиланади. Тўпни узоқроқ масофага етказиб ташлаш учун махсус кўникма ҳосил бўлиши қорин, елка камари ҳамда қўлдаги мушак гуруҳларига муайян даражада куч берилиши керак. Тўпни ташлашда кенг ёзилган бармоқлар уни ён томонидан қамраб турадиган қилиб, бош бармоқларни қарийб бир-бирига теккизган ҳолатда ушлаш керак (6 - 7 - расм). 6 - расм. Тўпни ташлаб беришда қўл 7-расм. Тўпни ён чизиқ ортидан панжалари ҳолати. ташлаб бериш Қўлни юқоридан орқага тортиш тайёрлов босқичи булиб, дастлабки ҳолат – оёқларни кериб ёки қадам ташлаган ҳолатда туриш. Тўпни тутган қў ллар тирсакдан сал букилади ва юқори кўтарилиб, бошдан орқага ўтказ

II . Боб. ТЎПГА ЗАРБА БЕРИШ ТЕХНИКАСИ. II . 1. Футболчининг тўпга зарба бериш техникаси. Майдон ўйинчиси техникаси иккита кичик бўлимдан, яъни ҳаракат- ланиш техникаси ва тўпни бошқариш техникасидан иборатдир. Майдон ўйинчиси ҳаракатланиш техникасини юқорида таҳлил қилинган барча усул ва турларининг барчасидан фойдаланади. Тўпни бошқариш техникасига қўйидаги усуллар гуруҳи киради: зарба бериш, тўпни тўхтатиш, тўпни олиб юриш, алдаш ҳаракатлари (финтлар), тўпни олиб қўйиш. Бундан таш қ ари, қ ўлда бажариладиган специфик усул – ён чизиқнинг нариги ё ғ идан тўпни ташлаб бериш ҳ ам тўпни бош қ ариш техникасига киради. Ўйин ва қ тида қ айси усул қ анча ми қ дорда ижро этилиши футболчиларнинг ўйиндаги функцияларига бо ғ лиқ. Усулларни ижро этиш сифати эса майдон ўйинчисининг ҳ аммасида юксак да

тепиш йўллари хилма-хил бўлишига қарамай, улар техникасини тизимли тузилиши жиҳатидан таҳлил қилиш кўп усуллар учун умумий бўлган асосий ҳаракат фазаларини ажратиб кўрсатиш имконини беради (8 - расм). 8 - расм. Тўпга зарба бериш усуллари таснифи . Дастлабки фаза – югуриб келиш. Югуриб келишнинг узун-қисқалиги, унинг тезлиги футболчининг индивидуал хусусиятлари ва тактик вазифа- ларига қараб белгиланади. Бироқ ҳар гал югуриб келаётганда, тўпни олдин- дан ўйлаб қўйилган оёқ билан тепадиган қилиб мўлжал олиш керак. Бунга энг сўнггидан битта олдинги қ адамни қ исқартириб ёки узайтириб эришса бўлади. Югуриш қ адамларининг ўртача у зунлиги катта ёшли футболчиларда 130-150 см га тенг бўлади. Югуриб келиш зарба берувчи бў ғ инлар тезлигини олдиндан ошириб олишга ёрдам беради. 25

Тайёрланиш фазаси – зарба берувчи оё қ ни ор қ ага силкиш ва таянч оё қ ни ерга қ ўйиш. Югуришнинг сўнгги қ адами ва қ тида ортки депсинишдан кейин жуда му ҳ им кичик фаза ижро этилади. Сонни анчагина, баъзан эса максимал даражада ор қ ага тортиб тиззани букиш пировардида кераклича куч билан тепиш имконини беради, чунки бунда оё қ нинг тўпгача етиб келадиган йўли узаяди ва соннинг олдинги юзаси мушаклари таранг тортилади. Бундан таш қ ари, сон анчагина ор қ ага тортилганда, ҳ аракатлантирувчи мушаклар - нинг ҳ аммаси ҳ ам чўзилади ва кейинги букиш ҳ аракатида иштирок этади. Б у лар ни ҳ аммаси ҳ аракат охирида катта тезликка эришиш имконини беради. Зарба берувчи оё қ ни ор қ ага тортишни тў ғ ри бажариш учун югуриб келишда сўнгги қ адамни сал у за йтириш керак. Бу қ адам, одатда, бош қ ала

шаклини тиклайдида, тўпнинг тезлиги муайян ми қ дорга қ адар кескин ортади. Бу тезлик зарба бераётган оё қ нинг зарба бошидаги тезлигидан сал камро қ бўлади. Энергиянинг бир қ исми сарфлангандан қ ол ган деформацияга ва қ издиришга кетади. Футбол тўпининг эластик деформацияси анчагина. Деформация фазалари билан шаклнинг тикланиши 0,008-0,013 секундга я қ ин давом этади. Оё қ тўпга тегиб турган ва қ тни мумкин қ адар узо қ ро қ давом эттириш керак. Чунки тўпнинг учиш тезлиги берилган куч (Ђ) билан куч таъсири қ анча ва қ т (t) давом этганига бо ғ ли қ . Шундай қ илиб, ишчи фаза суриб бориш деган фаолият билан тугайди. Бунда зарба берувчи оё қ тўп билан бирга ҳ аракат қ илиб боради. Суриб бориш каттаро қ куч импульси (Ђt) ҳ осил қ илиш имконини беради ва, ўз навбатида, бу тўпнинг учиш тезлиг

депсиниш ҳ исобига бажарилади. Тепиш ҳ аракати сонни олдинга букиш билан бир ва қ тда зарба берувчи оё қ ни таш қ ари томон буришдан бошланади. Зарба бериш пайтида таранглаштирилган оё қ нинг учи таш қ ари томон бурилган, унинг кафти эса тўпнинг учиш йўналишига нисбатан қатъий тўғри бкрчак остида жойлашган бўлиши керак. Оёқ учи сал кўтарилган бўлиб, зарба бериш оёқ кафти ички сатҳининг ўртаси билан амалга оширилади. Оёқнинг зарба бериш вақтидаги ҳолати суриб бориш вақтида ҳам сақланиб қолади. Оёқ кафтининг ички томони билан тепилганда, тўпга оёқнинг каттароқ сатҳи теккани учун бундай тепиш анчагина аниқ бўлади. Бироқ зарба берувчи оёқнинг орқага тортилиши максимал даражага етмагани сабабли, бу усулда берилган зарбанинг кучи бошқа усуллардагига нисбатан камроқ бўла- ди. Бу эса тос сон бўғим

Оёқ юзининг ўрта қисми билан тепишни бажариш техникаси кўп жиҳатдан оёқ юзининг ички қисми билан тепишга ўхшайди, лекин уни бажариш деталлари бир оз фарқ қилади. Югуриб келиш чизиғи, тўп ва нишон тахминан бир чизиқда бўлади. Оёқни орқага тортиш ҳам, зарба бериш ҳаракати ҳам қатъиян сагиттал (олд- орқа) текисликда бажарилади. Таянч оёқнинг товони тўпнинг ён томонига қўйилади – бунда оёқ билан тўп бараварлашади. Тепиш ҳ аракати давомида тўп таянч оё қ кафти томонидан юмалаб, учига кўтарилади. Тўп билан тизза бў ғ имини бирлаштириб турувчи шартли ў қ зарба пайтида қ атъиян вертикал бўлади. Бу ҳ олат суриб бориш ва қ тида са қ ланиб кол ади. Тўп билан оё қ нинг тў қ нашиш сат ҳ и каттагина экани зарба беришни анчагина ани қ бажариш имконини беради. Югуриб келиш, оё қ ни ор қ ага тортиш ва тепи

Тепиш пайтида югуриб келиш ҳам, тўп ва нишон ҳам бир чизиқда бўлади. Югуриб келганда сўнгги қадамдаги депсиниш, тепиш учун оёқни тортиш ҳам ҳисобланади. Тепиш ҳаракати тизза сал букилган таранг оёқда бажа-рилади. Тепиш пайтида оёқ учи сал кўтарилган бўлади. Оёқ учининг зарба беручи сатҳи жуда кам бўлгани учун бу усулда, айниқса тўп юмалаб келаётган бўлса, тепиш унчалик аниқ чиқмайди. Товон билан тепиш ўйинда камро қ қ ўлланилади. Бунинг сабаби бажаришнинг мураккаблигида, зарба кучи ва ани қ лиги жуда камлигидадир. Бундай тепишнинг афзаллиги эса унинг ра қ иб учун к у тилмаганлигида. Тайёрлов фазаси таянч оё қ ни тўп ёнига қ ўйишдан бошланади. Оё қ ни тортиш учун уни тўп устидан олдинга узат илади. Ишчи фаза – тепиш оёқни ор қ ага кескин ҳ аркатлантириш билан бажарилади. Зарба бериш пайтида

Думалаб келаётган тўпни тепиш. Думалаб келаётган тўпни тепишда ҳ ам зарба беришнинг барча асосий усуллари ва турлари қ ўлланилади. Бундай зарба беришдаги техник ҳ аракатлар ерда ҳ аракатсиз ётган тўпни тепишдаги ҳ аракатлардан фар қ қ илмайди. Асосий вазифа ўз ҳ аракати тезли - гини тўп ҳ ара к атининг йўналиши ва тезлиги билан мувофи қ лаштириб олишдан иборат. Тўпнинг қ уйидаги асосий ҳ аракат йўналишлари бор: ўйин - чидан нари кетиш, ўйинчи рўпарасидан, ён (ўнг ва чап) томондан, шунингдек шу йўналишлар орали ғ идан келиш. Таянч оё қ ни ерга қ ўйиш, яъни кичик фазани қ андай бажаришнинг хусусиятлари ана шу йўналишларга қ араб белгиланади. Ўйинчидан нарига думалаб кетаётган тўпни тепишда таянч оё қ тўпдан нариро қ ўтказилиб, унинг ён томонига қ ўйилади. Рўпарадан думалаб келаётган тўпни те

Бурилиб тепиш тўпни учиш йўналишини ўзгартириш учун қўлланилади. Бунда тушиб келаётган ёки пастлаб учиб келаётган тўпни оёқ юзининг ўрта қисми билан тепилади. Тайёрлов фазасида – тўп томонга югуришда қўйилган сўнгги қадамдаги депсиниш зарба берувчи оёқнинг тортилиши бўлиб хизмат қилади. Таянч оёқ тиззаси сал букилиб, тўпни учиб кетиши мўлжал қилинган томонга бурилиб, кафтнинг ташқи ёнига қўйилади. Гавда таянч оёқ томонга оғдирилади. Гавдани буриш билан бирга оёқнинг горизонтал текисликдаги тепиш ҳаракати бошланади. Суриб бориш тугагандан кейин, зарба берувчи оёқ олға томон ҳаракатда давом этиб, ерга таянч оёқ билан чалишиб тушади. Бошдан ошириб тепиш кутилмаганда нишонга тепиб қолиш ёки бошдан ошириб орқага тўп узатиб бериш зарур бўлиб колаганда, учиб келаётган ва сакраб чиққан тўпга зарба

Эндигина сапчиган тўпни тепиш, одатда, у ердан салгина сапчиган заҳоти бажарилади. Бундай тепишни оёқ юзининг ўрта ва ташқи қисми билан бажарган маъқул. Бунда тўп ерга тушадиган жойни тўғри мўлжаллаб, таянч оёқни мумкин қадар шу жойга яқинроқ қўйиш жуда муҳим. Зарба бериш ҳаракати тўп ерга теккунгача бўлган пайтдан бошланади. Зарбанинг ўзи эса бевосита тўп ердан сапчиб қайтган заҳоти берилади. Зарба пайтида болдир қатъиян вертикал, оёқ кафти максимал букилган (оёқ учи пастга қараб чўзилган) бўлади. Суриб бориш вақтида ҳам оёқнинг шу ҳолатини сақлаш керак, бу паст таректорияли қилиб тепиш имконини беради. Агар таянч оёқ тўп чизиғидан анчагина оралиқда қўйилган бўлиб, қейин тўп тепиладиган бўлса, ана шу шартга риоя қилиш айниқса муҳим. Тўпга калла билан зарба бериш Тўпга калла қ ўйиш ўйин жа

Якунловчи фаза – кейинги ҳ аракатлар учун дастлабки ҳ олатга ўхшайди. Суриб бориш тугагандан кейин гавда ҳ аракати тормозланди. Олдинга томон жуда энгашиб кетиш ярамайди, чунки калла ургандан кейин бош қ а ҳ аракат ва ҳ олатларга тайёр туриш керак бўлади. Пешона билан зарб беришда каллани олд-ор қ а текисликда анчагина ор қ ага тортиш катта куч билан калла уриш имконини беради. Шунда учиб келаётган тўпни, мўлжал қ илинадиган нишонни кўриб туриш мумкин, бу эса муайян даражада зарба ани қ чи қ ишига сабаб бўлади. Ўйиндаги вазиятга қ араб пешона билан зарба беришнинг икки хил варианти қ ўлланилади: сакрамай зарба бериш ва сакраб зарба бериш. Сакраб пешона билан зарба бериш бир оё қ ёки икки оё қ да депсиниб, ю қ орига қ араб бажарилади. Сакраш зарбанинг тайёрлов фазаси бўлади. Тирсаги сал бук

бериладиган томонга бурилиб, айни вақтда гавданинг юқори қисми орқага энгашади. Шундан кейинги ҳаракатлар сакраб пешона билан зарба бергандаги сингари бўлади. Чакка билан зарба бериш тўп ўйинчи ён томонидан учиб келаётган бўлиб, бурилиб пешона билан зарба беришнинг иложи бўлмаганда ишлатилади. Бу усул билан сакрамай зарба беришда дастлабки ҳ олат оё қ ларни кериб (30-50 см ) тик туришдир. Агар тўп чап томондан келётган бўлса, зарба беришга чо ғ ланиш учун гавда ўнг том о нга энгаштирилади. Бунда ўнг оё қ нинг тўпи қ ва тизза бў ғ имлари букилади. Гавда о ғ ирлиги шу оё ққ а ўтказилади. Бош тўп томонга бурилади. Зарба бериш ҳ аракати оё қ ни ёзиб ва гавдани ростлашдан бошланади. Гавда о ғ ирлиги чап оё қққ а ўтказилади. Зар б а бериш пешонанинг дўнг жойига тў ғ ри келади. Сакраб зарба бериш

II . 2. Ўйинидаги алдамчи ҳаракатлар финтлар. Футбол техникасини рақиб билан бевосита яккама-якка курашда бажа- риладиган усуллар гуруҳи алдаш ҳаракатлари (финтлар) ни ташкил этади. Финтлар рақиб қаршилигини енгиш ва ўйинни давом эттириш учун қулай шароит яратиш мақсадида ишлатилади. Финтлардан фойдаланиш ҳужумда ҳ ам, ҳимояда ҳам кўп тактик масалаларни муваффа қ иятли ҳ ал қ илиш имконини беради. Футбол техникасида алдаш ҳаракатларининг қ ўйидаги асосий усуллари кўзга ташланади: « қ оча туриб» алдаш, «зарба бериб» алдаш, «тўпни тўхтатиб» алдаш. Бу финтларни ва уларнинг турларини бажаришнинг хилма- хил усуллари бор (9 - расм). Алдаш ҳаракати техникасини та ҳ лил қ илганда, иккита умумий бос қ ич ажратиб кўрсатилади. Б у лардан бири тайёрлов босқичи бўлса, иккинчиси асл ниятни амалга ошириш

9 - расм. Финтларнинг таснифлани. «Қочиб қолиш» финти . Турли усулларда бажариладиган бу техник усул ҳаракат йўналишларини тўсатдан ва тез ўзгартириш принципига асосланган бўлади. 37

Ўйинчи тайёрлов босқичида муайян йўналишда рақибдан қ очиб қ ол мо қ чи бўлгандай ҳаракат қ илади. Рақиб ҳам шу томонга интилиб, унинг ўтмо қ чи бўлган зонасини тўсиб чи қ мо қ чи бўлади. Ўйинчи асл ниятини амалга ошириш босқичида тезда ҳаракат йўналишини ўзгартириб, тўпни қ арама-қарши томонга олиб қ очади. Қ очиб қ ол адиган алдаш ҳ ара к атлари кўпинча оёқларни ярим букиб бажарилади, чунки бу ҳ ол ҳаракат амплитудаси кенг бўлишини, демак, рақиб анча четда қ ол ишини, шунингдек, ҳаракат йўналишини тез ўзгартиришини таъминлайди. Ташланиб « қ очиш» . Рақиб олдиндан ҳужум қ илганида, ўйинчи унинг ўнг ёки чап томонидан ўтиб кетмо қ чидек ҳаракат қилади. Футболчининг чап томонга қочиш ҳаракатини қ илиб, ўнг томонга қ очиб қол иши жараёнини кўриб чи қ амиз. Ўйинчи рақибга 1,5-2 м ча қ ол ганд

Тўпни «тепиб» финт қилиш. Ушбу финтни бажаришнинг баъзи хусусиятларини кўриб чиқамиз. Яккама-якка тортишувда қатнашаётган рақиб рўпарадан ёки олдиндан – сал ён томондан келаётган бўлса, унга яқинла-шаётиб, зарба берувчи оёқ орқага тортилади. Бундай ҳолат тўп нишонга тепилиши ёки узатиб юборилишидан далолат беради. Буни кўрган рақиб тўпни тортиб олишга ёки тўп учиб ўтиши керак бўлган зонани тўсишга ҳаракат қилади. Бунинг учун у ҳаракатни секинлаштирадиган ва тўхтатиб қўядиган ташланиш, шпагат, сирпаниш ҳаракатларини бажаради. Бундан ташқари, шундай ҳолатлардан яккама-якка тортишув ҳаракатларига ўтиш учун бир қадар вақт керак бўлади. Ўйиндаги вазият, шериклар-у рақибларининг туриши, қаршилик кўрсатаётган рақибнинг ҳолатини қандайлигига қараб, асл рақибдан олдинга, ўнгга, чапга ёки орқага қоч

Биринчи ҳ олда тўп олиб кетилаётганда, ўйинчи навбатдаги югуриш қ адамида таянч оёғини тўп ортига яқин қ ўйиб, уни рақибдан узо қ ро қ оёғининг тагчарми б илан босиб қ ол ади. Гўё тўп б илан бирга тўхтамо қ чидек алдамчи ҳаракат қ илинади. Рақиб бунга жавобан ҳаракатини секинлаштиради, шу пайтда тўп ол ғ а томон секингина тепиладида, ва олиб кетилаверади. Иккинчи ҳ олда эса тайёрлов босқичида тўпни тўхтатаётганга ўхшаш ҳаракат қ илинади. Ўйинчи ҳаракатини сал секинлатиб, оёқ кафтини тўп устига қ ўяди. Асл ниятини амалга ошириш босқичи олдинги йўналишда тезлаб кетилаверади. Шерик тўпни узатгандан кейин «тўхтатиб» алдаш ҳаракатини бажаришда бир оёқ қ а таянган ҳолга ўтиб, тўхтатувчи оёқ тўп келаётган томонга узатилади. Рақиб тўпни қабул қ илиб олаётган ўйинчига ҳужум қ илади. Ш у пайтда ўйин

II . 3. Д арвозабоннинг ўйин техникаси Даврвозабон ўйин техникаси майдон ўйинчиси техникасидан тубдан фарқ қилади. Бу дарвозабонга қоидага биноан жарима майдони ичида қўл билан тўп ўйнашга рухсат этилгани билан боғлиқдир. Қуйидаги усуллар гуруҳи дарвозабон ўйин техникасига киради: тўпни илиб олиш, қайтариш, ўтказиб юбориш ва ташлаш. Ўйинда шериклар, рақиб жамоаси ўйинчилари қаерда турганига, шунингдек, тўп ҳаракати йўналиши, траекторияси ва тезлигига қараб дарвозабон ҳаракатини хилма-хил усуллари, усул ва турлари қўлланилади (10-расм). 10-расм. Дарвозабон техникасининг таснифи . 41

Техник усулларнинг муваффақиятли бажарилиши кўп жиҳатдан дарвозабоннинг ҳаракатга қанчалик тайёр турганлиги билан белгиланади. Дарвозабоннинг тўғри дастлабки ҳолатда бўлиши унинг ҳаракатга тайёр эканлиги омилларидандир. Бундай дастлабки ҳолат оёқларни елка кенглигида кериб, сал букиб туриш билан ифодаланади. Ярим букик қўллар кўкрак баландлигида олдинга узатилган. Кафтлар олға томон ичкарига қараган. Бармоқлар сал бўшаштирилган. Дастлабки ҳолатнинг тўғри бўлиши дарвозабонга оғирлик маркази ўқини тезлик билан таянч сатҳидан ташқари чиқариб олиб, лозим бўлган ҳаракатларни оддий, жуфтлама ёки чалиштирма қадам ташлаб, сакраб ва йиқилиб бажариш имконини беради. Тўпни илиб олиш - Тўпни илиб олиш дарвозабон ўйин техникасининг асосий воситаси булиб кўпинча икки қўллаб амалга оширилади. Тўпнинг йўн

11-расм. Думалаб келаётган тўпни пастдан илиш . Ф утболида юмалаб келаётган тўпни икки қўллаб пастдан илиб олишнинг бошқа вариантлари ҳам қўлланилади. Бу вариантнинг хусусияти шундаки, унда олдинга энгашиш ўрнига ташқарига бурилган бир оёққа чўнқайилади. Тиззаси анчагина буқилиб, учига таяниб турилган иккинчи оё қ ҳам таш қ арига бурилади. Пастга туширилган қўлларни кафти тўпга тў ғ риланган бўлади. Тўпни бевосита илиб олиш юқорида тасвирланган вариантдаги сингари бўлади. Якунловчи босқичда оёқларни буриш ва тўғрилаш ҳисобига дарвозабон қ аддини ростлаб, кейинги ҳаракатлар учун керакли дастлабки ҳолатни олади. Тўси қ нинг страховка қилиш сат ҳ и анчагина бўлгани учун тўп илиб олишнинг бу варианти динамик ишончлиро қ дир. Паст учиб келаётган ва дарвозабоннинг олд томонида юқоридан тушиб ке

12-расм.Учиб келаётган тўпни пастдан илиш. Бу иш югуриш қадами, жуфтлама қадам ёки чалиштирма қадам билан, шунингдек, кўпроқ бир оёқда депсиниб юқорига, олдинга – юқорига ёки ён томонга юқорига сакраш билан амалга оширилади. Шундан кейинги ҳаракат- лар тизимининг таҳлили юқорида берилган. Тўпни юқоридан илиб олиш ўртача траекторияда учиб келаётган, шунингдек, баланд учиб келаётган ва пастга тушиб келаётган тўпларни эгаллаб олиш учун қўлланилади (13-расм). Дарвозабон тайёрлов босқичида дастлабки ҳолатни эгаллаётганда қўлларни сал букиб, олдинга ёки ю қ орига – олдинга узатади. Олдинга қ аратилган кафтларнинг бармоқлари ёзи қ , ярим букилган бўлиб, «ярим айлана» сингари шакл ҳ осил қ илиб туради. Бош бармоқлар бир-биридан унча у зо қ бўлмайди (3-5 см дан ошмайди). 13-расм. Тўпни юқоридан или

Ўйин шароитида дарвозабон тўпни, асосан, у учиб келаётган томонга керагича жилганидан кейингина илиб олади. Бунинг учун ҳаракатланиш техникасининг турли усуллари ва уларнинг бирга қ ўшилган вариантлари қўлланилади. Баланд тўпларни, яъни баланд траекторияда учиб келаётган тўпларни қўлга киритиш учун сакраб икки қўллаб юқоридан илиб олиш қўлланилади (14-расм). Тўпнинг учиш йўналишига қ араб бир ёки икки оёқда депсиниб юқорига, юқорига – олдинга ёки юқорига – ёнга сакралади. Ҳаракатланаётган пайтда асосан бир оёқда, жойда турганда эса икки оёқда депсиниб сакралади. Депсиниш пайтида қўллар силкиниш ҳаракатини қ илиб, тўп томон юқорига узатилади. Тўпни илиб олгандан кейин оёқлар бир оз букилиб, ерга тушилади. 14-расм. Тўпни сакраб туриб юқоридан илиш Тўпни ёндан илиб олиш дарвозабоннинг ён томо

Йи қ ила туриб тўп илишнинг икки варианти бор: учиш босқичисиз илиш ва учиш босқичи бўлган илиш. 15-расм. Тўпни ён томондан илиш Биринчи вариант, одатда, дарвозабоннинг ён томонига ундан 2-2,5 м нарида юмалаб ёки паст учиб келаётган тўпларни илиб олиш учун қўлланилади (16-расм). Тайёрлов босқичида тўп ҳаракати томонга катта қадам ташланади. Тўпга яқин турган оёқ қ атти қ букилади. Оғирлик марка- зининг ў қ и таянч сат ҳ идан чи қ арилиб, пастро қ туширилади. Қўллар тўп томон кескин узатилади. Бу гавданинг ҳаракатланишига ҳам, йиқилишга ҳам ёрдам беради. Ерга тушиш бундай тартибда бўлади: олдин оёқнинг болдир қисми, кейин тос-сон ва гавданинг ён қисмлари ерга тегади. Параллел узатилган қўллар тўп йўлини тўсиб чиқади. Панжаларнинг туриши, шунингдек, бевосита тўп илиб олиш йи қ илмай икки қўл

17-расм. Тўпни йиқилиб (учиш босқичи билан) илиш Дарвозабондан анча нарида думалаб ва учиб келаётган тўпларни илиб олиш учун учиш босқичи бўлган йиқилиш қўлланилади (17-расм). Дастлабки босқичда дарвозабон учиб келаётган томонга тезда битта ё иккита жуфтлама ёки чалиштирма қадам ташлайди. Бундай пайтда қ айси ҳаракатланиш усулини танлаш ва ундан фойдаланиш дарвозабоннинг ҳ осил қ илган шахсий кўникмаларига боғлиқ. Депсинишга тайёрланиш гавдани олдинга энгаштириб, оғирлик маркази ў қ ини таянч сат ҳ идан четга чиқаришдан бошланади. Тўп келаётган томонга яқин оёқда депсинилади. Қўллар тўп томонга кескин узатилади. Уларнинг ҳаракати ва иккинчи оёқнинг силкиб букилиши депсиниш кучи ошишига ёрдам беради. Депсиниш бурчагининг қандай бўлиши тўпнинг учиш баландлигига боғлиқ. Думалаб келаётган ва

Тўп икки қўллаб ҳам, бир қўллаб ҳам қ айтариб юборилади. Бирин ч и усул ишончлиро қ , чунки бунда тўсиб кол увчи сат ҳ каттаро қ бўлади. Биро қ иккинчи усул дарвозабондан анча наридан ўтаётган тўпларни қ айтариб юбориш имконини беради. Тўпни бир қўллаб ёки икки қўллаб қ айтаришда дастлабки ва тайёрлов босқичларидаги ҳаракатлар кўп жиҳатдан тўпни юқоридан ва ёндан илиб олишдаги ҳаракатларга ўхшайди. Тўпни ҳаракат йўналиши ва траекториясига мослаб, дарвозабон таранглашган, бармо қ лари сал ёзи қ битта қўлини ёки иккала қ ўлини тезлик билан тўп қаршисига узатади. Тўп кўпинча кафтлар билан қ айтарилади. Го ҳ ида тўп билакка тегиб қ айтади. Тўпни қ айтариб юборганда, уни дарвозадан ён томонга йўналтириш тавсия қ илинади. Дарвозабондан анча наридаги тўпларни йи қ ила туриб бир ёки икки қўллаб қ

Бош ортидан бошлаб уриш учун сал букилган қўл юқори кўтарилиб, бош орқага тортилади. Гавда ҳам орқага эгилади. Гавда билан қўлнинг кескин тўғриланиши ҳисобига зарба берилади. Тўпга у дарвозабондан сал олдинда пайтида бевосита зарба бериш керак. Зарба бармоқларнинг ўрта суяги билан берилади. 19 - расм. Тўпни муштум билан 18 - расм. Тўпни муштумлар билан уриб уриб юбориш юбориш (елкадан зарба бериб) Тўпни иккала қўлни муштлаб қ айтариб юбориш ишончлиро қ бўладиган вазиятлар ҳам учраб туради. Зарба беришдан олдинги дастлабки тирсаклар букилган, муштга тугилган қўллар кўкрак олдида. Таранг тутилган икки қўлни бараварига тўғрилаб, муштлар билан тўпга зарба берилади (19-расм). Тўпни жойда туриб, қадам ташлаб, турли ҳаракатланишлардан кейин ва, айни қ са, сакраб туриб битта ёки икала қўлни мушт қ

юборишдаги ҳаракатларга ўхшайди. Тепадан ошириб юбориш ҳам бир ёки икки қўллаб бажарилади. Етиш қ ийин бўлган тўплар йиқила туриб тепадан ошириб юборилади. Тайёрлов босқичида бир ёки икки қўл таранглаш- тирилган ҳолда тўпнинг учиш йўналишига узатилади (20-расм). Учиб келаётган тўп тўси ққ а – бурчак остида қ ўйилган бир ёки иккала қўл кафтига тегиб, траекториясини ўзгартиради. Тўпни кафтлар билан тепадан ошириб юбориш – энг ишончли усул. Лекин ҳамма вақт бунинг иложи бўлавермайди. Кўпинча юқори тўсин тагига кириб бораётган тўпни тепадан ошириб юбориш учун таранг бармоқларни унга етказиб, йўлини тўсиш ва траекториясини ўзгартириш кифоядир. Бундай тўплар мушт билан ҳам тепадан ошириб юборилади. Бунда юқорига – орқага йўналтирилган мушт билан секингина уриш ҳисобига тўпнинг учиш траекторияси

Тўпни ташлаб бериш - Дарвозабонлар тўпни кўпинча ташлаб берадилар, чунки бунда тўпни тепгандагидан кўра аниқроқ йўналтириб бериш мумкин. Ташлаш масофасига келганда эса, тегишлича жисмоний тайёргарлиги ва аъло даражада рационал техникаси бўлган дарвозабон тўпни анчагина (35-40 м ) масофага ташлаб бера олади.Бу техник усул, одатда, асосан бир қўллаб, аҳён- аҳёнда икки қўллаб бажарилади.Тўпни бир қўллаб ташлаб бериш юқоридан, ёндан ва пастдан бажарилади. Тўпни юқоридан ташлаб бериш – энг кўп тарқалган усул. Бу усулда шерикларга турли траекторияда, анчагина масофага ва етарлича аниқ тўп ташлаб бериш мумкин (21-расм). 21-расм. Тўпни юқоридан ташлаб бериш Тўп ташлашдан олдинги дастлабки ҳолат – бир қадам ташлаб тик туриш. Тўп шундо ққ ина кафт устида бўлиб, ёзи қ ва ярим букилган бармоқлар уни т

Тайёрлов босқичида бир қадам ташлаб тик турган дастлабки ҳолатда қў л тортилади. Тўп ту тг ан қў л ён томонга – орқага узатилади. Гавда шу томонга бурилади. Тана оғирлиги орқадаги сал букилган оёққа ташланади. Тўп ташлаш оёқнинг учига кўтарилиб, кескин тўғриланиш ва гавдани буриш ҳисобига бажарилади. Бу ўзувчи ҳаракатлар қўлнинг тўғри т у тилиб, ён томондан олдинга кескин ҳаракат қилиши билан тугайди. Фронтал текисликка яқинлашиб қ ол ганда, тўп панжадан «у зи лади». Ташлашнинг эртароқ ёки кечроқ бажарилиши тўпнинг учиш йўналишида анчагина хатолар юз беришига олиб келади. Тўпни паст траекторияли қилиб ташлашда пастдан ташлаш қўлланилади. Дастлабки ҳолатда бир қадам ташланган ҳолдаги оёқлар анчагина букилиб туради (23-расм). Панжаси тўпни тагидан т у тиб турган қўл қ уйи туширилади. 22-расм

Футбол ўйини техникасини ўргатишга доир дастур Ушбу умумий ўрта таълим мактабларининг 5 – 9 синф ўқувчилари учун мулжалланган футбол машғулотлари дастури Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1996 йил 17-январдаги 27-сонли «Ўзбекистонда футболни ривожлантиришнинг ташкилий асослари ва принципларини тубдан такомиллаштириш чора тадбирлари туғрисида» ги, 1998 йил 27-майдаги 271- сонли «Ўзбекистонда жисмоний тарбия ва спортни янада ривожлантириш чора тадбирлари туғрисида» ги қарорлари, 26.01.1996 йилдаги Ўзбекистон Республикасининг халқ таълими вазирлиги хайятининг «Ўзбекистон Республикаси халқ таълими тизимидаги ўқувчилар ва болалар ўртасида бундан буён футболни ривожлантириш туғрисида» ги қарори хамда Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2002 йил 24 ноябрдаги «Ўзбекистонда болалар

Ўқитувчилар хар бир футбол дарсига киришдан олдин дарс учун керакли спорт жиҳозлари бўлган камида икки ўқувчига бир дона тўп, шартли билгиларни билдирадиган чашкалар, устунлар, икки дона дорвоза тўри, хуштак, сариқ - қизил карточка ( дарс охирига 5 - 7 дақиқали икки томонлама ўйин ўтказиш учун) лар билан шунингдек машгулот утиш учун энг мухум булган мактаб директории уринбосари томонидан тасдикланган дарс конспекти ва бошка меъёрий хужжатлар билан қуролланган булишлари шарт. Ў кув дастурида футбол машгулотлари учун 4- синфдан 9 – синфгача хар ўқ ув йилида 12 соатдан ва қ т ажратилган. 5 - 9 синф лар учун ўқув дастури бўйича соатлар тақсимоти № 1- жадвал № Дастур бўлимлари Синфлар 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 Назарий билим асослари Дарс жараёнида 2 Гимнасатика 16 16 16 14 10 10 8 8 8 3 Енгил атлетик

8 - синфлар учун чораклик футбол дарси мавзулари № 2-Жадвал Дарслар тартиби Мавзулар Дарс соати I. Чорак. 6 7-8 Назария: Футбол ў йини нинг келиб чиқиш тарихи. Амалий: Футбол: Чидамлилик жисмоний сифатларини тарбиялаш. Тўпга оёқ билан зарба бериш техника усуллари. 2 9 Назария: Чидамлилик жисмоний сифатларини тарбиялаш қоидалари. Амалий: Футбол: Чидамлилик жисмоний сифатларини ривожлантириш. Тўпга зарба бериш техника усулларини бажариш. 1 16 Назария: Жисмоний маш қ ларни бажариш давомида тўғри нафас чиқариш қоидалари. Амалий: Футбол: Тезкорлик жисмоний сифатларини ривожлантириш. Тўпга бош, пешона билан жо йи да ва сакраб зарба бериш техникасини бажариш. 1 17-18 Назария: “Умид ниҳоллари” спорт мусобоқалари бўйича маълумот. Тўпни қабул қилиш техникасини бажариш. 2 IV- Чорак 6 59 Назария: Такт

Ў збекистонда ва жа ҳ онда футболнинг ривожланиш тарихи. Футбол ў йини техникаси ва тактикасини ў ргатиш услубиёти. Футбол ў йинида спортчиларнинг ў зига хос жисмоний тайёргарликлар ва жисмоний сифатлари. Футбол ў йининг техникасини ў рганиш ва такомиллаштириш. Футбол ў йинида тактик тайёргарликлар ва уни тарбиялаш йуллари. Танлов ў тказиш ҳ усусиятлари. Футбол ў йинининг ў тказиш жойларини, жи ҳ озларини тайёрлаш ва мусоба қ аларни ташкил этиш. Ҳ акамлик қ илиш амалиёти. Футбол уйинининг қ оида ва қ онунятлари. Амалий маш ғ улотлар Ў йин техникаси. Футболчининг майдонда жойлашиши. Т ў пни қ абул қ илиш ва узатиш. Т ў пни илон изи б ў йлаб олиб юриш. Икки уч киши б ў либ т ў пни бир-бирига узатиш. Т ў пга зарба бериш. Т ў пга бош билан зарба бериш. Ў йин тактикаси: Т ў псиз ў йинчиларнинг

муовини_________Махмудов .Ш. «__»____________2013 йил. ДАРС БАЁННОМАСИ № 1 Вазифа: 1. Тўпни оёқнинг ички ва ташқи қисмида тўпни олиб юришни ўргатиш 2. Тўп узатишнинг турли хил усулларини такрорлаш Сана: Синф: 8 -синф Ўтиш жойи: Керакли асбоблар: Футбол тўпи, хуштак, байроқчалар Дарс қисми Машғулот мазмуни Меъ ёри Т. У. К.Т А Й Ё Р Г А Р Л И К Қ И С М 20-25 дақиқа Сафлантириш, Саломлашиш Навбатчининг билдиргиси Дарс вазифаларини эълон қилиш Саф машқлари : бурилишлар (ўнга, чапга, орқага) Юриш: оёқ учида, товонда, оёқнинг ташқи ички қисмида оддий юриш Югуриш: майдон бўйлаб секин югуриш 30`` 30`` 30`` 30`` 30`` 1` 800 м х х х х х х х х х Х Ўқитувчилар бир овозда салом беришлари керак Навбатчи дарсда бор ва йўқларни эълон қилади Дарснинг асосий қисмида ўтилиши керак бўлган вазифалар айтилади

1-4 бошни ўнга айлантириш 1-4 бошни чапга айлантириш 2-машқ. Д.Ҳ. Оёқлар керилган қўллар елкада 1-4 елкани олдинга айлантириш 1-4 елкани орқага айлантириш 3-машқ. Д.Ҳ. Оёқлар керилган, ўнг қўл юқорида чап қўл пастда 1-2 ўнг ва чап қўли орқага чўзилади 3-4 чап ва ўнг қўли орқага чўзилади 4-машқ. Д.Ҳ. Оёқлар керилган қўллар олдинда 1-4 қўлларни олдинга айлантириш 1-4 қўлларни орқага айлантириш 5-машқ. Д.Ҳ. Оёқлар керилган, ўнг қўл юқорида чап қўл белда 1-2 чапга энгашиш 3-4 ўнга энгашиш 6-машқ. Д.Ҳ. Оёқлар кенг, керилган қўллар олдинда 1- чап қўл билан ўнг оёққа чўзилиш 2-ўнг қўл билан чап оёққа чўзилиш 7-машқ. Д.Ҳ. Оёқлар керилган қўллар белда 1- чап оёққа ўтирилади 2- турилади 3-ўнг оёққа ўтирилади 4- турилади 8-машқ. Д.Ҳ. А.Т. 1-2 ўнг оёқ тиззасини юқорига тортиб айлан – тириш 3-4 алмашти

кет қаторга Махсус югуриш машқлари 1. Сонни юқорига кўтариб Нафас рословчи чўзиш машқларини бажартириш Сафланиш: бир қаторга Асосий қисм 25-30 дақиқа А) Турли хилдаги тўпни олиб юриш усуллари 1. Биринчи талаба тўпни оёқнинг ташқи қисмида олиб юриб қарама-қарши гуруҳдаги талабага узатади 2. Шу машқнинг ўзи фақат бу сафар тўпни оёқнинг ички қисмида олиб юради 3. Шу машқнинг ўзи фақат тўпни аралаш олиб юриш 4. Шу машқнинг ўзи тўпни оёқнинг учи билан олиб юриш 5. Шу машқнинг ўзи тўпни оёқнинг таги билан ай - лантириб олиб юриш Б) Тўп узатишнинг турли хил усулларини такрорлаш 1. Тўпни 10 м га олиб юриб шеригига 10 м қолганда оёқнинг ички қисмида тўп узатиш 2. Шу машқнинг ўзи фақат тўпни олиб юрмасдан 1-2 Марта 1-2 Марта 1-2 Марта 1-2 30 20 3 3 3 3 3 12 4 х х х х х Машқни бажарганда гавдани букм

келаётган тўпни тўхтатиб оёқнинг ички қисмида тўпни узатиш оралиқ масофа (10 м) 3. Иккита гуруҳ оралиғидаги масофани қисқартириб (5-8 м гача) бир-бирига тўпни тўхтатмасдан шеригига оёқнинг ички ва ташқи қисмида узатиш Икки томонлама ўйин 4 4 26 ҳолати ва гавда ҳолатига аҳамият қаратиш керак Тўпни қабул қилувчи ўйинчи тўпга чиқиш керак Тўпни узатишда оёқ футболчиларнинг оёқ холатига аҳамият қаратиш керак Тўпни оширишда ўнг ва чап оёқларни ишлатишларига аҳамият қаратиш керак Машғулот давомидаги олинган билимларни ўйинда кўллашлари керакЯКУН И Й ҚИ СМ 5-10 дақиқа Сафланиш: бир қаторга Тинчлантирувчи машқлар Камчиликларини тушунтириш Вазифа: техник усулларни такрорлаш, хайрлашиш. 30 `` 1 ` 2 ` 2 ` х х х х х х х х х х х х х х х х х Чўзилувчи машқларни бериш Машғулот давомида бажарилган хато маш

Х У Л О С А Футбол ў йини техникасини яхши билиш футболчининг ҳар томонлама тайёргарлик кўриши хамд а мутаносиб камол топиши жараёнининг ажралмас қисмидир. Бунда футболчиларни майдон б ў йлаб ҳаракатланиш техникаси ў та муҳум ўрин тутади. Футболчиларнинг майдондаги ҳаракатланиш техникасига уларни майдондаги югуришлари, сакрашлари, тўхташлари, бурилишлари каби бир қатор усуллар гуруҳи киради. Агар шуғулланувчилар қ ў йидаги машқларни яхши ў злаштирсалар: 1. Оддий, тисарилиб, чалиштирма ва жуфтлама қадамлар ташлаб югуришларни такрор - такрор бажарганда; 2 Бир оёқда депсиниб, икки оёқда депсиниб сакрашларни такрор - такрор бажарганда; 3. Ташланиб сакраб тўхташларни такрор - такрор бажарганда; 4. Дипсиниб, сакраб, таянч оёқда бурилишларни такрор - такрор бажар- ганда; Футболдаги тўпни тўхтатиш

3. Бошнинг пешона қисми билан бажаришни такомиллаштирсалар фут- болдаги кейинги керакли ҳаракатларни давом эттиришни амалга ошириша оладилар. Футболда тўпга зарба бериш энг муҳум техник усуллар ҳисобланади. Берилган зарбалар эвазигагина кўзланган мақсадга эришиш мумкин. Зарба бериш натижасида дарвозага тўп киритилади. Спортчилар қўйидаги зарба бериш усулларини ўзлаштирсалар дарвозага тўп киритишга эришадилар: 1. Оёқ кафтини ички томони билан, оёқ кафтининг ички қисми билан, оёқ юзининг ўрта қисми билан, оёқ юзининг ташқи қисми билан, оёқ учи билан, товон билан; 2. Бошнинг пешона қисмини ўртаси билан, бошнинг пешона қисмини чеккаси билан. Бу машқлар жойида туриб, ҳаракатда, сакраб, бурилиб, бошдан оши- риб, турли траектория ва йўналишдаги думалаб ёки учиб келаётган тўпларга зарба бериб бажа

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР 1. Футбол. Физкултура институтлари учун дарслик. Т, “Ўқитувчи”, 1986 . 2. Футбол ўйин техникаси. Тошкент, 1999 йил. 3. Исеев Ш.Т. Футбол жамоаларининг ғалаба қозонишида футболчилар- нинг стандарт вазиятларидан самарали фойдаланиши. «Педагогик таълим». Ж. № 2, 2003 йил. 4.Курбанов О.А. Футбол бўйича XVII жаҳон Чемпионати ўйинларида берилган якуний зарбаларининг самарадорлиги таҳлили. Педа гогик таълим, Ж., № 5, 2003. 5. Нуримов Р.И. Ёш футболчиларни техник ва тактик тайёрлаш. Ўқув қўлланма. Тошкент, 2005. 6. Айрапетьянц Л.Р., Пулатов А.А. Юқори малакали волейболчиларни тайёрлашда танловнинг ўрни. «ЖТ, спорт вамаънавият» тўплами, Т., 1995. 7. Пўлатов А.А. Волейбол. ЖТИ талабаларига мўлжалланган дастур. Ихтисослик курси. Т., 1993. 8. Пўлатов А. Ҳ аракатни аниқ ижро эт

13 . Жисмоний тарбуя назарияси ва методикаси.А. Д Новиков. Т. 1975. 14 . Ш.Павлов. Қўл тўпи. Жисмоний тарбуя институтлари учун дарслик. Тошкент, «Ўқитувчи», 1990 йил. 15 . Ш.Павлов. Қўл тўпи. Мусобоқа қоидалари. Тошкент, 1987 йил. 16. Акрамов Р. А. Ёш гандболчиларни танлаб олиш ва тайёрлаш. Тошкент. 1989 йил. 17. Ғаниева Ф.В. Хужумда жамоа булиб харакат килишни уюштиришда кулланиладиган машклар. Усл.кулланма. 1998 18. Исматуллаев Х.А., Ганиева Ф.В. Баскетболда техник приемларни эгаллашда ёрдам берувчи хуккабозлик машклари. Метод.кулланма. Т., 1999 19. Расулев А.Т., Исматуллаев Х.А. Баскетбол уйини расмий коидалари. Т., УзДЖТИ, 1993 20. Расулев А.Т. Баскетбол. Олий укув юртлари учун дарслик. Т., УзДЖТИ, 1998 21. Соколова Н.Д., Исматуллаев Х.А., Ганиева Ф.В., Курс лекций III курса. Т., УзДЖТ

Купить