Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 13.6MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Умумий ўртатаълим мактабларида органик кимё фанини ўқитишда инновацион усуллардан фойдаланиш

Купить
УМУМИЙ ЎРТАТАЪЛИМ МАКТАБЛАРИДА ОРГАНИК КИМЁ ФАНИНИ ЎҚИТИШДА ИННОВАЦИОН УСУЛЛАРДАН ФОЙДАЛАНИШ МУНДАРИЖА КИРИШ ………………………………………………………………...... 3 I БОБ. ОРГАНИК КИМЁНИ ЎҚИТИШДА ИННОВАЦИЯЛАРДАН ФОЙДАЛАНИШ САМАРАДОРЛИГИНИ ОШИРИШ ЙЎЛЛАРИ 1.1.Умумий ўрта таълим мактабларида органик кимёни инновациялардан фойдаланиб ўқитишдаги муаммолар.................................................................................... 10 1.2.Кимё фанини дунё мамлакатларида ўқитилиш мазмуни ва ҳолати........................................................................................... 16 1.3.Кимё ўқитувчиларида инновациялардан фойдаланиш компетенцияларини шакллантириш ва ривожлантириш йўллари........................................................................................ 28 I боб бўйича хулосалар................................................................... 34 II БОБ. УМУМИЙ ЎРТА ТАЪЛИМ МАКТАБЛАРИДА ОРГАНИК КИМЁНИ ИННОВАЦИЯЛАРДАН ФОЙДАЛАНИБ ЎҚИТИШНИНГ ИЛМИЙ-МЕТОДИК АСОСЛАРИ 2.1.Органик кимёни ўқитишда инновацион усуллар ва интерфаол методлардан фойдаланишнинг ривожланиш истиқболлари............................................................................... 36 2.2.Умумий ўрта таълим мактабларида органик кимёни ўқитишда мавжуд инновацияларни такомиллаштиришнинг илмий-методик асослари............................................................ 51 2.3. Органик кимёни ўқитишни такомиллаштиришдаинтерфаол методлар ва дидактик ўйинларданфойдаланиш методикаси. ................................................................................. ...................... 62 II боб бўйичахулосалар................................................................... 109 III БОБ. ИЛМИЙ-ПЕДАГОГИК ТАЖРИБА-СИНОВ ИШЛАРИНИНГ НАТИЖАЛАРИ ВА УЛАРНИНГ САМАРАДОРЛИГИ 3.1.Органик кимёни ўқитишда инновациялардан фойдаланиш самарадорлигини текширишда тажриба-синов босқичлари..... 111 3.2. Илмий-педагогик тадқиқотлар натижалари ни статистик таҳлили.......................................................................................... 113 III боб бўйича хулосалар.................................................................. 120 УМУМИЙ ХУЛОСАЛАР. ....................................................................... 121 БИБЛИОГРАФИЯ . ................................................................................... 123 ИЛОВАЛАР . ............................................................................................... 130 КИРИШ (фалсафа доктори ( PhD )диссертация аннотацияси) Мавзунинг долзарблиги ва зарурати. Жаҳонда узлуксиз таълим яхлит тизим сифатида шаклланиб, унинг ривожланиб бориши учун керакли таълим муҳитини яратиш концепцияси долзарб вазифалар қаторидан ўрин олган. Давлатнинг интеллектуал салоҳияти унинг ажралмас қисми бўлган таълим тизимининг модернизациялашиш даражаси билан белгиланади. Т аълим жараёнида ахборот коммуникацион технологиялар, янгича инновацион методларни қўлла ш тизимни ислоҳ қилишнинг му ҳим тенденция ларидан саналади. Дунёнинг етакчи илмий марказларининг соҳа мутахассислари томонидан умумий ўрта таълим мактаблари ўқувчиларининг кимё фанидан олинган билимлари ёрдамида ҳаётий муаммоларни ҳал қилишга қодир бўлишини таъминлашга имкон берадиган инновaцион усуллардан фойдаланиб ўқитишнинг индивидуал педагогик тизимини шакллантириш жараёнини такомиллаштиришга оид қатор тавсиялар ишлаб чиқилган. Хорижий, жумладан МДҲ давлатларида у злуксиз таълим тизимининг асосий бўғини ҳисобланган умумий ўрта таълим мактаблари да кимё фанини ўқитишда замонавий STEAM таълими элементларини қўллаш ва кимё фанини бошқа табиий фанлар билан узвий боғлиқликда ўқитиш орқали такомиллаштириш, ўқувчиларда босқичма-босқич умумий кимёвий тушунчаларни табиатнинг илмий манзарасининг ажралмас қисми ва дунёни илмий билишнинг асоси сифатида шакллантириш, ҳаётий жараёнларни кимёвий қонуниятлар асосида тадқиқ қилиш ва хулоса чиқариш амалиётини ривожлантириш билан боғлиқ барча кўникмаларни эгаллашларини таъминлаш ва бу орқали касбга йўналтириш, билим олишга бўлган қизиқишлари ва ижодий қобилиятларини шакллантириш борасида бир қатор амалий ишлар бажарилган . 2 Мамлакатимизда илғор хорижий тажрибалар асосида узлуксиз таълим тизимини ислоҳ қилиш, мактабларда дарсларни сифатли тарзда ташкил қилиш орқали таълим тизимини такомиллаштиришга эришиш давлат сиёсати даражасига к ў тарил ди . Ўзбекистон Республикаси Халқ таълими тизимини 2030 йилгача ривожлантириш концепциясида « Узлуксиз таълим тизими мазмунини сифат жиҳатдан янгилаш, органик кимёни ўқитишда инновацион технологияларнинг тизимли равишда қўлланилишига эришиш, назарий билимларни амалиёт билан уйғун ҳолда ўзлаштириш, дарс жараёнида ўқувчиларнинг барча қобилият ва имкониятларини рўёбга чиқаришга имкон берадиган зарурий шарт-шароитларни яратиш » вазифалари белгиланган. Бу эса кимё фани мисолида ўқитиш методикасининг таълим мазмунини такомиллаштириш заруратини асослайди. 2017 йил 7 февралдаги « Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисидаги » ПФ-4947-сон 1 фармони , 2019 йил 29 апрелдаги «Ўзбекистон Республикаси Халқ таълими тизимини 2030 йилгача ривожлантириш концепциясини тасдиқлаш тўғрисида»ги ПФ-5712-сон Фармони, 2017 йил 26 сентябрдаги ПҚ-3289-сон «Педагог кадрларни тайёрлаш, халқ таълими ходимларини қайта тайёрлаш ва уларнинг малакасини ошириш тизимини янада такомиллаштириш чора- тадбирлари тўғрисидаги» қарорлари ҳамда бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда таълим тизимини ривожлантиришнинг замонавий тамойилларини жорий этиш бўйича белгиланган устувор вазифалар ни амалга оширишда мазкур диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади. Тадқиқотнинг р еспублика фан ва технологиялари ривожланишининг устувор йўналишларига мослиги. Мазкур тадқиқот иши Республика фан ва технологиялар ривожланишининг I.«Демократик ва ҳуқуқий жамиятни маънавий-аҳлоқий ва маданий ривожлантириш, 1 Ўзбекистон Республикаси Президентининг Фармони. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида. Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2017 й., 6-сон, 70-модда, 20-сон, 354-модда, 23-сон, 448-модда. 3 инновацион иқтисодиётни шакллантириш» устувор йўналиши доирасида бажарилган. Муаммонинг ўрганилганлик даражаси . Республикамизда педагогик технологиялардан та ъ лим сифатини ошириш жараёнида фойдаланишнинг назарий ва амалий асосларини яратиш , инновацион методлардан фойдаланиш, таълим жараёнида ноаньанавий усуллардан б ў лмиш гуруҳли ва индивидуал усуллар ни қўллашнинг назарий асослари Ҳ.Т.Омонов, Н.Азизх ў жаев а , З.Мамажонова, М.Г.Воинова, Н.Х.Х ў жаев, С.А.Мадяров, Э .У. Э шч а нов, Х.М.Ражабов, Ў.Қ.Толипов, М.Усмонбоева, М.Б.Хаттабовлар томонидан ў рганилган. Таълим жараёнида педагогик технологияларнинг қўлланилиши соҳасида О.Хасанбоева, Б.Зиёмуҳаммадовлар томонидан самарали ишлар амалга оширилган . Мустақил давлатлар ҳамдўстлиги мамлакатларида мактабларда органик кимёни ў қитишнинг ўзига хос жиҳатлари В.И.Загвязинский , О.С.Габриелян, М.С.Пак , Г.К.Селевко, Е.Е.Минченков, Г.М.Чернобельская, Т.А.Шираева, В.С.Зайцев, О.И.Гулай, В.А.Кузурман, И.В.Задорожний лар томонидан тадқиқ қилинган . Хорижий давлатларда инноватор олим лардан E.Rodjers, F.G.Mann, B.Ch.Saunders лар томонидан педагогик таълим жараёнида замонавий усуллар ва воситалардан фойдаланиш , фанга янгиликлар киритишнинг социал-психологик аспектларини яратиш , P.G.Meyer, D.A.Jacjbson, P.Eggan, D.Kauchak, A.T.Yarachev, М. Sullivan, M.Stajanovskaya, B.Velevska, D.T.Thomas, I. Devetak, S.A. Glazar лар томонидан эса кимё фани ва унинг бўлимларини ўқитишни такомиллаштириш муаммолари ўрганилган. Ушбу тадқиқот ишларида таълим жараёнида илғор педагогик технологиялардан фойдаланиш, кимё фанини ўқитишни такомиллаштиришнинг назарий ва амалий жиҳатлари етарлича таҳлил қилинган, лекин умумий ўрта таълим мактабларида органик кимёни ўқитишда инновациялардан фойдаланишнинг мотивацион, психологик 4 асослари, мазмуни, шакл, метод ва воситаларининг имкониятлари етарли даражада ўрганилмаган. Тадқиқотнинг диссертация бажарилган олий таълим муассасаси илмий-тадқиқот ишлари билан боғлиқлиги. Диссертация тадқиқоти Навоий давлат педагогика институти илмий-тадқиқот ишлари режасининг ХТ-Ф2-025 рақамли «Педагогик кадрларни тайёрлаш бўйича психологик- педагогик диагностика назарияси ва амалиётини такомиллаштириш стратегияси» (2015-2019 йй.) мавзусидаги фундаментал лойиҳа доирасида бажарилган. Тадқиқотнинг мақсад и умумий ўрта таълим мактабларида органик кимё фанини ўқитишда инновацион усуллардан фойдаланишнинг илмий- методик асосларини такомиллаштиришдан иборат. Тадқиқотнинг вазифалари: органик кимёни ўқитишда қўлланилаётган психологик, педагогик ва методик адабиётларни ўрганиш, мавжуд методларни таҳлил қилиш ва такомиллаштиришни илмий-методик жиҳатдан асослаш ; мактабларда органик кимё фанини ўқитишда инноваци он усулларни қўллаш ; мактабларда органик кимёни ўқитиш жараёнини такомиллаштириш учун янгича инновацион усулларни ўзида жамлаган электрон шаклдаги ўқув услубий материални яратиш; ишлаб чиқилган дидактик материаллар асосида танланган умумий ўрта таълим мактабларида тажриба-синов ишларини ташкил қилиш, асосланган методик тавсиялар ишлаб чиқиш . Тадқиқотнинг объекти сифатида Навоий вилоятининг Кармана тумани, Самарқанд вилоятининг Каттақўрғон тумани ва Бухоро шаҳри мактабларидан жами 658 нафар ўқувчи респондент тарзда жалб қилинди. Тадқиқотнинг предмети умумий ўрта таълим мактабларида органик кимё фанини ўқитиш жараёнини инновацион усуллардан фойдаланиб 5 такомиллаштириш нинг шакл, метод ва воситаларини қўллаш механизмларидан иборат. Тадқиқотнинг усуллари. Тадқиқот ишларида қўйилган мақсадга эришиш учун мавзуга оид назарий, психологик - педагогик ва методик адабиётларни ўрганиш ва қиёсий таҳлил қилиш, мактабда кимё фани ўқув режа ва дастурлари ҳамда дарсликларини танқидий ўрганиш, сўровнома, тест, кузатиш, суҳбат, тажриба-синов, натижаларни математик-статистик қайта ишлаш методларидан фойдаланил ди . Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат: мактабларда органик кимё фанини ўқитишда фойдаланиш учун ўқувчилар ёши ва дунёқарашига мослаштирилган, уларда ижодкорлик ва мантиқий тафаккурни ривожлантирадиган фаолият турларини (ўйин, ўқиш, меҳнат, мулоқот) замонавий таълим технологиялари (эвристик, лойиҳалаш индивидуаллаштириб ўқитиш, гурухларга бўлиб ўқитиш, ҳамкорликда ўқитиш) билан уйғунлашган ҳолда қўллашнинг илмий асослари келтирилган; умумий ўрта таълим мактабларида органик кимёни ўқитишда билимларни ўзлаштириш даражасини объектив, субъектив назорат қилиш ва сифатли баҳолашга имкон берадиган инновацион таълимий топшириқлардан иборат дидактик ўйинларнинг тизимли структураси (ўқувчиларда ҳаётий компетенциялар, ижодий қобилиятларни ривожлантидиган, тафаккур ва фаолиятни уйғунлаштирадиган) яратилган; ўқувчиларда органик кимё фанига оид «Кимёвий жараён ва ҳодисаларни кузатиш, тушуниш ва тушунтириш», «Амалиётга жорий қилиш» компетенцияларини ривожлантиририш орқали ўқув жараёнини оптимал бошқаришнинг концептуал асосларини такомиллаштирадиган бир қатор янгича инновацион усуллар, жумладан «Интеллект харита», «Квест» ва «Контекст матнли топшириқлар»усуллари, мавзуни бирламчи мустаҳкамлаш босқичида қўлланиладиган «Тезкор савол-жавоб» усулининг бир қанча янгича кўринишлари («Тўрт, тўрт, тўрт», «Рақамлар сўзлаганда», «Проектив топишмоқ» ва бошқалар) тавсия этилган; 6 органик кимё фанини ахборот муҳитида ўқитишда ўқувчиларда фанга бўлган қизиқишни оширадиган ва бу орқали уларда муайян малакаларни (интеллектуал, ахборотлар билан ишлаш, ташкилотчилик) ривожлантирадиган, бадиий адабиёт (шеьр, топишмоқ, шиорлар) ва санъат (расм, жадвал, чизмалар) билан уйғунликда таълим жараёнини самарали ташкил қилишга имкон берадиган янгича кўринишдаги топшириқлар тайёрланган. Тадқиқотнинг амалий натижалари қуйидагилардан иборат: ўқувчиларнинг органик кимё фанидан билим олиш жараёнини яхшилашга имкон берадиган топшириқлар ишлаб чиқилган («Яширин сўзни топинг», «Тўрт, тўрт, тўрт», «Карра-карра», «Бирдан тўртгача», «Рақамлар сўзлаганда», «Проектив топишмоқ » ва бошқалар); мактабларда органик кимёни ўқитиш жараёнида инновацион таълимий топшириқлар структурасини амалиётда қўллаш методикасини ўзида жамлаган ўқув қўлланма, услубий қўлланма, методик тавсия, дарс ишланмалари тайёрланган ва амалиётга тадбиқ этилган; органик кимёни ўқитиш самарадорлигини оширишга хизмат қиладиган, ўқув дастурига мос равишда мавзулар кесимида ўзида янгича инновацион ўқитиш услублари бўйича тавсияларни ва дидактик топшириқларни жамлаган «Органик кимёни ўқитишда инновациялардан фойдаланиш» номли электрон ахборот-таълим ресурси ишлаб чиқилган ва амалиётга тадбиқ этилган. Тадқиқот натижаларининг ишончлилиги хулоса ва тавсияларнинг амалиётга жорий этилгани, олинган натижаларни республика ва халқаро миқёсдаги илмий анжуманларда муҳокама этилганлиги, ОАК эътироф этган журналлар рўйхатига киритилган илмий журналларда чоп этилганлиги, олинган натижалар тўғрилиги ва тажриба-синов ишлари самарадорлиги математик-статистик методлар воситасида асослангани, олинган натижаларнинг тегишли ташкилотлар томонидан тасдиқлангани билан изоҳланади. 7 Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти. Тадқиқот натижаларининг илмий аҳамияти мактабларда органик кимёни ўқитишда инновацион усуллардан фойдаланиш натижасида мактаб ўқувчиларида билим, кўникма, малака ва компетенцияларни шакллантириш жараёнининг мазмуни, ўқитиш методлари, воситалари ва шаклларини аниқлаш мезонлари шакллантирилганлиги ва бу орқали органик кимё фанини ўқитиш самарадорлиги оширилганлиги билан изоҳланади. Тадқиқот натижаларининг амалий аҳамияти органик кимёни ўқитишда инновациялардан фойдаланиб, ўқувчиларнинг билим самарадорлигини ошириш ва уларда билим, кўникма, малака ва компетенцияларни шакллантириш, инновацион таълимий муҳитни яратиш тизимини такомиллаштирилганлигидан, электрон-таълим ресурси яратилганлигидан ва чоп қилинган «Органик кимёни ўқитиш» номли ўқув қўлланмасидан мактабларда органик кимёни ўқитишда қўшимча адабиёт сифатида фойдаланилганлигидан иборат. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Умумий ўрта таълим мактабларида органик кимёни ўқитишда инновацион усуллардан фойдаланишга доир тадқиқот натижалари асосида: органик бирикмаларнинг ишлатилиш соҳалари, биологик аҳамияти каби жиҳатларини кундалик ҳаётий мисоллар асосида тушунтириш умумий ўрта таълим мактабларининг «Кимё» фани бўйича Давлат таълим стандартини ишлаб чиқишда ҳамда дарсликлардаги мавзуларни ёритилишида қўлланилган (Ўзбекистон Республикаси халқ таълими ҳузуридаги Республика таълим марказининг 13.01.2020 йилдаги 01/11-01/6-23 сонли маълумотномаси). Натижада Давлат таълим стандарти ва дарсликларнинг сифати ортган; яратилган электрон таълим ресурси асосида инновациялардан фойдаланишнинг мотивацион, назария ва амалиётни бирлаштиришга имкон берадиган, ҳамда ўқувчилар билимини назорат қилиш ва баҳолашга хизмат қиладиган воситалар таълим жараёнига тадбиқ этилган (Ўзбекистон 8 Республикаси халқ таълими ҳузуридаги Республика таълим марказининг 13.01.2020 йилдаги 01/11-01/6-23 сонли маълумотномаси). Натижада органик кимё фанини ўқитиш тизимини такомиллаштириш имконини берган. Тадқиқот натижаларининг апробацияси. Мазкур тадқиқот натижалари 3 та халқаро ва 12 та республика анжуманларида маъруза қилинган ва муҳокамадан ўтказилган. Тадқиқот натжаларининг э ъ лон қилин ганлиги . Диссертация мавзуси бўйича жами 29 та илмий иш , жумладан 1 та ўқув қўлланма, 1 та электрон дарслик, 5 та услубий қўлланма, Ўзбекистон Республикаси Олий аттестация комиссиясининг докторлик диссертациялари асосий илмий натижаларини чоп этиш тавсия этилган илмий нашрлар и да 5 та , жумладан республика илмий журналларида 3 та, хорижий журналларда 2 та илмий мақола нашр этилган. Диссертациянинг тузулиши ва ҳажми. Диссертация таркиби кириш, учта боб, хулоса, фойдаланилган адабиётлар р ў йхати ҳамда иловалардан иборат. Диссертациянинг ҳажми 12 5 бетни ташкил этади. 9 I БОБ. ОРГАНИК КИМЁНИ ЎҚИТИШДА ИННОВАЦИЯЛАРДАН ФОЙДАЛАНИШ САМАРАДОРЛИГИНИ ОШИРИШ ЙЎЛЛАРИ 1.1. Умумий ўрта таълим мактабларида органик кимёни инновациялардан фойдаланиб ўқитишдаги муаммолар Дунёнинг ривожланган мамлакатларда ёш авлодга таълим-тарбия беришга жиддий эътибор қаратилмоқда. Жумладан, Ўзбекистонда мустақилликдан сўнг таълим тизимига э ъ тибор давлат сиёсати даражасига кўтарилди [1;1-2 б.]. Бугунги кунда давлатнинг тараққиёт даражаси қуйидаги уч кўрсаткич асосида тавсифланмоқда: 1.Аҳолининг ўртача яшаш ёши 2.Аҳолининг саводхонлик даражаси. 3.Ялпи ички махсулот. ЮНЕСКОнинг таълимни режалаштириш халқаро институти директори Жак Аллак айтганидек, давлатнинг тараққиёти аҳолининг саводхонлик даражасига боғлиқ, шунинг учун кўпчилик давлатлар у ёки бу даражада таълим сифатини яхшилашга интиладилар ва таълим жараёнини такомиллаштириш орқали мамлакатнинг дунё ҳамжамиятида келажакда ўз ўрнига эга бўлишлари учун замин тайёрлашга ҳаракат қиладилар. [2;3-4 б.]. Ўзбекистон Республикаси Халқ таълими тизимини 2030 йилгача ривожлантириш концепциясида « Узлуксиз таълим тизими мазмунини сифат жиҳатдан янгилаш, органик кимёни ўқитишда инновацион технологияларнинг тизимли равишда қўлланилишига эришиш, назарий билимларни амалиёт билан уйғун ҳолда ўзлаштириш, дарс жараёнида ўқувчиларнинг барча қобилият ва имкониятларини рўёбга чиқаришга имкон берадиган зарурий шарт-шароитларни яратиш » каби вазифаларнинг белгилаб берилганлиги ҳам умумий ўрта та ъ лим мактаб лар ида таьлим-тарбия сифати ва самарадорлигини ошириш асосий устувор вазифалардан бири бўлиб 10 кел аётганлигининг исботидир [3; 50-51б ]. Бунинг учун таълим процессининг асосий иштирокчилари саналган, жараённинг йўналишини назорат қиладиган, мақсадга эришиш учун мавзуга мос зарурий ўқитиш усулини танлайдиган, дарс жараёниниг бошқарувчиси ҳисобланган ўқитувчи педагогика соҳа си даги янгиликларни узлуксиз ў рганиб бориш орқали ўз касбий маҳоратини кундан-кунга ошириб бориши лозим . Чунки ахборотлар алмашуви узлуксиз ривожланиб бораётган асримизда барча соҳаларда бўлгани каби таълим соҳасида ҳам янгиликлар бўлиб турибди. Таълим жараёнининг ривожланиш тарихи таҳлил қилинганда, Я.А.Коменский, И.Песталлоци ва И.Гербартларни келтириш мумкин. Таълимнинг ривожланиш босқичларини ўрганар эканмиз, аньанавий таьлимнинг шаклланишида Я.А.Коменский ва И.Гербарт, дарс жараёнида асосий объекти сифатида эьтиборни ўқувчининг фаол фаолиятига қаратиш кераклигини ёқловчи прогрессив таълимнинг асосчилари Д.Дюи, Г.Керштейн, В.Лайни, замонавий ахборотлар марказий ўринда турадиган дастурли таьлимнинг асосчиси сифатида Скинернинг фаолиятини эьтироф этишимиз мумкин. Ушбу таьлим турларининг деярли барчаси умумий ўрта таълим мактабларида ўқувчиларнинг билим даражасини ошириш учун хизмат қиладиган таълим усулларидир [4 ;25-31 б.]. Мозийга назар соладиган бўлсак, буюк аждодларимиз Абу Наср Фаробий, Абу Райхон Беруний, Абу Али ибн Сино, Кайковус, Алишер Навоий, Ҳусайн Воиз Кошифий кабиларнинг илмий мерослари ўқитувчига хос бўлган хусусиятларни шакллантиришда муҳим манба сифатида эътироф этилган [ 5 ;9-10 б. ]. Улардан бир оз кейинроқ Ф.Рабле, М.Мантел, Ф. Бекон – билимларни тайёр ҳолда эмас, балки амалий тажриба, мунозара орқали мустақил ўқитишни тавсия қилганлар. Кейинчалик таълим методларини ривожлантиришда Я.А.Коменский, И.Г.Песталлоци, Ф.А.Дистерверг, Дж.Дюи, К.Д.Ушинский, П.Ф.Каеровлар томонидан билимларни мустақил равишда ўзлаштириш, П.П.Блонский, С.Т.Шацкий, П.М.Керженсев, 11 А.К.Гастов, М.М.Рубинштейн тадқиқотчилик, амалий-лаборатория, эвристик ҳамда мантиқий методларга таянган [6;16-18 б]. Кимё ўқитиш методикасига оид дастлабки илмий ғоя ва қарашлар ХVIII -асрга келиб пайдо бўлган. Рус олими М.В.Ломоносов кимёвий билимларни эгаллашда кимёвий тажрибалардан фойдаланиш муҳим эканлигини таъкидлайди. М.В.Ломоносов кимё дидактикасини методология, назария ва тажрибаларнинг йиғиндисидан иборат бўлган фан сифатида илк бора таърифлади. У кимё тарихида илмий кимёнинг асосчиси ва кимёни фан сифатида ў қитган ў қитувчи сифатида қолади. У 1748-йили илк илмий- ўқув кимё лабораториясини ташкил қилади. Шу лабораторияда у талабалар учун физик а ва кимёдан маърузалар ў қийди, физика ва кимё фанини ўқитиш бўйича қимматли фикр мулоҳазаларни жамлаган “ Асл физик кимёга кириш” номли асарини ёзади. Ушбу китобда ва олимнинг кўплаб бошқа асарларида кимё дидактикаси ҳақидаги фикрлари ва қарашлари батафсил баён этилган . Ломоносовнинг фикрича ўқитиш жараёнида ютуққа эришишнинг биринчи омили – бу сўзни тўғри қўллай олишдир. Ўқитишда муваффақиятга эришиш учун дарсда турли овоз интонацияларидан фойдаланишни, ўз сўзларига мутаносиб ҳолда тана қисмларини ҳаракатлантириш ўқувчи диққатини тортишга ва самарали натижага эришиш учун ўқувчилар билан жонли мулоқотни ташкил қилишга ёрдам беришини таъкидлаб ў тади. Унинг фикрича асосий маълумотни қисқа ва л ў нда тушунтириш, с ў нг албатта, дафтарга ёздириш керак . Олимнинг фикрича, кимё фанини ўқитишда мавзуни ёдлатиш эмас, балки тушунтириш, тушунчаларни мустаҳкамлаш учун эса уларни ёзиб қўйиш лозим. Чунки кимё фанида кимёвий моддалар муайян формулалар ёрдамида белгиланади ва кимёвий жараёнларни ифодалашда қатор реакция тенгламаларини ёзиш керак бўлади, бу эса ўз навбатида уларни эсда сақлаш жараёнини мураккаблаштиради. [ 7 ;19-20 б. ]. А.Лавуаз ъ е, Ж.Дал ъ тон, С.Канницаро ва бошқалар ўз ларининг яратган назар иялари ва қонунлари асосида кимё ўқитиш методикасини асослаб бердилар [ 8 ;9-10 б. ]. 12 Россиянинг машҳур педагоглари Г.М.Черноб елъ ская, О.С.Зайцев, Е . Е .Минченков, М.С.Пак, В.П.Гаркунов, Н.Е.Кузнецовалар ХХ-асрнинг 80- йилларида кимё ўқитиш методикасини фан ва ўқув интизоми сифатида кўрадилар. Г.М.Черноблская кимё ва унинг барча бўлимларини ёритишда дидактикага таянган ҳолда тизимли-конструктив ёндашувга асосан ў қитишни тарғиб қилади. Бу соҳада унинг қуйидаги фикрлари алоҳида аҳамиятлидир: “Бир вақтнинг ўз ида кимё фани ҳам мураккаб тизимли тушунчалар мажмуидир. Таълим жараёнида ана шу барча тушунчалар ўз аро таъсир к ў рсатадилар.” Замонавий кимё фани ва унинг бўлимларини ўқитиш жараёнига қуйидаги россиялик методист–олимлар ўз ҳиссаларини қ ў шганлар: В.Н.Верховский, П.П.Лебедев, Л.М.Сморгонский, Я.Л.Гол ъ дфарб, Ю.Б.Ходаков, С.Г.Шаповаленко, Л.А. Ц ветков, И.Н.Чертков, В.С.Полосина, В.П.Гаркунова, Н.Е.Кузнецова, Д.М.Кирюшкина, Г.И.Шелинский, М.С.Пак, О.С.Габриелян ва бошқалар. Ушбу методист олимлар ўқув -методик материаллар комплекслари, ўқув дарсликлари, машқ дафтарлари ва бошқаларни тузишда кўп меҳнат қилганлар [ 6;19-76 б. ] . Педагогик технологиялардан таълим сифатини ошириш жараёнида фойдаланишнинг назарий ва амалий асосларини ўрганиш , дарсларда инновацион методлардан фойдаланиш, таълим жараёнида гуруҳли ва индивидуал усуллар ни тадбиқ қилишнинг самарадорлиги республикамиз олимларидан Н.Азизх ў жаев а , Ж .Мамажонов, М.Г.Воинова, Ҳ.Т.Омонов, Н.Х.Х ў жаев, С.А.Мад ъ яров а , Э .У. Э шчонов, Ў.Қ.Толипов, М.Усмонбоева, М.Б.Хаттабовлар томонидан ў рган ил ган. Кимё фанини ва унинг бўлимларини ў қитишда дидактик материалларни ишлаб чиқиш ва қўллаш ҳақида, кимё таълими ни дидактик тизим сифатида ривожланиши , кимё таълимини бошқариш ва ташкил қилиш усуллари, кимё фанини ў қитишда алгоритмлар ва дастурлардан фойдаланиш, кимё таълимини ташкиллаштириш шакллари, кимё ўқитиш методикаси фанининг бошқа фанлар билан боғлиқлиги, кимё дарсларида инновацион 13 методлардан фойдаланишнинг назарий асосларини ўрганиш бўйича чет эл олимларидан Э .Г.Полупаненко, В.А.Кузурман, И.В.Задорожний, Э .Е.Минченков, М.С.Пак, Д.К.Бондаренко, С.С.Космодем ъ янская, С.И.Гилманшенa кабиларнинг ишлари диққатга сазовордир [ 9 ;3-4 б. ] . Органик кимё асосларини ў қитишнинг ўзига хос жиҳатлари, органик кимёни ў қитишнинг замонавий усуллари ва воситаларидан фойдаланишни республикамиз олимларидан Н.Ғ.Раҳматуллаев, Ҳ.Т.Омонов, Ш.М.Миркомиловлар томонидан, чет эл олимларидан эса О.С.Габриелян, Ф.Г.Манн, Б.Ч.Саундерс, М.С.Паклар томонидан ў рганилган. Г.М.Черноб е л ъ ская органик кимёни ў қитишда дидактик бирликларни ажратиб чиқади: 1. Қонунлар ва назариялар . 2. Тушунчалар ( кимёвий элемент , модда , кимёвий реакция , кимёвий ишлаб чиқариш ) . 3. Фактлар . 4. Методлар [ 10;16-30 б. ] . Рус мактабларида кимё ўқув курсининг шаклланишида Г . М . Чернобельская ва Н . Е . Кузнецованинг хизматлари беқиёсдир . П . А . Оржековскийнинг фикрича : “ Ривожланиш - фаол ва онгли фаолият натижасида пайдо бўладиган қабул қилиш , фикрлаш , тасаввур қилиш , хотира каби шахснинг билиш жараёнининг ижобий ўз гаришларидир .” Ривожлантирувчи таьлимнинг асослари ва олинган билимларни чуқурлаштириш ва мустаҳкамлаш жараёнида ривожлантирувчи таьлимнинг аҳамияти Л . С . В ы гоцкий томонидан изоҳлаб берилган [11; 2-5 б.] . Кимё фани ва унинг бўлимларини ўқитиш методикасининг Ўзбекистонда ўрганилиш жараёнини таҳлил қилар эканмиз , 1990-2012- йиллар давомида профессор Ҳ . Т . Омонов кимё фанини ўқитиш методикаси соҳасини ривожланишига улкан ҳисса қўшди . Қолаверса , ўз бекистонлик олимлардан А . Мамажонов , Ж . Фаёзов , Т . Гулбоев , Ғ . Боймуродов , М . Умаров , А . Азимов , Ш . Қувватов , Ж . Мамажонов , Ф . Алимова ва Л . Зайлобовлар кимё 14 фанини ў қитишни такомиллаштириш бўйича қатор илмий тадқиқотларни олиб борганлар [ 8 ;9-10 б. ]. Кимёнинг “ Органик кимё ” бўлимини ўқитилишини А . М . Бутлеров органик кимёнинг тузилиш назарияси билан бевосита боғлаш мумкин . Органик кимё фанидан ўқувчилар билиши зарур бўлган тушунчалар ниҳоятда кўп бўлиб, уларни тўлиқ ўқувчига етказиб бериш учун ўқитувчидан катта куч ва машаққатли меҳнат талаб этилади. Ўқувчининг диққатини тортиш, дарсда унинг зерикмаслигини таъминлаш, мавзуга бўлган эътиборини орттириш – самарали дарснинг асосий мақсади саналади [ 12;33-35 б. ] . Умумий ўрта таьлим мактабларида органик кимёни ўқитишда анорганик кимёда ўрганилган моддаларнинг тузилиши тўғрисидаги таянч билимлардан фойдаланиш керак. Моддаларнинг хоссаларини уларнинг тузилишига боғлиқлигини тушунтиришда кимёвий тажрибалардан фойдаланиш яхши самара беради. Органик моддалар молекулаларининг фазовий тузилишини тушунтиришда молекулаларнинг моделларидан фойдаланиш ижобий натижаларни олишга имкон беради [13;2-4 б.]. Соҳада фаолият юритган ва органик кимёни мактабда ўқитилишини ўрганган олимларнинг фаолияти натижасида, органик кимёни ўқитишда қуйидаги жиҳатларга эътибор қаратиш кераклиги аниқланди: 1. Анорганик кимё билан ўзаро алоқадорликни таъминлаш. 2..Кимёвий тузилиш назариясининг шаклланишида тарихийликка ижодий ёндашиш. 3.Органик моддаларнинг электрон ва фазовий тузилишларини ўрганиш да Бутлеров ғояларини очиб бериш. 4. Моддалар хоссаларининг улар тузилишига боғлиқлигини ёритиш. Органик моддаларни билишда, ўрганиш да ички қарама - қаршиликларни ёритиш. о рганик синтез, изомерия ҳодисалари моҳиятини очиш. 5. К ў ргазмали қуроллар, моделлар, экран к ў ргазмаларидан фойдаланиш [1 4 ; 82-85 б. ]. 15 Ҳар бир фаннинг илмий асосини шу фаннинг таянч билимлари: тушунча, қонун ҳамда назариялар ташкил этади [15;80-85 б.]. Органик кимёда тушунчаларнинг тизими қуйидагича: 1. Кимёвий реакциялар қонуниятлари ҳақида тушунчалар. 2. Юқори молекуляр бирикмаларни ў рганиш. 3. Стер е окимёвий тушунчалар. 4. Э лектрон - назарий тушунчалар. 5. Кимёвий туз и лиш назарияси тушунчалари. 6. Ҳар бир тушунчанинг алоҳида белгилари. Тизимдаги тушунчаларнинг ички моҳиятига алоҳида эътибор билан қараш лозим. Органик кимёдан олинган билимларни умумлаштириш мавзуси мактаб курсининг якунловчи мавзуси саналади . Билимларни умумлаштириш албатта, олган билимларни ривожлантириш шаклида амалга оширилади. 16 1.2. Кимё фанини дунё мамлакатларида ўқитилиш мазмуни ва моҳияти Хитой таълим тизимида кимё фани ўқитилишининг ўзига хос жиҳатлари. Хитой мактаблари асосан 6-3-3 йиллик тизимга асосланган бўлиб, бунда кейинги бакалавриат босқичи 4-5 йилни, магистратура ва докторантура таълими эса 3-5 йилни ташкил қилади. Хитой мактабларининг энг ўзига хос жиҳати бу улардаги устозларнинг ниҳоятда дарсларни қаттиққўллик билан олиб боришларидир. Кимё фани 6 йиллик бошланғич таълимдан бошлабоқ табиатшунослик фани негизида ўқитила бошланади. Бошланғич мактабда кимё фанидан фақатгина базавий билимлар берилади. Буларга кислород, азот, нефтъ, эриш, эрувчанлик ва уни ошириш, сув ва уни тозалаш усуллари, ёнилғилар, ҳаво ва унинг таркиби ҳақидаги тушунчаларни киритишимиз мумкин. Ўқувчилар асосан кимёвий жараён ва тажрибаларни кузатадилар ва хулосаларини ёзиб борадилар. Бошланғич таълимда ўқитиладиган табиатшунослик фанининг 11%ини кимёвий билимлар ташкил қилади. Ўрта мактаблар Хитойда 3 йиллик бўлиб, унда асосан нисбатан мураккаброқ кимёвий билимлар ўқитилади. Ўрта мактабнинг дастлабки йилида ўқувчилар кимёвий муаммоларни тушуниш, табиат ва атроф-муҳитга кимёвий ишлаб чиқаришнинг таъсирини ўрганиш билан шуғулланадилар. Ўрта мактабда кимё фани ҳафтасига 3 соатдан ўқитилади. Агар ўқувчи фанни ўзлаштиришга қийналадиган бўлса, ёки унда фанни чуқурроқ ўрганишга эҳтиёж бўлса, улар ҳафтасига яна бир соат қўшимча дарсларга қатнашишлари мумкин бўлади. Ўрта мактабда ҳам кимё фани табиий фаннинг таркибий қисми сифатида ўрганилиб, бунда кичик ўрта мактабда кимёга 8 та боб ажратилган бўлади. Булар: 1.Ҳаво ва к ислород мавзуси. 2. А том ва м олекула тушунчаси. 3.Сув ва водород. 4.Кимёвий реакциялар ҳақида тушунча. 17 5.Углерод ва унинг бирикмалари. 6.Темир. 7.Масалалар ечиш. 8.Кислота, асос ва тузлар ҳақида тушунча . Йиллар ўтиши билан таълим жараёнига қўйилган талаб, ишлаб чиқаришдаги кимёвий ютуқлар, ўқувчилар дунёқарашидаги ўзгаришлар ўқув дастурини ҳам ўзгартириб туришни талаб қилади. Хитойда ўқув дастури ишлаб чиқиш учун мактаб ва олий таълимдаги ўқитувчилар ўзаро маслаҳатлашиб, ишлаб чиқилган дастурни камида 200 та мактабда тажриба синовдан ўтказиб, ундан олинган натижаларнинг самарали эканлигига ишончи комил бўлгачгина бутун мамлакатда қўллайдилар. Хитойда 2000-йилда амалга кирган янги ўқув дастурида ўрта мактабда ўқитиладиган мавзуларга ўзгартиришлар киритилди ва нисбатан мураккаб тушунчалар, даврий қонун, кимёвий боғланишлар, кимёвий мувозанат, оксидланиш-қайтарилиш реакциялари, электролиз, галогенлар группачаси элементлари, металлар, углеводородлар, шакар, оқсил, синтетик материаллар ҳақида тушунчалар, 9-синфда эса электролизнинг амалий тадбиғи, сулъфат кислота, кимёвий кўргазмали тажрибалар ҳақида тушунчалар берила бошланади. Хитой мактабларида бошланғич синфларда табиатшунослик фанидан дарс бериш учун коллежни, ўрта мактабда дарс бериш учун эса университетни тамомлаган бўлиши керак. Кимё фани ўқитувчилари кимё фанидан ўз билимларини ошириб боришлари, тинимсиз ўз устида ишлаши, тажриба орттириши, малакасини ошириб боришлари керак бўлади. Кимё фани ўқитувчилари учун 894 соатлик малака ошириш курслари мавжуд. Юқорида келтирилган фикрларга асосланиб, хитойликлар кимё фанини анчайин мураккаб фан ҳисоблашларини, ушбу фандан дарс берадиган ўқитувчига ҳам жуда юқори талаблар қўйишларини тушунишимиз мумкин бўлади. 18 Хитой мактабларида кимё таълими ҳақида фикрларимизга хулоса ясар эканмиз, хулоса сифатида шуларни келтира оламиз: - Хитойда асосан кимё фанини ўқитишда тажрибаларни бажара олишга ва амалиётга катта эътибор берилади, кичик ўрта мактабда йиллик 96 соатлик умумий кимё соатларидан 84 соатида албатта, тажрибалар бажариб кўрсатилиши керак. Ўрта мактабни якунлаётган ҳар бир ўқувчи камида 10 та тажрибани мустақил бажара олиши лозим. Ўрта мактабдаги жами 235 соатдан 68 соат кўргазмали тажриба, 26 соат мажбурий тажриба, 13 та факулътатив эксперимент, 7 та мустақил тажрибалар бажара олиши керак [17 б]; - ўқувчиларга кимёвий билимлар беришда ёдлатиш ва тушунтиришдан ташқари, асосан ўқувчининг мантиқий фикрлашини оширадиган топшириқлар беришга эътибор қаратилади; - назарий билимлар билан моддаларнинг кимёвий ишлаб чиқарилиш жараёнларини ва кимёвий ишлаб чиқариш маҳсулотларини атроф-муҳитга таъсирини узвий равишда ўқувчига тушунтириб боришга эътибор қаратилади; - ўқувчиларда тушунчаларнинг яхшироқ ҳосил бўлишида уларга психологик таъсир кўрсатишга катта эътибор қаратилади; - кимёвий билимлар экологик билимларга боғлаб тушунтириб берилади. Хитойликларнинг фикрича – кимё фандаги либерал санъатдир [ 17;40б. ]. Ўрта мактабда кимё таълимининг мақсади базавий билимлар беришдан иборатдир. Ўқувчи келажакда кимёга оид мутахассислик танласа, дастурдан ташқари зарур билимларни мустақил ўрганиши керак бўлади. Ўрта мактабда кимё таълимининг мақсади базавий билимлар беришдан иборат. Мактаб курсида органик кимёнинг фан, технология, табиат, жамият ва саноат билан боғлаб ўқитилади, ўқувчиларда мустақил фикрлаш, тадқиқотларни бажариш ва мустақил билимларни эгаллаш кўникмаларини ривожлантириб борилади. Бу борада хитой ёшлари ўзларининг иқтидорлари, шахсий 19 имкониятларини фаол намойиш этиши натижасида келажакда эгаллайдиган касбига пойдевор қуришади. Хитойда мактаб таълимида кимё фанини ўрганиш билан бир қаторда ёш авлодга табиатни асраш, соғлом турмуш тарзи, тиришқоқлик, ҳамкорлик қилиш, меҳна тс еварлик каби ижобий сифатлар ривожлантирилади. Хитойда ўрта мактаб кимё таълимида бериладиган билимлар илмийликка йўналтирилган ҳолда, илмий методлардан фойдаланилган ҳолда ўқувчиларда кимёвий билим, кўникма ва қобилиятлар ривожлантирилади. Айнан кимёвий формулаларнинг лотин графикасида ў қитилиши хитойлик ўқувчиларни фанни жиддий ў рганишга мажбур қилади. [ 1 8 ;41-42 б. ]. Хитойда кимё фанини ўқитилиш жараёни билан Ўзбекистонда кимё фанини ўқитилиши орасида узвий боғлиқликлар мавжуд. Хитойнинг давлат таълим стандартида органик моддалар, углеводородларнинг табиий манбалари, оддий ва мураккаб моддалар ҳақида тушунчалар берилади. Хитойда кимё фанини ўқитишнинг бошқа давлатлардан фарқли жиҳати ишлаб чиқариш маҳсулотлари бўлмиш ғишт, шиша, керамика, синтетик каучук, минерал ўғитлар, бўёқлар ҳақида тушунчалар беришга ҳаракат қилишади. Демак, Хитойда кимё фаниниг инсон ҳаётини моддий бойитиш билан бир қаторда унинг соғлиги, табиатга зарарига алоҳида тўхталиб ўтилади. Япония мактабларида кимё таълимининг ўзига хослиги: Япон мактабларининг энг ўзига хос жиҳати уларда ўқувчиларининг ўта масъулиятлилигидир. Япон мактабларида ҳам ўқитилиш тартиби 6-3-3 йиллик кўринишда бўлади. Бошланғич ва ўрта мактаб текин бўлсада, ўқувчилар етарли даражада ўзлаштира олмаганликлари сабабли дзюку - қўшимча таълим берадиган пуллик мактабларга қатнайдилар. Бу оила бюджетининг ўртача ҳисобда 20%ига тўғри келади. Япон ёшларини тинимсиз олға интилишга мажбур қиладиган мотивация бу “энг зўр бўлиш” хоҳишидир. Боғчадан бошлаб олий таълимгача ўқувчи фақат шунга интилади. Япон болаларининг мактабда ўқитиладиган фанларга бўлган 20 қизиқишларини таҳлил қилар эканмиз, улар орасида кимё анчайин паст ўринларда туришини кўришимиз мумкин. Японияда кимё фанининг ривожланиш тарихини ўрганар эканмиз, урушдан кейинги йилларда ўз таназзулини бартараф этишни ўйлаган давлат, ўша даврдаги энг талабгир бўлган соҳалардан бири кимё соҳасининг ривожланишига алоҳида эътибор қаратди. Япония ҳукумати ўзи эҳтиёжманд бўлган моддаларни хомашёлардан ишлаб чиқаришга ёрдам берадиган соҳа кимё саноатига катта куч ва маблағ ажратишди. Бу ҳолат 1970-йилда мамлакатда юзага келган энергетик кризис давригача давом этди. Кимёвий ишлаб чиқариш ва кимё саноати чиқиндиларининг инсоният саломатлигига жиддий салбий таъсирини инобатга олиб соҳага бўлган қаршилик юзага кела бошлади. Хомашёларга бўлган асосий эҳтиёж қондириб б ў лингач, энди табиат муҳофазаси биринчи ў ринга к ў тарилди. Бежизга мамлакатнинг кимё саноати ҳақида гапир илмади , чунки мактабларда кимё фани га бўлган қизиқиш мамлакатда кимёвий ишлаб чиқаришга бўлган қизиқиш билан пропор ц ионал тарзда ривожланиб борди. Мамлакат ёшлари орасида охирги йилларда “Куйю”-қийин, “Куманоу”-кир, “Кукен”-хавфли соҳа ва фанлардан қочиш ҳолати кузатилмоқда. Мамлакат ёшлари кимё фани ва саноатини айнан хавфли, қийин соҳа сифатида кўрадилар. Шунинг учун ў қувчиларнинг бу фанга қизиқишлари кундан-кунга пасайиб бормоқда. Японияда йилдан-йилга туғилиш кўрсаткичи пасайиб бораётганлиги сабабли мактаб ёшидаги ўқувчилар сони қисқариб бормоқда. Натижада мактабларда ишлайдиган кўпчилик ўқитувчиларга давлат ойлик маошини камайтиришни талаб этади ёки ишдан бўшаш шартини қўяди. Шу сабабли ўқитувчиларда масъулият ва фидоийликни пасайтирмаслик учун синфларда ўқувчилар сонини қисқартиришга қарор қилинди. Ҳозирда синфларда 40 нафардан эмас, 25 нафардан бола таҳсил олмоқда. Япония мактабларида таҳсил олаётган ўқувчиларни улар қизиқадиган фанларга қараб соҳалар бўйича ўқитиш ҳақида фикрлар берилмоқда. 21 Ўқувчилар ўз асосий эътиборини келажакда ўзи эгаллайдиган соҳа йўналишидаги фанларга қаратади. Кимё фани эса уларнинг наздида бундай талабгир фан саналмайди. Яратилган дарсликларда ўқувчиларнинг фикрлашига ёрдам берадиган топшириқлар кам учрайди. Дастур ва дарслик орасида тафовутлар мавжуд. Дарсликда 50 та тажриба берилган бўлсада, дастурда соатлар камлиги учун 10 соат ажратилган. Синфларда аълочи ва қолоқ ўқувчилар бўлишини инобатга олиб, ягона дарслик қабул қилинмаган. Кичик бошланғич синфларда табиатшунослик дарслиги 200 бетдан иборат бўлиб, унинг 12 бети ранглидир. Япон мактабларида кимё фани алоҳида эмас, балки табиий фанлар таркибий қисми сифатида ўқитилади [ 18;40-41 б. ] .Табиий фан деганда геология(ер ҳақидаги фан), физика, биология, кимё фанлари тушунилади. Кичик ўрта мактабда ҳафтасига 3 соатдан табиий фан ўқитилади. Бир соат дарс 50 минутдан иборат. Бу ўқитувчиларга мавзуни тушунтириб, мустаҳкамлашга улгуришга ёрдам беради. Японияда моддаларга ном беришдан кўра, улардаги иссиқлик жараёнларига ва массавий ҳисоб- китобларга кўп эътибор қаратилади. Ўрта мактабда кимё қийинлигига кўра иккита даражага бўлинади. Биринчи даражада кимёвий моддаларнинг таркиби ва тузилиши тушунтирилади. Иккинчи даражада эса, моддаларнинг табиатда даврий айланиши, сув, эритмаларнинг водород кўрсаткичи, атмосфера таркиби, ҳаво, ёниш реакциялари, органик бирикмаларнинг классификацияси, озиқ-овқат кимёси: оқсил, ёғ, углеводлар, табиий ва сунъий толалар, нефть, углеводородларнинг табиий манбалари, табиий ва синтетик каучук, углероднинг даврий айланиши каби тушунчалар ўқитилади. Италиямактабларидакимёфанининг ў қитилиши: Италиямактабларин инг энгўзигахостомонлариданбириулардан ни ҳоятда кўп муҳожирларнинг бўлиши ва дарсларнинг 60 дақиқадан иборат бўлишидир. Бунда узлуксиз уч соат дарс ўтилгач, орада, 10 дақиқадан 30 дақиқагача бир марталик танаффус бўлади ва умумий олти соатлик дарсдан кейин ўқувчилар уйга кетади. Бироқ 22 ҳаддан ортиқ узун дарс, яна танаффусларсиз ва узлуксиз бўлиши ўқувчиларни зериктириб, уларнинг диққатини тўплай олмай қолишига олиб келади. Италия мактабларида ўзлаштириш кўрсаткичи пастлиги ва синфдан- синфга қолишлар сони кўплигига сабаб балки шудир. Кимё фани Италия мактабларида ҳам табиатшунослик фанлари ичида ўқитиладиган фан саналади. Табиатшунослик фани биринчи синфдан бошлаб ўқитилади. Ўрта мактабда Science фанлари –геология, кимё, биология ва астрономия биргаликда ўқитилади. Кимё фани асосан маъруза кўринишида бўлиб, дарсда ўқувчиларга катталардек муносабатда бўлинади. Мавзулар бўйича умумий фикрлар айтиб кетаверилади, ўқувчиларнинг ўзлари энг керакли деб ҳисоблаган фикрларига алоҳида эътибор қаратадилар ва ёзиб оладилар. Ўқитувчиларнинг берган топшириқларини текширишга ёрдам берадиган ёрдамчи котибалари бўлади. Ўқувчиларни зериктирмаслик учун баъзан видео дарслар ва интерактив усуллардан ҳам фойдаланиб турилади. Финландияда кимё фанининг ўқитилиши: Европа давлатларидан баъзиларининг халқаро тадқиқотлардаги натижаларини таҳлил қилар эканмиз, гарчи, ўқув дастури, дарсликлар, ўқитиш усулларида ўхшашликлар кўп бўлсада, Буюк Британия PISA тадқиқотларида йигирманчи, Финландия бешинчи, Эстония эса олтинчи ўринни эгаллаганлигини кўришимиз мумкин. Финляндия ва Эстонияда табиий фанлардан мактабда дарс берадиган ўқитувчи камида магистр даражасида бўлиши керак. Ўрта мактабни тугатаётган ўқувчи инглиз тилида бемалол мулоқот қила олади, балки шу тилда табиий фанлардан маълумотларнинг кўплиги уларда соҳа бўйича юқори билимга эга бўлишга ёрдам беради. Органик кимёни ўқитишда дарсларда доимий равишда тажрибалар ўтказишга аҳамият берилади. Дарслар тадқиқот кўринишида кўпинча лойиҳалаш усулида ташкил этилади. Ўқувчилар билимини назорат қилишда ота-оналар билан ҳамкорликка эътибор қаратилади. Барча топшириқлар STEAM таълимига асосланган [ 20 б. ]. 23 Финляндия мактабларида барча лаборатория жиҳозлари мавжуд. Улар ў қувчиларга атомни структур даражада таҳлил қилишга имкон беради. Бундай юқори илмий тажрибалар ўқувчилар қизиқишини оширади. Дарслар қуйидаги кетма-кетликда ташкил этилади: савол-текшириш-кузатиш-исбот. Кимё дарсида агар ўқувчилар зерикадиган бўлса, ўқитувчи мусиқа қўйиб бериши мумкин. Ҳозирда Финландия мактабларида янгича лойиҳани ишга туширишмоқчи. Унга кўра мактаб дастуридан кимё, математика ва физика фанлари олиб ташланади. Уларнинг ўрнига фақатгина шу учта фан соҳасига тегишли мавзуларгина қолади. Бу ҳолат мамлакатдаги 70% ўқитувчининг норози бўлишига олиб келмоқда, бироқ барча ўқитувчилар бир йиллик малака ошириш курсларида ўқитилиб, шу ўзгаришларга тайёргарлик кўрмоқда. Россия ф едерациясида кимё фанининг ў қитилиши: Россия ф едерациясида таълим жараёнини ислоҳқилиш уни стандартлаштиришга асосланди. “Таълим тўғ рисида”ги қонун барчанинг таълим олиш ҳуқуқини белгилаб беради, қабул қилинган ў қув дастурларининг ў қувчиларнинг ёши ва эҳтиёжларига мослигини таъминлаш, бутун давлатда стандартлаштириш натижасида ягона таълим тизимини жорий қилиш кабиларни белгилаб беради. Амалдаги Россиянинг давлат таълим стандарти В.С.Леднев раҳбарлигида тузилган икки томли “Учебные стандарты школ России” га асосланган [ 21 ;378-379 б. ] . Бу стандартларнинг ўз ига хос жиҳати унда боблар якунида ў қувчиларни баҳолаш учун топшириқлардан намуналар келтирилган. Назарий билимларни баҳолаш учун тестлар к ў ринишидаги топшириқлар берилган. Россия Федерациясида давлат таълим стандарти синфлар кесимида қуйидагиларни ўз ичига олади: 1.Асосий умумий таълим (8-9-синфлар) 2.База вий ў рта таълим(10-11-синф) 3.Профилли ў рта таълим (10-11-синф) 24 Учта стандарт ҳам замонавий кимё фанининг барча ривожланиш тенден ц ияларини қамраб олади. Кимё фанининг мактаб таълим стандарти бешта асосий б ў лимни ў з ичига олади: 1.Кимёвий моддалар ва ҳодисаларни ў рганиш методлари. 2. Модда. 3.Анорганик кимёнинг элементар асослари. 4.Органик моддалар ҳақида дастлабки тушунчалар. 5.Кимё ва ҳаёт. [ 10 ;27-30 б. ] Россия мактабларида дастлабки кимёвий билимлар бошланғич синфларда ,,Табиатшунослик” дарсларидан бошланади. Қолаверса 5-7- синфларда биология, физика ва география дарслари таркибида кимёвий билимлардан баъзиларини ў рганиш имконига эга бўлади. Кимё фанини ўрганишнинг асосий базавий бтлтмларни ўрганиш босқичи 8-10-синфларга тўғри келади. Асосий қисмда мактабда ў қувчилар ҳафтасига икки соатдан кимёни ў қийдилар ва келажакда юқори синфда бироз мураккаб билимларни олиш учун асосий билимларга эга бўлади. И.И.Новошинский, Н.С.Новошинская муаллифлигида 2012-йилда нашр қилинган 9-синф дарслигининг 7-нашрининг битта боби органик кимёга бағишланган бўлиб, бунда анорганик ва органик моддаларнинг ў заро боғланиши, алканлар, алкенлар, углеводородларнинг табиий манбалари, спиртлар, сирка кислота, ёғлар, углеводлар, таркибида азот сақлайдиган органик бирикмалар ҳақида тушунчалар берилади [ 2 2 ;150-152 б. ]. О.С.Габриелян муаллифлигида ёзилган амалдаги 10-синф кимё дарслигида эса органик кимёдан т ўйин ган ва т ўйин маган углеводородлар, спиртлар, феноллар, мураккаб эфирлар, ёғлар ва углеводлар, анилин, аминокислоталар, оқсиллар, нуклеин кислоталар, ферментлар, витаминлар, гормонлар ва дорилар ҳақидаги мавзулар берилган [ 2 3 ;150 б. ] . Солиштириб қарайдиган бўлсак, 9-10-синф дарсликларидаги органик кимёдан берилган мавзулар бизнинг 2018-2019-ўқув йилигача амалда бўлган 25 дарсликларимизга тўла мос келади. Бироқ 2019-2020-ўқув йилидан бошлаб юртимизда нашр қилинган 9-синф дарслигидан органик кимёга оид мавзулар олиб ташланган. Россиялик ўқувчилар орасида мактаб таълимининг сифати, мактабда ўқитилаётган фанлар ва уларнинг ўқитилиш усулларидан қониқиш ҳосил қилишлари ҳақида сўровнома ўтказилганда, ундан бир неча қизиқарли хулосалар олинди: - ҳ озирда 94% Россиялик мактаб ёшидаги ўқувчилар интернет ресурсларини билим олишнинг асосий воситаси деб биладилар. - 90% ў қувчи стандартда белгиланган билимларни етарли даражада эгаллаганини, 14 %и эса яна бироз қ ў шимча ўқитишга мойиллиги борлигини билдирса, 2 % ў қувчи уларда билим етарли эмаслигини, 4 % ў қувчи эса билим олишни умуман хоҳламасликларини билдирганлар ; - 34 % мактаб ёшидаги ўқувчилар кимё фанини қизиқарли фан деб ҳисобламасликлари келтирилган. Бу нарсанинг ҳақиқат эканлигини PISA тадқиқотлари натижаларини таҳлил қилиб ҳам билиш мумкин, чунки охирги йилларда табиий фанлар йўналишида Россия давлати фақат 34-38 – ўринларни эгаллаб келмоқда [ 24;57-58 б. ] . Россия мактабларида органик кимёни ўқитишда асосан ўқувчиларнинг фаоллигини оширишда когнитив таълимдан, дидактик ўйинлардан фойдаланилади. Дарсларнинг хилма-хиллигини ошириш ва ўқувчиларни зериктирмаслик учун эса қизиқарли лаборатория тажрибаларини ўтказиб туришади. АҚШда кимё фанининг ўқитилишидаги ўзига хос жиҳатлари: АҚШ мактабларида кимё, биология ва физика кабинетлари энг замонавий жиҳозлар билан жиҳозланган бўлади. Аъло баҳо олган ўқувчиларни ширинликлар бериб рағбатлантирадилар, 3 марта кечикиб келиш бир кун дарс қолдиришга тўғри келади, энг қизиқарли томони шундаки, дарслик фақат битта ўқитувчининг ўзига берилади, ўқувчиларнинг эса қўлида 26 дарсликлари бўлмайди. Дарслар олтмиш дақиқадан иборат бўлади. Дарснинг бошланишидаёқ барча ўқувчиларга тегишли топшириқлар берилган варақалар тарқатилади. Ҳар бир ўқувчининг қўлида папкалар бўлади ва ўқувчилар ана шу папкаларга топшириқларни бажариб, варақаларини олиб қўядилар. Худди юқорида тўхталиб ўтилган бошқа давлатларда бўлгани каби кимё бошланғич синфданоқ табиатшунослик дарслари таркибида ўқитила бошланади [ 25;29-40 б. ] . Ўрта мактабда эса кимё танлов фани сифатида ўқувчиларнинг талабига кўра танланади. Оддий синфлардаги мавзулар билан кучайтирилган синфлардаги мавзулар деярли бир хил, фақат уларнинг мураккаблиги ҳар хилдир. Чуқурлаштирилган синфларда ўқитиладиган мавзулар анча чуқур, мураккаб қилиб ўқитилади. Оддий синфларда ўқувчилар сони 25-30 нафардан бўлиб, ихтисослаштирилган синфларда эса ўқувчилар сони анча кам бўлиб, бу нарса мавзуларни яхшироқ тушуниш ва ўрганишга имкон беради [ 26;606-616 б. ] . АҚШнинг 11-синф кимё дарслигини олиб ўрганиб чиқар эканмиз, унда 14 та боб борлигини кўришимиз мумкин. Дарсликнинг 12-13-боблари органик кимёга бағишланган. Бунда органик моддаларга умумий таъриф, органик бирикмаларнинг структураси, классификацияси, номенклатура ва изомерияси, углеводородлар, алканлар, алкен, алкадиенлар, ароматик углеводородлар ҳақида тушунчалар берилган. АҚШнинг 11-синф дарслигида органик кимёга оид мавзулар берилган. Дарсликда берилган мавзулар орасида термодинамика, энталъпияга, Гиббс энергиясига оид мавзулари борлиги билан бизнинг дастуримиздан фарқ қилади. Дарсликнинг 14-боби экологияга бағишланган бўлиб, унда атроф-муҳит муҳофазаси, яшил кимё, атмосфера кимёси каби мавзулар берилган . [27;10-15 б.] . Германияда кимё фанининг ўқитилиши: Дунё мамлакатлари орасида ривожланган мамлакатлар қаторига кирган Германияда мактабларнинг 7 та тури бўлиб, кимё фани асосий мактабларда ўқитилади [28;70-73 б.]. Кимё фани Германияда “Кимё асослари” деган ном остида ўқитилади. Мактабда кимё дарсларида анорганик кимёдан: умумий кимёга 27 кириш, атомлар тузилиши, даврий жадвал, кимёвий бирикмалар, кислота ва асослар, оксидланиш –қайтарилиш реакциялари ва электролиз мавзулари, органик кимёдан эса нефтъ, углеводородлар, спиртлар, углеводлар, ёғлар, оқсиллар мавзулари ўқитилади [ 17;39 б. ] . 28 1.3.Кимё фани ўқитувчиларида инновациялардан фойдаланиш компетенцияларини шакллантириш ва ривожлантириш йўллари Ҳозирги кунда умумий ўрта таълим мактабларида органик кимё 10- синф ўқувчиларига ҳафтасига икки соатдан жами бир йилда 68 соат ўқитилади. 2007-йилгача республика мактабларида органик кимё 9- синфларда ўқув йилининг охирги чорагида бир чорак ва 10-синфда тўлиқ бир ўқув йили мобайнида ўқитилган. Умумий ўрта таълим мактабларида 9 йиллик таълим бўлгач, органик кимё фақат ўқув дастурда 9-синфнинг битта чорагида ўқитилган, қолган қисмлари эса академик лицей ва касб-ҳунар коллежларининг ўқув дастурига ўтказилган эди. 2018-йилдан бошлаб умумий ўрта таълим мактабларида 11 йиллик таълим тизими тиклангач, органик кимё тўлиқ 10-синфда ўқитиладиган бўлди. Кўпчилик кимё фани ўқитувчилари орасида ўтказилган сўровлар натижасида органик кимёни 9- синф ўқув дастуридан олиб ташлаш масаласи кўриб чиқилди ва натижада 2019-йили янги ўқув йилидан бошлаб органик кимё фақат 10-синф дастурида ўқитиладиган бўлди. Тадқиқот мавзуси устида иш олиб бориш жараёнида Навоий вилоятидаги жуда кўпчилик мактабларда органик кимё ўқитиладиган синфларда дарсларнинг таҳлили ўтказиб борилди. Қолаверса, малака ошириш курсларига келган ўқитувчилар ўртасида ҳам органик кимёни ўқитилиши ва бунда ўқитувчиларда юзага келаётган муаммолар ҳақида сўровномалар ўтказилди. Сўровномалар ва дарс таҳлилларининг натижалари асосида ва мавзу юзасидан мавжуд адабиётларни ўрганиш ва таҳлил қилиш натижасида умумий ўрта таълим мактабларида органик кимёни ўқитишда қуйидаги муаммолар мавжуд эканлиги аниқланди: 1.Ўқувчилар умумий ўрта таълим мактабларида кимё фанини ўқишни 7-синфдан бошлайдилар. 7-8-9-синфларда ўқувчилардастлаб асосий кимёвий формулалар ва тушунчаларни, кимёнинг асосий қонуниятларини, даврий жадвал, анорганик моддаларнинг хусусиятларини ўрганадилар. Хуллас, уч йил мобайнида ўқувчилар фақат анорганик кимёни ўқийдилар. Бироқ, 10- 29 синфга ўтгач, улар ўзлари учун бутунлай янги бўлган, илгари кимёни ўқиш жараёнида сира дуч келмаган маълумотлар билан таниша бошлайдилар. Чунки, 7-8-9-синфларда ўқувчилар органик кимё ҳақида қисқача бўлса ҳам, бирорта маълумотга дуч келмайдилар. Маълумки, янгиликлар ҳар доим ҳам осонликча қабул қилинмаган. Демак, ўқувчиларнинг органик кимёни ўқишда юзага келадиган биринчи қийинчиликлари, уларнинг бирданига янги, илгари дуч келмаган бўлимни ўзлаштира бошлаганликларидир. 2. Органик кимёнинг мактаб дастурида ўқитиладиган мавзулари кўп, катта ҳажмдаги маълумотлар мажмуини ўз ичига олади. Ҳар бир мавзуда моддаларнинг бирор синфи вакиллари ҳақида маълумотлар тўлиқ ўрганилиб чиқилади. Бунда ҳар бир синф ҳақида бериладиган маълумотлар қуйидаги кетма - кетликда амалга оширилади. 1.3.1-расм. Ҳар бир мавзуда моддалар ҳақида маълумотларни ўрганиш кетма –кетлиги Деярли ҳар бир мавзуда жуда кўплаб янгича формулалар, янги моддаларнинг номлари келтирилади. Демак, органик кимёни ўқитишда юзага келадиган иккинчи муаммо сифатида бир йиллик мактаб ўқув дастурида ўқитиладиган мавзулар ҳажмининг ниҳоятда кўп эканлигини эътироф этишимиз мумкин [29;148-150 б.]. 3. Ҳар бир мавзу ўзаро узвий равишда бир-бири билан боғлиқ бўлиб, битта мавзуни тушунмай қолган ўқувчи кейинги мавзуни ўзлаштиришга қийналади. Бундай катта ҳажмдаги маълумотларни ёдда сақлаб қолиш ҳатто, катта ёшдаги ўқувчилар учун ҳам бироз қийиндир. Қайсидир бир мавзуни 30Номланиши ва гомологик қатори Изомерияси Табиатда тарқалиши Кимёвий хоссалари Физик хоссалари Олиниши Ишлатилиш и тушуна олмаган ўқувчи кейинги мавзуларни ҳам тушунишга қийналади. Ўқувчилар билимида турли сабабларга кўра юзага келадиган бўшлиқлар, уларга бундан кейинги мавзуни ўзлаштиришга ҳалал беради. Ўқувчилар билимида юзага келадиган бўшлиқни, пазл бўлакларига ўхшатиш мумкин. Агар яхлит расмли пазлнинг бирорта қисми тушиб қоладиган бўлса, гарчи пазлнинг бошқа қисмлари тўлиқ йиғилса ҳам сурат кўриниши кўнгилдагидек бўлмайди. Демак, органик кимёни ўқитишда юзага келадиган учинчи муаммо бу ўқувчилар билимида юзага келадиган бўшлиқларнинг ўз вақтида аниқлаб борилмаслиги ва бартараф этилмаслигидир. 4. Умумий ў рта таълим мактабларининг 10-синф ў қувчилари юқори синф саналади. Ҳар бир ота-она фарзанди муайян ёшга етгач, уни бирор касб эгаси сифатида тайёрлашга ҳаракат қилади. Бунга тайёргарликни аксарият ота-оналар айнан 10-синфдан бошлайдилар. Республикамизда келажакда ў қишга қабул қилиниши учун кимё фанидан имтиҳон топшириб кириладиган олий таълим муассасалари саноқли бўлганлиги учун ҳам, ў қувчилар ў зи танлаган мутахассислик учун топширадиган имтиҳонлари мавжуд бўлган фанлар бўйича яхшигина тайёргарлик кўрадилар, ў ша фанлар ў қитиладиган дарсларга диққат қиладилар, лекин айнан бошқа фанларга бе э ътибор бўладилар. 10-синф ўқувчилари билан суҳбатлашиш жараёнида, бутун синфда 35 нафар ў қувчи бўладиган бўлса, улардан бор-йўғи 3-5 нафари кимё мутахассислигини танлашганини билишимиз мумкин бўлади. Демак, умумий ўрта таълим мактабларида кимё фанини ўқитишда юзага келадиган тўртинчи муаммо сифатида турли бошқа соҳалардаги таълим муассасаларига ўқишга кирадиган ўқувчиларнинг кимё фанини ўзи учун кераксиз деб ҳисоблаб, фанга қизиқмай қўйишларидадир. 5. Бугунги кунда мактаб ўқувчиларида фанга бўлган қизиқишни орттириш учун дарсларда турли хил фаолиятли дидактик ўйинларни қўллашга ҳаракат қилинади. Дидактик ўйинлар синфдаги барча ўқувчиларнинг дарсга қатнашишлари ва дарсда фаол бўлишларига, мавзуни 31 мустақил ўрганиб, уни такрорлаш жараёнини ҳам иштиёқ билан амалга оширишларига ёрдам беради. Бироқ, юқори синф ўқувчилари катта ёшда (10- синф ўқувчилари 16-17 ёшда бўлади) бўлганлиги сабабли, кимё дарсларида дидактик ўйинларни қўллашда уларнинг ёш хусусиятларини ҳам етарлича инобатга олишни талаб этади. Ўқитувчи мабодо кимё дарсида бирорта дидактик ўйинни қўлламоқчи бўлса ҳам, бунинг учун ўқувчиларнинг айнан ёшига мос келадиган ўйинлар ва методларни танлаши лозим. Демак, органик кимёни мактабда ўқитишда юзага келадиган бешинчи муаммо сифатида бизлар айнан юқори синф ўқувчилари учун дарсни қизиқарли ташкил этишга ёрдам берадиган методларни танлаганда, ёш хусусиятларини инобатга олиш кераклигини айтишимиз мумкин. Бу эса ўқитувчидан кўпроқ тайёргарликни ва изланувчанликни талаб қилганлиги сабабли ўқитувчилар дарсда методлар ва дидактик ўйинлардан кам фойдаланадилар. Натижада ўқувчилар фанни қийин ва зерикарли фан сифатида биладилар ва унга қизиқмай қўядилар. 6. Мактаб ўқувчиларини кимё фанига қизиқтиришда масалалар ечишнинг ўрни беқиёсдир. Кимё фани назария ва амалиёт уйғунлашган фан ҳисобланади. Ўқитувчи қанчалик билимли бўлиб, ўз дарсида жуда кўплаб қизиқарли маълумотларни бериб бормасин, ўқувчилар ўзлари мустақил изланиб янги билимлар олишдан кўпроқ завқ оладилар. Шунинг учун кимё дарсларида кўпроқ масалалар ечадиган бўлсалар, мавзуни яхшироқ тушунадилар, дарсда зерикмайдилар, ўқитувчи ҳам кўпроқ ўқувчиларни баҳолаш имкониятига эга бўлади. Ҳар бир ўқитиладиган мавзу юзасидан ҳисоблашга оид амалларни бажариб бориш ўқувчиларда органик кимёда мавжуд реакция механизмлари ва формулаларни тушуниш ва эслаб қолишга имкон беради. Қолаверса, ўқитувчи дарсларда ўқувчиларга мавзуга оид кўпроқ масалалар ечиш кўникмасини шакллантира борса, бугунги кунда долзарб ҳисобланган математик саводхонлик таянч компетенциясини шаклланишига ёрдам берган бўлади. Бироқ, органик кимёни ўқитиш жараёнида ўқувчиларга бериладиган маълумотлар ниҳоятда кўплиги сабабли 32 мавзуларни тушунтиришга кўп вақт кетиб қолади. Натижада ўқитувчи дарсда масала ечтиришга улгура олмай қолади. Демак, органик кимёни ўқитишда юзага келадиган олтинчи муаммо мавзуларнинг катталиги ўқувчиларнинг кўплаб масалалар ечишларига имкон бермаслигидир. 7. Ўқитувчилар мактабда турли фанларни ўқитишда электрон дарсликлар ва ахборот-коммуникацион мулътимедиали воситалардан кўплаб фойдаланишлари дарсларни сифатли бўлишига ва ўқувчиларинг мавзуларни яхшироқ тушунишларига ёрдам беради. Чунки эшитгандагига қараганда, кўриб олинган маълумотлар ўқувчиларнинг хотирасида яхшироқ сақланади. Бироқ, айнан органик кимёни ўқитишда фойдаланиш учун бугунги кунда ўзбек тилидаги мутимедиали иловалар ва электрон дарсликлар етарли эмас. Демак, органик кимёни ўқитишни қийинлаштирадиган яна битта муаммо – бу шу соҳадаги маълумотларни ўз ичига олган ўзбек тилидаги электрон дарсликлар ва мулътимедиали иловаларнинг етарли эмаслигидадир [ 30;135-137 б. ] . 8. Маълумки, мактаб ҳам таълим, ҳам тарбия маскани саналади. Бироқ, 10-синф ўқувчиларининг ёши катта бўлишини инобатга олиб, уларни тартибга солиш ўқитувчидан катта маҳоратни талаб этишини тушуниш қийин эмас. Демак, мактабда органик кимёни ўқитишда юзага келадиган навбатдаги муаммо сифатида бизлар, ўқитувчиларнинг ёши каттароқ ўқувчиларга дарс ўтишда уларни тартибга чақира олмасликлари, бунинг натижасида дарс сифатининг пасайишини кузатишимиз мумкин. Юқорида органик кимёни ўқитишда ўқувчиларнинг ёш хусусиятлари ҳақида тўхталиб ўтдик. Юқори синф ўқувчиларига дарс ўтишнинг ижобий томонлари ҳам бор. Олиб борилган тадқиқотлар натижаларига асосланиб, 9- синф ўқувчиларига бир чорак давомида органик кимёни ўқитганда улар мавзуларни унчалик яхши ва тўлиқ тушунмаганликлари аниқланган. Бироқ 10-синфларда органик кимёни ўқитиш жараёнида уларнинг мавзуни 9- синфларга нисбатан анчайин яхшироқ тушунганликлари сезилади. 33 9. Кўпчилик ўқитувчилар дарс жараёнида мавзуни тушунтиришда фақатгина дарсликда берилган назарий маълумотларни келтириш билан қаноатланадилар. Ўқувчиларга фаннинг аҳамиятини, ҳар бир ўқитаётган мавзуларининг ҳаётнинг айнан қайси жабҳасида қўллашни етарлича тушунтира олмайдилар. Бу билимлар ўқувчиларда кимё уларга келажакда кераксиз фан сифатида таассурот уйғотишига сабаб бўлади. Кузатувлар, таҳлиллар ва амалиёт шуни кўрсатдики, ўқувчиларга органик кимёни ўқитишда ҳаёт билан боғланган ҳолда билим бериш уларни фаннинг аҳамиятини ҳис этишларига ва фанга нисбатан қизиқишлари ортишига сабаб бўлади. 10. Халқимиз орасида “Юз марта эшитгандан кўра, бир марта кўрган афзал” деган мақол кўп ишлатилади. Ушбу мақолни ўқитувчиларимиз таълим жараёнининг бевосита натижаси кафолатининг шиори сифатида кўп қўллашган. Бироқ, бугунги кунда юз марта кўргандан кўра –бир марта бажариб кўрмоқлик анчайин афзал эканлигини тушуниш қийин эмас. Органик кимёни ўқитишни яхшилашда юзага келадиган яна бир ҳолат, мактабларда лаборатория реактивлари ва жиҳозларининг етарли эмаслигидадир. 34 I боб юзасидан хулосалар Ушбу бобда дастлаб, органик кимёни ўқитишни ривожланиш босқичлари, органик кимёни фан сифатида чет элда ва республикамизда ўқитилиш жараёнига ҳисса қўшган олимлар ва уларнинг соҳада эришган натижалари таҳлил қилинади. Кейинги бобда кимё фани ва унинг бўлимларини чет эл давлатларининг мактабларида ўқитилиш ҳолати таҳлил қилинган. Бунда умумий бир жиҳат сифатида ушбу давлатларнинг барчасида дастлаб кимёнинг асосий тушунча ва қонуниятлари, органик кимёдан эса органик кимёнинг асосий бўлимларига оид дастлабки билимлар берилишини келтиришимиз мумкин. Юқорида келтирилган давлатларда ҳам кимё фани ҳаётга боғлиқ ҳолда ўқитилади ва болаларга кимёвий ишлаб чиқариш маҳсулотлари ҳақида тушунча беришга ҳаракат қилинади. Органик кимёнинг ҳаёт билан боғлиқ ҳолда ўқитилиши асосан Финландия, Хитой ва Япония давлатларида кузатилади. Энг замонавий лабораториялар мавжудлиги бўйича Финландия, АҚШ ва Япония олд ўринларда туради. Назарий билимларнинг амалиёт билан тўла уйғунлиги ҳам айнан ана шу давлатларда кузатилади. Кўпчилик Европа давларида, жумладан Японияда ва АҚШда кимё фанини ўқувчилар томонидан ўзлаштиришда асосий муаммо сифатида мактабларда фақат содда тушунчалар берилиб, ёш авлод келажакда айнан шу фан билан чуқурроқ шуғулланмоқчи бўлса, давлат таълим стандартларидан кўпроқ билимларни ўрганишни истаса, уларни мустақил равишда ўрганишга мажбур бўлади. АҚШда кимё фанини ўқитишда чуқур мантиқий фикрлаш асосида муаммоечимини аниқлашга ҳаракат қилинади. Шу жиҳати билан у бошқа мамалакат ў қувчиларига ў рнак б ў ла олади [ 31 б. ] . Аксарият ривожланган давлатларда дастлабки кимёвий билимлар бошланғич синфда “Табиатшунослик” фанининг таркибий қисми сифатида ўқитила бошланади. Бизда эса кимёни ўрганиш фақат мактабда еттинчи синфдан бошланади. Аҳамиятлиси шундаки, аксарият давлатларда кимё фани 35 алоҳида фан эмас, балки “Science” геология, география, биология фанлари билан бирга умумий фан сифатида ўқитилади. Фаннинг ўқувчига қай даражада чуқурликда берилиши эса, унинг келажакда эгаллайдиган касбига ва фанга бўлган қизиқишига қараб белгиланади [ 32;118-122 б. ] . Бизда эса кимё фани мактабда барча ўқувчиларга умумий тарзда битта стандарт ва дастурга асосан ўқитилади. Бошқа давлатларга нисбатан Россиянинг кимё фанини ўқитишдаги дастури, дарсликлари, ўқитилиш усуллари айнан бизнинг давлатимизнинг дастури ва ўқитилиши билан ўхшаш эканлигини аниқлашимиз мумкин бўлади. Бугунги кунда бизнинг асосий мақсадимиз жаҳон мамлакатлари таълим жараёнларидан энг керакли ва ижобий жиҳатларни ўрганиш ва бу жиҳатларни кимё дарсларига сингдирган ҳолда дунё ёшлари билан баробар илдам қадамлар ташлайдиган авлодни тарбиялашдир. Ушбу бобнинг учинчи қисмида эса мамлакатимизнинг умумий ўрта таълим мактабларида органик кимёни ўқитишдаги муаммолар аниқланиб, таҳлил қилинади. Бу барча муаммолар умумий ўрта таълим мактабларининг 10-синф ўқувчиларида кимё дарсларини таҳлил қилиш, малака ошириш курсларига келган ўқитувчилардан олинган сўровномалар натижаларини таҳлил қилиш натижасида аниқланган. Ушбу муаммолар ва уларни келиб чиқиш сабаблари таҳлил қилинган. 36 II БОБ. УМУМИЙ ЎРТА ТАЪЛИМ МАКТАБЛАРИДА ОРГАНИК КИМЁНИ ИННОВАЦИЯЛАРДАН ФОЙДАЛАНИБ ЎҚИТИШНИНГ ИЛМИЙ-МЕТОДИК АСОСЛАРИ 2.1.Органик кимёни ўқитишда инновацион усуллар ва интерфаол методлардан фойдаланишнинг ривожланиш истиқболлари Органик кимёни ўқитишда мавжуд муаммоларни босқичли равишда бартараф этиб бориш, ўқувчиларни билим даражасини ошириб боришга сабаб бўлади. 10-синф ўқувчилари учун органик кимё олдин ўрганилмаган мутлақо янги фан сифатида намоён бўлмаслиги учун ҳам, ўқувчиларга қуйи синфларда кимёвий билимлар бериш жараёнида органик моддалар, уларнинг молекуляр массалари, физик ва кимёвий хоссалари, ишлатилиши ҳақида қисқача маълумотлар бериб бориш яхши натижа беради деб ҳисоблайман. 7- синфда мураккаб моддаларнинг молекуляр массаларини топишни ўргатишда, глюкоза, этил спирти, сахароза ва бошқа яна кўплаб органик моддаларнинг номи ва молекуляр массасини топиш ўргатилса яхши бўлар эди. 7-синф ўқувчилари молекуляр массаси катта бўлган органик моддаларнинг формулалари бўйича ҳисоблашда қийналадилар, бироқ ҳеч бўлмаганда нисбатан соддароқ моддаларнинг номи, хоссалари ва формулалари тушунтириб борилиши керак. Республикамизда кимё фани мактабда 7-синфдан бошлаб ў қитилади. Ў қувчилар 6-синфни якунлаётган вақтларида ҳали улар билмаган, янги фанга уларни қизиқтириш мақсадида кичик синф ў қувчилари учун “кимё фанидан очиқ эшиклар куни”ни ташкил қилиш мақсадга мувофиқ бўлади . Бунда кичик синф ў қувчилари кимё хонасига саёҳат қиладилар. Энг чиройли, замонавий барча зарур жиҳоз ва реактивлар билан жиҳозланган кимё хонасида юқори синф ўқувчилари улар учун бир қанча ажойиб ва қизиқарли тажрибаларни бажариб кўрсатадилар.Ушбу кўргазмавий қизиқарли тажрибалар ўқувчиларда жуда катта қизиқиш уйғотади ва ҳали янги фанни кейинги йилда катта қизиқиш билан ўқиб бошлашларига сабаб бўлади. 37 Тўғри мактабда органик кимёдан мавзулар катта, ўқувчиларга бериладиган маълумотлар кўп, фан эса анчайин қийиндир. Қийин фанни ўзлаштириш жараёнида ўқувчилар билимида бўшлиқларнинг пайдо бўлиши табиийдир. Бу муаммони бартараф этиш учун умумий ўрта таълим мактабларининг кимё фани ўқитувчилари, чоракда икки марта назорат ишларини олиб, бўшлиқларни аниқлаш билан қаноатланмасдан, балки кундалик жорий назоратларни кўпроқ олиб, ўқувчилар билимидаги бўшлиқларни ўз вақтида аниқлашлари ва бўш ўзлаштирувчи ўқувчилар билан дарслардан сўнг шуғулланиб, бу муаммони бартараф этишлари лозим. Кимё, нафақат дастлабки кимёвий тушунчаларни берадиган базавий фандир, балки бугунги кунда кўпгина ишлаб чиқариш соҳаларининг асоси сифатида давлатимиз иқтисодий ривожланишининг асосий таркибий қисми бўлганлиги учун ҳам биз кимё фанини ўқувчиларга чуқурроқ ўргатишимиз зарур. Ўқувчиларга органик кимёни ўқитишда турли хил усуллар ва ёндашувларни қўллаш жуда яхши самара беради [ 33; 399-403б. ] . Қўллаш мумкин бўлган кўплаб усуллар орасидан таққослаш усули ўқувчиларга бир неча кимёвий тушунча ёки ҳодисаларни ўхшашлик ва фарқли жиҳатларини аниқлаб, уларни гуруҳларга ажратишларига имкон беради. Таққослаш методини билиш ўқувчида янги маълумотларни ўзлаштириш жараёнини амалий равишда ўзлаштиришга ёрдам беради, тасаввурга сиғмайдиган жараён ва ҳодисаларни тасаввур қилишга имкон беради, номаълум ва маълум тушунчалар орасида ўзига хос кўприк вазифасини ўтайди [34;159-162 б] . Органик кимёни ўқитишда умумлаштириш, хулосалаш ва гуруҳлаш методларининг аҳамияти ниҳоятда каттадир. Таълимда индивидуал ўқув материалини тушунтириш изчиллиги ҳар бир ўқувчининг шахсий қобилият ва қизиқишларидан келиб чиққан ҳолда танланади. Индивидуал ўқитиш усули дастурли ўқитиш, мустақил ўқитиш, компъютерлаштирилган таълим кўринишида намоён бўлади. Индивидуал ўқитиш усули ўқувчининг таълим жараёнида ҳам, амалиётда ҳам фаол иштирокини таъминлайди ва таълимнинг турли кўриниш ва кўрсаткичларида мавжуд муаммоларни енгиб 38 ўтишга ёрдам беради. Индивидуал кўрсатмалар ўқувчида анъанавий таълимда эришиб бўлмайдиган ўз-ўзини назорат қилиш хусусиятини ривожлантиради, мотивацияни шакллантиради, ўқитувчи ва ўқувчи орасида ўзаро муносабатни шакллантиради. Таълимда гуруҳли ўқитиш усулининг қўлланилиши бир неча ўқувчининг биргаликда муаммо устида изланиши ва унга ечим топишга уриниши, бу жараёнда бир-бирини қўллаб қувватлаши кузатилади [ 35;112б. ]. Бу ҳамкорликдаги фаолиятни дарс жараёнида босқичма-босқич қўллаб бориш ўқувчиларнинг академик қобилиятлари ривожланишига олиб келади, уларда ўз билимларидан қониқмасдан изланувчанликни оширади. Ўқувчиларнинг биргаликдаги ҳамкорликка асосланган фаолияти таҳлил қилинар экан, уларнинг органик кимёнинг назарий асослари ва амалий кўникмаларини яхшироқ тушунганлиги ва мавзу юзасидан олинган назорат саволлари ва тестларини анча яхши бажарганликларини аниқлаш мумкин. Индивидуал ўқув фаолиятига қараганда ҳамкорликдаги ўқув фаолиятига ўқувчиларнинг кўпроқ қизиқиш билан ёндашганларини кўриш мумкин [36; 85-87 б.] . Гуруҳли фаолиятнинг дастлабки босқичида гуруҳлар таркиби ихтиёрий танланади. Гуруҳдаги ҳар бир ўқувчиларда толерант муносабатининг шаклланиши гуруҳ сардорига боғлиқ бўлади. Умуман олганда, мактабда органик кимё фанини ўқитилишига индивидуал ўқитиш ҳам, ҳамкорликда ўқитиш ҳам анчайин ижобий таъсир кўрсатиши аниқланган. Охирги йилларда олиб борилган тадқиқотлар органик кимё фанини ўқитишда жинс ҳам таъсир кўрсатиши аниқланди. 1999 йили И.Чун олиб борган тадқиқотларга кўра тенгдош ўғил болаларга нисбатан қизларнинг органик кимёни ўзлаштириш даражаси анча юқори эканлиги аниқланди. Бироқ бошқа олимларнинг тадқиқотлари бу ҳолатни рад этади [ 37;78-83 б. ] . Умумий ўрта таълим мактабларида органик кимё фанини ўқитишда тайёргарликни асосан иккига бўла оламиз: 1.Фундаментал тайёргарлик. 39 2.Махсус тайёргарлик. Фундаментал тайёргарлик қисмига давлат таълим стандартида келтирилган базавий билимларни беришни оладиган бўлсак, махсус тайёргарлик қисмида эса биз кимёни ҳаёт билан боғлаб ўқитишни, яъни компетенциявий ёндашувни органик кимёни ўқитишда қўллашни тушунамиз. Мактабда органик кимёни ўқитишда ўқитувчи ўз олдига қуйидаги мақсадларни қўяди: 1.Фан юзасидан асосий назарий билимларни энг қулай усулда ўқувчига етказиб бера олиш. 2. Фан юзасидан барча кўникма ва малакаларни шакллантириш. 3.Ўз фанини тушунтириш билан бир қаторда ў қувчиларда ижобий сифатларни ривожлантириш ва тарбия бериш. 4.Берилаётган барча назарий билимларни шунчаки, йўл-йўлакай эмас, балки уларда ҳаётда қўллаш кўникмасини шакллантириш. Юқорида органик кимёни ўқитишни қийинлаштирадиган асосий муаммолардан бири сифатида фаннинг ҳаёт билан боғлиқ тарзда ўқитилмаслиги айтиб ўтилди. Ушбу муаммони бартараф этиш учун халқ таълими тизимидаги барча мактабларда ўқитиладиган фанлар учун компетенция тушунчаси киритилди. Компетенция –таълим жараёнининг мақсади бўлиб, компетентлик эса даража, савия, ушбу фаолиятнинг конкрет иштирокчиси бўла олиш кўникмасининг тўла шаклланганлигидир [ 38 б. ] . Компетенцияли ёндашувли кимё дарсида ўқитувчи мавзунинг назарий қисмини тушунтирар экан, ўша назарий тушунчаларни ўқувчиларга ҳаётда қўллайдиган соҳалари билан уйғун ҳолда беради. Тушунчалар ўқувчиларга бериб бўлингач, мавзуни мустаҳкамлаш қисмида танланадиган топшириқларга ҳам алоҳида эътибор қаратилади [39;130-132 б.] . Бунда топшириқлар келажакда жуда муҳим аҳамият касб этадиган ва ҳаёт билан боғлиқ бўлган топшириқлар бўлиши зарур. Компетенцияли ёндашувнинг бугунги кунда ниҳоятда аҳамиятли саналганлигига асосий сабаб сифатида ушбу ёндашув шахснинг келажакдаги 40 ҳаёт фаолияти билан бевосита боғлиқ эканлигидадир. Органик кимё фанини ўқитишда асосан кўргазма-намойишли методларни қўллаб бориш ўқувчиларда билим ва компетенцияларни шакллантириш билан бир қаторда турли муаммоларга ечим топиш кўникмасини ҳам шакллантиради. Ўқувчиларнинг дарсларда фаол иштироки уларда оламни идрок этиш учун билим, тушунча ва ғоялар ривожланишига ёрдам беради. Айнан шу босқичда кележакда қўлланиладиган ғоя ва кашфиётлар билимдони бўлган ўқувчилар шакллана бошлайди. Ҳозирги илм-фан, техника ва саноат жадал ривожланаётган, ижтимоий, экологик ҳолат кескинлашиб бораётган пайтда мактабларда кимё фанини мазмун жиҳатдан янгича ўқитиш бир томондан зарурият бўлса, иккинчи томондан, замон талабидир. Мактабда кимё таълимининг аҳамияти унинг фан-техника тараққиётида, ишлаб чиқариш соҳалари ва кундалик ҳаётда тутган ўрни билан белгиланади. Умумий ўрта таълим мактабларида кимё фанини ўқитиш орқали ўқувчиларнинг илмий дунёқарашини, мантиқий фикрлай олиш қобилиятини, ақлий ривожланишини, ўз-ўзини англаш салоҳиятини шакллантириш ва ўстириш, уларда миллий ва умуминсоний қадриятларни таркиб топтириш ҳамда ижтимоий ҳаётлари ва таълим олишни давом эттиришлари учун зарур бўлган билимлар берилади. Кимёдан ўқув дастурининг асосий вазифаси ўқувчига айни фаннинг зарурий тушунчалари ва қонунлари асосида кимёвий жараёнларни бошқариш, замонавий усуллар билан янги-янги моддалар олиш ва улардан нафақат саноат, қишлоқ хўжалиги миқёсида, шунингдек, кундалик турмушда, оилада фойдаланишнинг умумий йўналишларини кўрсатиб беришдан иборат бўлиши керак. Таълим тизимига компетенциявий ёндашувнинг кириб келиши умумтаълим мактабларида ўқитилаётган барча фанларнинг ўқитилишига, шу жумладан кимё фанига ҳам ижобий таъсир кўрсатмоқда. Давлат таълим стандартлари асосида ёзилган дарсликларни ўрганар экан, бугунги кун ёшлари олган билимларини амалиётда қўллай олишлари ҳам ғоятда муҳим аҳамият касб этади [ 40; 1765-1777 б. ] . 41 Баъзида ўқувчилар бирор мавзуни шунчаки ёдлаб олиб, аслида унинг моҳиятини тўла тўкис англамаганликларини, орадан бироз вақт ўтиб эса ўрганганларини эсдан чиқариб юбориш ҳолати юзага келишини кўришимиз мумкин. Ўқувчиларга билим берар эканмиз, уларнинг келажак ҳаётда ана шу билимларни амалиётда қўллай олишларини ҳам инобатга олишимиз керак бўлади [ 41;139-140 б. ] . Кимё фани ўқув дастурида берилган амалий машғулотлар ва лаборатория ишларини бажариб боришга, ҳар бир мавзуга тегишли савол ва топшириқларни мунтазам равишда ечиб боришга аҳамият бериш лозим, тегишли бўлимлар тугатилгандан сўнг олинган назарий билимларни тест синовларини ўтказиш орқали мустаҳкамлаб бориш керак. Лаборатория ишлари ва амалий машғулотларни фақат дафтарда назарий жиҳатдан эмас, амалиётда бажариб кўрсатиб бериш керак бўлади [42;20- 26б.]. Кимё фанини ўқитар эканмиз, фаннинг асосий моҳиятини ташкил этадиган муҳим тушунчалар,кимёвий жараёнлар, кимёвий модда, модданинг тузилиши ва хоссалари, моддаларнинг олиниши, кимёвий тил, энг муҳим кимёвий тушунчалар ва қонунлар, назариялар, кимёвий ишлаб чиқаришнинг технологияси, республикамизда кимё саноатининг эришган ютуқлари, табиат ва жамиятга кимёвий ишлаб чиқаришнинг экологик таъсири ҳақидаги билимлар билан таништириш мақсадга мувофиқ бўлар эди. Мактабда кимё фанини ўқитиш жараёнида ўқувчиларни ҳам айнан ўрганаётган тушунча, ёки билимни қаерда ишлатилиши мумкин эканлиги қизиқтиришини сезамиз. Масалан, 10-синфларда органик кимёдан мавзуларни тушунтирар эканмиз, ҳар бир синф вакиллари айнан халқ хўжалигининг қайси соҳасида ишлатилишини тушунтириш лозим. Кейинги дарсларда ўқувчилар алканларнинг кимёвий ёки физик хоссаларини эслаб қололмасликлари мумкин, бироқ, уларнинг аксарият қисми биз ишлатадигантабиий газ таркибида учрашини эслаб қоладилар. Хориж тажрибасини ўрганар эканмиз, уларнинг давлат таълим стандартларида ҳам асосан ҳаётда қўлланадиган билимлар берилганини кўришимиз мумкин. Ҳозирги кунда ўқувчиларда ўқув предметлари бўйича фақатгина билим, 42 кўникма ва малакаларга эга бўлишнинг ўзи етарли эмаслиги маълум бўлмоқда. Таянч компетенцияларнинг дунё бўйича ягона рўйхати йўқ. Чунки ҳар бир мамлакатнинг ёки регионнинг ўз анъаналари ва ўзига хос дунёқараши мавжуд. Компетенция – бу жамиятнинг ўз фуқароларига қўйган ижтимоий буюртмаси бўлиб, уларнинг рўйхати маълум бир мамлакатдаги ёки региондаги ижтимоий муҳит билан белгиланади. Бундай келишувга ҳар доим ҳам эришиб бўлмайди. Компетентликка йўналтирилган кимё дарсларини ташкил этишда асосан дарсликдаги билимларга таянган турли ахборот воситаларидан олинган маълумотлардан фойдаланиш мақсадга мувофиқ. Таянч ва фанга оид компетенция элементларини бир дарсда шакллантириш мумкин. Кимё дарсларини самарали ташкил қилишда компетенциявий ёндашув асосидаги такомиллашган ўқув дастурининг қабул қилиниши айни муддао бўлди. Ўқувчиларда компетенцияни шакллантириш учун турли хил усулларни қўллаш билан бир қаторда қуйидагиларни ҳам тўла тушуниб етиши ва бажариши лозим: 1. Шахсни шакллантиришда асосий омил сифатида фанни эмас, балки ўқитувчининг биринчи даражали эканлигини тушуниш. 2. Ўқувчиларга кимёвий билимларни эгаллашларида энг қулай усуллардан фойдаланишни ўргатиш. 3. Ўқувчиларга кўпроқ “Нимага?” деган саволни беришни ўргатиш. Бунда улар ҳар бир фикр ва хулосалардан сўнг уларнинг сабабларини аниқлашга ҳаракат қиладилар. Бу уларда мантиқий фикрни ва мушоҳадани ривожлантиради. 4. Ўқувчиларга бирор маьлумотни ёдлаб олиб, қайтиб айтиб беришни эмас, уни амалиётда қўллаш усулларини яратишни ў ргатиш. 5. Ўқувчиларга мустақил бўлишни ў ргатиш. 6. Ижодий фикрлашни ривожлантириш учун кўпроқ компетентликка асосланган топшириқларни бериш. 43 7. Ў қувчиларни билим даражасига қараб гуруҳларга бўлиш , бунда уларнинг индивидуал хусусиятларидан келиб чиқиб топшириқлар бериш . 8. Фаннинг энг с ў нгги ютуқларини билиб бориш , замонавий манбалардан айнан фанга оид қизиқарли ахборотларни топиш ва қўллашни ў ргатиш . 9. Ушбу фанни ўқитиш ў қувчи учун ҳаёт - мамот масаласи эканлигини тушунтириш , фан юзасидан олинган билимларнинг уларга келажак ҳаётда ў з ў ринларини топишда қанчалар аҳамиятли эканлигини тушунтириш . Органик кимёни ўқитишда юқорида таъкидланган муаммоларни бартараф этишда дарсга тайёргарлик жараёнида ўқитувчи томонидан мақсаднинг тўғри қўя олиниши ҳам ниҳоятда муҳимдир. Ўқитувчи дарсликларда берилган ёзма маълумотларни тўла ўзлаштиради ва уларни ўқувчига етказиб беради, ўз вақтида ўқувчининг асосий вазифаси берилган билимларни тўла тушуниш ва ўзлаштиришдир. Ўқитувчи дарсда асосан таълимий, тарбиявий ва ривожлантирувчи мақсадларни қўяди. Ўқитувчининг дарсни бошлаган вақтидаги энг биринчи ва муҳим вазифаларидан бири синфда қулай психологик муҳитни ярата олишидир. Дарс босқичлари асносида синфда ўқитувчига нисбатан турлича муносабатда бўлган ўқувчиларнинг пайдо бўлганликларини кузатишимиз мумкин бўлади ( 2.1.1- расм.). Қуйида шу ҳолатни чизмада ифодалайман: 2 .1.1 -расм. Ўқитувчи ва ўқувчи орасидаги муносабатлар 44Ўқитувчи ва ўқувчилар орасидаги муносабатлар ўқувчилар ўқитувчини ҳурмат қилади Ўқувчилар ўқитувчи ва уни дарсига бефарқ Ўқувчилар ўқитувчини яхши кўради ўқувчилар ўқитувчини ёмон кўради Ўқитувчининг дарс якунида айнан ў зи кутган натижага эриша олишида бутун дарс мобайнида синфда ў зига нисбатан ижобий муносабатни сақлаб қола олиши муҳимдир . Чунки ў қувчиларнинг яхши билим олишлари ва берилган маълумотларни тушуниб ёдда сақлаб қолишлари уларнинг ҳиссиётлари билан бевосита алоқадордир. Бу борада машҳур психолог Жан Пиаженинг изланишлари айнан ў қувчиларда билимларнинг шаклланишида уларнинг фикрлаш жараёнининг қандай эканлигини инобатга олишга асосланган. Унинг когнитив ривожланишга бўлган қизиқиши табиий фанлар билан шу ғ улланиши натижасида келиб чиққан. У ў қувчиларнинг билим олишга қизиқишларини таҳлил қилган ва қандай қилиб сифатли билим бериш мумкинлиги ҳақида узоқ йиллар мобайнида тадқиқотлар олиб борган . У ўқитган, тушунтирган ва ўқувчиларнинг келгуси дарсларда қай даражада ўзлаштирганлигини кузатган [ 43;120-135 б ]. У Европалик ўқувчиларнинг фаолиятини ўрганиб чиқади ва кўп йиллик изланишларининг натижаси ўлароқ когнитив ривожланишнинг ёшга боғлиқ хусусиятларини ўзида мужассамлаштирган “Ақлий ривожланишнинг Пиаже модели”ни яратади. У ёш ўқувчиларнинг ўз ёшига нисбатан чуқурроқ фикрлаш ва дунёқарашга эга эканликларини аниқлаган. У ўқувчиларнинг фикрлаш ва дунёқарашини ёшга боғлиқ хусусиятларини ўрганиб, учта гуруҳга бўлади. Биринчи босқич илк болалик даврига тўғри келади, бунда бола нимани ўйласа, шуни бажаради, бажарадиган ишлари бирор мантиққа бўйсунмаган бўлади. Иккинчи даврда асосан ўқувчилар ўз хатти-ҳаракатларини такрорий ўйлаб бажарадилар. Айнан шу даврда ўқувчи индивидуаллашади. Охирги даврда фикрлаш формаллашади. Когнитив таълимда ўқувчилар тинимсиз билим оладилар, ўрганилган маълумотларни эсда сақлаб қолишга ҳаракат қиладилар, олинган билимларини ўз ҳаётий тажрибалари билан мослаштириб борадилар. Ҳиссий туйғулар орасида таълимий жараёнда ўқувчиларда хотира жараёни ҳам муҳим аҳамиятга эга эканлигини таъкидлайди. Хотира – ўқувчиларнинг билим олиш жараёнига катта таъсир кўрсатадиган хусусиятдир. Хотира асосан учта турга бўлинади: қисқа муддатли, узоқ муддатли ва ҳиссий хотира 45 турларига бўлинади. Ҳиссий хотира чекланмаган вақтга мўлжалланган бўлади, бунда ўқувчи кўрган ва эшитган нарсаларини эсда сақлаб қолади. Схемали ёки чизмали кўринишдаги маълумотлар хотирада узоқ вақт сақланиб қолиши мумкин. Турли фанлар соҳасидаги билим даражаларини аниқлаб берадиган фаолиятга универсал ўқув фаолияти дейилади. Аниқ бир фан соҳасида ёки бир неча фанларда мажмуавий тарзда шаклланадиган янги ижтимоий тажриба орқали ўз-ўзини ривожлантириш ва ўз-ўзини мукаммаллаштириш қобилиятидир. Когнитив универсал фаолият ўз ичига қидирув, танлов, тадқиқот, керакли маълумотларни текшириш ва таҳрир қилиш, ўрганилаётган маълумотларни моделлаштириш каби функцияларни олади. Универсал ўқув фаолияти яхши шаклланган ўқувчилар янги билимларни мустақил ўргана оладилар, уларда кўникма ва малакалар бошқаларга нисбатан тезроқ шаклланишини кузатиш мумкин. Универсал когнитив ўқув фаолияти ўз ичига қуйидаги таркибий қисмларни олади: 1. Универсал умумий ў қув фаолиятлар; 2. Мантиқий универсал фаолиятлар; 3. Муаммонинг қ ў йилиши ва ечилиши. Уларнинг ҳар бирини алоҳида шаклда к ў риб ў тамиз: 1 . Универсал умумий ў қув фаолиятлар–когнитив мақсаднинг шаклланиши: -когнитив мақсадни мустақил ҳолда белгилаш ва шакллантириш; -компютер воситасида зарурий ахборот қидирув усулларидан фойдаланган ҳолда керакли ахборотларни қидириш ва саралаш; -жадваллар ва чизмалар ҳолида билимларни тизимлаштириш; -тўлиқ англаган ҳолда ў з фикрини ёзма ва оғзаки кўринишда шакллантириш ва баён қила олиш; -фаолият усуллари ва шартлари рефлексияси, назорат, жараён ва унинг натижаларини баҳолаш. 46 Ушбу фаолият ў заро боғлиқ бўлган муҳим иккита жараённи ў з ичига олади - булар моделлаштириш ва моделнинг ў қув фаолиятига мослаштирилиши. 2 . Мантиқий универсал фаолият: - белгиларни аниқлаш мақсадида об ъ ектни анализ қилиш; -етишмайдиган қисмларни мустақил т ў лдириш шарти билан б ў лаклардан яхлит тизимни шакллантириш; -сабаб-оқибат боғлиқлигини ҳосил қилиш; -исбот; -гипотезалар яратиш ва уларни исбот қилиш. 3 . Муаммонинг қ ў йилиши ва ечилиши: -муаммонинг ечимини қ ў йилиши; -ихтирочилик ва тадқиқотчилик усулларидан келиб чиқиб муаммо ечимини мустақил аниқлаш. Универсал когнитив ўқув фаолиятининг шаклланиши натижаси ўлароқ ўқувчилар қуйидаги ижобий сифатларга эга бўладилар: -масалалар ечиш кўникмасига эга бўлиш; -ўқув топшириқларининг ечимини аниқлаш учун ахборотлар қидирувини амалга ошириш; - ў қув топшириқларини чизмалар ва моделлардан фойдаланиб бажара олиш; -битта масалани ечишнинг бир неча хил усулларини аниқлаш; -турли кўринишдаги матнлар орасидан тегишли маълумотни ола билиш; -сабаб-оқибат боғланишини амалга ошира олиши; -масалалар ечишнинг схема ва моделларини яратиш ва ў згартира олиш; -масала шартидан келиб чиққан ҳолда энг қулай ечиш усулини ярата олиш. Юқорида та ъ кидланган муаммолар орасида ахборот воситаларидан органик кимёни ў қитишда фойдаланмаслик ҳолатлари ва унинг салбий оқибатлари ҳақида гапирилди. Бугунги кунда фаннинг кўчкисимон ривожи ва шу қонуният билан ўсувчи илмий-техникавий ахборот, ахборотни узатиш ва қайта ишлаш тезлигини оширишга олиб келади, унинг асосида эса 47 компьютер техникаси ётади. Замонавий ахборот тизимларидан фойдаланишни, амонавий ўқитиш тизимининг маркази ўзаги - ўқитишни индивидуаллаштиришсиз тасаввур қилиб бўлмайди. Инсониятнинг ақлий ривожланиш тарихидан бизга маьлумки, маьлум босқичдан бошлаб ўрганилган билим, кўникма ва малакаларнинг барчасини инсон ўз хотирасида сақлаб қолиш имкониятига эга эмас. Хотирада сақлаб қолишнинг асосий воситаси сифатида ёзувнинг пайдо бўлиши ва китобларнинг чоп этилиб, маьлумотларнинг ана шу китобларда сақлаб турилишини олишимиз мумкин. Ҳозирда эса шундай ахборотларни сақлаш, ташиш ва олиб юришнинг имкониятлари яратилмоқда. Ахборотларни сақлаш ва ташиш билан бир қаторда уларни қайта ишлаш имконияти туғилди. Инсониятга мана шундай имкониятни бераётган компютерларнинг яратилиши охирги йилларда қилган энг асосий ихтироларидан биридир [44; 15-18 б.] . Замонавий компъютер технологиялари таълим берувчи, ўқитувчи, тил ўргатувчи, таълим жараёнини ташкил этишга кўмаклашувчи, бирор бир муаммо ёки масаланинг ечилишига ёрдам берувчи дастурлар яратишга имкон бермоқда. Компьютерлардан таълим жараёнининг сифат-самарадорлигини оширишда, ўқувчиларнинг билим салоҳиятини назорат қилиш жараёнида, мавзуни тушунтиргандан сўнг мустаҳкамлаш учун турли хил тест топшириқларини онлайн тарзда ечтиришга имкон беради. Ўқувчилар учун онлайн тестларни қўллаш ўз билимларини синаб кўриш, натижани қисқа вақт ичида бирданига билиб олиш имконини беради. Қолаверса кундан-кунга кенг қамров доирасига эга бўлаётган интернет тармоғи фанлар юзасидан қизиқарли, аҳамиятли, керакли маълумотлар олиш имконини беради. Интернет тармоғида ҳар куни янгидан-янги маълумотлар жойлаштирилмоқда. Уларни кундалик кузатиб бориш, фан соҳасида янгиликлардан хабардор бўлишга имконият яратади [45; 92-94 б.]. 48 Кимё дарсларида лаборатория тажрибаларини бажариш учун керакли реактивлар ҳар доим ҳам топилавермайди. Лекин замонавий ў қувчи ў рганаётган ҳар бир мавзусини ў з к ў зи билан к ў ришга қизиқади. Шундай пайтларда ў қувчиларга электрон дарсликларида берилган , ёки виртуал лаборатория орқали тажрибалар ни намойиш қилиш ҳам яхши самара беради. Ўқитувчи ўқув жараёнида раҳбар ва бошқарувчи бўлиб, унинг асосий вазифаси ўқув жараёнини самарали ташкил қилиш, бунинг учун имкони борича барча воситалардан фойдаланишидир. Шуни таькидлаш мумкинки, техника ҳеч қачон онгли мавжудот инсоннинг ўрнини боса олмайди. Чунки таълим жараёнида ўқитувчи ўқувчилар нимани, қандай ўрганаётганини, қай даражада тушунаётганини билиб туради. Компьютер техникаси бу жараёнда ўқитувчига кўмакдош, ёрдамчи бўлиб ҳисобланади. Кимё дарсларини самарадорлигини ошириш йўлларидан бири таьлимда ахборот технологияларидан ўринли фойдаланишдир. Ундан: -ўтилган материални такрорлашда; -янги материални баён қилиш; -мустаҳкамлашда; -мустақил ишларда; -уй вазифалари ва унинг мазмунини тушунтиришда ёки уларнинг қандай бажарилганлигини текшириш ва таҳлил қилишда самарали фойдаланиш мумкин. Ўз касбининг маҳоратли устаси бўлган педагог дарсни шундай қизиқарли ўтадики, натижада бу дарс жараёнига бутун синф жамоаси тўла жалб этилади ва синфда ушбу дарсга бефарқ бўлган бирорта ўқувчи қолмайди. Фақат шундай самарали фаолият юритган ўқитувчигина ўз олдига қўйган барча мақсадига эриша олади ва ўқувчиларда фан юзасидан билим, кўникма, малака ва компетенцияларни шакллантиради [ 46; 9-12 б. ]. Машҳур педагог Джон Дюининг қуйидаги фикрлари замонавий таълим жараёнида ўқитувчилар фаолияти йўналишини белгилаб бера олади: “Агар биз ўқувчиларни худди кечагидек ўқитадиган бўлсак, биз болалардан эртанги 49 кунини ўғирлаган бўламиз.” Дарҳақиқат, кундан-кунга ривожланиб бораётган даврда дарслар самарадорлигини ошириш учун таълим жараёнини тубдан ислоҳ қилиш лозимдир. Бугунги кунда дарс жараёнида қўлланилиши мумкин бўлганкўплаб янгича интерактив усуллар яратилганига ва уларни дарсларда қўллаган ҳолда ўқувчиларнинг ўқув фаолиятини ривожлантириш мумкинлигини билсада, синфда назоратни йўқотмаслик учун ва янгиликларни, ўзгаришларни қўллашдан қўрқиб ҳали ҳам анъанавий усулни қўллайдиган ўқитувчиларни ҳам учратишимиз мумкин. Барча фанлар орасида ўзининг мураккаблиги билан ажралиб турадиган, ўқувчидан ҳам назарий маълумотларни тушуниш, ҳам фанда кундан-кунга кўпайиб бораётган мураккаб масалаларни ечиш учун юқори математик саводхонликка эга бўлиш, амалий машғулотларни ўта аниқлик билан, хатосиз бажариш учун ривожланган мантиқий тафаккурга эга бўлишни талаб этадиган фан саналган кимё фанига ўқувчиларни қизиқтириш ниҳоятда мураккабдир [ 47;139-140 б. ] . Ҳар бир дарсдаги каби кимё дарсида ҳам ўқув жараёнини ташкил қилиш, уни тизимли равишда ривожланишини назорат қилиш, синф жамоасини бошқариш кабилар ўқитувчининг вазифаси ҳисобланади. Замонавий дарсни ташкил қилиш учун замонавий фикрлайдиган, замонавий дунёқарашга эга ўқитувчилар керакдир. Замонавий ўқитувчи аввалдан мавжуд бўлган ва қўлланиб келинган усуллар билан қаноатланмайди ва ўқувчиларда кимёвий билимларни ривожлантириш учун тинимсиз изланади ва янгича усулларни ўзи ҳам ярата олади. Дарсларда ў қувчилар томонидан турли шиорларнинг такрорланиб туриши уларнинг фанга бўлган эътиборини оширишга ёрдам беради. Шиорлар ҳар фаслда, ҳар чоракда, ў қитувчи ижодкорлигига боғлиқ ҳолда ҳар ой ва ҳар ҳафтада ў згартириб турилиши мумкин. Кимё фанидан ў қувчиларга бериладиган маълумотлар ниҳоятда кўп, дарс соатлари эса материални тўла ў злаштириш учун етарли эмас. Шунинг учун аксарият ў қитувчилар ў тилган мавзуни с ў райдилар, назарий тушунчани қисқача маъруза усулида баён этадилар, формулаларни тушунтирадилар ва 50 45 минутлик дарсни тугаллайдилар. Лекин янги мавзунинг мазмунини қисқача, юксак бадиийликка асосланган ҳолда, тушунарли тилда баён қилиш, кўникмаларни шакллантириш ва дарсни мустаҳкамлаш учун вақтнинг кўпроқ қолишига сабаб бўлади. Э нг яхши мотивация бу қизиқ тиришдир . Ўқувчи ў зи учун янги ва керакли, кундалик ҳаётда қўлласа бўладиган маьлумотларни бадиийлик сингдирилган чиройли тилда ифодаланган ҳолда қабул қилар экан у албатта дарсга қизиқади. Ўқувчиларга фақат дарсликда мавжуд бўлган, ў злари ҳам мустақил ў қиб тушуна олишлари мумкин бўлган маьлумотларнигина бериб борадиган бўлсак, юқори синф ў қувчиларининг фанга бўлган қизиқиши пасайиши табиий ҳолдир. Биринчи дарсданоқ ў қувчиларда юзага келган қизиқишни с ў ндирмаслик учун, балки уни янада ривожлантириб ва дарслар мобайнида ошириб бориш учун бадиий воситалардан барча дарсларда фойдаланиб бориш лозим. Кимё дарслар и да бадиий ифодавий воситалардан фойдаланиш ў қувчиларни фанга қизиқишини орттиради, уларни зериктирмайди. Ўқитувчи дарсларда ў зининг интеллектуал салоҳияти ва ижодкорлигини намоён қилиш орқали ў қувчиларни шахс сифатида қизиқтира олиши лозим. Машҳур педагог Адол ь ф Дистервергнинг та ъ лим мазмунини ифодаловчи мулоҳазаси юқорида билдирилган фикрларимизни яққол ў зида мужассамлаштиради: ”Таьлимнинг мазмуни бу олинган билимларнинг миқдори эмас, балки олинган билимларни тўлиқ тушуниш ва уни маҳорат билан қўллай олишдадир.” 51 2.2. Умумий ўрта таълим мактабларида органик кимёни ўқитишда мавжуд инновацияларни такомиллаштиришнинг илмий-методик асослари Сўнгги йилларда узоқ вақтлардан бери энг самарали саналган ва ўзига хос йўналиш ва кўриниш касб этган, ўқитувчиларимиз томонидан жуда яхши ўзлаштирилган аньанавий таьлим ўзини оқламай қўйди. Аньанавий таьлим бугунги кунда замонавий билимларни тўлақонли эгаллаш ва ўзлаштириш учун етарли эмаслиги кундан-кунга ўз исботини топиб бормоқда. Шунинг учун таьлим жараёнида замона в ий, илғор педагогик технологияларни қўллашга эҳтиёж туғилди. Педагогик технология атамасидаги ,,педагог” сўзи юнонча ,,бола етакловчи киши”, ,,технология” сўзи эса - «технос»-маҳорат, саньат, «логос»- тушунча, ўрганиш демакдир [48; 9-10 б. ]. Дастлаб, педагогик технология деганда фақат дарсларда аудио – визуал воситалардан фойдаланиш тушунилган бўлса, бугунги кунда биз бу тушунчани самарали дарсни ташкил этишда ўқитувчи ўз мақсадига эришиши учун бажарадиган ҳар қандай фаолиятлар йиғиндиси сифатида тушинишимиз мумкин. Таьлим жараёнини технологиялаштириш деганда ўқитувчи комил инсонни тарбиялаш, ўз фанининг мазмун-моҳиятини ўқувчига етказиб бера олиши учун ўқув жараёнини лойиҳалашда бажарадиган амалларини тартибли режалаштириш жараёнини тушунишимиз мумкин [49;18-21 б.] . Саноат миқёсидаги технология бу махсулот ишлаб чиқариш учун олдиндан белгилаб берилган аниқ хатти-харакатлар йиғиндиси бўлса, таьлим жараёнида педагог технологик процессни амалга оширишда ўз олдига комил инсонни тарбиялаш мақсадини қўйган ҳолда, педагогик мақсад ва фаолият уйғунлигини таъминлай олиши лозимлигини тушунамиз. Педагогик технология пухта ўзлаштирилган педагогик билимларга таянилган ҳолда ташкил этилган юксак самарадор педагогик фаолият жараёнидир [11;18-20 б.] . Органик кимё фанидек мураккаб фанни ўрганиш жараёнида илғор педагогик технологиялардан фойдаланиш таьлим сифатини ошишига 52 самарали хизмат қилади. Таьлим сифатининг ошиши эса таълим жараёнининг такомиллашувига олиб келади [8-12 б.] . Таълим жараёнининг такомиллашуви инсоният учун ниҳоятда фойдали саналиб, қуйидаги ижобий натижаларга олиб келади: 1. Инсонларнинг билим даражасининг ошиши демократия ва эркин фикрлашга ёрдам беради. 2. Юқори интеллектуал салоҳият барча соҳала рнинг ривожланишига олиб келади. 3. Ижодий ишлаб чиқариш ва социал ривожланишни яхшилайди. 4. Технологик жараёнларнинг ривожига жиддий таъсир к ў рсатади. 5. Инсонларнинг замонавий талабларга мослик даражасини оширади. 6. Билимлар ва маданиятнинг ў заро алмашинувига кенг йўл очади. Бугунги кунда аксарият педагогларнинг ў з олдига қ ў йган асосий мақсади – бу таълим жараёнини такомиллаштиришдир. Педагогик технологиянинг таркибий асоси қуйидагилардан иборат: 1.Таълим олувчи 2.Педагогик ўзаро таъсир воситалари 3.Таълимнинг мақсади 4.Таълимнинг мазмуни 5.Педагогик фаолиятнинг натижаси Педагогик жараёнда таълим учун тўғри мақсадни қўя олиш ниҳоятда муҳим омил саналиб, айнан тўғри қўйилган мақсад келажакда ижобий натижага эришишга ёрдам бера олади. М.В. Кларин фикри бўйича ўқитувчи (педагог)лар томонидан мақсадларни белгилашнинг ўзига хос усуллари қуйидагича: 1.Ўқув материалининг режасидан келиб чиқиб, мақсадни белгилаш. 2.Мақсадни ўқитувчи (педагог) фаолияти орқали аниқлаш. 3.Ўқувчи-талабанинг интеллектуал, эмоционал, шахсий ривожланиши ички жараёнлари ва қонуниятлари орқали ўқув мақсадини қўйиш [ 50;21 б ]. 53 Дарс ўтиш ва билим олишнинг ўзаро алоқадорлигини таьминлайдиган, таьлим жараёни ва уни амалга ошириш шартларини таьрифлайдиган, таьлим жараёни учун умумий бўлган қонуниятларни аниқлайдиган, уларни таьрифлайдиган ва такомиллаштирадиган соҳа бу дидактикадир. Бу тушунчани буюк чех педагоги Ян Амос Коменский (1592—1670-йиллар) «Буюк дидактика» (1657-йил) номли машҳур асарида тилга олади [51;53- 54б] . Лекин Коменский «дидактика бу фақат таълимгина эмас, балки тарбиялаш ҳам» деб таъкидлайди. Дидактикага таълимнинг мазмунли ва жараёнли жиҳатларини биргаликда ўрганиш хосдир. Амалиётни қайта ташкил этиш ва такомиллаштириш масалаларини назарда тутган ҳолда дидактика таълимни фақатгина ўрганиш обьекти сифатидагина эмас, балки илмий асосланган лойиҳалаштириш обьекти сифатида қарайди [5;21 б ]. Дастлаб педагогик амалиётга кейин педагогикага қаратилган ўқитиш технологияси ХХ асрнинг 30 - йилларида АҚШда шаклланган. Кейинчалик эса у 80 - йилларга келиб деярли барча ривожланган мамлакатларни қамраб олди ва ЮНЕСКО томонидан тасдиқланди. Шу давр ичида таълимни технологиялаштиришга эътибор кучайди ва айнан «таълим технологияси» тушунчасига анча ўзгартиришлар ва аниқликлар киритилди [52;8-12 б ]. Олимларнинг фикрларини таҳлил қилар эканмиз замонавий таълим жараёнида ўқитувчининг билими ва методикасининг бир-бирини тўлдирадиган ва албатта ўқитувчида мавжуд бўлиши шарт бўлган асосий таркибий қисмлари эканлигини таъкидламасдан иложимиз йўқ. Чунки бугунги кунда фан ниҳоятда мураккаблашиб кетдики, етарлича билимга эга бўлмаган ўқитувчи ҳар қанча технология ва методни қўлламасин муваффақиятга эриша олмайди. Ўқитувчи фанини қанчалик яхши билмасин, ўзида бор билимни ўқувчига етказиш учун турлича усул ва воситалардан фойдаланмас экан дарс жараёнида муваффақиятга эришишга қийналади. Ўқитувчи дарс жараёнида кўзлаган мақсадига эришиши учун ўқувчиларнинг билими, психологик жиҳатлари, ёши, ижтимоий келиб чиқиши, 54 маьлумотларни қабул қилиш даражасини инобатга олган ҳолда, дарс босқичларини тўғри ташкил қила олиши, ўзининг педагогик фаолиятини ўқув жараёнидаги мотивация, билиш фаолияти ва бошқариш фаолиятини жамлаган ҳолда, бир бутун тизим сифатида шакллантира олиши ниҳоятда муҳим саналади. Таълим берувчининг қандай сифатларга эга бўлиши кераклиги ҳақида бизда азалдан турли-туман фикрлар мавжуд бўлиб, уларнинг барчаси таьлим берувчига нисбатан жуда юқори талабларни қўяди. Энг қадимги манбалардан бири ҳисобланган ,,Авесто”да ҳам маьлум белгиларга кўра ўқитувчи яхши ва ёмон турларга ажратилган. Буюк ватандошимиз Алишер Навоий ўз даврининг айрим мактабдорлари эга бўлган сифатлар, хусусан, қаттиққўллик, таьмагирлик ва жоҳилликларни қоралар экан, ўқитувчининг маьнавий қиёфасига нисбатан жиддий талабларни қўяди. “Ярамасликлардан қўрқса ва нопокликдан қочса, наинки, ўзини олим билиб, неча нодонга турли хил фисқ ишларни қилиши мумкин, балки ҳалол қилса, қилмас ишларни қилмоқ учун содир бўлса ва қилар ишларни қилмаслик унга қоида ва одат бўлиб қолса, бу мударрис эмасдир, ёмон одатни тарқатувчидир [53;189-190 б ]. Педагогика фанининг асосчиси Ян Амос Каменскийнинг асарларини ўрганар эканмиз, ўз даврида ўқитувчининг бола дунёқарашини ривожлантиришдаги ролига катта баҳо бериб, ўқитувчилик «ер юзидаги ҳар қандай касбдан кўра юқорироқ турадиган жуда фахрли касб» эканлигини таькидлайди. Муаллифнинг фикрича, педагог ўз бурчларини чуқур англай олиши ҳамда ўз қадр-қимматини тўла баҳолай билиши зарур. Я.А.Коменский ўқитувчи образини тасвирлар экан, унинг шахсида қуйидаги фазилатларнинг намоён бўлиши мақсадга мувофиқлигига урғу беради: виждонли, ишчан, саботли, ахлоқли, ўз ишини севувчи, ўқувчиларга оталаридек муомала қилувчи, уларда билимга ҳавас уйғотувчи, ўқувчиларни ўз ортидан эргаштирувчи кишилар эканлигини таъкидлайди. К.Д.Ушинский ўқитувчи маьнавияти ва касбий фаолиятига юқори баҳо беради ҳамда уларнинг касбий 55 малакаларини доимий равишда такомиллаштириб бориш мақсадга мувофиқ эканлиги тўғрисидаги фикрни илгари суради [5;9-12 б ]. Б угунги кунда замонавий таьлим жараёнининг бошқарувчиси ҳисобланган педагогга қандай талабларни қўйиш мумкин? 1. Ўқитувчи юқори интеллектуал салоҳиятга эга бўлиши ва ўз фанини жуда яхши билиши лозим. 2. Илм-фан ва техника ютуқларидан хабардор бўлиши, дарс жараёнида ана шу замонавий технологияларни қўллай олиши лозим. 3. Бўш вақтида ўз устида тинимсиз ишлаши, билими ва салоҳиятини ошира бориши, чет тилини ўрганиши ва хориж давлатларидаги таьлим соҳасидаги янгиликлар, ўз фани доирасида эришилаётган ютуқлар ҳақида маьлумотга эга бўла бориши ва бу янгиликларни ўз фаолиятида қўллай олиши лозим. 4. Ўқитувчи жамиятимизда ва ижтимоий ҳаётда рўй бераётган янгиликлар ва ислоҳотлар ҳақида билиши ва уларнинг моҳиятини ўқувчиларига етказиб бера олиши лозим. 5.Ўқувчи психологиясини тўла тушунишга ҳаракат қилиши, таьлим жараёнида танлаётган топшириқлари ва ўқувчига бераётган жазоларини танлашда уларни ёш ва психологик жиҳатларини инобатга олиши лозим. 6.Ўқитувчи ҳар бир дарс учун мос кела оладиган дарснинг усули, шакли ва воситасини тўғри танлай олиши ва ундан унумли фойдалана олиши лозим. 5. Ўқитувчи ижодкор бўлиши, нафақат мавжуд усуллардан фойдаланиши, балки ўзи ҳам янгича усул ва методларни ярата олиши лозим. 6.Мулоқот жараёнида юқори коммуникатив қобилиятга эга бўлиши ва нутқ маданияти қоидаларига тўла амал қилиши, бу жиҳатни ўз шогирдларида ҳам ривожлантира бориши лозим. Дарс жараёнида ўқувчи билан мулоқотга киришар экан ўз фикрини аниқ ва тушунарли қилиб баён қила олиши ўқитувчи фаолияти самарадорлигига эришишда ниҳоятда муҳим омил саналади . 56 7.Ўқитувчининг педагогик назокат талабларига мос равишда кийиниши ва ўз хатти-ҳаракатлари билан шогирдларига ўрнак бўла олиши ҳам ниҳоятда муҳим ҳисобланади. 8.Ўқитувчи дарс сифатини ошириш учун замонавий инновацион педагогик технологияларни билиши ва дарсларда улардан фойдаланиши лозим [54;244-245 б.] . Айнан бир хил ўқитиш технологияси турли педагоглар томонидан турлича талқин қилиниши мумкин, чунки унда педагогнинг шахсий характер хусусиятлари, дарсда вужудга келган психологик иқлим, ўқувчиларнинг саводхонлик даражаси ва ҳаттоки, ижтимоий келиб чиқиши ва ирсий хусусиятлари ҳам ўз таьсирини кўрсатади. Педагогик технологияларнинг фанлар миқёсида қўлланилиши масаласини ўрганар эканмиз, бунда бир- бирига зид бўлган бир неча фикрларга дуч келишимиз мумкин. Н.В.Асташкинанинг фикрича, педагогик технология кўплаб формула, қонуният,факт, жараён ва саналарни учратиш мумкин бўлган кимё, физика ва математика фанлари каби фанларда қўлланилганда юқори самарадорликка олиб келади, гуманитар фанларга нисбатан қўлланганда эса, фаннинг мазмунидан четлашиш ва тарбияда фикрнинг йўқолишига олиб келади. Бундай фикрларнинг мавжудлигига қарамасдан, бугунги кунда кўплаб гуманитар фанларда ҳам илғор педагогик технологиялардан фойдаланиб, ютуқларга эришилаётганини кузатишимиз мумкин. Дидактик жараёнда ўқитувчи томонидан педагогик технологияларнинг назарий асослари ўрганилиб чиқилгандан сўнг, уларни амалиётга тадбиқ этиш, яьни назариядан амалиётга адаптация қилиш жараёнида жуда кўплаб қийинчиликлар юзага келади. Назария таьлим жараёнини ташкиллаштиришга қаратилган бўлса, технология эса таълим жараёни характеристикаси моҳиятини амалга оширишга имкон берадиган процессуал аспектларни аниқлаштиришдир. Таълимда ,,технология” ва ,,методика” тушунчаларини фарқлаш ниҳоятда муҳим саналади. Технология-методикани 57 амалга ошириш шаклидир. С.И.Змееванинг фикрича таълим технологияси таълим методикасидан қуйидаги жиҳатларига кўра фарқ қилади: -таълим жараёнининг барча босқичларида таркибий қисмларнинг тизимли ўзаро таъсири амалга ошади; -таълим жараёнини амалга ошириш ва ташкиллаштиришда барча асосий жараёнларга аниқлик киритилади; -таълим жараёни иштирокчиларининг асосий характеристикаси ва кўрсаткичлари аниқланади; -таълимни амалга оширишда қўйилган мақсадларнинг аниқлиги кафолатланади. Таълим жараёнини ташкиллаштириш ҳақидаги билимлар дастлаб пайдо бўлган вақтлардаёқ И.Г.Песталоцци таълим жараёнининг амалий қисмига эьтибор қаратади ва бунда методнинг аҳамиятини таъкидлаб ўтади: “Тўғри методга амал қилган киши, ҳаттоки ўзи билмайдиган нарсани ҳам ўқитиши мумкин.Ўқитувчи кучсиз бўлиши мумкин, лекин методика кучли бўлиши керак!”. Бу фикрни инкор этувчи фикрни эса, П.К.Каптерев ёзган: “Агар метод – таьлимнинг асоси деган дунёқараш тарафдори бўладиган бўлсак, ўқитувчи иккинчи даражада аҳамиятли бўлиб қоладику.” [2;10-17 б ]. Т.Н.Балло педагогик технологияга таьриф берар экан уни ўқитиш жараёнига нисбатан топшириқли ёндашув, Л.В.Занков, Т.Я.Галперин, В.И.Давидовлар босқичли, Г.К.Селевко ҳамда бошқа муаллифлар эса мазмунли умумлашма сифатида баҳолайдилар [55;15 б.]. Ўқувчиларда илмий билимларни шакллантиришнинг асосий босқичлари: 1. Тарбияланувчиларга илмий билимларни бериш. 2.Уларда илмий билимларни ўзлаштиришга нисбатан онгли муносабатни қарор топтириш. 3. Мавжуд билимлардан амалиётда фойдаланиш кўникма ва малакаларини таркиб топтириш . 58 4. Билимларини доимий равишда бойитиб боришга интилиш туйғусини шакллантириш. 5. Билимларни ўзлаштиришга ёрдам берадиган психологик қобилиятлар (нутқ, диққат, хотира, тафаккур, ижодий ҳаёл) ва хусусиятлар (аниқ мақсадга интилиш, қизиқувчанлик, кузатувчанлик, мустақил фикрлаш, ижодий тафаккур юритиш, ўз фикрини асослаш, мавжуд маьлумотларни умумлаштириш, гуруҳлаштириш, мантиқий хулосалар чиқариш ва ҳоказолар) ни ривожлантириш [56;25 б.] . Педагогик технология таълим амалиётида учта даражага бўлинади: 1.Умумий педагогик даража - ўқув тарбия жараёнинг яхлит тизимлилиги, узлуксиз таьлим тизимининг муайян бир босқичидаги технологиянинг умумий қонуниятларини, илмий-назарий асослари ва тамойилларини ифодалайди. 2. Хусусий методик даража- педагогик технологиянинг муайян бир фанни ўқитиш учун лозим бўлган таълим мазмуни, ўқитиш воситалари, методлари ва шаклларини ифодалайди. 3. Локал (модул) даража – ўқув жараёнининг маълум бир қисмининг дидактик ва тарбиявий мақсадини ҳал қилишга қаратилган технология. Профессор Н.Сайдаҳмедов томонидан ўқувчиларнинг ўқув материалларини ўзлаштириш фаолиятини қуйидаги 4 та даражага бўлади: 1.Ташқи кўрсатма таьсиридаги ҳаракат (Танишув). 2.Хотира асосидаги ҳаракат ( А лгоритм) . 3.Ностандарт вазиятдаги маҳсулдор ҳаракат ( Э вристик). 4.Фаолиятнинг янги қирраларини тадқиқ қилувчи маҳсулдор ҳаракат (Ижодий) [5 б.]. Замонавий мактабларнинг асосий вазифаси жамият ривожланиш жараёнига мос ўзгаришларга мослашган ҳаётга ўқувчиларни тайёрлаш учун мос бўлган билимларни беришдир. Ўқувчига нафақат билим бериш, балки билим олишни мустақил амалга оширишга ўргатиш керак, ўқувчининг барча 59 имкониятларини ишга солиб, унинг ривожланиш потенциалини тўла ишга солишдир. Таьлим жараёнида энг муҳими билим, фаолият ва ўқув дастурининг ҳамжиҳатликда ташкил этилиши, бу уйғунликнинг ўқув мақсадига тўла мос келишидир. Ўқув мақсади асосан қуйидаги бир-бирига тўла мос келиши керак бўлган таркибий қисмлар: 2.2.1-расм. Ўқув мақсадининг таркибий қисмлари. Замон талабига тўла мос келадиган замонавий дарсни ташкил қилиш учун етук фикрлайдиган замонавий ўқитувчилар керак бўлади. Кишининг келажакда эришадиган мувафақияти замонавий дунёда унинг ҳаракати мустақил фикр юритиши, чуқур фикрлаб бирор соҳа юзасидан муайян хулосага келиши ва ана шу хулоса асосида ўз фаолиятини амалга оширишидир. Мактабда органик кимё фанини ўқитишни такомиллаштириш учун биринчи галда, ўқувчиларга фақат бор маьлумотларни ёдлатиш ва тушунтириш эмас, балки уларда ижодкорликни ривожлантиришимиз керак бўлади. Бунда қўллайдиган ҳар бир усулимиз ўқувчиларнинг қизиқиши ва қобилиятларини инобатга олган ҳолда қўлланилиши лозим. Абу Али ибн Сино:“Ҳар бир ўқувчи ўз иқтидори ва имкониятларидан келиб чиққан ҳолда муайян соҳалардаги билимларни ўзлаштиришни хоҳлайди. Уларнинг хоҳишларини инобатга олмаслик, ўқув жараёнини самарасиз бўлишига олиб келади.” 60 Билим Фаолият Ўқув дастури 2.2.2 -расм. Органик кимёни ўқитишни такомиллаштириш воситалари Фаол методлардан органик кимёни ўқитишда дарснинг турли босқичларида фойдаланиш мумкин: 1-босқич.Дастлабки билимларни эгаллаш босқичи-бунда эвристик суҳбатлар, муаммоли маъруза усулларидан фойдаланиш мумкин; 2-босқич.Билимларни назорат қилиш жараёнида-тестлар ва топшириқлар кўринишида амалга оширилади. 3-босқич.Олинган билим ва кўникмаларни мустаҳкамлаш босқичида- турли хил дидактик ўйинлар кўринишида амалга ошади. Методларни мақсадига кўра қуйидаги турларга ажратиш мумкин: 1. Билим олишга иштиёқни оширадиган методлар. Буларга тест методини мисол қилиб келтириш мумкин. Тест натижаси сифатида ў қувчи ў з билимларининг етарли эмаслигини ва янада кўпроқ билим олиши кераклигини тушунади. 2. Фанга бўлганқизиқишни оширадиган методлар. Буларга к ў ргазмали методлар ва ўйин ли методлар мисол б ў ла олади. 3. Олинган билимларни нотўғри талқин қилинишини нг олдини оладиган методлар. Буларга асосан жараёнли топшириқлар к ў ринишидаги методлар киради. 4. Олинган билимларни мустаҳкамлайдиган методлар. Буларга аниқ жараёнларни таҳлил қиладиган ва мисоллар ечиш к ў ринишидаги методлар киради. 61Органик кимёни ўқитишни такомиллаштириш Инновацишн таълимий методлар Илғор педагогик технологиялар Ўқувчиларда мотивацияни шакллантирадиган воситалар Ахборот коммуникацион технологиялар 5. Олинган билимларни амалда қўллашга имкон берадиган методлар.Буларга ишбоп ўйин ли методлар киради. Инновацион педагогика – бу ҳозирча норасмий номдор, лекин бугун бутун жаҳон мутахассислари анъанавий педагогикага танқидий ёндошмоқдалар. Ҳозирги кунларда пайдо бўлаётган янги фан ҳақида жиддий гаплар айтилаяпти, унинг асосий вазифаси ҳукмрон бўлиб турган бутун ўқув тарбия тизими назариясини инновацион асосида қайта ташкил этиб ўзлаштиришдир [57; 7-9 б.] . Болалар қандай туғилиши унинг ота-онасидан бўлак ҳеч кимга боғлиқ эмас. Лекин ҳар бир инсоннинг етарлича ривожланиши, баркамол шахс даражасига эришиши, ўзига ёққан машғулот ва ҳаётда ўз ўрнини топиши, ўз ҳаётини муносиб ўтказиши-мактабга боғлиқдир. Ҳар бир болани севиб, ҳурмат қилиб ва унинг ривожланиши учун кераклигича шароит яратиб бериш керак. Агарда табиатни ўргатувчи педагогика мослашишни талаб этмаган бўлса, гуманистик педагогика бу масалани муносабатлар марказига қўйишни ва бола кераклигича ривожлана олиши учун ҳамма ишни қилишни талаб қилади [58; 32 – 36 б.] . 62 2.3. Органик кимёни ўқитишни такомиллаштиришда интерфаол методлар ва дидактик ўйинлардан фойдаланиш методикаси Ҳар бир давлат келажаги фуқароларнинг интеллектуал салоҳиятига, маданияти, бунёдкорлигига таянади. Зеро, эски таълим - тарбия асосида янги жамиятни қуриб бўлмайди. Шу жиҳатдан мамлакатимиз келажаги, шубҳасиз кадрлар тайёрлаш масаласига бевосита боғлиқ. Янгича фикрлайдиган, замонавий билимларни эгаллаган баркамол, ташкилотчи ва зукко кадрларга эга бўлиш учун таълим-тарбия даргоҳларидаги шароитларни тубдан ў згартириш, ҳозирги давр талаби даражасига к ў тариш масаласига жиддий эътибор қаратилмоқда. Бу борада Ўзбекистонда мустақилликдан сўнг барча соҳалар каби, таълим тизими ҳам тубдан ислоҳ қилинмоқда. Ўзбекистонда таълим тизимида олиб борилаётган саъй-ҳаракатлар, эришилаётган натижалар халқаро ҳамжамият томонидан алоҳида эътироф этилаётгани диққатга сазовордир. Ёш авлодга халқаро талаблар даражасида замонавий билимларни бериш, етакчи ва илғор ўқитиш услубларидан фойдаланиш, узлуксиз таълим жараёнининг барча соҳаларида ушбу ислоҳотларни бирдек амалга ошириш бугунги куннинг долзарб муаммоларидан биридир. Таълим соҳасида ў тказилаётган ислоҳотларнинг натижаси сифатида нафақат таълим соҳасида фаолият юритаётган кишилар, балки халқимиз онгида ҳам таълим- тарбия тизимига нисбатан катта ў згаришлар пайдо бўлди, ёшларимиз ў ртасида эса билим олишга бўлган интилиш ва қизиқиш кучайди. Таълимнинг ривожи ва баркамол авлод тарбияси учун асосий шароит яратиб берадиган омил сифатида узлуксиз таълим тизимини такомиллаштириш бугунги куннинг энг долзарб масалаларидан бўлиб келмоқда. Замонавий дунёда янгича технологиялар билан уйғунлашган ишлаб чиқариш кучларининг ривожланиб бораётганлигини кузатишимиз мумкин. Ишлаб чиқариш ривожланар экан малакали мутахассисларга бўлган эҳтиёж ҳам кундан-кунга ортиб бормоқда. Авваллари малакали мутахассис деганда соҳа юзасидан муайян маълумотга эга, шу соҳада бир қанча вақт фаолият юритган тажрибали киши тушунилса, эндиликда эса бутун умри давомида соҳада рўй 63 бераётган ўзгаришларни ўрганиб, тушуниб, ривожлантириб борадиган мутахассисларгина малакали мутахассис деб қараладиган бўлди. Олдинлари соҳаларда янгиликлар ҳар 20-30 йилда бўлгани учун ҳам эски авлод билан янги авлод билимлари орасида деярли фарқ сезилмас эди. Бироқ ҳозирда соҳалар юзасидан ҳар йили янгиликлар бўлиб тургани учун ҳам эски авлод вакиллари янгича билимларни ўзлаштиришга улгуролмай қолишяпти. Бу муаммони бартараф этишнинг ягона йўли бу узлуксиз таълим жараёнини тизимли равишда босқичма-босқич ислоҳ қилиб боришдир [13;1-3 б.]. Замонавий таълим жараёнининг асосий йўналишларида таълимнинг усул, шакл ва воситаларини такомиллаштириш орқали таълим сифатини ошириш лозим эканлиги таъкидлаб ўтилган. Ҳар бир фандан тўлақонли қобилият ҳамма ўқувчида ҳам мавжуд эмас. Муайян фанга бўлган қизиқишни албатта, ўқувчининг ўша фандан мавжуд бўлган қобилияти белгилаб беради. Ҳар томонлама мукаммал шахсни тарбиялаш учун ўқитувчи таълим жараёнига ижодий ёндашмоғи керак. Мамлакатимиз ёшларининг маънавиятини шакллантириш ва қарор топтиришда, уларни касбга йўналтиришда халқ таълими тизимининг аҳамияти салмоқлидир. Шунинг учун умумтаълим фанлари мазмуни миллий мафкура, умуминсоний қадриятларга ва бой ўтмиш меросимизга асосланган бўлиши, шунингдек, мустақил ва бозор иқтисодиёти шароитида юзага чиққан давлат ва миллий эҳтиёжларни қондиришга қаратилмоғи лозим. Мамлакатимизнинг дунё ҳамжамиятига интеграциялашуви, фан-техника ва технологиянинг ривожланиши, ёш авлоднинг ўзгарувчан дунёда рақобатбардош бўлиши ёшларимиздан фанларни мукаммал эгаллашни тақозо этади. Узлуксиз таълим тизимида таълим сифатини ошириш учун унинг ҳолати ва ривожланиш тенденцияларини узлуксиз мониторингини олиб бориш ва ўқувчиларнинг ўқув ютуқларини объектив ва адекват баҳолашни амалга ошириш зарур [59; 1-2 б.] . Бу айниқса, ўқувчиларнинг кейинги шахсий ривожланиши ва фуқаролик ривожланиши учун замин яратадиган умумий ўрта таълим даражасида муҳим аҳамиятга эга. 64 2018-йилнинг 5-сентабръ куни ПҚ-3931-сонли қарор асосида 2018- 2021-йилларда “Ўзбекистон Республикаси халқ таълими тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари” дастури қабул қилинди. Ушбу дастурнинг иккинчи бўлими “Таълим сифатини яхшилаш ва инновацион таълим технологияларини жорий этиш” деб номланиб, унда узлуксиз таълим тизимида янгича ўқув дастурлари ва дарсликларни, ҳамда STEAM таълимини халқ таълими тизимида босқичма-босқич жорий қилиш ва такомиллаштиришнинг устувор йўналишлари кўрсатиб ўтилган. Бугунги ёшларимиз юртимиздаги янги, моддий таъминланган, замонавий талаблар асосида фаолият юритаётган тармоқларда мураккаб технологияларни бошқармоқда, илм-фан, маданият, спорт йўналишида турли ютуқларни қўлга киритмоқда. Бу ҳам узлуксиз таълим тизимининг барча соҳалари уларга етарли билим ва тарбияни бераётганининг яққол натижасидир [60 б.]. Маълумки, кимё фани бошқа мактаб дастурида мавжуд бўлган фанлардан ўзининг анчайин мураккаблиги билан ажралиб туради. Айниқса, фаннинг органик кимё қисмида маълумотларнинг ҳаддан ортиқ кўплиги ўқувчиларнинг бу фанни ўзлаштиришларини янада қийинлаштиради. Фақатгина мавжуд назарий материални ўқувчига тушунтириш орқалигина, уни фанга қизиқтира олмаймиз [ 61;71-72 б.] . Қизиқиш бўлмаган жойда билимга ҳам ўрин бўлмайди [62;68-69 б.] . Ўқувчиларни дарсда фаол фаолиятга жалб этибгина бу муаммонинг ечимини аниқлашимиз мумкин бўлади. Ўқувчиларни фаол фаолиятга ундайдиган, уларнинг дарсларга бўлган қизиқишини оширадиган асосий омиллардан бири замонавий, илғор педагогик технологиялардир. Органик кимё фанига ўқувчиларни қизиқтириш усулларидан бири бу дарсларда дидактик ўйинлардан фойдаланишдир. Дидактик ўйин муайян натижага эга бўлиб, ўйиннинг тугалланганлигини билдиради ва ўйин якуни ҳисобланади [63;114-115 б.]. ,,Ўйин” атамасининг турли тиллардаги 65 таржимаси олиб қараганда, ҳазил, кулги деган маъноларни англатади. Айни вақтда ўйинметодлари катта машҳурликка эга бўлиб, хилма-хиллиги билан ажралиб туради. Дидактик ўйинларда асосий эътибор натижага эмас, жараёнга қаратилган бўлади [64;11 б.]. И.Е.Берлянд айтишича: ,,Ўйнар экан бола ўз мускулларини ривожлантиради, оламни англаш қобилиятини ривожланади, янги кўникмалар шаклланади, ортиқча энергиядан қутулади, ўз муаммоларига ечим топади, бошқалар билан муомала қилишни ўрганади, ўз дунёсининг қиймати ва аҳамиятини англайди.” Профессор С.А. Шмаков 1994-йилда нашр қилинган “Таълим олувчиларда ўйин –маданият феномени” асарида ўқитувчилар барча ўқув фанлари қаторида кимё фанидан ҳам таълимий ўйинлар тизимини яратиш вазифасини қўяди. Тажрибаларда кузатилишича, ўқитувчи қанчалик билимдон бўлмасин, дарсга қанчалик кучли тайёрланган бўлмасин, унинг тушунтиришидан кўра ўқувчилар ўзлари ўзаро ҳамкорликда бажариб, мавзуни мустақил ўрганишга имкон берадиган ўйинли методлардан дарсда фойдаланишни афзал биладилар [66;152-160 б.] . Ўқувчилар ўқитувчи берган маълумотларни ўйинли фаолият иштирокчиси бераётган изоҳли кўрсатмалар сифатида қабул қилишни маъқул кўрадилар. Н.С. Павлованинг 2000-йилда ёзилган “Кимё дарсларида таълимий ўйинлар” асарида дидактик ўйинли методга асосланган дарс ўқувчиларга формулаларни яхшироқ эслаб қолишга, ўқувчиларнинг фикрлаш жараёнини яхшилашга хизмат қилади. Дидактик ўйин – бу жамоа тажрибасини ўзлаштиришга ва яратувчанликка йўналтирадиган хатти-ҳаракатларни мустақил бошқаришни такомиллашувига имконият берадиган фаолият тури [66;8-12 б.]. Органик кимё фанидан дарсларда дидактик ўйинлардан фойдаланиш нафақат уларда фанга бўлган қизиқишни орттиради, балки уларнинг фикрини жамлаш, қийинчиликларни енга олиш, тезкор қарор қабул қила олиш, хотира ва нутқнинг ривожланганлиги, мураккаб кимёвий тушунчаларни осон тушуна олиш каби сифатларни ривожлантира боради. Агар дидактик ўйин гуруҳларга бўлинган ҳолда ташкил этиладиган бўлса, бу ўқувчиларнинг 66 масъулиятини оширади, ҳаттоки энг пассив ўқувчи ҳам шерикларини шарманда қилиб қўймаслик учун фаол бўлишга ҳаракат қилади. Дарсда гуруҳларга бўлиниб дидактик ўйин кўринишидаги топшириқларни бажариш вақтида билими ва фикрлаш жараёни кучлироқ бўлган ўқувчилар ўйин давомида билими пастроқ ўқувчиларга ёрдам беришга ҳаракат қиладилар. Чунки бирдамлик ғалабага олиб келишини биладилар. Ғалаба эса ўқувчиларни яна ўйинни давом эттиришга жалб қилади, ўзларига бўлган ишончини оширишга ёрдам беради, ўқувчининг қўрқоқлик, одамовилик каби салбий жиҳатлари йўқолиши кузатилади. Бунда дидактик ўйинларнинг нафақат таълимий балки, тарбиявий аҳамиятга ҳам эга эканлиги намоён бўлади. Психологларнинг аниқлашича илк мактаб ёшида болаларнинг асосий фаолият тури ўйин саналади. Юқори синфга ўтган сари уларнинг фаолият йўналишлари ўзгара борсада, уларда ўйин фаолиятига бўлган қизиқиши буткул сўнмайди. Таълимий ўйинларни органик кимё дарсларида қўллашда ўқитувчи такрорийлик ва бир хилликдан қочиши лозим. Дидактик ўйинлар билимларни кўпайтириш учун қўшимча восита бўлиши лозим, у ўқувчиларнинг ҳар томонлама ижодий сифатларини ривожлантириши, ижобий ҳиссиётлар уйғотиши, қизиқарли тузулиши билан жамоанинг кайфиятини кўтариши лозим. Дарсларни мустаҳкамлаш қисмида дидактик ўйинлардан фойдалана бориш, олинган маълумотларни турли хил шакл ва кўринишда такрорлаш ва бунинг натижасида самаралироқ ўзлаштиришга имкон беради. Органик кимё дарсларида дидактик ўйинларни қўллаш соғлом рақобат муҳитини яратади, билимларини кўпайтириш, дунёқарашини кенгайтиришга имкон беради, ўз билимлари дунёсидан айнан кераклисини топиб тақдим қилиш ва кераксизларини қўлламаслик кўникмасини шакллантиришга ёрдам беради. Дидактик ўйинда энг билимли бола эмас, балки тезкор, тафаккури кенг, мантиқий фикрлаши юқори даражада бўлган бола ғалаба қозонади. Кимё дарсларида дидактик ўйинларни қўллаш ўқувчиларда нафақат мавжуд билимларни намоён қилиш, балки уларни 67 ривожлантиришга имконият яратади. Меҳнат, билим олиш жараёни ва ўйин фаолиятининг уйғунлашган ҳолда ташкил этилиши ўқувчида ирода ва интеллектни шаклланиш жараёнини ривожлантиришга ёрдам беради. Демак, кимё дарсларида дидактик ўйинлардан тизимли равишда, босқичма-босқич фойдалана бориш ўқувчиларда эртанги ҳаётларида қўл келадиган бир қатор ижобий сифатларни ривожлантириш учун хизмат қилади. Таълимий ўйинлардан дарсларда фойдаланиб келинаётганлигига анча йил бўлишига қарамасдан, уларга алоҳида эътибор қаратилаётганлигига фақатгина бир неча йилгина бўлди. Кимё дарсларида дидактик ўйинлардан фойдаланишни асосан такрорлаш, мустаҳкамлаш ва умумлаштириш дарсларида қўллаш мумкин [68;130-137б.] . Фаолият натижаси самарадорлиги юқори даражада бўлиши учун ўқитувчи ўйиннинг дарсда қанча вақт мобайнида қўлланилишига ҳам эътиборли бўлиши лозим. Дидактик ўйин дарснинг мустаҳкамлаш қисмида, ёки бутун дарс мобайнида қўлланилиши мумкин. Дарсларда дидактик ўйинлардан фойдаланиш ўқитувчининг ўқувчиларга тарбиявий таъсирининг ортишига олиб келади. Кимё дарсларида фойдаланиладиган ўйинларни қуйидаги гуруҳларга ажратиш мумкин: 1.Органик кимё фанидан дарсларда қўлланиладиган ролли ўйинлар: Ролли ўйинларнинг энг аҳамиятли жиҳати шундаки, бунда ҳар бир ўқувчи ўз стратегиясига эга бўлади ва фаол фаолиятни амалга оширади. Ролли ўйинлар жамоавий ижодкорлик ва индивидуалликни ўзида мужассамлаштирган, аниқ сценарийда белгиланган фаол фаолиятни амалга оширади. Ўйин давомида турли касб эгалари намоён бўлиши мумкин: иқтисодчи, технолог, фермер, шифокор, лаборант, хуллас кимё фанини ўрганиб, келажакда унга боғлиқ бўлган соҳаларда фаолият юритадиган барча касб эгалари бўлиши мумкин. Бундай дидактик ўйинларни бажариш жараёнида ўқувчиларда бошқаларни тинглаш, ўз дунёқарашини ҳимоя қилиш, бошқаларнинг фикрига муносабат биилдириш каби жиҳатларнинг 68 ривожланаётганлигини кузатиш мумкин. [68;78-79 б.]. Ролли ўйинларнинг қуйидаги аҳамиятли жиҳатлари мавжуд: 1.Ўйиндан аниқ мақсадни қўйиш. 2.Ўйин иштирокчилари ўз стратегияларини танлаш имкониятига эга бўлади. 3.Фаолиятнинг амалда бажарилиши. 4.Кутилган натижанинг олиниши. 2.Органик кимё фанидан дарсларда қўлланиладиган ишбоп ўйин лар: Дастлаб ишбоп ўйин лардан фойдаланиш вақтида уларнинг 40 дан ортиқ к ў риниши мавжуд бўлган. АҚШда биринчи марта ишбоп ўйин лардан фойдаланиш 1956-йилдан бошланган. Шундан сўнг ишбоп ўйин ларнинг кенг миқёсда ривожланиб, тарқалиб кетиши ва кўпгина таълим муаассасаларининг ў қув дастурлари таркибига киритилиши кузатилди. ,,Ишбоп ўйин ” деганда – хулосавий фикрнинг мавжуд қоидаларга асосланган ҳолда гуруҳ ёки якка шахс томонидан билдирилиши. Қўлланилиш соҳасига кўра ишбоп ў йинларни: а) ў қув;б)тадқиқотчилик турларига бўлиш мумкин. Ўйлаб қаралса, ролли ўйин лар ва ишбоп ўйин лар орасида унчалик фарқ мавжуд эмаслигини кузатиш мумкин. Ролли ўйин лар аниқ ў ринга эга бўлган воқелик, ҳодиса сифатида намоён бўлса, ишбоп ўйин да гуруҳ аъзоларининг бирор муаммони кенг қамровли муҳокама қилишлари, муайян хулосага келишлари керак бўлади.(Масалан, б изнинг ҳудудда органик кимё саноати маҳсулотлари б ў лмиш сунъий ва синтетик толалар ишлаб чиқарадиган кимё заводини қуриш мумкинми?). Ишбоп ўйин давомида ў қитувчи ёки жараёндаги олдиндан тайёрланган бошловчи ў қувчи жараён давомида юзага келаётган муаммоли саволларга жавоб топишни талаб қилади. Бунда муайян кимёвий топшириқни ў қувчилар фанлараро ва соҳа юзасидан интегратив билимларини қўллаганҳолда ечимни аниқлашлари талаб этилади. Дидактик ўйин лар анъанавий дарснинг тўла ў рнини босолмайди, бироқ ўйин жараёнини бутун синф жамоаси кучли 69 қизиқиш билан кузатиб боради . Ишбоп ўйин методини амалга ошириш жараёнида ўқувчи қуйидагиларни бажариши лозим: - Ж араён анализини амалга ошириш; - М уаммони аниқлаш; - М уаммони босқичларга ажратиш; - м уаммони ечишнинг усул ва воситаларини яратиш; - м устақил қарор қабул қилиш ва қарорнинг тўғрилигига бошқаларни ишонтириш; - з арурий амалий хатти- ҳ аракатларни амалга ошириш. Ишбоп ўйин методини амалга ошириш жараёнида бир неча иштирокчилар муаммо ечимини аниқлаш учун мулоқотга киришадилар ва унинг ечимини аниқлаш учун ҳамкорликда фаолият юритадилар. Диалогик мулоқот принципига кўра ўйин мобайнида юзага келадиган саволларга ўз муносабатини баён қилишга ҳақлидир. Маълумки, болалар одатда жим ўтира олмайдилар ва доимо ҳаракатда бўладилар. Ўйин болаларнинг табиий ҳамроҳи бўлиб, уларга мамнунлик ва қувонч бахш этади. Болалар ўйин орқали дунёни, яъни теварак-атрофни биладилар, меҳнат қилишни ўрганадилар, яъни тарбияланадилар. Улар ўйинларда ўзлари севган қаҳрамонлар қиёфаси ва ҳолатига кириб, ростгўйлик, зийраклик, чаққонлик, бардошлилик, тадбиркорлик ва ғалабага интилиш каби фазилатларни намойиш қиладилар. Болаларнинг барча ўйинлари ўзига хос жозибага эга ва шунинг учун улар зўр иштиёқ билан ўйнайдилар. 3.Органик кимё фанидан дарсларда машқ ўйинларидан фойдаланиш: Бундай ўйинларни асосан уйга вазифани текшириш жараёнида қўллаш мумкин. Машқ-ўйинлардан билим ва кўникмаларни қайта ишлаш жараёнида, янги ёки ўтилган мавзуни мустаҳкамлаш учун ҳам фойдаланса бўлади. Бундай ўйинларга ,”Домино”, “Учинчиси ортиқча”, “Шашка”, “Ребус”, ”Хатони топинг”, ”Кимёвий диктант” кўринишидаги ўйинлар мисол бўла олади [69б.] . Бунда жараённинг бориши, топшириқларнинг бажарилишида тўғри ёки нотўғрилигини текшириб назорат қилиш ўқитувчи 70 зиммасига юкланади. Кимё дарсларида дидактик ўйинларни тизимлаштириш қуйидаги кўринишларда бўлади: 1. Рақамли кўрсаткичларга, номенклатурага ва ,,ким?”, ,,нима?” сўроқларига асосланган дидактик ўйинлар. 2. Кимёвий викториналардаги савол-жавоблар, крос с вордлар к ў ринишидаги. Кроссвордлар ечиш ҳозирда жуда машҳур, лекин у ўқувчиларда мантиқий фикрни ривожлантириш ва тегишли хулосалар қилишга имконият бермайди. Органик кимё дарсларида дидактик ўйинларни хилма-хил тарзларда ташкил қилиш мумкин. Р асмлар ва тарқатмалар, жадваллар, турли геометрик шакллардан ҳам фойдаланиш мумкин. Дидактик ўйинлар мақсадига кўра 4 омилни ўз ичига олади: 1. Ўйиннинг вазифаси. 2. Ўйиннинг ҳаракати. 3. Ўйиннинг қоидаси. 4. Ўйиннинг якуни. Ижобий натижага эришиш учун ҳар бир дидактик ўйинни бошлашдан олдин ўқувчиларга ўйиннинг қоидаси, мазмуни, якуни нимадан иборат эканини ўқитувчи томонидан тушунтирилади. Ўқувчилар уни тушуниб, англаб, шу асосда ҳаракат қиладилар. Дидактик жараёнда ўқувчиларнинг билим олишга қизиқишини ва дарсда фаолллигини ошириш принципи ниҳоятда муҳим омил ҳисобланади. Ўқувчиларнинг дарс жараёнига ниҳоятда катта қизиқиш билан фаол ҳолда ёндашиши камдан-кам ҳолда намоён бўлиб, бунинг учун ўқитувчи ўқувчиларга мақсадга йўналтирилган бошқарувли педагогик таъсир кўрсатиши ва педагогик технологияларни қўллаш орқали қулай психологик ва педагогик муҳитни юзага келтириши керак бўлади. Ўқувчилар фақат уларда эмоционал қониқиш бўлгандагина ўқийди ва дарсга қизиқади [70;128- 129 б.]. 71 Агар у ўқув жараёнининг мақсадини англаб етмаса, мазмунини тушунмаса у мажбуран ўқийди. Замонавий педагогик технологиялар дарс жараёнида қўлланилганда, топшириқлар мураккаблик даражасига қараб назорат қилинади, тўғри жавоблар рағбатлантирилади, бунда танбеҳ беришдан ва танқиддан қочилган ҳолда ёндашилади [71;50-51б.]. Органик кимё фанидан дарсларда фойдаланганда дидактик ўйинларга қуйидаги талаблар қўйилади: 1.Органик кимёдан дарсларда қўлланиладиган дидактик ўйинлар ўқув предметлари бўйича дастур материалига мувофиқ йўсинда, ўқитилаётган мавзуга мос ҳолда танланиши лозим. 2.Органик кимёдан дарсларда қўлланиладиган дидактик ўйин унда қатнашувчиларга билимлар бўйича маълум талаблар қўйиладиган йўсинда ишлаб чиқилиши керак. Бунда ўйин натижасида ўқувчилар айнан кимёнинг қайсидир мавзуси бўйича билим олишлари, ёки олинган билимларини мустаҳкамлашлари лозим. 3. Дидактик ўйиннинг муваффақиятли ўтиши унинг мақсадини яққол аниқлашига боғлиқ. Чунки бунда ўқувчиларнинг фикрини мақсадли йўналишга солиш, уларнинг ишини бажаришга қизиқишини ошириш имконияти туғилади. 4. Ўйинларни танлашда маълум изчилликка риоя қилиш ҳам зарур. Мазмунан қийин ўйинлардан олдин осонроқ ўйинларни ўтказиб, ўқувчиларни навбатдаги ўйинларга пухтароқ тайёрлаш жуда муҳимдир. Шу тариқа таҳлил, синтез, таққослаш, таснифлашда мавҳумлаштириш, муайянлаштириш, умумлаштириш сингари ақлий операцияларни аста-секин мураккаблаштириб бориш шарт. Бу дидактик ўйинларнинг тизимлилик принципига эга эканлиги билан характерланади. 5. Дидактик ўйинларнинг қоидасини ва ташкил этилишини тузиш ва ишлаб чиқишда ўқувчиларнинг ўзига хос хусусиятларини, уларнинг турли (бўш ва кучли, фаол ва лоқайд) гуруҳларини ҳисобга олиш керак. Ёшига ва билим даражасига номувофиқ танланган дидактик ўйин ўқувчиларнинг 72 нафақат ўйинга, балки фанга бўлган қизиқишларини ҳам сўндириб юбориши мумкин. 6. Ўйиннинг қоидалари содда, аниқ бўлиши ва яққол ифодаланиши лозим. 7. Ҳар бир ўқувчи бутун ўйин жараёнида фаол иштирок этиши, ўз "навбатини" узоқ кутиш ўйинга қизиқишни сусайтириши мумкинлигини унутмаслик керак. 8. Ҳар бир ўйинга умумий ва якка тартибда ёндашиш, ундаги топшириқларнинг қийинлик даражасини ва қанчаси мустақил ҳолда бажарилишини ҳисобга олиш керак. Кимё дарсларида дидактик ўйинлардан фойдаланиш ўқувчиларнинг барчаси ўзаро фаол ҳамкорликда бўлишига ёрдам берадиган қулай муҳит яратиш, ҳаётий жараёнларни ўқувчилар томонидан дарсларда моделлаштирадиган, жараёнлар ва вазиятларни таҳлил қилиб муаммо ечимини аниқлашга имкон берадиган методдир. Дидактик ўйинларни дарсларда қўллаш кимё фанининг ҳаётимизда ва турмушда учрайдиган ҳаётий жараёнларга асосланган муаммоли вазиятларни юзага келтиради ва уларнинг ечимини топишни ўргатади. Ўқувчилар гуруҳларда биргаликда фаолият юритар экан ўзаро бир-бирини тушунадилар, ҳимоя қиладилар ва ягона мақсад сари бирлашадилар [72;212-214 б.]. С.А.Шмаковнинг фикрича кўпчилик дидактик ўйинларнинг тўртта асосий хусусияти мавжуд: 1.Эркин ривожланувчи фаолият, фаолият жараёнидан ўқувчиларнинг ўз истагига кўра фақат завқ олиш мақсадидагина бажариладиган дидактик ўйинлар. 2.Ижодкорона дидактик ўйин лар маълум ма ъ нода импровизациялашган актив к ў ринишида бўлади. 3.Емоционал к ў таринкилик фаолияти рақобат, ў заро кураш ва конкурен ц ия к ў ринишидаги фаолият. 73 4.Тўғри ва тескари маънодаги қоидалар мавжуд бўлган дидактик ўйин лар. 2.3.1-расм. Дидактик ўйинларнинг тизимли структураси Ўйин фаолияти структурасида фаолиятда шахс ўзини субъект сифатида тўла намоён қиладиган мақсадни режалаштириш, уни амалга ошириш, олинган натижаларни таҳлил қилиш кўринишида бўлади. Профессор С.А.Шмаковнинг ёзишича ўқитувчи қанчалик билимли бўлмасин, мавзуни 74 Ўйин вазифаси Ўйин ҳаракати Ўйин қоидаси Ўйин якуни Ролли ўйинлар Таълимий ўйинлар Машқ ўйинлариМ ант иқий ф икрни ривож лант иради И ж одкорликни ош иради Қизиқиш ни ош иради Зерикиш ни олдини оладиДИДАКТИК ЎЙИНЛАР 4 омилни ўз ичига олади 3 турга бўлинади Кўпроқ ўқувчини баҳолаш га имкон беради М от ивация бўлиб хизмат қилади Аниқ мақсад қўйиш Ўз ст рат егиясини т анлаш га имкон бериш Ф аолият ни амалда баж ариш Кут илган нат иж ани олиш Ф ойдаланиш самарадорлиги Аҳамият ли ж иҳат лари қанчалик аниқ ва тушунарли қилиб баён қилмасин барибир ўзлари мустақил турли ўйинлар воситасида билимни эгаллашга ҳаракат қиладилар. Кимё фани ўқув дастури йилдан-йилга мураккаблашиб боришини инобатга олган ҳолда бугунги кунда ўқитувчи олдида турган асосий вазифалардан бири ўқувчиларнинг фанга бўлган қизиқишларини сақлаб қолишдир. Органик кимё фанидан дарсларда қўлланиладиган дидактик ўйинларнинг иштирокчиларини қамраб олиниш даражасига қараб қуйидаги кўринишларда амалга ошириш мумкин: 1.Якка тартибда. 2.Жуфтликларда ишлаш. 3.Гуруҳларда ишлаш. 4.Жамоавий кўринишда. 5 .Оммавий [36 ;85-88 б. ] . Мавзуга оид дидактик ўйинни танлар экан ўқитувчи ўқувчиларни ёшга доир хусусиятларини ҳам инобатга олиши лозим. Юқори синфга ўтган сари ўйинлар мураккаблаша бориши лозим [73;34-35 б.]. Дидактик ўйинларни танлашда ўқитувчи қуйидаги критерийларга асосланиши лозим: 1.Ўйин узоғи билан битта дарс учун мўлжалланган бўлиши керак. 2.Ўйин унинг қоидаларини тушунмайдиган даражада мураккаб бўлмаслиги керак. 3.Ўйин вақт ўтиши билан ўз аҳамиятини йўқотмаслиги лозим. 4.Ўйин бутун синфдаги барча ўқувчиларни қамраб олмоғи лозим. 5.Ўйин сўнгида ўқувчилар баҳоланиши лозим. 6.Ўйинлар ҳаракатли бўлиши лозим. Айниқса амалий машғулотлар вақтида фаол технологиялар ва ўйинлардан фойдаланиш муҳимдир [74;15-16 б.]. Ўқитувчи ўқувчига ўқув материалини тушунтиришнинг икки хил усулдан фойдаланиши мумкин: 1.Мажбурлаб ўқитиш. 2.Қизиқтириб ўқитиш. 75 Ўқитувчи ўзи ўтказган ўйиннинг ўқувчиларга қай даражада мақбул бўлганлигини ҳам тегишли сўровномалар олиб аниқлаб бориши лозим. Чунки у ўқувчиларни қизиқтирган ўйинни кейинги дарсларда яна ўтказиши, ўқувчиларни у даражада қизиқтира олмаган ўйинни эса келгуси дарсларда умуман ўтказмаслиги лозим.Ўқитувчи ўйин сўнгида ўқувчилар қўлига рангли карточкаларни тарқатади ва уларни орқасида ёзилган изоҳидан келиб чиқиб кўтаришни талаб қилади. Қизил карточка - Ўйин жуда қизиқарли ва ёқимли бўлди, ўйин сўнгигача мени яхши кайфият тарк этмади. Сариқ карточка -Ўйин яхши ўтди.Ўйин секин, шовқинсиз ва жуда тинч ўтди. Яшил карточка -Ўйин менга ёқмади.Унга нимадир етишмайди. К ў к карточка -Ўйин менга умуман ёқмади. Менинг кайфиятим жуда ҳам ёмон. Ушбу рангли карточкалар ў рнига рақамли карточкалардан ҳам фойдаланиш мумкин. Дарслар сўнгида таҳлилларнинг ў тказиб борилиши, ў қитувчининг ў з олдига қ ў йган мақсадига эриша олганлиги, ёки олмаганлиги, бажараётган фаолиятининг самарадорлигини, қайси ўйин ў қувчиларни қай даражада жалб эта олганлигини аниқлашга ёрдам беради. Кимё дарсларида фойдаланиладиган дидактик ўйинларнинг турлари ниҳоятда кўп бўлиб, бизнинг мақсадимиз бу ўйинларни янгисини яратиш эмас, балки дарсларда фойдаланиладиган ушбу ўйинларнинг афзаллик ва камчилик томонларини таҳлил қилишдан иборат. Ушбу фикрларнинг мақсади айнан қайси ўйинлардан фойдаланиш дарс сўнггида муваффақиятга эришишга ва шу билан бир қаторда ўқувчилар ва ўқитувчининг кайфиятини кўтариб машғулот сўнггида барчанинг кайфиятини кўтаришга эришишдир. Бугунги кунда график кўринишдаги ва бошқа дидактик ўйинларга нисбатан компъютер ўйинларидан фойдаланиш тез суръатлар билан ривожланиб бормоқда. Дарсларда дидактик ўйинлардан фойдаланган вақтда ўқувчилар 76 билим олиш билан бир қаторда бу жараёндан завқ оладилар [75;597-601 б.] . Таълимий дидактик ўйинлар ўқитувчининг дарс вақтидаги ва дарсдан ташқаридаги ўрнини мустаҳкамлашда ниҳоятда муҳим саналади. Таълимий дидактик ўйинларни яратар эканмиз, унда нафақат назарий тушунчалар бўлиши, балки унда кўргазмалилик ва илҳомлантириш хусусияти бўлиши керак. Дидактик ўйин тартибли тузилган бўлиб, фойдаланувчи учун қизиқарли ва уни кайфиятини кўтарадиган даражада бўлиши лозим [76;1165- 1170б.] . Таълимий дидактик ўйинларни яратишда энг муҳими ўқувчиларнинг эҳтиёжларини инобатга олиш ва фойдаланувчиларни ўқитиш ва кайфиятини кўтариш орасидаги масофани сақлаб туришдир. Таълимий дидактик ўйинлардан фойдаланиш жараёнида ўқувчиларнинг феъл –атворини назорат қилиш ниҳоятда муҳимдир, уларнинг ўйин жараёнига берилиб кетиши оқибатида юзага келган тартибсизлиги таълим жараёнига ҳалал бермаслиги лозим. Дидактик ўйин шу даражада қизиқарли кўринишда ташкил этилиши керакки, натижада бутун синф жараёнга жалб қилиниши лозим. Бу фаолиятни амалга ошириш учун топшириқлар тезкорлик билан кетма-кет берилиши керак.Кимё фанини ўқитишни такомиллаштиришда дидактик ўйинлар билан бир қаторда кўргазмалардан фойдаланиш ҳам яхши самара беради [77;14-15 б.] . 1-топшириқ . ,,Тасдиқ ва инкор” тезкор савол-жавоб усули. Ушбу методдан фойдаланганда, ўқувчиларга органик кимёнинг қайсидир мавзусидан шундай саволлар тузиладики, бунда ўша саволнинг жавоби “Ҳа” ёки “Йўқ” кўринишида бўлиши керак. Ушбу ўйиндан ўтилган мавзуни мустаҳкамлашда, ёки янги мавзудан олинган билимларни текшириш учун қўллаш мумкин. Ўқувчиларга “Аминокислоталар ва оқсиллар” мавзусида “Ҳа”, ”Йўқ” саволларидан намуна келтирамиз: 1.Оқсилларнинг асосини ташкил этувчи икки ёки ундан ортиқ аминокислоталарни поликонденсатланишидан ҳосил бўлган моддалар пептид деб аталадими? Ҳа 2. Трипептид таркибида аминокислоталар сони 2 тами? Йўқ 77 3. Аминокислоталарда иккита функционал гуруҳ, амино ва карбоксил гуруҳи бўладими? Ҳа 4. Оқсиллар α -аминокислоталарнинг қолдиқларидан ташкил топган юқори молекуляр мураккаб органик бирикмаларми? Ҳа 5. Пептидларда аминокислоталар сони 10 тагачами? Йўқ 50 та 6. Олигопептидларда аминокислота сони 50 тагачами? Йўқ 10 та 7. Оқсилларда аминокислоталар сони 50 тагачами? Йўқ 50тадан кўп 8. К ўп чилик гормонлар, ферментлар, антибиотиклар ва токсинлар оқсил моддалардан ташкил топганми? Ҳа 9. Оқсиллар кимёвий таркибига кўра оддий ва мураккаб оқсилларга бўлинадими? Ҳа. 10. Оқсиллар денатурацияси - бу оқсиллар конфигурациясининг (иккиламчи ва учламчи структураларининг) қиздириш, радиация, кучли кислота, ишқорлар, оғир металлар тузлари, кучли силкитиш таъсирида бузилишими? Ҳа. [78 б.] 2-топшириқ.Венн диаграммаси . Ушбу метод мавзу юзасидан иккита тушунчани солиштириш, таққослашга имкон беради. Бунда иккита тушунчанинг ҳам ўхшашлик, ҳам фарқли жиҳатларини солиштириб аниқлашимиз мумкин бўлади. Қуйида “Венн диаграммаси” усули ёрдамида баъзи полимерларни ўзаро солиштириш кўринишида таққослаб, ўхшашлик ва фарқли жиҳатларини аниқлашимиз мумкин. [79;29-30 б.]. Бунда полиетилен ва поливинилхлориддан фойдаланилса бўлади. Венн диаграммаси усули бизга иккита тушунча ёки модданинг хусусий ва умумий хоссаларини аниқлашга, таққослаш ва солиштиришга имкон берадиган методдир. 78 3-топшириқ. Учинчисини топиш керак. Бу ў йинда ў қувчилар керак бўлган учинчи қисмни ёзадилар. Ушбу тенгликдан сўнг иккита мономернинг қ ў шилишидан олинган полимернинг номини ёзиш керак бўлади. а) фенол +формалдегид = …. б ) мочевина+формалдегид=… 4-топшириқ. Рақамлар сўзлаганда усули. Бу усулда доскада муайян сонлар ёзилади. Ўқувчи ана шу сонларга боғлиқ кимёвий тушунчаларни келтиради. 1.10-бу олигомерлар таркибидаги аминокислоталар сони. 2. 50-бу пептидлар таркибидаги аминокислоталар сони. 3.5000-бу юқори молекуляр бирикмаларнинг молекуляр массаси. 4.3-бу юқори молекуляр бирикмаларнинг турлари. 5. 28-бу этиленнинг молекуляр массаси… [80 ;15 б. ] Худди шундай ушбу қаторни яна давом эттиришимиз мумкин. Усулнинг афзаллик томони шундаки, бунда ў қувчи рақамларни ва уларга бо ғ лиқ тушунчаларни эслаши, хотирасидан айнан шу рақамлар билан бо ғ лиқ тушунча ла рни топиши керак бўлади. 5-топшириқ. ,,Кимёвий аукцион ўйини” Ушбу ўйиндан кимёвий элементларнинг формулаларини билиш, анорганик бирикмаларнинг энг муҳим синфларини бир-биридан ажрата 7910,50,500 0, 3,28 …. олиши ва органик моддаларнинг формулаларини билиш ва тушуниш учун фойдаланса бўлади. Ўйиннинг шартлари: 1.Аукцион ўйини жонли ўтиши учун молоток ва гонг бўлиши керак. 2.Ўқитучи ,,аукцион” қатнашчиларидан “ Спирт”ларининг номларини айтишни сўрайди. Ўйин қатнашчилари моддаларнинг номини айтишни бошлайди. Агар жимлик чўкадиган бўлса, ўқитувчи уч марта охирги айтилган модда номини такрорлайди. Агар бошқа модда номи айтилмаса, ,,Сотилди” дейди. Ғолиб гуруҳ “Спирт” ларни сотиб олади. Кейин аук ц ионга ,,Карбон кислота”, ,,Ё ғ ”, ,,Алдегид” лар қ ў йилади. 3. Ўйин сўнгида қайси гуруҳ кўпроқ моддаларни сотиб олган бўлса, ў ша гуруҳ ғолиб бўлади. 6-топшириқ. “Кимёвий хотира машқи” Бу ўйиндан атамаларнинг қанчалик ўқувчилар эслаб қолишганини аниқлаш учун фойдаланса бўлади. “Органик кимё”дан атамалар ниҳоятда кўп бўлиб, уларни эслаб қолиш ва такрорлашда бу метод жуда қўл келади. Бунда ўқитувчи 15-20 та кимёвий атама ёзилган плакатни доскага илади. Ўқувчилар атамаларни кўриб эслаб қолишлари учун маълум вақт берилади. Кейин ўқитувчи плакатни олиб қўяди. Ўқувчиларга маълум вақт берилади. Ана шу вақт оралиғида ўқувчилар эслаб қолган атамаларини доскага ёзадилар. Бу ўйинда 5-6 та ўқувчи иштирок этиши мумкин. Бу ўйиннинг яна бошқача кўринишда ҳам ўтказиш мумкин. Бунда ўқитувчи ўқувчиларга тайёр атамалар рўйхатини кўрсатмайди, ўқувчилар ўзлари билганича кимёвий атамаларни ёзадилар. Энг кўп атама ёзган ўқувчилар баҳоланади. 7-топшириқ.,,Кимёвий эстафета” ўйини Ўқувчилар гуруҳларга бўлинади ва топшириқни оладилар. Бу карточкаларга органик моддаларнинг номи ёзилган бўлади. Карточкани олган ў қувчи доскадан жойига боргунча ҳар қадамида 1тадан модданинг гомологини айтиши керак бўлади. 1-билет. Алкенларнинг гомологик қаторини айтинг. 80 2-билет. Спиртларнинг гомологик қаторини айтинг. 3-билет. Ацетелен углеводородлари қаторини айтинг. 4-билет. Ал ъ дегидларнинг гомологик қаторини айтинг. 8-топшириқ. “Зинапоя ўйини”. Энига терилган сўзнинг ҳар бир ҳарфидан сўз ясанг. Бу сўзлар органик кимёда қўлланиладиган атамалардан бўлиши керак.Ёзилган атамаларнинг ҳар бирига таъриф беринг. Намуна: нг Р и х Н к и м Н И с т Д Й ў л Р 1 .Физик хосса. 2 .Табиий газнинг асосий таркибий қисмини ташкил қиладиган газ (бутан). 3 . C 5 H 12 нинг номини ёзинг (пентан). 4 . Систематик номенклатура асосида номлаганда, тегишли алкан номи охирига –ал қўши мчаси қ ў шилади (алъдегид). 5 .Углеводородларнинг табиий манбаларидан бири. Ёқил ғ и тури (тошкўмир). [ 81;70 б. ] . 9-топшириқ. ,,Карра – карра” ўйини. Бунда битта кимёвий атама танлаб олинади. Олинган атамадаги ҳар бир ҳарфга сўздаги ҳарфлар сонича мисол келтирамиз. Атамага таъриф берилади, ёки модданинг формуласини ёзиши керак бўлади. М Е Т А Н 81 Малон кислота Э тан Толуол Акрил кислота Нафталин Метакрил кислота Э нант кислота Терефтал кислота Аденин Нонан Маргарин кислота Э тандиол Тимин Арахидон кислота Нонадецен Метанол Э тил Типтофан Антрацен Нонил Малтоза Э танол Тиофен Адипин кислота Нафтацен 10-топшириқ. ,,Жадвални т ў лдиринг” . Ушбу методдан бирор-бир модда ёки тушунчанинг характерли жиҳатини аниқлаш учун фойдаланишимиз мумкин. Модда номи Ким анорганик моддадан синтез қилган Формуласи Модданинг нисбий атом массаси Модданинг ишлатилиши Сирка кислота Колбе CH 3 COOH 60 Турмушда ва органик синтезда 11-топшириқ.”Алифбо” ўйини. Ушбу ўйинни индивидуал ёки гуруҳларга бўлинган ҳолда ташкил қилишимиз мумкин. Бунда биринчи гуруҳ аъзолари алифбо тартибида тахминан бешта ҳарфни айтадилар. Иккинчи гуруҳ ўқувчилари ана шу ҳарфлар билан бошланувчи атамаларни айтадилар. Учинчи гуруҳ аъзолари эса ана шу атамаларнинг маъносини айтадилар. Шу тахлит давом этади.Ўқувчиларнинг ютуқлари тегишлича баҳоланади ва охирида рағбатлантирилади. 82 12-топшириқ.”Синквейн” усули. Бу усул йигирманчи асрнинг бошларида АҚШда пайдо бўлган усул бўлиб, мураккаб тушунчани осонгина изоҳлашга имкон берадиган усулдир. Бунда биринчи қаторда атама номи, қолган қаторларда эса қатор рақамига тенг сўзлар сонини ўз ичига олган гаплар берилади. Синквейн-берилган мавзу бўйича бир неча сўз орқали ўқув матнини баён қилиш мумкин бўлган усул . Бу ўзига хос ўтилаётган мавзу бўйича маълумотларни ўз ичига олган беш мисрадан иборат қофиясиз шеър. 1.Ўқувчиларни синквейн тузиш қоидалари билан таништирамиз. 2.Шу қоидаларга асосланиб, маълум бир мавзуда синквейн тузишни таклиф этамиз. 3.Ҳамма синквейн тузганига ишонч ҳосил қилгандан сўнг, хоҳишга кўра ўқилади. Синквейн тузиш учун қуйидагиларни амалга оширишимиз керак бўлади: 1.Биринчи қаторда бир сўз билан мавзу белгиланади (от сўз туркумидан) 2.Иккинчи қаторда мавзу икки сўз билан таърифланади (сифат) 3.Учинчи қатор-шу мавзу ичида ҳаракатни уч сўз билан таърифлаш (феъл, равишдош) 4.Тўртинчи қатор-мавзуга муносабатни билдирувчи тўрт сўзли (турли сўз туркумларидан) мисра ҳосил қилиш. 5.Бешинчи қатор-бир сўз ёритилаётган мавзуни синоними танланади. “К ўп атомли спиртлар” мавзусига оид синквейн берилган. 1.Глицерин. 2.Ширин, қуюқ. 3.К ўп атомли спирт. 4. Учта О Н группаси бўлади. 5.Актив металлар билан реакцияга киришади. Ба ъ зида синквейн усулидан таърифларни келтириб, номаълум тушунчани топиш учун ҳам фойдаланамиз. 83 1.Углерод ва водороддан иборат бўлади. 2.Т ў йинган, т ў йинмаган, ароматик. 3.Ёнади, синтезланади. 4.Модда. Бундай тўлиқсиз синквейннинг таърифи айнан углеводородлар учун келтирилган . 13-топшириқ . Учинчиси ортиқча: Қуйидаги учликлар орасидан учинчиси ортиқча. Ўшани аниқланг. а)Метанол, этанол, пропанал. Иккита спирт берилган, битта алдегид ортиқча. б) C 2 Н 6 , C 2 Н 4 , СН 4 . Иккита алкан, битта алкен келтирилган. c ) Ацетал ъ дегид, формал ъ дегид, метанал. 14-топшириқ. ,,Ким чаққон?” Ўйинини қўллаш учун органик кимёдан бирор мавзуни мустаҳкамлаш дарсларида, синф жамоасини гуруҳларга бўламиз. “Карбон кислота” мавзусини такрорлаш дарсида ўқувчилар бирин-кетин карбон кислоталарнинг вакилларини келтирадилар. Мабодо кимда-ким тегишли карбон кислота номини нотўғри айтса, ёки айта олмай қолса, ўша ўқувчи ўйиндан чиқиб кетади. Охирги қолган гуруҳ аъзолари ғолиб саналади. 15-топшириқ. “Водородини топинг”. Ушбу методда умумий формулаларни ўқувчилар қай даражада билишларини текшириб кўришимиз мумкин бўлади. Бунда “Алканлар” мавзусини такрорлаш дарсида углеродлар сони берилган бўлади, водород сонини эса формуладан ҳисоблаб қўйишимиз керак бўлади. C 5 Н… , C 3 Н…, C 2 Н… Шу тахлит бошқа яна барча органик моддалар формуласини ёзишни мустаҳкамлаш учун ушбу усулдан фойдаланишимиз мумкин бўлади. 16-топшириқ.”Бир, икки, уч” ўйини. Ушбу ўйинни турли хил кўринишларда бажариш мумкин. Таркибида 1-2-3 та углерод, водород, 84 кислород ёки галоген бўлган моддаларни ёзинг, ёки уларнинг формуласини келтиринг дейиш мумкин. Таркибида битта, иккита ва учта кислород бўлган моддани ёзинг.Бунда метанол-таркибида битта кислород бор, этандиол-таркибида иккита кислород бўлган модда, глицерин-таркибида учта кислород бўлган органик модда [67 б ] . 17-топшириқ. ,,Тескари пирамида” Бу ў йинда ҳар бир гуруҳга кама йиб бориш тартибидаги рақамлар кетма-кетлиги келтирилади: 5-4-3. Рақамлар пирамиданинг ичига ёзилади. Бунда ў қувчилар 5та, 4та, 3 тадан бирор органик моддалар синфи вакилларини номини, ёки формуласини келтириши керак бўлади. Масалан, алканлардан 5 та, алкенлардан 4 та, алкинлардан 3 та формула ёзилади. 18-топшириқ. ,,Солиштиринг, таққосланг” ў йини. Ушбу ў йинда органик моддаларнинг иккита синфини хоссалари ва иккита моддалар синфларининг вакилларининг хоссаларини солиштиришимиз ва таққослашимиз мумкин бўлади. Бу методнинг иккинчи номи Т-жадваллар усули дир. Усул Венн диаграммасига жуда ҳам ў хшаш, бироқ, умумийликни аниқлаш деган жойи бўлмайди. Гуруҳлар Физик хоссалари 853 4 5 Ў хшаши Ф арқи Ал ъ дегид Кетон 19-топшириқ. “Кимёвий лото” ў йини. Бунда худди “спорт-лото” карточкасига ў хшаш карточкалар тайёрланади. Ҳар бир карточка 8 б ў лакка бўлинади. Б ў лаклар турли рақамлар билан т ў лдирилади . 1 9 12 15 2 6 11 18 1.Махсус халтачага рақамлар асосида саволлар ёзилган карточкалар бўлади. Ў қувчилар ушбу халтачадан рақамлар асосида саволлар танлашади ва ушбу саволларга жавоб бериб боришади. 20-топшириқ . “ Тез ўқинг” Нуқталар ўрнига тегишли ҳарфларни қўйиб, органик кимёда ўқитиладиган кислородли органик бирикмаларнинг номини топиш мумкин. 1. А _ _ э _ а_ _е_ _д ; 1. Ацетал ъ дегид . 2. Ф_ _о_ ; 2. Фенол. 3 . Кр_ _ о_; 3. Крезол. 4 .Фо_ _а_ _ н ; 4. Формалин . 5 . С _ _ к_ ; 5. Сирка. 6. С_ _р_. 6. Спирт. 21-топшириқ . ,,Атамаларни ўгир” Ўқувчиларнинг қай даражада чет тилини билишини аниқлаш учун қуйидаги атамаларнинг таржимасини сўрашимиз мумкин: Ўзбекча Русча Инглизча 86 Карбон кислота Карбоновые кислоты Carboxylic acids Мураккаб эфир Сложные эфиры Esters Оддий эфирлар Простые эфиры Ethers Спирт Спирт Alcohol Метан Метан Methane Ал ъ дегид Алъдегид Aldehyde Шакар Сахар Sugar Ё ғ оч Дерево Wood 22-топшириқ. ,,Жумлани тугалланг” Усулида учта гуруҳга ҳам 10 тадан жумлалар ёзилган варақалар тарқатилади. Ҳар бир жумладан биттадан сўз тушиб қолган бўлади. Уч дақиқа мобайнида ана шу тушиб қолган сўзни топиб, ёзадилар. Э нг кўп тўғри жавобларни ёзган гуруҳ ғ олиб саналади. Масалан: 1.… та аминокислота тирик организ м лар таркибига кирувчи оқсиллар таркибида бўлади. (20). 2.... тиббиётда сержаҳллик, тушкунликни даволаш учун ишлатилади. ( г лицин) 3... ни 1825-йил Фарадей кашф қилган.(бензол) 4... реакцияси 1855-йили яратилган бўлиб, алканларнинг моногалогенли ҳосилаларига актив металл таьсир эттириб алкан олиш реакциясидир.(Вюр ц ) 5...қанд лавлагиси шарбатини тозалаш учун ишлатилади.(оҳак сути) 6. ... формулали модданинг номи фенолдир.(C 6 Н 5 О Н ) 7. Барча органик бирикмаларда углерод ... валентли бўлади. ( т ў рт) 8. ... таркибида ҳам амино, ҳам карбоксил гуруҳи бўлган моддалардир. ( аминокислота) 9. ... ни систематик номлашда алканларнинг номи охирига –ол қўшилади қ ў шилади. (спиртлар) 10. ...дан янги к ў кат ҳиди келади.(формал ь дегиддан). 11.Углерод органик бирикмаларда … валентли бўлади. (4) 87 12.Таркибида иккита қ ў шбо ғ бўлган органик моддалар… дейилади. (алкадиенлар) 13.Сигма бо ғ пи бо ғ га нисбатан анчайин… бўлади.(мустаҳкам) 14.Т ў йинмаган углеводородлар учун энг характерли реакциялар… ҳисобланади.(бирикиш) 15.Полимер таркибидаги кўп марта такрорланувчи таркибий қисм… деб аталади. ( м ономер) 16.Полимер таркибидаги структура звенолар сони….( полимерланиш даражаси) деб аталади. 17.Органик модда таркибидан сув нинг ажралиб кетиши… дейилади. (дегидратланиш) 18.Органик модда таркибидан водороднинг ажралиш реакциясига …. дейилади.(дегидрогенланиш) 19.К ўп чилик органик моддалар учун характерли реакциялар …(ёниш реакцияси). 20.Ароматик углеводородлар учун характерли реакциялар…(Алмашиниш ва бирикиш). 23-топшириқ. Органик моддаларнинг реак ц ион механизмини билиш даражасини аниқлаш учун қўлланиладиган метод бўлиб, бунда ў қувчилар бир неча гуруҳларга бўлинадилар. Ҳар бир гуруҳ аьзосига муайян реакция к ў рсатилади. Ўқувчилар ана шу реакцияни к ў риб, светофор рангларидаги рангли карточкаларини к ў тарадилар. Қизил ранг - реак ц ия бормайди, яшил ранг - реак ц ия боради, сариқ ранг - реак ц ия белгилари намоён бўлмайди. Ғолиб гуруҳлар ра ғ батлантирилади. 24-топшириқ. “Сеҳрли квадрат усули”. Бу усул асосан к ў ргазмали танлов тариқасида ў тадиган ў йинли топшириқлардан иборат бўлган усул бўлиб, унда доскада т ў ртбурчак шакл ичидан 9 та б ў лакка б ў линган бўлиб, ҳар бир б ў лак рим рақамлари билан рақамланган бўлади. Рақамлар орасида эса органик кимё фанидан саволлар бўлади. Ўқувчилар топшириқни бажариш асносида зерикиб қолмасликлари учун баьзиларининг остида эса 88 “мусиқали танаффус”, “омадли рақам”- (савол бермасдан ў қувчини баҳолашга имконият беради ) кабилар бўлади [ 82 б. ] . 25-топшириқ.”Интеллект харита” методи. Ушбу усул бугунги кунда таьлим жараёнида қўлланиладиган энг янги усуллардан биридир. Бу усулнинг асосчиси британиялик Тони Бюнзен. У бу усулни “Mind Maps” деб атаган. У одам миясини бор-йў ғ и 5%ини ишлатишини аниқлаган. У ў з ҳаётий фаолиятини одам миясини ишлаш фоизини кўпайтиришга қаратган. У коп йиллик тадқиқотлари натижасида 82 та асар ёзади. Умумий қилиб айтадиган бўлсак, “Интеллект харита”- инсон тафаккури жараёнининг график ифодасидир. Маьлумотларни эслаб қолиш даражаси уларнинг ў қитувчи томонидан қандай тартибда берилишига ҳам бо ғ лиқ бўлади. “Интеллект харита” дан фойдаланиш т ў ртта босқичда амалга оширилади. 1-босқич. Дарах с имон маьлумотларни билиш шакли . Бунда барча олинган маьлумотлар ёзув к ў ринишида ифодаланади. Инсон миясининг чап ярим шари ў қиш ва нутқ жараёни учун, ў нг яримшари эса образли тасвирларни англаш вазифасини бажаради. Берилаётган маьлумотларнинг қанчалик рангли ва расм к ў ринишида бўлиши ў қувчиларга мавзуни янада чуқурроқ тушунишларига имкон беради. Бундай ментал хариталардан дарс жараёнининг исталган босқичида фойдаланишимиз мумкин бўлади. 2-босқич. Рефлексия босқичи. Бу босқичда анкета с ў ровлари олинади. Ўқувчиларга “Янги қандай тушунчага эга бўлдингиз?”, “Маш ғ улотнинг янги ғ оялари қандай?” қабилидаги саволлар берилади. 3-босқич. Машғулотни комплекслаштириш. Б ю нзеннинг фикрича конспектни жадвал к ў ринишида бир неча хил ручкалардан фойдаланган ҳолда ёзилиши таьлим сифатига ижобий таьсир к ў рсатади. 4-босқич. Билимлар ва тушунчалардаги б ў шлиқларни т ў лдириш. Ўқувчиларга карточкалар тарқатилади. Бунда карточка яшил-10-9 балли, сариқ-5-6 балли, қизил-1-3 балли рангларга б ў ялади. Биринчиси тушунарли, 89 иккинчиси қисман тушунарли, учинчиси тушунарсиз деган маьноларни англатади. Бугунги кунда ушбу усул жуда кенг миқёсда ишлатилиб, ундан дунё бўйича 250 миллиондан ошиқ киши фойдаланади [ 83;39-42 б. ] . Бу каби фаол методлардан фойдаланиб ўқувчиларда мотивацияни ошириш замонавий тадқиқотларнинг асоси бўлиб хизмат қилмоқда [84;157-161 б.]. 26-топшириқ.”Плюс-минус” усули. Бирор ма ъ лумотнинг ижобий ва салбий томонларини таҳлил қилишга инкон беради. Масалан, “Углеводлар” мавзусида ижобий ва салбий жиҳат ларини таҳлил қиладиган бўлсак, ижобий жиҳат ларига уларнинг инсон учун кундалик рационда муайян миқдорда бўлиши шарт эканлиги, қон плазмасининг асосий таркибий қисми эканлиги, қувват манбаи эканлиги бўлса, салбий жиҳати сифатида эса углеводларни кўп миқдорда истеьмол қилиш инсон саломатлигига зарар эканлиги б ў ла олади. Худди шундай органик кимёдан исталган мавзуни ў қитишда ана шу усулдан фойдаланишимиз мумкин бўлади. 27-топшириқ. "Кейс-стади" методи. "Кейс-стади" - инглизча сўз бўлиб, ("cаsе" - аниқ вазият, ҳодиса, "study" - ўрганмоқ, таҳлил қилмоқ), аниқ вазиятларни ў рганиш, таҳлил қилиш асосида ў қитишни амалга оширишга қаратилган метод ҳисобланади. Кейсда очиқ ахборотлардан ёки аниқ воқеа- ҳодисадан вазият сифатида таҳлил учун фойдаланиш мумкин . Мазкур метод муаммоли таьлим методидан фарқли равишда реал вазиятларни ў рганиш асосида аниқ қарорлар қабул қилишга асосланади. Агар у ў қув жараёнида маълум бир мақсадга эришиш йўли сифатида қўлланилса, метод характерига эга бўлади, бирор бир жараённи тадқиқ этишда босқичма-босқич, маълум бир алгоритм асосида амалга оширилса, технологик жиҳатни ў зида акс эттиради. 1-босқич: Кейс ва унинг ахборот таъминоти билан таништириш. 2-босқич: Кейсни аниқлаштириш ва ў қув топшириқни белгилаш. 3-босқич: Кейсдаги асосий муаммони таҳлил этиш орқали ў қув топшири ғ ининг ечимини излаш, ҳал этиш йўлларини ишлаб чиқиш. 90 4-босқич: Кейс ечимини шакллантириш ва асослаш, тақдимот. Кейс технологияси мавжуд назарий билимларни ў злаштиришга ва янги билимларни олишга имкон берадиган методдир. Кейс технологиясига ў қув ва тадқиқотчилик фаолиятини интеграциялаштиришга, компете ц сияларни шакллантиришга реал имкон берадиган метод сифатида қаралади. Биргина Кейс технологияси ў зида лойиҳа, ролли ў йин, вазиятли таҳли л ва танқидий фикрлашни шакллантиришга ёрдам берадиган методдир. Кейс технологиясидан дарсларда фойдаланиш коммуникатив, ижтимоий фаол фуқаролик, эркин фикрлаш, бошқалар фикрини тинглаш ва уларнинг фикрига муносабат билдириш, мустақил қарорлар қабул қилишга имкон беради. Органик кимё дарсларида кейс технологиясидан фойдаланиш ў қувчиларда тегишли мотивацияларнинг шаклланишига, уларда шахсий сифатларнинг ривожланишига, ҳамкорлик, лидерлик каби жиҳатларни ривожланишига ёрдам беради. Кейс 1. Жадвални т ў лдиринг. Модда Формула Метанал Сирка ал ь дегиди Пропион ал ь дегид Кейс 2 Кортизол( гидрокортизон) спиртларга киради. У яна “стресслар гормони” деб ҳам аталади. У қон босими ва қондаги қанд миқдорини оширади. Кортизол миқдорини оширади. Кортизол миқдорининг организмда кўпайиши хотирани сусайишига олиб келади. Топшириқлар: 1. Агар одам ҳар куни стресс ҳолатига тушса кўп миқдордаги кортизол организмга қандай таьсир этиши гипотезасини келтиринг. 2. Одам организмида яна қайси жараёнлар кортизол миқдорини бошқаради? 3. Организмдаги кортизол миқдорини қандай пасайтириш мумкин? 91 Кейс 3 “Сақич таркибидаги спиртларни аниқлаш” 1. Бир атомли спиртларнинг хромли аралашмасининг оксидланишидан зар ғ алдоқ ранг яшил рангга ў тади. 2. К ўп атомли спиртлар янги тайёрланган мис ( ׀׀ )- гидроксид орқали аниқланади. Реакция натижасида ч ў кма эриб ёрқин к ў к рангга ў тади. Топшириқ: 1. Юқорида келтирилган маьлумотлар асосида тажриба ў тказинг. 2. Натижаларни хулосаланг. 3. Реакция тенгламаларини ёзинг [ 85 б. ] . 28-топшириқ. “Блиц-с ў ров” методи. Ушбу методда ў қувчиларга тезкор саволлар берилади. Ушбу саволларнинг барчаси аниқ жавоб бериладиган саволлардир. 1.Ўювчи кислота. ч умоли кислота. 2. Ҳам кислота ҳам ал ь дегид бўлган моддани аниқланг. ч умоли кислота. 3. Бутан кислотанинг яна бир номи. м ой кислота. 4.Синтетик толалар олишда ишлатиладиган карбон кислота ҳосиласи? д иметилформамид. 5.Аспирин олишда ишлатиладиган карбон кислота? с ирка кислота. 6. Карбон кислоталар лакмусни қандай рангга ў згартиради? қ изил 7. Кислоталарнинг кучини камайтирувчи омил нима? б ириккан радикаллар сони. 8. Нима учун карбон кислоталарнинг қайнаш ҳарорати юқори ? в одород 9. Сирка кислотани қайси моддадан олган маьқул - метанданми ёки бутанданми? б утандан. Метандан олиш қиммат, у кўп босқичли. 10.Карбон кислоталар қандай эритувчиларда эрийди? с пирт ва эфирда. 92 11. Нимага музлатилган картошканинг таьми ширин бўлади? ( ф отосинтез натижасида ҳосил бўлган крахмал музлатилганда, шакарга айланади. ) 12. Қайси спирт к ў знинг т ў р пардасини зарарлайди ва к ў риш нервига салбий таьсир к ў рсатади? ( м етанол). 13. Сут таркибида учрайдиган гексозани номи қандай? (лактоза) 14. Гуруч, картошка ва маккаж ў хорида мавжуд бўлган табиий полимерни номини топинг.(крахмал) 15. Нима учун қичитқи ў т одам терисини куйдиради? (таркибида чумоли кислота борлиги учун) 16. Нефтни фраксияларга ажратиш жараёни қандай аталади? (ҳайдаш) 17.Глюкоза ў рнини босувчи қандсимон модданинг номини аниқланг (сорбит) 18.Қўл терисини юмшатиш хусусиятига эга бўлган спирт? (глицерин) 19 . Бензолнинг сиклик формуласини аниқлаган олим ким? (Кекуле) 20. Уни қимматбаҳо ў ровчи восита сифатида кашф қилишди, бугунги кунда у бутун сайёранинг энг катта ахлатига айланди. (поли э тилен) . 29-метод. Контекст матнли топшириқлар тузиш. Контекст матнли топшириқлар бугунги кунда ў қувчиларни қизиқтира оладиган асосий муаммоли топшириқларни ў з ичига олган матнли топшириқлар мажмуидир [ 86;71-75 б. ] . Контекст матнли топшириқларни тузиш босқичлари қуйидагилардир: 1.Навбатдаги дарснинг мавзусини аниқлаб олиб, ушбу мавзуга ў қувчилар ҳаётда дуч келганликларини ва нималарни билишларини аниқлаб оламиз. Балки, ў рганилаётган мавзу олдин ҳам кичик синфларда ў қувчилар ў қигандирлар. 2.Ўқувчилар учун янги маьлумотларни аниқлаштириб олиш керак. 3.Ушбу мавзуни тўлароқ ёритиб беришга имкон бера оладиган бирорта ҳаётий мисолни ў йлаб к ў ринг. Ушбу ҳаётий жумбоқни ечиш орқали мавзунинг моҳиятини ў қувчилар тўлиқ англаб етадилар . 93 4.Ушбу жараённи ў з ичига олган матнли, расмли, ёки видео к ў ринишидаги топшириқни тузинг, ёки тайёр материаллардан фойдаланинг. 1-топшириқ. Ҳашаротларни бир-бирини хавф-хатардан огоҳлантирадиган махсус моддал а р ишлаб чиқилади ( огоҳлантирувчи феромонлар). Масалан, баьзи чумолиларда ушбу вазифани умумий формуласи C 10 Н 16 О ц итрал моддаси бажаради. У шбу модда қуйидаги хусусиятларга эга: а) кумуш к ў згу реакциясини беради. б) бром билан таьсирлашиб, 2,3,6,7-тетрабром-3,7-диметил октанал-1 ни ҳосил қилади. Ушбу модда ҳақида қандай хулосага келиш мумкин? 2- Т опшириқ. Аниқланишича, крапива ў симлиги қонда гемоглобин миқдорини оширади ва эритроцитлар сонини кўпайтиради. Қонни тозаловчи восита сифатида у турли хил касалликларга даво ҳисобланади. Гемоглобин таркибида гем-C 34 H 32 О 4 N 4 Fe моддаси бўлиб, у ў пкада ў зига кислородни бириктириб олиш хусусиятига эга бўлади. Гем моддасининг молекуляр массасини ҳисобланг.(Жавоб:616). 3-топшириқ. Айтишларича, 1862-йили Ф.Вёлер кал ьц ий оксидини к ў мир билан қиздириб, кал ьц ий олган. Бу реакцияда у ҳосил бўлган кулранг маҳсулотни олиб, чиқиндига ташлаб юборган. Ёмғир ёғган вақтида ахлатга ташланган кулранг модда сув билан таьсирлашиб, газ модда ажралган. Органик кимё тарихида бу кашфиёт “ Ахлат чиқиндисида очилган кашфиёт” сифатида қолди. Ажралган газнинг формуласини аниқланг. (Ацетелен) 4-топшириқ. Облепиха ў симлиги таркибида олеин кислота мавжуд бўлади. Шунинг учун бу ў симлик совуқда ҳам музлаб қолмайди. Агар олеин кислота таркибида углерод-76,6 %, водород-12,06%, кислород-11,34% бўлса, ушбу модданинг энг оддий формуласини аниқланг. (282) 5-топшириқ. Бир куни пентан яхшилаб қизиб, ювиниб олиш мақсадида саунага борибди. У ерда ҳарорат ниҳоятда баланд экан. Ювинаётиб, алюминий хлорид билан учрашиб қолибди. Алюминий хлорид: 94 “Нимагадир менга сенинг гавда тузулишинг ёқмаяпти. Кел сени Ўзгартирамиз” деди ва пентанни скелет тузулишини ў згартириб ташлади. Ойнага қараган пентан ў зи ҳақида шундай деди:” Пентан эдим, ... бўлдим.”( и зопентан). 6-топшириқ. Бир куни бутан бозорга борибди. Йўлда унга ўғ ри никел ташланибди. “Водород, ёки ў лим” дебди. Қ ў рқиб кетган бутан иккита водородини берибдида, ҳушсиз йиқилибди. Шифохонада у уй ғ ониб, ў зини ... га айланганини к ў риб қолибди. Бечора ... яна бутанга айлантиришларини илтимос қилиб шифокордан с ў рабди. Шифокор унга “ водород+платина” номли дори берибди. Натижада ... яна бутанга айланибди. 7-топшириқ. Қадим замонларда эртак қаҳрамонлари бир либосни киядилар ва ёшариб кетадилар. Ушбу либослар тайёрланадиган матолар бугунги кунда кимё саноати маҳсулоти сифатида вужудга келди. Топингчи бу қайси мато ва унинг қандай шифобахш хусусияти бор? Жавоб: Мато хлориндир. У ацетелендан тайёрланади. Ундан винил, кейин поливинил хлорид тайёрланади. Матонинг тана билан ишқаланиши натижасида одамда статик электр пайдо бўлади ва у о ғ риқни олиш хусусиятига эга бўлади. 8 - топшириқ . Нефтдан бензин олиш мумкинми ? Жавоб : 1952- йили Феликс Жуст нефт ь таркибидаги углеводларни оқсилларга айлантиришга имкон берадиган ачитқи замбуру ғ ларини аниқлади . Сурков мойлари ва керосин фрак ц ияси оралиғидаги моддалар оқсиллар олиш учун энг яхши хомашё бўлиши мумкин . Бундай контекст матнли топшириқларни бажариш жараёнида ў қувчилар айнан матндан керакли маьлумотларни оладилар, олинган маьлумот ёрдамида эса топшириқларни бажаришни ў рганадилар. Бундай контекст матнли топшириқларни кўплаб бажариб бориш натижасида ў қувчиларда фан юзасидан билим ва кўникмалар шаклланиб боради [ 87;20 б ] 30-топшириқ. Квест топшириқлар . Педагогикада “квест” атамаси махсус кўринишда ташкил қилинган тадқиқотчилик фаолияти натижаси 95 сифатида намоён б ў лувчи, ў з ичига топшири қла р, шахс, об ъ ект ва манзилларни оладиган топшириқлар мажмуи сифатида ишлатилади [88 б ] . “Квест”лардан фойдалан иш нинг нақадар аҳамиятли эканлигини бугунги кунда деярли барча мутахассислар тушуниб етмоқдалар. Чунки замонавий та ъ лим тизими ў қувчиларни фаолиятли ёндашувга ундайдиган методларни қўллашни талаб этади. “ Квест ” лардан фойдаланиш шахсда турли сифатларни тарбиялаш ва ривожлантиришга ёрдам беради . Унинг та ъ лимда турли хил к ў ринишлари ишлатилади : таьлимий веб - квестлар , саргузаштли , ў йинли ва жонли кўринишда . Булардан энг аҳамиятлиси та ъ лимий - тарбиявий мақсадда қўлланиладиган жонли квестлардир . Дарсларда муваффақиятга эришиш учун лойиҳа - квестлардан фойдаланиш ҳам аҳамиятлидир . Ушбу методдан гуруҳли кўринишда , ҳам индивидуал тарзда фойдаланиш мумкин . Бу метод макон ва жой танламайдиган методлардан бири бўлиб , уни мактабнинг ичида , дарсда , мактабдан ташқари музейлар , саёҳатларда , яширин жойларни топишга ёрдам берадиган , манзилни аниқлайдиган аралаш кўринишда бўлиши мумкин [89;34 б. ] Таркибига кўра квестларнинг бир неча тури бор: 1.Чизиқли. Бунда ў йин занжир к ў ринишида бўлади: битта топшириқни бажариб, иккинчисига ў тилади. Барча топшириқларни бажариб б ў лгунча шу тахлит давом этилади. 2.Ҳужумли. Бунда барча иштирокчилар асосий топшириқни оладилар, лекин мустақил равишда ҳар бири ҳар хил усулда ечимни топадилар. 3.Ҳалқали. Чизиқли квест билан деярли бир хил, фақат бунда ў йин ёпиқ ҳалқа к ў ринишида бажарилади. Квестнинг бажариш тартиби: 1.Кириш. 2.Топшириқ. 3.Баҳолаш. Органик кимёни ў қитишда квестлардан фойдаланиш учун ў қитувчиқуйидагиларни билиши керак: 96 1.Квестнинг мақсади ва вазифаларини аниқлаштириб олиш. 2.Иштирокчилар рўйхатини шакллантириши. 3.Квест учун с ц енарий ёзиши. 4.Квестни бажариш учун жойни аниқлаштириши. 5.Ёрдамчилар жамоасини ташкил қилиш. 6.Санани белгилаб олиш. 7.Ўқувчиларни ҳайрон қолдириш усулини топиши керак. Кимё дарсларида квестлардан фойдаланиш натижасида ў қувчиларнинг дарсга бўлганқизиқишлари сезиларли даражада ошганини к ў риш мумкин. Квест усули дарсларни хилма-хиллигини оширишга, уни эсда қоларли шаклда ташкил қилишга ёрдам беради. Квест сўзи инглизча сўздан олинган бўлиб, к вест-саргузашт ахтариш деган маънони англатади. Квест кўринишидаги дарс ташкил этилганда, ўқувчилар гуруҳларга бўлинадилар. Ҳар бир гуруҳ учун топишмоқ саволлар берилади. Ўқувчилар топишмоқнинг жавобини топиб, гуруҳларининг номини аниқлаштириб оладилар. Сўнгра бирин-кетин органик кимё фанидан топшириқларни бажарадилар: 1-топшириқ. “Кимёвий эстафета” Бунда ўқувчилар қуйидаги саволларга жавоб беришлари керак: 1. Э тилен қатори углеводларини сананг. 2.Бир атомли спиртларнинг гомологик қатори вакилларини санаг. 3.Ацетелен қатори углеводородларининг вакилларини сананг. 4.Ал ъ дегидлар қатори вакилларини сананг. Кейинги топшириқларда ў қитувчи ў қувчиларга контекст матнли топшириқлар ёзилган карточкаларни топширади. Ўқувчилар бу топшириқни жавобини топадилар. Кейин органик кимёдан ҳар бир гуруҳ учун кроссвордлар, синквейнлар бериш мумкин бўлади [90;22-28 б. ]. Охирида ўқувчиларнинг йиғган баллари ҳисобланиб, ғолиблар аниқланадилар. Ўқувчи ҳар бир топшириқни бажаргач, уларга биттадан жетон бериб борилади. Барча жетонларни йиғган гуруҳ ғолиб саналади. 97 Ўқувчиларга ҳар бир топшириқни беришда уни қизиқарли формада ташкил қилиш жуда муҳимдир [91;25-32 б.] . Масалан, кейинги топшириқни олишингиз учун бошқа хонага ўтишингиз керак. Бунинг учун хонанинг тартиб рақамини топишингиз керак бўлади. Хонанинг тартиб рақами глюкозанинг молекуляр массасидан 58 ни айирилганига тенг бўлади. Ўқувчилар дастлаб, глюкозанинг формуласини аниқлаштириб оладилар, сўнгра унинг молекуляр массасини топиб, ундан 58 ни айирадилар. Шунда хонанаинг тартиб рақами келиб чиқади. (122-хона) Худди шундай топшириқлар барча гуруҳ аъзоларига берилади. Тўғри жавобни топган гуруҳ ў йинни давом эттиради. Тополмаган гуруҳ, сафдан чиқарилади. 2-квест. Жадвалларни тўлдиринг. Ушбу жадвалларда органик моддаларнинг синфлари вакилларининг хоссалари солиштириб, таққослаб борилади. Алканлар C n Н 2 n +2 Алкен C n Н 2 n Алкин C n Н 2 n -2 Туз и лиши ва изомерияси Физик хоссалари Кимёвий хоссалари Олиниш усуллари Кейинги гуруҳга эса кислород тутган органик бирикмаларнинг хоссаларини солиштириш имконияти берилади. Т ў йинган спиртлар Карбонил бирикмалар Карбон кислоталар Туз и лиши ва изомерияси Физик хоссалари Кимёвий хоссалари 98 Олиниш усуллари 31-топшириқ. “Дидактик карточкалар”. Органик кимё дарсларини ранг-баранг кўринишда ташкил қилишда карточкалардан фойдаланиш ниҳоятда қизиқдир [92;25-30] Айниқса, бўш ўзлаштирувчи ўқувчилар билан ишлашда дидактик карточкаларнинг ўрни каттадир. Дидактик карточкалар кўпроқ ўқувчиларни баҳолаш, уларни фанга қизиқтиришга имкон беради.Дидактик карточкаларнинг бир неча хил кўриниши бор: 1.Тезкор саволлар карточкаси. Таркибида атамалар мазмунини топиш билан боғлиқбўлган саволлар бўлган карточкалар, қисқа тестлар ёзилган карточкалар кўринишида бўлади. Бундай карточкаларни иложи борича ёрқин, чиройли бўлиши, ўқувчи диққатини тортиши учун рангли маркерларда ёзилиши керак. 2.Қўнғироқ карточкалари. Ўқувчини кенг доирада фикр юритишига имкон берадиган саволлар ёзилган карточкалар. 3.Ахборотли карточкалар. Ўрганилаётган мавзу юзасидан янгича маълумотларни ўзида сақлайди. Ушбу карточкалар ўқувчиларга мавзуни янада тўлиқроқ тушуниб олишга ёрдам беради. Бериладиган маълумотлар фанлараро боғланишни ўз ичига оладиган бўлиши керак бўлади. 32-топшириқ. Расмли топшириқлар . Бундай топшириқларда ўқувчиларга органик кимё фанига оид турли хил расмли саволлар берилади. Саволларни карточкалар кўринишида, ёки компъютерда бериш мумкин. Бундай саволлар ўқувчиларни чуқур фикрлаб, кўриб, маълумотларни яхши эслаб қолишларига имкон беради. Ушбу расмда органик кимёга оид қайси ҳолат берилган? 99 Тўғри занжирли ў заро бо ғ ланган углерод атомлари. Савол. Углерод атомлари яна қандай ҳолатларда ў заро бо ғ ланиши мумкин? Чизмада ифодаланг. 2.Виталист ик таълимотга қарши чиқиб, оксалат кислота ва мочевинани синтез қилган олим? а)Марковников б)Вёлер c )Бутлеров 3. Метанни хлорланиш занжир реакцияларининг асосчиси ким? а)Бертло б)Семёнов c )Бер ц елиус 4. Бутлеров нинг ,,Органик кимёнинг туз и лиш назарияси” нечанчи йилда яратилган? а)1861 б)1869 c )1854 5. Марковников Боку нефтидан ажратиб олган ц иклик бирикмаларни нима деб атаган? 100 а) н афтен б) ц иклоалкан c )полиметилен [93; 45-50] 6. Зинин органик кимёнинг қайси соҳасига ҳ исса қ ў шган ? [94; 75-82] а)нитробензолдан анилин олган б)ацет и лендан бензол олган c )метандан ацетелен олган 7. Қуйида молекуласининг шакли берилган модданинг номини аниқланг. а)метан б) э тилен c ) ацетилен 8. Қуйида расмда келтирилган м одданинг нечта изомери бор? а)3 б)5 c )2 101 9. Расмда берилган м одданинг номини аниқланг. а) э тан б) э тен c ) э тин 10.Қуйидаги расмда қайси синф вакили ифодаланган? а)аминокислота б)оқсил c )витамин 11. Расмда келтирилган м оддада нечта иккиламчи углерод мавжуд? а)2 б)1 c )3 33-топшириқ. ФСМУ методи. Ушбу технологиядан кимё фани ўқитувчилари бирор семинар якунида уни хулосалашда, бирор бўлим тугагандан сўнг уни якунлашда фойдаланиш мумкин. Бунда ҳар бир ўқувчининг қўлига қуйидаги ҳарфлар ёзилган карточкалар тарқатилади ва ушбу ҳарфларнинг мазмуни тушунтирилади [95]. Ф - фикрингизни баён этинг. С - фикрингизни баёнига сабаб кўрсатинг. М - кўрсатган сабабингизни исботлаб мисол (далил) келтиринг. У - фикрингизни умумлаштиринг. ФСМУ – методи органик кимёни ўқитишни такомиллаштиришга имкон берадиган энг асосий методлардан бири бўлиб ҳисобланади. Чунки 10-синфда ўқийдиган ўқувчилар учун айнан органик кимё ўқитилади, бу 102 ўқувчилар юқори синф ўқувчилари бўлиб, уларда мантиқий фикрлаш анчайин ривожланган бўлади. Масалан: Ф–Спиртлар асослилик хусусияти кислоталик хоссасига нисбатан юқориқоқ бўлади. С- Чунки уларнинг таркибида О Н группаси бор. М- Спиртлар ишқорлар билан таьсирлашмайди. У- Спиртлар таркибида О Н группа мавжуд бўлгани учун ҳам уларда асослилик хоссаси мавжуд бўлади. 34-топшириқ. ,, Кластер ” . ( Кластер-тутам, боғлам )- ахборот харитасини тузиш йўли-барча тузилманинг моҳиятини марказлаштириш ва аниқлаш учун қандайдир бирор асосий омил атрофида ғояларни йиғиш [ 96 ] . Билимларни фаоллаштиришни тезлаштиради, фикрлаш жараёнига мавзу бўйича янги ўзаро боғланишни тасаввурларни эркин ва очиқ жалб қилишга ёрдам беради. 35-топшириқ. “Олимни топинг” ў йини. 1. У ҳақида шундай деб ёзганлар : “ Агар у нитробензолдан анилин олишдан ташқари бошқа бирор иш қилмаган тақдирда ҳам , унинг исми кимё тарихида олтин ҳарфлар билан ёзилиб қоларди ”- Зинин . 2.Биринчи марта фторорганик бирикмани олган, ноанъанавий усулда бутан олган олим ким? –Бородин. 3.Противогазни яратган олим-Зелинский. 103Бир атомли спиртларнинг номларини келтиринг Метанол пропанол этанол 4.Синтетик каучукни синтезлаган рус олими-Лебедев. 5.”Органик модда” тушунчасини фанга олиб кирган олим – Бер ц елиус. 6.Углерод органик бирикмаларда т ў рт валентли деган олим ким? Кекуле. 36 -топшириқ. Топишмоқ шеър. Ўқувчиларнинг топқирл и гини оширишга ёрдам берадиган усуллардан биридир. 1-топишмоқ . К ўп олимлар уринди, Жуда узоқ изланди. Органик моддаларнинг, Туз и лиш назариясин. Барчасига умумий, Ягона хулосасин. Топди Қозонлик олим, Топингчи унинг исмин. ( Бутлеров ) 2-топишмоқ Модда бўлса изолог, Унда ортар ….. ( в одород) 3-топишмоқ Ор тса углерод бир бор, Водород ортар икки. Модда номи ў згарар, Бирикма унга туртки. ( Г омолог) 4-топишмоқ Масса формула бир хил, Бироқ хосса турфа хил. Улар худди бир эгизак, Характери хилма-хил. 104 (Изомерлар) 5-топишмоқ. Т ў рттагинаводород Ҳамдаиккиуглерод Қ ў шқўлидантуташиб Бундабўлдилар ў ртоқ. ( Э тилен) 6-топишмоқ. Уч боғ ила мустаҳкам Водород янада кам Масса йигирма олти грам м Топинг энди мен кимман? ( А цет и лен) 37- топшириқ. .“ Мантиқ мамлакатида ” . Ушбу топшириқда ўқувчиларга муаммоли савол берилади . Ўқувчи ушбу муаммоли топшириқнинг жавобини топиши лозим [ 97 ;74-79 б. ] . Собир ва Адҳам органик кимёни ўрганишни бошлагач , бу фаннинг қанчалик қизиқарли эканлиги исботлаш учун Собир дўсти Адҳамга саволлар берди : 1.Ушбу модда инсон ва ҳайвонлар организмида моддалар алмашинуви натижасида ҳосил бўлади. Унинг анорганик моддадан синтез қилиниши виталистик таълимотнинг нотўғри эканлигини исботлади. Қуйидаги расмда уни кашф қилган олимнинг расми келтирилган. Топчи бу қайси модда? Жавоб: м очевина 105 2-савол. Биз ҳар куни истеъмол қиладиган шакарни асосан қанд лавлагидан ажратиб олишади. Лекин уни сунъий усулда ҳам олиш мумкин экан. Бунинг учун оддийгина формал ъ дегид моддаси ва оҳакдан фойдалансанг кифоя. Ушбу реакцияни биринчи марта расмда келтирилган олим 1861-йили амалга оширди. Топчи у ким? Жавоб:Бутлеров 3-савол. Кел иккита тажриба бажариб кўрамиз. Биринчиси фақат анорганик моддалар орасида, иккинчиси эса фақат органик моддалар орасида. Бунда натижа фақат бир хил, яъни органик моддалар иштирокидаги тажриба секин, анорганик моддалар иштирокидаги эса тезроқ боради. Бунинг сабаби нима деб ў йлайсан? (органик моддаларда ковалент боғланиш бўлганлиги учун ) 4-савол. Триаконтан таркибидаги сигма боғлар сонини аниқла нг . Е чиш: триак о нтаннинг формуласи C 30 Н 62 бўлади. Ундаги сигма боғларни топпиш формуласи 3 n +1. Шундан келиб чиқиб 3∙30+1=61 та бўлади. 5-савол.Анварнинг олдига уч номаълум модда келиб, улар ўзаро ака- ука эканлигини айтдилар. Ораларидаги асосий фарқ 2 тадан водород эканини таъкидладилар. Бунда акасига нисбатан укаларида водородлар сони 2 тадан камайиб боради. Уччаласининг ҳам номининг ў заги бир хил бўлиб, охиридаги қ ў шимча билан фарққилади. Э нг каттасига бирикиш реакцияси хос эмас, иккита кичигига эса бирикиш реакцияси хос. Ҳарорат ва Ni катализаторлигида улар бир-бирига айланиши мумкин. Ака-ука углеводородларни номини аниқланг. Жавоб: этан, этен, этин . 6-савол. 10-“А” синф ўқувчиси Садриддин дарсдан сўнг лабораторияга кириб, лаборантга реактивларни йиғиштиришга ёрдам бермоқчи бўлди. 106 Лаборант фенол ва этил спирти турган идишларнинг ёрлиғини эскириб ёзуви хиралашиб қолганлигини айтди. Садриддин буни аниқлашни осон усули борлигини айтди. Битта реактив ёрдамида лаборантга моддаларни аниқлаб, ёрлиғларни янгилашга ёрдам берди. У қандай реагентдан фойдаланган? Жавоб: У фенолнинг NaOH билан таъсирлашиб, этанолни эса таъсирлашмаслигидан фойдаланиб моддани аниқлаб берган. 7-савол. Барча органик моддаларда углерод атоми т ў рт валентли бўлади. Органик моддаларнинг формулаларини тузишда бу нарса инобатга олинади. Фақат бензолнинг формуласини тузишда олимлар анча вақтгача иккиланиб турадилар. Машҳур кимёгар олимлардан бири тушида думини тишлаб турган илонни кўради. Шундан сўнг бензолнинг энг аниқ формуласини тузишга мувоф и қбўлади. Олим ким эди? Жавоб: Кекуле 8-савол.Ёрлиғсиз идишда номаълум органик модда бор. Лаборант уни спиртда, эфирда ва бензолда яхши эришини, терига тушса куйдиришини аниқлади. Моддага FeCl 3 таъсир эттирилганда, бинафша рангли чўкма ҳосил бўлди. Моддани аниқланг. Унинг бинафша рангли ч ў кмасининг молекуляр массасини топинг. Жавоб: Модда фенол. Унинг ч ў кмаси ( C 6 Н 5 О) 3 Fe М r =335 9-савол. Маълумки, каучук Бразилиядаги гевея дарахтидан ажраладиган суюқликдан олинади. Спиртдан каучук олиш мумкинми? Жавоб: Етил спиртини ҳам дегидратлаб, ҳам дегидрогенлаб дивинил каучугини Лебедов 1-марта ажратиб олган. У чидамлилиги жиҳатидан табиий кауч у кдан устун туради. 38-топшириқ. “Турфа олам”. Ўқувчига битта сон айтилади. Ўқувчи ана шу сон иштирокидаги бир неча фанлар билан боғлаб фикрларни айтиши лозим. 1.”4” рақами. а. Органик моддаларда углерод доимо т ў рт валентли бўлади. (кимё) б. Т ў рт карра т ў рт ў н олти. (математика) c . Е рда т ў ртта қобиқ бор. (география) 107 д. Одамда т ў ртта қон гуруҳи бор. (биология) 39-топшириқ. “Сигма боғ сонини аниқлаш”. Углеводородларда сигма боғлар сонини топишда умумий формулалардан фойдаланиш мумкин. Алканлар Ц икло - алканлар Алкенлар Алкадиенлар Алкинлар Сигма боғ сони 3n+1 3n 3n-1 3n-3 3n-2 Ўқувчиларга ушбу умумий формулани ёздиргандан кейин, турли синф вакилларига мансуб моддаларнинг номлари ёздирилади ва улардан модда формуласини ёзиб, у мансуб бўлган синф аниқланиб, модда таркибидаги сигма боғлар сонини топиш талаб этилади. Масалан, 2,2 диметил циклопентан. Ушбу модда циклоалканлар синфига мансуб, унинг таркибида 7 та углерод бор. Демак, n=7 бўлса, 3∙7=21 та сигма боғбўлади. 40-топшириқ.“Атом сонини топинг”. Модда таркибидаги атомлар сонини аниқлашда турли синфлар учун умумий формулалардан фойдаланилади. Алканлар Ц иклоалканлар Алкенлар Алкадиенлар Алкинлар Атомлар сони 3n+2 3n 3n 3n-2 3n-2 Бунда ҳам таркибида атомлар сони кўпбўлган бирорта модда таркибидаги атомлар сонини топиш талаб этилади. Масалан, Алкенларнинг 50- вакилида жами нечта атом бўлади? Е чиш : Демак н=50 бўлса, 50∙3=150 та 4 1 -топшириқ. “ Э лектрон сонини топ”. Модда таркибидаги электронлар сонини топишда умумий формуладан фойдаланилади. Алканлар Ц икло - алканлар Алкенлар Алкадиенлар Алкинлар Э лектронлар сони 8n+2 8n 8n 8n-2 8n-2 Бунда ҳам ўқувчиларга ана шу умумий формулалар асосида моддалар таркибидаги электронлар сонини топиш сўралади. 108 42-топшириқ. “Олимлар тўртлиги”. Ўқувчиларда ахборотлар билан ишлаш компетенциясини шакллантириш учун уларга уйга вазифа сифатида дарсликдан ташқари тўрт олимнинг исми айтилади. Ўқувчилар ана шу олимларнинг шу соҳада эришган ютуқларини аниқлаб келадилар. Қуйида “Ёғлар” мавзусига оид намуна келтирилган. Г.С.Петров, Фокин, Меншуткин, Юръев. “Ёғлар” мавзусига оид намуна келтирилган. Г.С.Петров, Фокин, Меншуткин, Юрьев. Г.С.Петров -“Петров контакти” нефть маҳсулотларининг сулфат кислота билан қайта ишлаш натижасида олинган бўлиб, уни биринчи марта Г.С.Петров ёғларни парчалашда катализатор сифатида фойдаланган. С.А.Фокин- мойларни гидрогенлашнинг технологик усулини ишлаб чиққан олим. Суюқ ёғларни катализатор Ni , Pd ёрдамида водородни бириктириб қаттиқ ёғларга айлантиради. Н.А.Меншуткин – 1877-1891-йилларда спиртлар ва карбон кислоталарнинг ў заро таьсиридан мураккаб эфирларни олиш жараёнини тадқиқ қилган [ 98 ] . Юрей – тажриба ёрдамида кислороднинг 18 изотопидан фойдаланиб, этирификация реакциясида ОH гуруҳи карбон кислота таркибидан ажралиб чиқишини аниқлаган. 4 3 -топшириқ.”Номли реакциялар”. Ушбу топшириқда ў қувчиларга реакцияларнинг номлари айтилади. Ўқувчилар эса ана шу реакция қайси мавзуга оид эканлигини топади. Вюр ц реакция си - алканлар К о новалов реакцияси -алканлар Густавсон реакцияси –wиклоалканлар Сабат ь е реакцияси –алкенлар Зелинский реакцияси - ароматик углеводородлар 109 Кучеров реакцияси – ал ь дегидла р 4 4 -топшириқ.”Умумий формулалар”. Ушбу топшириқда ў қувчиларга умумий формулалар берилади. Улар умумий формуланинг айнан қайси синфга хос эканлигини аниқлайдилар. C п Н 2 п +2 = алканлар C п Н 2 п +1 О Н = бир атомли спиртлар C п Н 2 п +1 CОО Н = карбон кислоталар C п Н 2 п -6 = аренлар C п Н 2 п -2 = алкин II боб бўйича хулосалар Ушбу бобда дастлаб биринчи боб якунида аниқланган умумий ўрта таълим мактабларида органик кимёни ўқитишни қийинлаштирадиган муаммоларни бартараф этиш усуллари ҳақида фикрлар билдирилган. Таълим жараёнининг муҳим иштирокчиси саналган ўқитувчи ва унинг фаолиятига қўйилган талаблар чуқур таҳлил этилади ва бу ҳақидаги шу кунгача билдирилган фикрлар қиёслаб ўрганилади. Органик кимёни ўқитиш самарадорлигини ошириш учун асосий омил сифатида таълим жараёнида инновацион технологиялар ва педагогик 110 технологиялардан фойдаланиш кераклиги таклиф қилинади. Педагогик технологияга тўлиқ таъриф берилган ва уларни дарсларда қўллашнинг ижобий томонлари тегишлича асослаб берилади. Хулоса қилиб, айтадиган бўлсак, кимё дарсларида д идактик ўйин метод лар идан фойдаланиш орқали ў қитувчи қуйидаги ижобий ютуқларга эришиши мумкин: 1. Ўқувчининг дарсга бўлган қизиқиши ортади, ўйин фаолияти ўқувчиларни фанга қизиқтиришни таьминловчи мотивация бўлиб хизмат қилади. Мураккаб, тушуниш бироз қийинроқ саналган кимё дарслари учун ўқувчини фанга қизиқтириш ниҳоятда муҳим саналади. 2.Ўқувчиларнинг дарсда фаол бўлишлари таьминланади ва уларда коммуникатив компетенсия шаклланади. 3. Мавжуд муаммоларни ечимини топиш учун ўқувчиларда тезкорлик ва аниқлик каби ижобий сифатлар шаклланади. 4. Дидактик ўйин фаолиятида юзага келадиган рақобат, уларда шижоат ва ишбилармонликни ривожлантиради. 5. Дидактик ўйин фаолиятида ўқувчида шаклланган ижобий сифатлар уларга келажакда ҳаётда ўз ўрнини топишларига ёрдам беради. 6. Саволларга нотўғри жавоб берганда бунинг ўқувчиларга салбий таьсир даражаси пасаяди. Чунки баҳолаш ўйин фаолияти жараёнида содир бўлади. 7. Баъзи маьлумотларни ўз-ўзидан эслаб қолинишига эришилади. 8. Ўқувчиларнинг шахсий характер хусусиятлари намоён бўлади. Ўқитувчи ва ўқувчилар орасида ўзаро ишонч, ҳамжиҳатлик ва бир-бирини тушуниш каби ижобий сифатлар шаклланади. Органик кимёни ўқитишда дидактик ўйинлардан фойдаланиш ўқувчиларда биргаликда ўзаро дўстлик билан фаолият юритишга, дастурда берилган маьлумотларни тўлиқ ва мустақил ўрганишга, кимё фанига қизиқиш уйғонишишига ёрдам беради. 111 112 III БОБ. ИЛМИЙ-ПЕДАГОГИК ТАЖРИБА-СИНОВ ИШЛАРИ НАТИЖАЛАРИ ВА УЛАРНИНГ САМАРАДОРЛИГИ 3.1.Органик кимёни ўқитишда инновациялардан фойдаланиш самарадорлигини текширишда тажриба-синов босқичлари. Органик кимёни ўқитишда инновациялардан фойдаланган ҳолда дарслар самарадорлигини ошириш муаммоси доирасида олиб борилган илмий тадқиқотларнинг якуний босқичида мавзу бўйича яратилган методик қўлланмалар, ишлаб чиқилган тавсиялар мазмуни билан танишиб чиқилди. Ўтказилган тажриба- синов ишларининг мақсадга мувофиқ ташкил этилганлиги ва ишлаб чиқилган дастурга мос эканлиги, сифат даражасини белгиловчи мезонларнинг ишлаб чиқилиши олинган натижаларнинг математик – статистик таҳлили билан таъминланди. Биринчи навбатда олиб борилаётган тажриба – синов ишининг мақсади аниқлаб олинди. Ушбу мақсадни белгилаб олишда тадқиқот муаммосининг ижобий якун топишига ижобий таъсири инобатга олинди. Янгича инновацион методларлардан фойдаланиб органик кимёни ўқитиш самарадорлигини оширишга қаратилган амалий фаолиятнинг мазмуни ишлаб чиқилди. Тажриба – синов ишлари 2017-2019 йиллар давомида Навоий вилояти Навоий шаҳридаги № 19 мактаб ва Кармана туманидаги № 5, Самарқанд вилояти Каттақўрғон туманидаги № 9 умумтаълим мактаби, Бухоро вилояти, Бухоро шаҳар 38 мактабларида амалга оширилди ва бунда жами 658 нафар ўқувчи қатнашди. Тажриба−синов ишлари уч босқичда: асословчи, шакллантирувчи, таъкидловчи босқичларда амалга оширилди . 1. Биринчи босқич- ўрганувчи босқич (2017-2018 ўқув йили). Тадқиқотнинг мақсади ва вазифалари аниқланди. Тадқиқот мавзусига оид илмий, методик, электрон манбалар ўрганилди ва таҳлил қилинди. Умумий ўрта таълим мактабларида кимё дарслари таҳлил қилиниб, соҳада юқори ўзлаштириш кўрсаткичларини намойиш қилган ўқитувчиларнинг фаолияти 113 ўрганилди, илғор педагогик тажрибалар кузатилди. Тажриба-синовга жалб этилган барча мактабларда 9- ва 10- синфларда дарслар ўтилиб, тестлар ўтказилди ва натижалар таҳлил этилди. Ўқувчилар ўзлаштириши қийин бўлган мавзулар аниқланди. Кимё дарсларида мустақил ишлаш, ўтилаётган мавзу бўйича ижодий кўникмалар шаклланмаганлиги, дарсларда илғор педагогик технологиялар ва ахборот технологиялари кам фойдаланилаётганлиги аниқланди. 2. Иккинчи босқич – амалга оширувчи босқичи (2018-2019 ўқув йили). Тадқиқотимизнинг асосий мақсади ва вазифаларида белгиланган натижаларга эришиш учун интегратив ёндашув асосида ўқувчиларнинг билим даражасини оширишга ёрдам берадиган қатор методик тавсиялар, янгича дидактик ўйинлар ишлаб чиқилди ва улардан фойдаланиш методикаси ишлаб чиқилди. Кимё фанидан 10-синф учун белгиланган ДТС талаблари ва ўқув дастури бўйича педагогик тажриба синов ишлари ўтказилди. 3. Учинчи босқич – таъкидловчи босқичи (2019-2020 ўқув йили)да амалга оширилди. Бу жараёнда органик кимёни ўқитишда инновациялардан фойдаланиш бўйича методикани синовдан ўтказиш ишлари олиб борилди. 10-синф органик кимёни ўқитиш бўйича электрон дарслик, “Органик кимёни ўқитиш” номли ўқув қўлланма ҳамда намунавий дидактик ишланмалар асосида ўқитиш бўйича натижалар умумлаштирилди ва олинган натижалар математик - статистика методлари ёрдамида таҳлил қилинди. 114 3.2. Илмий-педагогик тадқиқотлар натижалари нинг статистик таҳлили Илмий - педагогик тадқиқотларни ўтказишда тажриба - синов майдонларини танлаш; ўқувчиларнинг билимлари даражасини баҳолаш мезонларни ишлаб чиқиш, ўзлаштирилиши қийин бўлган мавзуларни ҳисобга олиш; масалалар мазмуни ва таркибий тузилмасига эътибор бериш, тажрибаларни бажаришда ахборот технологиялардан фойдаланиш ва уларнинг педагогик самарадорлигини аниқлаш ҳамда кимёвий ҳодисаларни идрок ва тасаввур қилишда ўқувчилар кўрмаган, кўра олмайдиган ҳодисаларни, улар орасидаги ўзаро боғлиқликларни кўра билиш, аниқлаш, уни таҳлилий натижалар асосида идрок этиш орқали ўқувчининг интеллектуал савиясини оширишга ва тафаккур қилиш имкониятларини яратиш каби жараёнларга алоҳида эътибор қаратилди. Тажриба-синов натижаларининг статистик таҳлили умумий ўрта таълим муассасалари тажриба-синов майдонларида ўтказилган педагогик тажриба натижалари асосида олиб борилди ва уларнинг ишончлилиги ҳамда самарадорлиги математик-статистика усуллари ёрдамида аниқланди. 2017 йилда тажриба-синовда қатнашган мактаблар ва синфлар: синфлар синф ўқувчилар сони Мактаб жойлашган ҳудуди ТС 9-а 32 5- УЎТМ Навоий вилояти Кармана тумани 9-а 32 19-УЎТМ Навоий шаҳар 10-а 35 9-УЎТМ Самарқанд вилояти Қаттақўрғон тумани НС 9-в 30 5- УЎТМ Навоий вилояти Кармана тумани 9-в 33 19-УЎТМ Навоий шаҳар 10-в 34 9-УЎТМ Самарқанд вилояти Қаттақўрғон тумани ТС - тажриба синфи, НС - назорат синфи. 3.1. ТС ва НС гуруҳларида якуний ўзлаштириш даражаси. Синфлар ўқувчи сони Ўзлаштириш даражаси “5” “4” “3” 9-синф 115 ТС 64 26/ 28 26/ 28 12/ 8 НС 63 20/ 22 26/ 25 17/ 16 10-синф ТС 35 12/12 14/15 9/ 8 НС 34 10/11 14/14 10/9 201 8-йилда тажриба-синовда қатнашган мактаблар ва синфлар: Синфлар синф ўқувчилар сони мактаб жойлашган ҳудудий ТС 10-а 33 5- УЎТМ Навоий вилояти Кармана тумани 10-а 21 9-УЎТМ Самарқанд вилояти Қаттақўрғон тумани 10-а 28 38- УЎТМ Бухоро вилояти Бухоро тумани 10-а 32 19- УЎТМ Навоий шаҳар НС 10-в 30 5- УЎТМ Навоий вилояти Кармана тумани 10-в 25 9-УЎТМ Самарқанд вилояти Қаттақўрғон тумани 10-в 32 38- УЎТМ Бухоро вилояти Бухоро тумани 10-в 28 19- УЎТМ Навоий шаҳар 3.2. ТС ва НС синфларда якуний ўзлаштириш даражаси. Синфлар ўқувчи сони Ўзлаштириш даражаси “5” “4” “3” 10-синф ТС 114 44/52 50/50 20/12 НС 115 36/36 49/52 30/27 201 9-йилда тажриба-синовда қатнашган мактаблар ва синфлар: синфлар синф ўқувчилар сони мактаб жойлашган ҳудудий ТС 10-а 35 5- УЎТМ Навоий вилояти Кармана тумани 10-а 19 9- Самарқанд вилояти Қаттақўрғон 116 УЎТМ тумани 10-а 36 38- УЎТМ Бухоро вилояти Бухоро тумани 10-а 30 19- УЎТМ Навоий шаҳар НС 10-в 30 5- УЎТМ Навоий вилояти Кармана тумани 10-в 21 9- УЎТМ Самарқанд вилояти Қаттақўрғон тумани 10-в 32 38- УЎТМ Бухоро вилояти Бухоро тумани 10-в 30 19- УЎТМ Навоий шаҳар 3.3. ТС ва НС синфларида якуний ўзлаштириш даражаси. синфлар ўқувчи сони Ўзлаштириш даражаси “5” “4” “3” 10-синф ТС 120 46/52 51/56 23/12 НС 113 36/36 46/54 31/23 3.4. ТС ва НС синфларида чорак якунлари бўйича ўзлаштириш даражаси чорак синф I- чорак II- чорак III- чорак IV- чорак НС 3 , 7 3, 6 3, 7 3, 6 ТС 4, 4 4, 6 4,7 4,8 Жадвалдан кўринадики, НС да чораклар бўйича ўртача ўзлаштириш 74%, 72%, 74% ва 72% ни, чораклар бўйича ўртача ўзлаштириш 74,5% ни, ТС да чораклар бўйича ўртача ўзлаштириш 86%, 90%, 94% ва 96% ни, чораклар бўйича ўртача ўзлаштириш 91,5% ни ташкил қилиб, тадқиқот натижалари асосида ўзлаштириш самарадорлиги ўртача 17,0% га ошганлигини кўриш мумкин. 117 Тажриба-синов натижаларининг статистик таҳлилини дастлаб 3.3. жадвалдаги НС ва ТС синфларининг ўзлаштириш даражаларини солиштириш билан аниқлайлик. Бунинг учун тажриба-синов натижалари асосида қўлланилган инновациялар самарадорлигини текширишни қуйидаги Пирсон ва Стъюдент критериясига асосланган  2 (Хи квадрат) статистикаси ёрдамида амалга оширамиз: ❑ ❑ 2 = ∑ i = 1n X i2 Бу ерда  2 (Хи квадрат) мезоннинг жадвали k = n -1 озодлик даражаси билан тақсимланади. Ўзлаштириш даражаси ТС ўқувчилари n i НС ўқувчилари n i' (n i -ni' ) 2 (ni− ni')2 ni' 5 52 36 256 7,11 4 56 54 4 0,07 3 12 23 121 5,26 жами 120 113 12,44  2 (Хи квадрат) мезоннинг жадвалидан k=3-1=2 озодлик даражасига ҳамда 1% лик қийматдорлик меъёрига мос келган критик нуқта ❑ кр2=9,21 га тенгдир. Маълумки юқорида ❑❑2=12,44 га тенг эканлигини ҳисоблаб аниқланди. Бундан ❑ ❑ 2 > ❑ кр2 келиб чиқади. Демак, самарадорлик юқори даражадаги (p=0,01) қийматдорлик меъёрида 99% ишонч билан тўғри деб топилди. 118 Энди 3.2 - жадвалдаги педагогик тажриба учун танланган ҳар бир чоракда ўқувчилар ўзлаштириш даражаларини таҳлил қилишга ўтамиз. Қулайлик учун ТС ва НС гуруҳларидаги ўтказиш даражаларини мос равишда x i ва y i (i=1,2,3,4) орқали белгилаб, қуйидаги танланмани тузиб оламиз:{ x i ; 4,4 4,6 4,7 4,8 y i ; 3,7 3,6 3,7 3,6 Биз бу танланманинг таҳлилини қуйидагитартибда олиб борамиз: 1) Танланманинг ўрта арифметик қийматининг репрезентативлик хатолигини S x = S x √ 4 = √ S x 2 4 S y = S у √ 4 = √ S y 2 4 формулалар билан ҳисобланади. Бу ерда SX2= 1 4∑I=1 4 (xi− х)2 Sy2= 1 4∑I=1 4 (yi− у)2 танланма дисперсияси ва x = 1 4 ∑ I = 14 x i y = 1 4 ∑ I = 14 y i уларга мос ўрта арифметик қийматларидир. 2) ТС ва НС гуруҳларига мос келган бош тўпламнинг ноъмалум ўрта қийматлари учун ишонч оралиқлари x=tp∙sx≤μ1≤x+tp∙sx 119 y=tp∙sp≤μ2≤ y+tp∙syларни танлаб оламиз. Бу ерда t p берилган p эҳтимоликка мос келган оғиш катталиги жадвалдан танланади. Агар p= 0,95 деб олсак t0,95 =1,96 бўлади. Тузилган танланма учун x ва у ўрта арифметик қийматлар бош тўпламларнинг номалум μ1ва μ2 ўрта қийматларига яқинлигини кўрсатгичлар орқали аниқлаймиз. C X = C X X 100 % ва C y = C y y 100 % . Танланма бўйича ҳисоблар. x = 1 4 ( 4,4 + 4,6 + 4,7 + 4,8 ) = 4,6 S X 2 = 1 4 [ ( 4,4 − 4,6 ) 2 + ( 4,6 − 4,6 ) 2 + ( 4,7 − 4,6 ) 2 + ( 4,8 − 4,6 ) 2 ] = ¿ ¿ 1 4 ( 0.04 + 0,00 + 0,01 + 0,04 ) = 0,25 ∙ 0,09 = 0,0225 Sx=√ 0,0225 4 = √0.005625 ≈0,075 y= 1 4(3,7 +3,6 +3,7 +3,6 )≈3,6 S y 2 = 1 4 [ ( 3,7 − 3,6 ) 2 + ( 3,6 − 3,6 ) 2 + ( 3,7 − 3,6 ) 2 + ( 3,6 − 3,6 ) 2 ] = ¿ ¿ 1 4 ( 0.01 + 0,00 + 0,01 + 0,00 ) = 0,25 ∙ 0,02 ≈ 0,005 S У = √ 0,005 4 = √ 0,0125 ≈ 0,11. Демак, S x = 0,075 < 0,11 = S У эканлигидан ТС гуруҳида ўртача арифметик қиймат бош тўпламнинг номалум μX ўрта қийматини НС гурухидагига 120 нисбатан тўғри акс этар экан, ТС гурухига мос ўрта арифметик қийматнинг репрезентативлик даражаси юқори. Энди ишонч оралиғини ҳисоблаймиз. μ X ∈[ 4,6 − 1,96 ∙ 0,075 ; 4,6 + 1,96 ∙ 0,075 ] , μ X ∈ [ 4,45 ; 4,75 ] μ Y ∈ [ 3,6 − 1,96 ∙ 0,11 ; 3,6 + 1,96 ∙ 0,11 ] , μ Y ∈ [ 3,38 ; 3,81 ] Ҳисобланган ишонч оралиғида танланма учун ТС гуруҳига мос ишонч оралиғи НС гуруҳига мос ишонч оралиғидан нисбатан анча тор экани кўрсатиб турибди. Бу эса ўз навбатида ТГ га мос ўзлаштириш даражаси НГ дагига нисбатан яна ҳам ишончли эканлигини кўрсатади. Энди ва ўрта арифметик қийматларнинг ва ўрта қийматларига яқинлик кўрсатгичларини ҳисоблаб солиштирамиз Юқоридаги танланма жуфтлик бўйича C X = 0,075 4,6 100 % = 1,6 % C Y = 0,11 3,7 100 % = 3,05 % Демак , CX<CY келиб чиқади. 3-боб юзасидан хулосалар Ўтказилган тажриба- синов ишларининг мақсадга мувофиқ ташкил этилганлиги ва ишлаб чиқилган дастурга мос эканлиги, сифат даражасини белгиловчи мезонларнинг ишлаб чиқилиши олинган натижаларнинг математик – статистик таҳлили билан таъминланди. Бу эса ўз навбатида ТГ 121 гуруҳлар бўйича ўртача арифметик қийматнинг репрестативлик дарачаси юқори ва бу гуруҳлардаги ҳар бир чораклар бўйича ўзлаштириш бўйича ўзлаштириш кўрсатгичлари ҳақиқий билимларни тўғри ва ишончли акс этишидан далолат беради. Юқоридагиларни этиборга олган ҳолда олиб борилган педагогик тажрибалар натижалар ишончли ва улар самарали эканлигини кўрсатамиз. Хулоса Олиб борилган илмий – педагогик тадқиқот натижаларининг таҳлили ва якунларига асосланган ҳолда қуйидаги хулосаларга келинди: 1. Мавзуга оид назарий, психологик - педагогик ва методик адабиётларни ўрганиш ва қиёсий таҳлил қилиш асосида дунёнинг 122 ривожланган давлатлари мактабларида кимё фанининг ўқитилиш ҳолати таҳлил қилинди ва илмий - методик ёндошувлар асосида мамлакатимиз илм- фанидаги инновацион жараёнларни ҳисобга олган ҳолда ўрта таълим мактабларида таълим ва тарбия жараёнида самарали қўлланилиши мумкин бўлган ҳолатлар аниқланди. 2. Ўқув машғулотларини ташкил этишнинг турли шаклларининг ўзига хосликларини ҳисобга олган ҳолда органик кимёни ўқитиш жараёнида интерактив ўқув топшириқларидан фойдаланишнинг услубий модели ишлаб ч иқилди ва унинг ўқув ч илар билимлари сифатини оширишда ижобий самара бериши статистик маълумотлар асосида тасдиқланди. 3. Инновацион таълим шароитида ўқитувчи ва ўқувчининг ҳамкорликдаги фаолиятига қаратилган яхлит методик тизим ва унга мос ўқув жараёнининг тегишли дидактик ва услубий таъминоти яратилди. Яратилган методиканинг ўзига хос хусусиятлари аниқланди, уни мактаб амалиётида органик кимё таълимига жорий этиш шарт - шароитлари аниқланди. 4. Органик кимёни ўқитиш жараёнида инновацион таълим технологиялари ва электрон таълим ресурсларидан фойдаланиш орқали ўқувчиларнинг таълим жараёнида фаол бўлишлари, муаммоли топшириқларни бажариш асносида креатив ёндашувнинг шакллантирилиши, мантиқий фикрлашнинг ривожланиши, ҳамкорликда ўқитиш ва гуруҳларга ажратилган ҳолда дарсни ташкил этиш натижасида уларда шаклланган ўзаро дўстлик ва инсонпарварлик ғояларининг янада ривожланишига эришиш мумкинлиги таъкидланди. 5.Ўрта таълим мактабларида органик кимёни ўқитишда илғор педагогик технологиялар ва инновацион таълим усулларидан фойдаланиш ҳолати тизимли таҳлил қилинди. Органик кимёни ўқитишни такомиллаштиришда инновацион усуллардан фойдаланишга йўналтирилган электрон таълим материаллари тайрёрланди ва таълим жараёнида қўлланилиши натижасида дарс самарадорлиги ошганлиги кўрсатилди. 123 6. Ўқувчиларнинг компетентлигини ривожлантиришда мотивацияни уйғотиш ва ривожлантиришга қаратилган дастур яратиш, инновацион усуллардан фойдаланиш, таълим жараёнида педагогик-психологик шароитларни яратишни ўз ичига олган «Органик кимёни ўқитиш» номли ўқув қўлланмаси тайёрланди ва бунда ўқувчиларнингкомпетентлигини ривожлантиришнинг методик асоси келтирилди. 7. Умумий ўрта таълим мактабларида органик кимёни ўқитишни такомиллаштиришда мавжуд ахборот дастурлари ва ресурсларини ривожлантириш, узлуксиз равишда қўллаб бориш ўқувчиларнинг фанга бўлган қизиқишларини оширишга, уларда ижобий мотивациянинг шаклланишига ёрдам бериши таъкидланди. Фойдаланилган адабиётлар 1. ХасановаХ.Н.Баркамол авлодни тарбиялашда ҳозирги замон ўқитувчисининг ўрни. “Педагогик маҳорат” журнали. Бухоро, 2018. – №3. – Б. 171-173. 2018, июнь. -171-173 б. 124 2. Касаткина Н.Э., Градусова Т.К. “ Современные образователъные техологии в учебном процессе вуза ” - Кемерова: (I Друг), 2011.- 237 с. 3. ХасановаХ.Н.. “ Юқори интеллектуал салоҳият мамлакат ривожининг муҳим омилидир ”. // Таълимда инновациялар, инвестициялар ва интеллектуал салоҳият: муаммолар, таҳлиллар ва истиқболлар ” мавзусидаги республика илмий амалий конференцияси, Навоий, 2018, – 50-51 б. 4. Каримова Г.Қ., Алиходжаева Г.С.. Илғор таълим-тарбия технологиялари ва жаҳон тажрибаси. Ўқув-услубий мажмуа.-Тошкент, 2017,-106 б. 5. Асқарова Ў.М., Хайитбоев М., Нишонов М.С. Педагогика. Тошкент: (Талқин), 2008, - 288 б. 6. Омонов Ҳ.Т., Хаттабов М.Б. Педагогик технологиялар ва педагогик маҳорат. – Тошкент: (Иқтисод - Молия), 2016 – 200 б. 7. Пак М. С. Т еория и методика обучения химии . - Санкт - Петербург: ( РГПУ имени Герсена ), 2015 - 306 с. 8. Рахматуллаев Н.Ғ., Омонов Ҳ.Т., Миркомилов Ш.М. Кимё ў қитиш методикаси . – Тошкент :( Иқтисодиёт – Молия ), 2013 – 320 б. 9. Пак М.С., Бондаренко Д.К. Дидактический материал в обучении химии.- Санкт-Петербург:(Осипова), 2013, - 45 с. 10. Габриелян О.С. Теория и методика обучения химии. - Москва : (Академия), 2009 , -136 с. 11.Кузурман В.А., Задорожний И.В. Методика преподования химии.-Владимир: (ВЛДУ),2017,- 88 с. 12. Khasanova Kh. “The Teacher-Student” tradition in the works of the medieval chemists. Proceedings of Online International Conference on Recent Developments in Humanities and Science. Held online on August 8th 2020 Hosted from India , –P. 33-35. 13. Hsin kai-Wu, Joseph S.Krajak, E.Solo way. Promoting Conceptual Understanding of Chemical Representations: Students ’ Use of a Visualization Tool in classroom.// Paper presented at the annual meeting of the National Association of Research in Science Teaching. – New Orleans, LA : April 1, 2000 . -552-556 р. 14. Ҳотамова М.С. Кимё ўқитиш методикаси фанидан маърузалар матни. Навоий: 2005,-108 б. 15.Нишонов М., Мамажонов Ш., Хўжаев В. Кимё ўқитиш методикаси. Тошкент: Ўқитувчи, 2002 , - 112 б. 16. Xua Tong Xong, Xan Szya Sun, Chjan Szyanru, Xu Meylin, Van Yue Syllabus for “Chemistry” in Ordinary Senior Secondary school. 1996 ,-441 p . 17.Обучение х имии в школах Китая . Материал из Википедии. [Электронный ресурс]. Режим доступа: http :// ru . wikipedia . org / wiki 18. Исматов И. Азаматова Д., Кимё фанини ўқитишда замонавий ёндашувлар ва 125 инновациялар, маърузалар матни.Тошкент: 2018, - 139 б. 19. Химическое образование в Японии. Материал из Википедии. [Электронный ресурс]. Режим доступа: http :// ru . wikipedia . org / wiki 20. Нил Макинтайр хотиралари. Шотландия. Материал из Википедии. [Электронный ресурс]. Режим доступа: http :// ru . wikipedia . org / wiki 21. Леднев В.С. Учебние стандарт ы шк ол России.-М.:(Прометей),1998, - 379 с. 22. Новошинский И.И., Новошинская Н.С. Учебник 9 класс. М.:2012,- 256 с. 23. Габриелъян О.С., Маскаев Ф.Н., Пономорёв С.Ю., Терепин В.И. Учебник 10 класс. Москва:(Дрофа), 2002,-152 с. 24. Е.Е. Голуб, Е.А. Поносова, В.О. Козъминых. Организация проектной деятелъности учащихся младших классов. // Инновации в преподовании химии V Международная научно-практическая конференция. Казанъ, 2014, - 316 с. 25. Сердюков Р.В. Медаобразование в современн ых канадских, австралийских, британских и американских условиях современной школ ы. //Материал международной конференции в условиях современной школ ы . Неклиновский район, РФ 2014,-614 с. 26. Chemistry.Part 2. Textbook for class 11 – USA, 2018,-172 р. 27. А.H.Jonstone . Teaching of chemistry – logical or psychological? Chemistry education:Research and practice in Europe. September 2000. -9-15 р. 28. Stuckey, Marc, Lippel, Marianne, Eilks, Ingo. Teaching chemistry about Stevia – a case of cooperative curriculum innovation within PROFILES in Germany. //CEPS Journal 4 (2014) 1. - .69-83 р . 29. Хасанова Х.Н. “Умумий ўрта таълим мактабларида органик кимёни ўқитишда мавжуд муаммолар ва уларни бартараф этиш усуллари”. // Самарқанд давлат университети илмий ахборотномаси.-Самарқанд, 2020.- №4.-Б.57-61. 30. She Jer Lou, Hui Chen Lin, Ru Chu Shih, Kuo Hung Sen. Improving the effectiveness of organic chemistry experiments through multimedia teaching materials for junior high school students. // Tojet: The Turkish Online journal of Education Technology - April 2012 , -135-141 p . 31. Хасанова Х. Кимё фанини чет элда ўқитилиши. // Умумтаълим мактаблари таълим жараёнида ахборот коммуникация технологияларидан фойдаланишнинг долзарб муаммо ва ечимлари. Илмий-амалий конференция. Навоий, 2019, - 141 б. 32. Traykov I. Galcheva P. Implementing Interactive Teaching Methods for 9 th Grade Organic Chemistry Classes.// Chemistry, Physics, Biology, Geograph Journal homepage. University of Shumen – 2017 , - 118-122 p . 33.Devetak I., Glazar S.A. Aproach to Developing the learning to learn strategy in 126 Chemistry. // Facilitating effective Student Learning through Teacher Research and Innovation.Ljubljana: 2010 , 156-162 p . 34.Jeongho Cha, Su Yin Kan, Poh Wai Chia. Spot the differences Game: An Interactive method that engage students in organic chemistry learning. // Journal of Korean chemical society 2018 , - 159-162 р . 35. AgwuUdu D. Comporative effects of individualized and cooperative learning instructional strategies on senior secondary school students academic achievement in organic chemistry. // Electronic journal of science education. 2012 , 12 р . 36. Xasanova X.N., Nurmonov S.E. The effect of individual and group learning forms in the teaching of organic chemistry art school students. //International Multidisciplinary Research Journal a с ademikal. India: 2019. - 85-87 р. 37. Otieno O.J. A thesis submitted in fulfillment of the requirement for the award of the degree of Philosophy in the school of education. Kenyatta University, March 2017 , - 280 р . 38. A напиев Ф . Компетен сиявий ёндашувга асосланган ДТС ни таълим жараёнига жорий қилиш. [Электронный ресурс]. Материал из сайта http://www.rtm.uz 39. Хасанова Х. Кимё ўқитувчиларининг маънавий – маърифий салоҳиятини оширишда касбий компетенсияларни шакллантиришнинг ўрни.// Умумтаълим мактаблари таълим жараёнида ахборот-коммуникация технологияларидан фойдаланишнинг долзарб муаммо ва ечимлари республика илмий-амалий конференцияси. Навоий 2018.-120-122 б. 40. Thomas D.T.Sedumedi. Practical work activities as a method of assessing learning in chemistry teaching. //Euroasian journal of mathematics science and technology education. 2017, - 1766-1775 p . 41. Гулай О.И. Инновационн ые методики преподование химии в рамках компетентностного подхода. //Проблемы современного образования. 2014 , - 138-150 c . 42.Хасанова Х., Дўстова З. Кимё фанидан мактабда лаборатория машғулотларини ташкил этиш. Навоий, 2018, -120 б. 43. Пиаже Ж. Реч и мы щ ление ребёнка. –М.:Римис, 2008. 416 с. 44. Фёдоров А. Медиаобразование:история,методика и образование. Ростов-на- Дону: Изд-воЦВВР, 2001. – 708 с. 45. Хасанова Х. Современны е образователъные технологии в обучении важных вопросов химии. Science , Research and Development . Berlin , Germany : 2019 ,- 204 с . 46. Хасанова Х. Кимёни ўқитишда илғор технологиялардан фойдаланиш. // Ўқув қўлланма. Навоий: 2017, -128 б. 47.Хасанова Х. Хасанова Н., Органик кимёдан масалалар ечишни 127 такомиллаштириш усуллари. // Умумтаълим мактаблари таълим жараёнида ахборот – коммуникация технологияларидан фойдаланишнинг долзарб муаммолари ва ечимлари республика илмий-амалий конференцияси. Навоий, 2019, -140-142 б. 48. Воинова М.Г. Педагогические технологии и педагогическое мастерство. – Тошкент : (ТДЮИ), 2005,- 140 с. 49. ИбрагимовX., АбдуллаеваШ.. Педагогика назарияси (дарслик). Т., (Фан ва технология ), 2008, -288 б. 50. Василъева, П.Д. Методика преподавания химии : учебное пособие / П.Д. Василъева. – Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2012,-102 с. 51. Тўхтаходжаева М.Х., Нишонова С., Ҳасанбоев Ж., Усмонбоева М., Мадиярова С., Қолдибекова А., Нишонова Н., Сайидаҳмедов Н.; Педагогика (педагогика назарияси ва тарихи): Тошкент: (Ўзбекистон файласуфлари миллий жамияти) нашриёти, 2010, - 400 б. 52. Азизхўжаева Н.Н., Педагогик технологиялар ва педагогик маҳорат.- Тошкент:(Адабиёт жамғармаси), 2006, - 160 б. 53. Навоий А.Махбуб ул-қулуб.-Тошкент ( Алишер Навоий )-1966.-15 жилдли. 54. Khasanova X., M.D.Safarovna., Ahadova D.KH. Modern methods for filling knowledge gaps in organic chemistry.//International conference on sustainable development and economics. 2019, - 244- 246 p. 55. Авлиёқулова Н.Х., Мусаева Н.Н. Педагогик технологиянинг тадбиқий асослари. Тошкент : ( Тафаккур бўстони) , 2012,- 208 б. 56. Исламгулова С.К. Технологизатсия процесса обучения в школе. Алматы: (Творческая педагогика), 2003 , - 251 c . 57. Зарипов Р.Н., Кочнев А.М., Шагеева Ф.Т . И нновационные образователъные технологии. / / Материалы к семинару «Инновации в системе подготовки современного специалиста в высшей технической школе», Казанъ, КГТУ, - 276 c . 58. Исмоилов О.А., Назаров.Ш.Қ. Таълим муассаларида инновацион педагогик технологиялар. Тоошкент:(Фан ва технология), 2012, - 40 б. 59. Хасанова Х., Қаландарова Ҳ.,Қўлдошева М. Кимё дарсларида дидактик ўйинлардан фойдаланиш. // Таълимда инновациялар, инвестициялар ва интеллектуал салоҳият: муаммолар, таҳлиллар ва истиқболлар” мавзусидаги республика илмий амалий конференсия, Навоий, 2019, - 234 б. 60. Йўлдошев Ж. Таълимимиз истиқлоли йўлида. – Тошкент:(Шарқ),1996, - 224 б. 61. Хасанова Х. Кимё дарсларининг сифат ва самарадорлигини оширишда ахборот таълим ресурсларидан фойдаланиш. // Умумтаълим мактабларида 128 таълим жараёнида ахборот – коммуникация технологияларидан фойдаланишнинг долзарб муаммо ва ечимлари. Навоий 2017,-71-72 б. 62. Хасанова Х. Таълим жараёни бошқарув объекти сифатида. Таълим технологиялари журнали. 2017, - 68-69 б. 63. S tajanovskaya M. Velevska B. Chemistry games in the classroom APilot Study. Journal of Research in Science, mathematics and technology Education. 2018 ,- 113-142 p . 64. Хасанова Х., Дўстова З. Кимё дарсларида қизиқарли дидактик ўйинлар. Мактабда кимё журнали. 2017, - 11-б. 65. Кругликов, В. Н. Интерактивные образователъные технологии : учебник и практикум для академического бакалавриата М. : Издателъство Юрайт, 2019 , - 353 с. 66. Margaret S u llivan – Car. Game - Based Learning and children with ADHD.A DissertationDrexel University. 2016 , - 125 p . 67. Yarachev A.T. Effective strategies for teaching chemistry. International journal of Research and Reviews. 2015 , - 78-84 p . 68. Зайцев В.С. Современные педагогические технологии: учебное пособие. – В 2-х книгах. – Книга 1. – Челябинск, ЧГПУ, 2012 , – 411 с. 69. Нурмонов С.Э. , Хасанова Х.Н. Зиёдуллаева К.Х. Мактабда органик кимёни ўқитишни такомиллаштириш усуллари. // Барқарор ривожланишда узлуксиз таълим : муаммо ва ечимлар - 2019, - 316-317 б. 70. Хасанова Х. Органик кимёни ўқитишнинг замонавий усуллари.// Умумтаълим мактаблари таълим жараёнида ахборот – коммуникация технологияларидан фойдаланишнинг долзарб муаммо ва ечимлари. Навой 2018, - 128-129 б. 71. Хасанова Х. Юқори интеллектуал салоҳият мамлакат ривожининг муҳим омилидир.// Таълимда инновациялар, инвестициялар ва интеллектуал салоҳият: муаммолар, таҳлиллар ва истиқболлар” мавзусидаги республика илмий амалий конференсия, Навоий, 2018, - 152 б. 72. Pedagogy and practi ce: Teaching and learning in Secondary schools. Crown copyright – 2004 , - 579 p. 73. Jacjbson D.A., Eggan P. Kauchak D. Methods for teaching. ( Pearson ). 2009 , 114 p . 74. Бахитова А.М. К вопросу о внедрении активных методов обучения. // Международный электронный сборник педагогических работ.Москва 2018 , 146-152 c . 75. Zumdahl S.S., Zumdahl S.A. Chemistry. (Houghton Mifflin Company), Boston, New York. 2018,- 1172 р . 76. Селевко Г.К. Современные образователъные технологии :учебное пособие. – М.: Народное образование, 1998 – 256 с. 129 77. Аб дусаматов А., Мирзаев Р., Зияев Р. Органик кимё. Академик лицей ва касб–ҳунар коллежлари талабалари учун ўқув қўлланма. Тошкент: Ўзбекистон, 2002, - 240 б. 78. Асқаров И., Тўхтабоев Н., Ғопиров К. Кимё 9-синф учун дарслик.-Тошкент, Ўзбекистон миллий энциклопедияси. Давлат илмий нашриёти, 2006, 160 б. 79. Seirbhis Tacaiochta, Dara Leibseal. Using Graphic Organisers in Teaching and learning. (Castello Print Navan), SLSS 2008 ,- 64 p. 80. ХасановаХ . Кимё фанидан компетенсия асосида ёзилган дарс ишланмалар. Навоий.(Навоий вилоят ХТҲҚТМОҲМ) 2019, - 84 бет. 81. Хасанова Х. Кимё фанини ўқитиш. Навоий. (Навоий вилоят ХТҲҚТМОҲМ) 2019, - 192 б. 82. Р.У.Галеутдинов, Космодемянская С.С. Применение игров ы х технологий при обучении химии в лицее. // Инновации в преподавании химии. Казан , 2015, -132-134 с. 83. Гороховых О.Г.Исполъзование Интеллект карт в процессе преподавания дисциплины химии. // Методика преподования химических и экологических дисциплин. Брест, 2015, - 39-42 с. 84. Кирилина Т.Ю. Возможности исполъзования информационных технологий в образователъном процессе .// Информационные технологии в современном образовании. 2015, - 39-42 c . 85. ИсматовИ., АзаматоваД. Кимё ўқитиш методикаси. Тошкент, 2018, 272 б. 86. Irmina Buczek, Marcin M.Chrzanowski, Malgorzata Musialik, Beata N. Gawronska, Michal Zarycki. йashcards for organic chemistry. //Educagja biolocigzna i srodowiscowo. 1/2015, - 64-68 p . 87. Patric Gerard Meyer. A study of how percursor key consepts for organic chemistry success are understood by general chemistry student. Kalamazoo, Michigan , 2005 , - 30 p. 88. Хасанова Х., Қурбонова И. Кимё фанини ўқитишда компетенциявий ёндашувлардан фойдаланишнинг ўқувчининг билим самарадорлигини оширишдаги аҳамияти.//Ўзбекистонда илмий-амалий тадқиқотлар мавзусидаги республика 15-кўп тармоқли илмий конференсияси. Тошкент 2020, - 137 бет. 89.Teaching Chemistry – A Studybook A Practical Guide and Textbook for Student Teachers, Teacher Trainees and Teachers . ( A Research Gate). 2013.34p . 90. Malcoln, Shirley, Cetto, A. M., Dickson, D., Gaillard, J., Schaeffer, D. Science Education and Capacity Building for Sustainable Development. ICSU Serieson Science for Sustainable Development , YvesQuere.(2002) , - 5-18 p . 91. Yzachev A. T. Effective strategies for teaching chemistry.// Efiopia . 2014, 78-84 p . 130 92. Селевко Г.К. Современные образователъные технологии.-Москва:Народное образование.1998 , - 556 с. 93. Rudzits G.E., Felgdman F.G. “Organik kimyo”. ”. – T.: O‘qituvchi, 2004, - 195 б. 94. Угай Я.А. Общая и неорганическая химия.- Москва: «Высшая школа», 2002, - 527 с. 95. Журин А.А. Парадоксы обучения химии в современной школе//Химия в школе. 2007.- N 9,- 2-5 c . 96. Наумчик В.Н. Педагогический словаръ .//Минск, 2006, - 280 с. 97. Хасанова Х.Н. “Умумий ўрта таълим мактабларида органик кимёни ўқитишда мавжуд муаммолар ва уларни бартараф этиш усуллари”. // Самарқанд давлат университети илмий ахборотномаси.-Самарқанд, 2020.- №4.-Б.74-79.(13.00.00 № 7) 9 8 .Garry G. Azgaldov. Applied qualimetry: isorigins yerrors and misconceptions.Yemerald Group Publishing Limited , 2011 , - 34-40 p . 99.Трайнев В.А. Деловые игры в учебном процессе: Методология разработки и практика проведения//-М.:Изд.дом Дашков и К.-2005.-360 с. 10 0 .Sobirov Z. Organik kimyo. Toshkent. Aloqachi, 2005, - 374 б. 131 ИЛОВАЛАР 132 1-илова. Илмий тадқиқот натижаларининг амалиётга жорий қилинганлигини тасдиқловчи маълумотнома. 133 2-илова. “Органик кимёни ўқитишда инновациялардан фойдаланиш” номли электрон дарсликнинг гувоҳномаси 134 3-илова.”Органик кимёни ўқитиш” номли ўқув қўлланмани тасдиқлаш учун илмий кенгаш қароридан кўчирма 135 136 137 4-илова. Навоий вилоят халқ таълими бошқармаси томонидан тадқиқотнинг амалиётда қўлланилганлиги тўғрисида маълумотнома 138 139 140 5-илова. Каттақўрғон тумани халқ таълими бошқармаси томонидан тадқиқотнинг амалиётда қўлланилганлиги тўғрисида маълумотнома 141 142 6-илова. Бухоро тумани халқ таълими бошқармаси томонидан тадқиқотнинг амалиётда қўлланилганлиги тўғрисида маълумотнома 143 144

Умумий ўртатаълим мактабларида органик кимё фанини ўқитишда инновацион усуллардан фойдаланиш

Купить