Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 41.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Unli tovushlarni o‘rgatish jarayonida o‘quvchilarda imloviy savodxonlikni shakllantirish

Купить
Unli tovushlarni o’rgatish jarayonida o’quvchilarda imloviy savodxonlikni shakllantirish Reja: Kirish 1.Boshlang’ich sinfda ona tili ta’limida so’z yasashga doir mashqlarning o’rni.So’z yasashga doir mashqlarning tiplari 2. So’z yasashga doir mashqlar tizimi. 3. Boshlang’ich sinf ona tili darslarida so’z yasashga doir mashqlarni ta’limga tatbiq etish.1-2-sinflarda so’z yasashga oid mashqlar ustida ishlash. 4. 3-4-sinflarda so’z yasashga oid mashqlar ustida ishlash. Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar K i r i sh Mavzuning dolzarbligi. O'zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligiga erishgandan keyin iqtisodiy hamda ijtimoiy rivojlanishning o'ziga xos yo'liga ega bo'ldi. Mustaqillik omili ta'lim sohasini ham tubdan yangilash zaruriyatini yuzaga keltirdi. "Ta'lim to'g’risida" gi qonun, "Kadlar tayyorlash milliy dastur" hamda pedagogik texnologiya ta'limning maqsadi, vazifasi, mazmuni, shakli, vositasi hamda printsiplarini tanlash birinchi darajali ehtiyotga aylandi. Boshlang’ich sinflarda ona tili ta'limi bolalarning tafakkur qilish faoliyatini kengaytirishga, ularga erkin fikrlay olish, o'zgalar fikrini anglash, o'z fikrini og’zaki va yozma ravishda ravon bayon qila olishga, jamiyat a'zolari bilan erkin muloqotda bo'la olish ko'nikma va malakalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Bugungi kunda ona tili ta'limiga o'quv fani emas, balki, butun ta'lim tizimini uyushtiruvchi ta'lim jarayoni sifatida qaraladi. Ona tili ta'lim standarti ko'rsatkichlari bolaning fikrlay olishga, ifodalangan fikrni anglashga va o'z fikrini savodli, mantiqiy izchillikka rioya qilgan holda bayon qila olishga o'rgatish nuqtai nazaridan belgilangan. Boshlang’ich sinf o'quvchilari matn ustida ishlash, matn mazmunini ongli bayon qilish, matn topshiriqlarini erkin bajarish, matn asosida fikrni izchil va mantiqiy bayon qilish hamda matnni lisoniy tahlil qila olishlari kerak. O'zbekiston Respublikasi prezidenti I.A.Karimov ta'biri bilan aytganda: "Mustaqil fikrlash ham katta boylikdir". Mustaqil fikrlaydigan, matn mazmunini to'g’ri tushinadigan o'quvchini nutqi ravon va jozibali bo'ladi. Bugungi kunda ona tili ta'limida matn ustida ishlash dolzarb masalalardan sanaladi. Matn o'z mazmun va talablari bilan ijodiy tafakkur sohibi, erkin va mustaqil fikrlovchi komil insonni tarbiyalaydi. Matn va uning lisoniy xususiyatlarini buguni kun, yangi pedagogik texnologiya va zamon talablariga mos tadqiq etish mavzuning dolzarbligini tashkil etadi. Mavzuning o’rganilish darajasi. Matn, matn turlari va ularni o’ziga xos xususiyatlarini ilmiy talqini ishning ilmiyligidan dalolat beradi. 4-sinf ona tili darsligidagi matnlar bilan ishlash, o’quvchilarning iste’dodini, bilimini matn asosida rivojlantirish usullari ishning ilmiy-usuliy ahamiyatidur. 2 3 1.Boshlang’ich sinf ona tili ta’limida so’z yasashga doir mashqlarning o’rni. So’z yasashga doir mashqlar tiplari. Til ta’limini so’z yasashga doir mashqlarsiz tasavvur etib bo’lmaydi. Ulardan ona tili o’qitishning xamma bo’g’inlarida, o’quv-tarbiya jarayonining barcha bosqichlarida foydalaniladi. Garchand, so’z yasashga doir mashqlarning qo’llanish doirasi qancha keng bo’lsa-da, xaligacha ularning xamma e’tirof etgan ta’rifi, tarkibiy qismlari, tiplari va tizimi hususida aniq tasavvurlar mavjud emas. So’z yasashga doir mashqlar o’quvchilarda irodani tarbiyalashning asosiy omillaridan biridir. Iroda, ruxshunoslarning ta’biri bilan aytganda, ko’zlangan maqsadga erishish uchun o’z faoliyatini ongli tashkil etish, faoliyat jarayonida uchragan qiyinchiliklarni bartaraf etish vositalarini, usullarini izlashni taqozo etadi. O’z mexnatining maqsadini tushunish, unga erishish uchun xarakat qilish, intilish bola faoliyatining asosiy tarkibiy qismlari bo’lib, ular mashq qilish natijasida tarkib topadi. Bunga mashqlarni etarli darajadagi qiyinchilik va murakkablikda o’tkazish yo’li bilan erishiladi. Ammo ona tili metodikasi fanida mashqlarning qiyinligi va murakkabligi masalasi xaligacha o’rganilgan emas. So’z yasashga doir mashqlardan til bilimlarini o’rganish, mustaxkamlash, takrorlash, tekshirish, umumlashtirish maqsadlarida foydalaniladi. SHuningdek, ular bolalarda orfoepik, orfografik, uslubiy, punktuatsion va shu kabi malakalar xosil qilishning etakchi omili sanaladi. Binobarin, so’z yasashga doir mashqlarning moxiyatini to’liq anglagan, ularning qurilishi hususida bilimlarga ega bo’lgan, tiplarini ajrata biladigan, ularni tizimga keltirish tehnologiyasini egallagan o’qituvchigina ulardan unumli foydalanadi. Maktabda tilning fonetika, leksika xamda grammatikaga oid bilimlar va ular asosida turli-tuman nutq ko’nikmalari ustida ish qilinadiki, bularni grammatik mashqlar deyish an’anaviydir. Biroq ular tilning birgina grammatika soxasiga tegishli bo’lganligi bois cheklangandir. Binobarin, uning istiloxi o’rnida “so’z yasashga doir mashq” istiloxi ishlatish ma’quldir. 4 Mashq eng qadimiy o’qish usuli. U inson faoliyatining barcha soxalarida qo’llaniladi. Y.A.Kamenskiy “Pansofiya maktabi” nomli asarida mashqning axamiyatini uqtirib, shunday deb yozgan edi: “Mashq insonni moxir, epchil, barcha narsadan habardor, xamma soxaga qiziquvchan, bilarmon, xar qanday ishga yaroqli kishi qilib etishtiradi. O’quvchilarning barcha sinflarda o’qish va yozish, takrorlash va fikrlashuv, to’g’ri (ona tilidan chet tiliga) va teskari (chet tilidan ona tiliga) tarjima, deklamatsiya (badiiy asarni ta’sirchan o’qish) va disput (ilmiy muboxasa, o’z qarashlarini ximoya qilish) amaliyotida mashq qilishni talab qilamiz” Duradgor teshasiyu, arrani ishlatishni, jarrox kesishu tikishni, sportchi suzishu sakrashni, tikuvchi bichishu qirqishni amaliyotda bajarib mashq qilganidek, o’quvchi xam mashq qilish yo’li bilan ijtimoiy xayotda faol ishtirok etish malakalalarini egallab oladi. Ana shularga ko’ra mashqni umuminsoniy madaniyatning ajralmas qismi deb bilamiz. Zero, yoshlar mashq qilish yo’li bilan ijtimoiy tajribani bekamu-ko’st o’rganishadi, o’z faoliyatlarida ota–bobolar faoliyatini jonlantirishadi, tevarak atrofdagi narsalar, kishilar bilan muomala qilish madaniyatini o’zlashtirishadi. So’z yasashga doir mashq yoshlarni xayotga tayyorlash jarayonining tarkibiy qismi, til ta’limini amalga oshirishning etakchi yo’li xisoblanadi. Mashq ma’lum makonda (sinfda o’qituvchi raxbarligida) va zamonda (darsda) o’tkaziladi. U ongli xayotning aloxida soniyalari, hayotning o’zi demakdir. So’z yasashga doir mashqlarning moxiyatini aniqlash maqsadida ularni yana bir tushuncha o’quv topshirig’i bilan muqoyasa qilamiz. Zero, narsa-xodisalar o’zaro solishtirilganda, ularning moxiyati aniqlanadi. 1-topshiriq . O’n ikkita so’z berilgan (in, oz, es, iz, ov, il, esh, og’, ig’, ek, et). Ularni qanday qilib uch guruxga ajratib yozish mumkin. 2-topshiriq . Sinonimlar qatoridagi so’zlarga zid ma’no anglatadigan antonimlarni topib yozing. 5 Yuqoridagi keltirilgan namunalarda o’quv topshirig’i nima? O’quv topshirig’i bo’yicha o’tkaziladigan mashqni qanday ajratmoq kerak? O’quv topshirig’i mashqmi? YOki mashq o’quv topshirig’imi? SHu hildagi savollarga javob qaytara olsak, so’z yasashga doir mashqlarning moxiyatini xam ocha bilamiz, ularga instrumental (ishchi) ta’rif xam bera olamiz. Fikrlashni “o’quv topshirig’i” tushunchasidan boshlaymiz. YUqoridagi topshiriqlarda fonetika, leksika, grammatikadan o’rganilgan (yoki o’rganilishi lozim bo’lgan) bilimlar qayta qurilib, o’quv topshirig’i shakliga olib kelingan. O’quv materialini qayta qurishda ta’lim extiyojlari (o’qitish va o’qish extiyojlaridan) kelib chiqib u, ya’ni o’quv materiali, yangi, boshqacha shaklga keltiriladi. O’quv materialini bir (berilgan) shakldan ikkinchi (istalgan) shaklga olib kelish jarayonini ta’lim mazmuniga “pedagogik ishlov berish” iborasi bilan qayd etamiz. Pedagogik ishlov berish yo’li bilan turli didaktik loyixalar-dars konspekti, o’zaro bog’langan savollar, o’quv muammolari, mashqlar tizimi shakllantiriladi. SHuningdek, pedagogik ishlov berish jarayonida o’quv materialini oldingi (darslikda berilgan) shakldan ikkinchi (yangi) shaklga, o’quv topshiriqlari tizimi shakliga olib kelinadi. Zero, tuzilgan topshiriq yoki ularning tizimi o’quv materialining yangi ko’rinishidir. Demak, o’quv topshirig’i o’qitish va o’qish extiyojiga ko’ra o’quv materialining o’zgartirilgan shaklidir. O’quv topshirig’i vositasida bolalarning yakka, tabaqalashgan, umumsinf ishlari tashkil etiladi. Masalan, 3-topshiriqni aloxida o’quvchiga tarqatma material shaklida taklif etsak, yakka ish shaklini oladi. 2-topshiriqni bolalarning o’ziga mustaqil ish sifatida taklif etish mumkin. O’qituvchining (darslik muallifning xam) bevosita ishtirokisiz, ammo uning ko’rsatmalariga ko’ra bajarilgan aqliy-amaliy yumushlar mustaqil ish demakdir. 1-topshiriq asosida bolalarning differentsial (tabaqalashgan) ishlarini tashkil etish mumkin. Bunda o’quv topshirig’i bir qancha variantlarda taklif etiladi. I variant: Topshiriq a’lo baxolarga o’qiydigan bolalarga o’z shaklda (1-topshiriqqa qarang) bajarish uchun beriladi. 6 II variant: 1-topshiriq yahshi baxolarga o’qiydigan bolalar uchun yangi shaklga olib kelinadi ( O’n ikkita so’z berilgan. Oldin “i” unlisi bilan, keyin “o” unlisi bilan, eng ohirida “e” unlisi bilan boshlanadigan bir bo’g’inli so’zlarni yozing). III variant: Bu erda uch hil topshiriq uch hil ko’rinishda, binobarin, uch hil shaklda o’rta baxolarga o’qiydigan bolalarga berilishi mumkin: a) “i” unlisi bilan boshlanib, jarangli undosh bilan tugagan bir bo’g’inli so’zlarni yozing; b) “o” unlisi bilan boshlangan bir bo’g’inli so’zlarni yozing; v) “e” unlisi bilan boshlangan bir bo’g’inli so’zlarni yozing. O’quvchilarning umumsinf, yakka, differentsial ishlari o’quv topshiriqlari asosida tashkil etiladi. Bunday xolatlarda o’quv topshirig’i o’qituvchi uchun vosita, bolalar uchun o’quv materialining o’zgargan shakli, binobarin, ta’lim manbai funktsiyasini bajaradi. Endi yuqoridagi xolatlarni mashq jixatdan taxlil etaylik. A. Agar o’quvchi -“i” unlisining boshqa unlilardan farqini anglasa, jarangli undoshlarni jarangsiz undoshlardan ajrata bilsa, topshiriqni bajara oladi. Bu erda o’rganilgan bilim (“i” unlisi va jarangli undoshlar to’g’risidagi tasavvur) berilgan o’quv xolatiga (12 ta so’z orasidan “i” unlisi bilan boshlanib, jarangli undosh bilan tugagan bir bo’g’inli so’zlarni ajratish jarayoniga) tatbiq qilinadi. Topshiriq matnida shunday so’zlar to’rtta, uni bajarish yo’li bitta: “i” unlisi, jarangli undosh bilan tugagan bir bo’g’inli so’zlarni ajratib yozish. Mashq yo’li bilan o’rganilgan bilim berilgan o’quv xolatiga tatbiq etiladi. B. Ikkinchi o’quv xolatida o’rganilgan bilim (“o” unlisi va jarangli undoshlar to’g’risidagi tasavvurlar) berilgan so’zlarga tatbiq qilinib, yangi formula “o” unlisi, jarangli undosh” qolipida ishlanadi. SHu yo’l bilan topshiriq bajarilib, mashq qilinadi. V. Navbatdagi xolatda mashq qilish “e” unlisi, jarangli undosh” qolipiga to’g’ri keladi. Berilganlar orasidan shu qolipdagi so’zlarni izlash, ajratish yo’li bilan mashq qilinadi. Keltirilgan o’quv xolatlarining uchalasi uchun umumiy belgilar tubandagicha: ongda qayd etilgan o’quv xolati (1); o’rganilgan bilim va malakalar (2); 7 bilimlarni tatbiq etish yo’li (3); mashq qilishning o’quvchigagina dahldorligi (4); mashq natijasining sub’ektiv harakteri (5) . O’quv xolati psihologik xodisa bo’lib, uning mazmuni berilgan o’quv topshirig’iga bog’liq. Berilgan o’quv topshirig’i to’g’risida o’ylash, zaruriy bilimlarni izlash ongda o’quv xolatini xosil qiladi. Bu o’quvchilarning ta’limda faol ishtirokini ta’minlaydi. Bilim, ko’nikmalarni (faoliyat usullarini) qo’llab mashq qilish jarayonida bilimlar yanada takomillashadi, ko’nikmalar malaka darajasiga ko’tarilib, avtomatlashadi. Bilim, ko’nikmalarni esga tushirish, ularni tatbiq etish yo’lini belgilash va amal qilish bola faoliyatini takomillashtiradi. Bilim, ko’nikmalarni topshiriq xolatiga tatbiq etish o’quvchi faoliyati tempining oshishiga olib keladi. Mashq qilish uchun topshiriqni o’qituvchi (darslik muallifi xam) tanlab bola ongida mashq xolatini xosil qilsa-da, mashqni o’quvchining o’zi qiladi. Berilgan o’quv topshirig’i, uning vositasida xosil qilingan o’quv xolati barcha o’quvchilar uchun umumiy, mashq qilish esa individualdir. Ana shu individuallikka ko’ra bolalarning ko’nikma-malakalarida tafovutlar uchrab turadi. Mashq-mashq qilayotgan sub’ektning ishi. Binobarin, mashq qilish sub’ektiv xodisadir. Uning natijasi mashq qilayotgan sub’ektda –o’quvchida mujassamlashadi. YUqorida tavsiflangan belgilarning uchtasi (1-3) ob’ektiv, ikkitasi (4-5) sub’ektiv xodisalardir. Mashq qilishning ob’ektiv belgilarini xisobga olib, so’z yasashga doir mashqlarga quyidagicha ta’rif beramiz. So’z yasashga doir mashq -o’rganilgan bilim va faoliyat usullarini o’quv xolatlariga tatbiq etish yo’lidir. So’z yasashga doir mashqlar boshqa tizimlarga o’hshab kompleks elementlardan iborat. Xar qanday tizimning elementlari moxiyati jixatidan ikki turli bo’ladi: doimiy-asosiy , o’zgaruvchan-ikkinchi darajali . Tizimni, ayni xolatda so’z yasashga doir mashqlarni barcha elementlariga ko’ra taxlil etish amri- 8 maxoldir. SHu sababli, so’z yasashga doir mashqlarning asosiy elementlarini uning tarkibiy qismlari sifatida taxlil qilamiz. So’z yasashga doir mashqlar, avvalo, ochiq tizimdir. Zero, xozir o’tkaziladigan mashq oldingi mashqlarning davomi, bundan keyin o’tkaziladigan mashqlar uchun tayyorgarlik bosqichi sanaladi. Mashq qilish jarayonida bolalarning o’qish faoliyati o’tmishdan xozirga, undan kelajakka tomon xarakat qiladi. O’rganilgan bilimlardan (o’tmishdan) ularning amaliyotga tatbiq etilishiga (xozirga) qarab borish kelajakdagi istiqbolli faoliyat uchun zamin tayyorlaydi. Mashq qilish jarayonining moxiyatini anglash maqsadida mashqning turg’un-asosiy tarkibiy qismlarini, uning variantlari sifatida ajratamiz. Invariant -tizimda qancha o’zgarish yuz bersa-da, o’zgarmasdan qoladigan turg’un elementlardir. So’z yasashga doir mashqlar tarkibida shunday turg’un elementlar to’rtta: mazmun, maqsad, funktsiya-o’quvchi faoliyatida bajaradigan ish, mashq qilish usuli. So’z yasashga doir mashqlarning mazmuni. Mashq jarayonida ma’lum xatti- xarakat takrorlanadi. Xatti-xarakatni takrorlash o’rganilgan bilimlarni esga tushirish vositasida boshqariladi. Mashq qilish jarayonida bilimlarni esga tushirish va ular asosida faoliyatni boshqarish ko’nikmalarning malakaga aylanishi- avtomatlashuviga sabab bo’ladi. Berilgan topshiriq yoki topshiriqlar tizimi bo’yicha mashq qilish jarayonida esga tushiriladigan, takrorlanadigan bilim so’z yasashga doir mashqning mazmun- invarianti sanaladi. Oldin qayd qilinganidek, mashq o’quv topshirig’i asosida o’tkaziladi. O’quv topshirig’i shartiga kiritilgan turli istiloxlarga rioya qilib, mashq uchun zaruriy bilimlar tanlanadi. Mashq qilish uchun zaruriy bilimlarni esga tushirish, tanlash murakkab psihik xodisa bo’lib, u bolalarda hotira, tasavvur, fikrlashni tarbiyalaydi. 9 2. So’z yasashga doir mashqlar tizimi So’z yasashga doir mashq o’tkazish uchun tuzilgan o’quv topshiriqlari shartida qo’llangan nutq vositalari (darak, so’roq, buyruq gaplar) topshiriq matnida keltirilgan til dalillari, ularni berish tartibi, mashq qilishda o’quvchilar faoliyatining ishtiroki, o’rganilayotgan mavzu, u yoki bu mashqdan darsning qaysi bosqichida foydalanish mumkinligini e’tiborga olib bir mashqni ikkinchisidan farqlanadi. Binobarin, mashqning nutq jixatdan shakllanganligi, o’quvchilar faoliyatining ishtiroki, mashqning mazmuni, dars bosqichlariga bog’liqligi so’z yasashga doir mashqlarni tasnif etishning o’lchovlari sanaladi. Nutq shakllariga ko’ra so’z yasashga doir mashq tiplari. Mashq o’tkazish uchun tuzilgan o’quv topshiriqlari shartida darak, so’roq, buyruq gaplardan foydalaniladi. Ular vositasida o’quv materiali (ta’rif, qoida, aniqlik) bir shakldan ikkinchi shaklga (o’quv topshirig’i ko’rinishiga) olib kelinadi. Topshiriq shartida qo’llangan nutq vositalari o’ziga hos qo’zg’atgich bo’lib, o’quvchilarni faoliyatga undaydi. Mashq qilish uchun topshiriq shartida qo’llanilgan nutq vositalari, dalillarning berilish tartibiga qarab so’z yasashga doir mashqlarning quyidagi tiplari farqlanadi. Evristik shakllangan mashqlar -bunday mashqlar o’quvchilar faoliyatining topqirlik layoqatini ko’zlab tuziladi. Evristik shakllangan mashqlarning shartida darak, so’roq, buyruq gaplardan foydalaniladi. Misol keltiramiz: 1-topshiriq. O’qing (odobli, o’quvchi, kitob, bola, a’lochi, chaqqon). Oltita so’z berilgan. SHu so’zlarni qanday belgilarga ko’ra ikki guruxga ajratib yozish mumkin? Evristik shakllangan mashqlarni bajarishda bolalar oldin so’zlarni guruxlarga ajratish belgilari-ma’nolari, so’roqlarini topishadi, so’ngra o’zlari topgan belgilariga rioya qilib, otlarni, sifatlarni aloxida guruxlarga ajratadi. Adaptiv shakllangan mashqlar –bunday mashqlar uchun tuzilgan topshiriqlarning shartida darak, buyruq mazmunidagi gaplardan foydaniladi, shuningdek, ularda mashq qilish tartibi xam ko’rsatiladi. Bu ko’rinishdagi mashqlar o’quvchilar faoliyatiga moslashtiriladi, mashqni bajarish yo’li xam aytiladi. Misol tariqasida birinchi topshiriqni adaptiv shaklga keltiramiz. 2-topshiriq. Oltita so’z berilgan (. . .). Oldin otlarni, so’ngra sifatlarni yozing. 10 Agar evristik shakllangan topshiriqlar asosida mashq qilishda ijod elementlari, binobarin, tafakkur xam ishtirok etsa, adaptiv topshiriq bo’yicha mashq qilish hotiraga mo’ljallanadi. O’quvchi oldin o’rganilgan bilimlarni ayni xolatda “ot”, “sifat” xaqidagi tasavvurlarni qo’llab mashq qilishadi. Noadaptiv shakllangan mashqlar -bunday mashq qilish uchun tuzilgan o’quv topshiriqlari shartida buyruq gaplar ishlatiladi, ular o’quvchilar faoliyatiga moslashtirilmagan, mashq qilish tartibi xam ko’rsatilmaydi. Ular xam asosan, hotiraga mo’ljallab tuziladi, mashq o’rganilgan bilimlarni berilgan o’quv xolatiga tatbiq qilish yo’li bilan o’tkaziladi. Ona tili darsliklaridagi aksariyat mashqlar noadaptiv shakllangan topshiriqlar asosida o’tkaziladi. Noadaptiv shakllangan mashqlarga misollar keltiramiz. 3-topshiriq. O’qing. Nuqtalar o’rniga mos so’z (bo’g’in, xarf) qo’yib ko’chiring. 4-topshiriq. Matnni o’qing. Tarkibida sifatdosh qatnashgan gaplarni ajratib yozing. Alternativ shakllangan mashqlar -bu ko’rinishdagi mashqlar uchun tuzilgan o’quv topshiriqlari matnda berilgan ikki imkoniyatdan to’g’risini tanlash talab etiladi. SHunday mashqlar o’quvchilarda alternativ fikrlashni o’stiradi. Misol keltiramiz. 5-topshiriq. Nuqtalar o’rniga “h” va “x” xarflarini mosini qo’yib yozing. Me. . . (hx)monlar bir-biri bilan a. . .(hx)vol so’rashishdi. Test shaklidagi topshiriq -bu berilgan javoblar orasidan to’g’risini yoki eng to’g’risini tanlash yo’li bilan o’tkaziladigan mashqdir. Test topshirig’ida 4 yoki 5 javob bo’lib, shulardan faqat bittasi to’g’ri bo’ladi. Namuna keltiramiz. Tarkibida sinonimlar qo’llangan gapni ko’chirib yozing. A.CHol-kampir dalaga chiqdi. B. Toshni otdan uzoqqa ot. C. Halq g’amida tepmagan yurak qalb emas. D. Bolalar katta baliq ushlashdi. E. Saxarda yo’lga tushdik. 11 Ta’lim sharoitida bolalarning o’quv-biluv faoliyati o’rganilgan bilimlarni qayta esga tushirish, ijod qilish shakllarida amal qiladi. O’rganilgan bilimlarni qayta esga tushirish–u yoki bu mavzuda mashq qilish jarayonida zaruriy bilimlarni takrorlash, faollashtirish demakdir. Ijod qilish yo’li bilan fanda mavjud, ammo o’quvchilar uchun sub’ektiv yangilik bo’lgan bilimlar, faoliyat usullari o’rganiladi. O’quvchilar faoliyatiga ko’ra so’z yasashga doir mashqlarning quyidagi tiplari farqlanadi. O’rganilgan bilimlarni esga tushirish yo’li bilan o’tkaziladigan mashqlar. Bu tipdagi mashqlar hotiraga mo’ljallab o’tkaziladi. Bilimlarni qayta esga tushirish yo’li bilan bajariladigan mashqda o’quvchi qator bosqichlarga rioya qiladi: 1) mashq mavzusini esga tushirish. O’quvchi mashq qilish mavzusini qancha ongli eslasa, mashq shuncha samarador kechadi; 2) mashq uchun zaruriy bilimlarni faollashtirish. Bilimni faollashtirish-bu o’zlashtirilgan bilimlar orasidan aynan u yoki bu mashq uchun kerakli bilimni tanlash demakdir; 3) faollashtirilgan bilimni berilgan o’quv xolatiga tatbiq etish. Bilimlarni o’quv xolatiga tatbiq etish vositasida ko’nikmalar shakllana boshlaydi. Binobarin, bilim o’quv xolatlariga qancha ko’p tatbiq qilinsa, ko’nikmalar shuncha rivojlanib, malakaga aylanadi; 4) mashq natijasini aniqlash. Mashq natijasini aniqlash-bu erishilgan natijani mashq qilish jarayonidan ajratish imkoniyatini beradi. O’rganilgan bilimlarni qayta eslab qilinadigan mashqlarning o’zi ikki turli bo’ladi: a) bilimlarni o’hshash, tanish sharoitlarga tatbiq etish. Masalan, “ot”ning ta’rifi, so’roqlari o’rganilgach, quyidagi topshiriqlar asosida mashq o’tkazish mumkin: berilgan so’zlar orasidan otlarni ajratib yozish, otlarga misollar o’ylab topish, berilgan “ot”lar ishtirokida gap tuzish, berilgan so’roqqa (masalan, kim?) mos otlar topib yozish va shu kabilar. SHu hildagi topshiriqlar asosida o’tkaziladigan mashqlar vositasida o’rganilgan bilim o’hshash sharoitlarga tatbiq etiladi. Bilimlarni o’hshash sharoitlarga tatbiq etish yo’li bilan o’tkaziladigan mashqning moxiyati ruscha “trenirovka” tushunchasiga mos keladi. Trenirovka uchun mo’ljallangan mashqlarda ijod elementlari bo’lmaydi; b) bilimlarni yangi, noo’hshash sharoitlarga tatbiq etish. Masalan, yuqoridagi mavzu o’rganilgach, 12 bolalarga shunday topshiriqlar berildi, deb tasavvur qiling: otlarning ta’rifi, so’roqlaridan foydalanib, biror badiiy matn tarkibidagi otlar barcha so’zlarning necha foizini tashkil etishni aniqlash; bolalarning o’zlari o’qigan oynoma, ro’znomalardan ot so’z turkumiga doir so’zlar izlab topish; ma’lum mavzuga oid berilgan so’zlar (masalan, do’st; o’rtoq, yorbirodar, inoq, suxbatdosh, fikrdosh) ishtirokida bog’li nutq tuzish. Bu hil topshiriqlar asosida o’tkaziladigan mashqlarda xam hotira, xam tafakkur, binobarin, ijod elementlari ishtirok etadi. Zero, bilimlarni yangi-yangi sharoitlarda sinab ko’rish bolalar tafakkuri bilan uzviy bog’langan. O’quvchilar tafakkuriga mo’ljallangan mashqlar –Bu hildagi mashqlarni o’tkazish yo’li bilan bolalar yangi bilimlarni, yangicha faoliyat usullarini ijodiy o’zlashtirishadi. Ijodiy mashqlarning hususiyatlarini tavsiflash maqsadida “Ot” so’z turkumi mavzusida tuzilgan topshiriqlar tizimini keltiramiz. 1-topshiriq. Sinfni kuzating. Kimlarni, nimalarni ko’rayapsiz? Ularning nomini yozing. 2-topshiriq. O’zingiz yozgan so’zlarni yana bir bor o’qib chiqing. SHu so’zlarni qanday qilib ikki guruxga ajratish mumkin? 1-topshiriq asosida mashq qilish yo’li bilan “yon atrofimizni turli-tuman narsalar o’rab olgan. Atrofimizni o’rab olgan narsalarni predmet deb ataymiz” kabi muloxazalardan keyin narsaning nomini bildirgan so’zlar ot deyiladi” degan ta’rif chiqariladi. CHiqarilgan hulosa-otning ta’rifi bo’lib, u bolalarning o’quv biluv faoliyati maxsulidir. Binobarin, o’quvchilar ijod qilish orqali yangi bilimni ta’lim sharoitida kashf etishadi. 2-topshiriq bo’yicha mashq qilinganda kuzatish asosida yozilgan so’zlar kim?, nima? so’roqlari vositasida ikki guruxga ajratiladi. Otlarni kim?, nima? so’roqlari vositasida ikki guruxga ajratish yangicha faoliyat usulidir. YAngicha faoliyat usulini egallash xam ijod maxsulidir. Mazmuniga ko’ra so’z yasashga doir mashq larning tiplari. Mazmuniga binoan so’z yasashga doir mashqlar rang- barang bo’lib, ularni shartli ravishda ikki guruxga ajratamiz: tilni nazariy o’zlashtirish mashqlari; nutq ko’nikmalarini shakllantirishga oid mashqlar. 13 Maktab ta’limida tilning uch tomoni-fonetika, leksika, grammatikasi bo’yicha o’quv dasturlarida ko’zda tutilgan nazariy bilimlar o’rganiladi. SHu bilimlar moxiyatidan kelib chiqib, so’z yasashga doir mashqlarning uch tipini ajratamiz. Fonetik mashqlar. Nutq tovushlari, unli va undosh, jarangli va jarangsiz undoshlar, bo’g’in, bo’g’in turlari (ochiq va yopiq bo’g’inlar), urg’u mavzulariga oid mashqlar sirasiga kiradi. Misol keltiramiz. 1-topshiriq. Nuqtalar o’rniga mos tovushlarni qo’yib, so’zlarni o’qing. Darah. . . , sus. . . , g’ish. . . , qan . . . , kish,. . . , pish. . . balan. . . , do’s. . ., pas. . , monan. . . , pisand. . ., mush. . . , Leksik mashqlar. So’z ma’nolari, so’zning o’z va ko’chma ma’nolari, ko’p ma’noli so’zlar, so’z va termin xamda ularning o’hshash va farqli tomonlari, antonim va sinonimlar, omonimlar lug’at boyligi, o’zbek tili leksikasining boyish manbalari kabi nazariy bilimlarni o’rgatish mustaxkamlash maqsadida leksik mashqlardan foydalananiladi. Misol uchun antonimlar bo’yicha mashq qilishga mo’ljallab tuzilgan topshiriqni keltiramiz. 2-topshiriq. Ko’chiring. Antonimlarning tagiga chizing. Bir shirin so’z odamga, Asal bo’lib tuyular. Bir achchiq so’z olamga Zaxar bo’lib tuyular. Po’lat Mo’min. Grammatik mashqlar. Grammatik mashqlar dastlab ikki guruxga ajraladi: morfologik mashqlar, sintaktik mashqlar. Morfologik mashqlardan so’zning tarkibi, so’z yasash, qo’shimchalar, so’z turkumlari, mustaqil va yordamchi so’zlar bo’yicha nazariy bilimlarni mustaxkamlash jarayonlarida foydalaniladi. Turli morfologik xodisalarni–mustaqil va yordamchi so’z turkumlari, turli morfologik kategoriyalar–turlanish va tuslanish kabi xodisalar bo’yicha intellektual malakalarni shakllantirishda morfologik mashqlar asosiy omil xisoblanadi. Morfologik mashqlarga misol keltiramiz. 14 3-topshiriq. Nuqtalar o’rniga qavs ichidagi ot yasovchi qo’shimchalardan mosini qo’yib ko’chiring. YOmonning bir qil. . (- iq,-ik, -ig’)i ortiq. 3.Boshlang’ich sinf ona tili darslarida so’z yasashga doir mashqlarni ta’limga tatbiq etish.1-2-sinflarda so’z yasashga oid mashqlar ustida ishlash. Ona tili ta’limi samaradorligini oshirish shartlaridan biri ta’lim vositalarining, jumladan, so’z yasashga doir mashqlarning, o’quv-tarbiya jarayoni bosqichlariga mosligidir. Bundan so’z yasashga doir mashqlarni ta’lim jarayoni bosqichlariga ko’ra taxlil etish, xar bir bosqichga mos keladigan mashq tipini belgilash extiyoji tug’iladi. Ta’lim jarayoni bosqichlari moxiyatini xisobga olib, so’z yasashga doir mashqlarning quyidagi tiplari belgilanadi. Tayyorlovchi mashqlar –bu tipdagi mashqlardan yangi mavzuni o’rganishga kirish yasash, oldin o’rganilgan va bugun o’rganiladigan mavzular o’rtasida mantiqiy aloqadorlikni ta’minlash, bolalar nutqidagi shu mavzuga oid dalillarni faollashtirish maqsadida foydalaniladi. YAngi mavzuni tushuntirishdan oldin o’tkazilgan mashqlar faol ta’lim uchun ruxiyaviy xolat yaratadi, ta’limning muammoli tashkil etilishini ta’minlaydi, o’rganilayotgan dalillarning o’quvchilar nutqida faollashishiga olib keladi. Xamrox mashqlar –yangi o’quv materialini bayon qilish (tushuntirish) paytida, shuningdek, yangi mavzuni o’quvchilarning o’zlari mustaqil o’rganayotganda o’tkaziladigan mashqdir. Bunday mashqning moxiyati yangi mavzuga oid bilimlarni idrok etish jarayoni bilan bog’langanligidir. O’qituvchi “Ot” mavzusiga oid bilimlarni tushuntiryapti deb tasavvur qiling. Bilimlarni tushuntirish paytida o’quvchilarga shunday topshiriqlarni berish mumkin: oldin ish qurollarining, keyin o’quv qurollarining nomini eslab yozing; qarindoshlikni bildiradigan so’zlarni yoddan yozing. Bu hil topshiriqlar asosida o’tkaziladigan mashqlarning moxiyati yangi mavzuga oid bilimlarni tushunish jarayoniga xamoxangligidadir. 15 Mustaxkamlash mashqlari –bu tipdagi mashqlar ona tili darsliklarida etarlicha berilgan, ulardan maktab o’qituvchilari unumli foydalanishadi. Mustaxkamlash mashqlaridan yangi mavzu o’rganilgach, o’sha o’quv soatning o’zida foydalaniladi. Ular vositasida o’quvchilar ongida yangi mavzuga oid bog’lanishlar xosil qilinadi. Ongda xosil bo’lgan dastlabki bog’lanishlar ko’nikmalarning shakllanish nuqtasidir. Takrorlash mashqlari -bunday mashqlardan yangi mavzu tushuntirilgandan keyin tashkil etiladigan darslarda foydalaniladi. Takrorlash tipidagi mashqlar ko’nikmalarni malaka darajasida shakllantirish vazifasini bajaradi. Mashq vositasida takrorlanadigan ahborot qancha kichik xajmda bo’lib, tatbiq qilinadigan xolatlar qancha rang-barang bo’lsa, malakalar shuncha takomillashib, odatga aylanadi. Demak, bilimlarning rivojlanib, tarbiya darajasiga ko’tarilishida takrorlash mashqlari aloxida axamiyatga ega. Umumlashtirishga oid mashqlar – bu tipdagi mashqlardan ona tilidan katta bo’lim, mavzu o’tilgach foydalaniladi. Ular vositasida bilimlar umumlashtiriladi. Masalan, “Ot” so’z turkumi o’rganilgach, quyidagicha mashq o’tkazish mumkin. Topshiriq. Gaplarni o’qing. Otlarni topib, namunadagidek taxlil qiling. Namuna: Odam bahtni mexnatdan topadi. Odam -bosh kelishikda, turdosh ot, shahs bildiradi, birlikda, kim? so’rog’iga javob bo’ladi, sodda, tub ot, gapda ega vazifasida kelgan. YUqoridagi topshiriq asosida mashq o’tkazilganda, bolalar atoqli va turdosh otlar, shahs, qurol, joy otlari, otning so’roqlari, egalik qo’shimchalari, son qo’shimchasi, kelishik qo’shimchasi, sodda, qo’shma, juft otlar, otlarning gapdagi vazifalari to’g’risidagi tasavvurga tayanib ishni bajarishadi. Bu bilimlarni umumlashtirish, malakalarni odatlar darajasiga ko’tarish uchun asos bo’ladi. Ta’lim maqsadi bir yoki bir necha mashq vositasida emas, aksincha, ilmiy asoslangan mashqlar tizimini o’quv-tarbiya jarayoniga tatbiq etish yo’li bilan amalga oshiriladi. Mashqlar to’plami ochiq tizim bo’lib, o’zidan oldin o’tkazilgan mashqlarning tabiiy davomi, bundan keyin bajariladigan mashqlarning poydevori sanaladi. Binobarin, o’tkaziladigan mashqlar o’rtasida vorislikni ta’minlash so’z 16 yasashga doir mashqlar tizimini tuzishda rioya qilinadigan etakchi printsip hisoblanadi. Vorislik prinsipiga tayanib, mashqlar tizimini shakllantirishda qator talablar nazarda tutiladi. Mashqlarni tizim shakliga olib kelishda uch hil faoliyat hususiyatlari va ularga oid uch hil jarayon xisobga olinadi: mashqlarni tizimga keltirish faoliyati -bu darslik mualliflari yoki o’qituvchining mashqlar tizimini tuzishga oid faoliyati. Mashqlarni tizimga keltirish konstruktiv jarayon bo’lib, uning natijasi-mashqlar tizimining optimalligi darslik muallifi yoki o’qituvchining maxoratiga bog’liq; mashqlarni ta’limga tatbiq etish faoliyati . Bunday faoliyat o’qitish jarayoni bo’lib, unda mashqdan ta’limning qaysi bosqichlarida foydalanish zarurligi o’z aksini topadi. Ko’rinadiki, mashqlar tizimini shakllantirishda o’qitish faoliyati hususiyatlari xam inobatga olinadi; mashq qilish jarayoni-bu o’quvchining aqliy va amaliy faoliyati bo’lib, uning amal qilishi natijasida bilimlar takomillashadi, ko’nikma va malakalar rivojlanib, tilga munosabatlar, ijodiy faoliyatlar taraqqiy etadi. Tuzilajak didaktik loyixada- mashqlar tizimida bolalarning mashq qilish faoliyati hususiyatlari xam xisobga olinadi. Didaktik loyixalash jarayoni va loyixalash faoliyati mashqlarni ta’limga tatbiq etish jarayoni va o’qituvchi faoliyati, o’qish jarayoni va o’quvchi faoliyati hususiyatlari asosida so’z yasashga doir mashqlar tizimi yaratiladi. Bu jarayonlar va ularga oid faoliyatlarning moxiyatini bilmasdan turib, so’z yasashga doir mashqlar tizimini asoslash mumkin emas. SHu tufayli ularni aloxida-aloxida taxlil etish zarur. Didaktik loyixalash jarayoni o’rganiladigan o’quv materiallarini bolalarbop qilib qayta qurishdir. Didaktik loyixalash boshqa jarayonlarga o’hshab uch elementdan iborat: loyixalashga oid faoliyat, loyixalash vositasi, loyixalash predmeti . SHu elementlarning o’zaro ta’siri natijasi o’laroq loyixalovchi istagan (ko’zda tutilgan) didaktik loyixa-mashqlar tizimi shakllanadi. Didaktik loyixalash, avvalo, inson ongining antitsipirik-oldindan ko’ra bilish, payqay olish qobiliyati bilan bog’liq. SHu tufayli loyixada-mashqlar tizimida uch hil belgi ajratamiz: tatqiq qilish, ta’limni amalga oshirish, ta’limni boshqarish. 17 YAnada ommaboproq aytganda, loyixa vositasida ta’lim jarayonining qonuniyatlari o’rganiladi, ta’limning maqsadi amalga oshiriladi, bolalarning faoliyati tashkil etiladi, boshqariladi, nazorat qilinadi. Loyixada-mashqlar tizimida o’quvchi va o’qituvchi faoliyati moddiylashtiriladi. O’qituvchi va o’quvchi faoliyatining tashqi va ichki hususiyatlarini xisobga olish loyixalovchining maxoratiga bog’liq. Ona tilidan o’quv materiallarini mashqlar tizimi shakliga olib kelishda qator talablarga rioya qilinadi: mashqlar to’plamining o’quv materiallari mazmuniga tengligi-adekvatligi (1); to’plamga kiritilgan mashqlarning bir-birini to’ldirish (2); mashqlarning murakkabligi, qiyinligini oshira borish (3); to’plamda ijodiy va standart mashqlar miqdorining etarliligi (4); mashqlar to’plamining bilim, ko’nikma, malaka, ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirishga yaroqliligi (5); mashqlar miqdorining etarliligi (6). Mashqlar to’plami va o’qitish faoliyati. O’qitish faoliyati nuqtai nazaridan mashqlar tizimi ona tili darsliklarida berilgan o’quv topshiriqlariga ko’ra belgilanadi. Zero, darslikka kiritilgan o’quv topshiriqlari asosida o’qituvchi sinf o’quvchilarining mashq bajarishlarini tashkil etadi. Darslikka kiritilgan o’quv topshiriqlari vositasida bolalarning mashq qilishini tashkil etishdan oldin o’qituvchi ularning ta’lim jarayoni tsikllari, dars tiplari va bosqichlariga mosligini o’rganishi, ulardan izchil foydalanish yo’llarini belgilashi zarur. SHuningdek, bolalar bajaradigan mashqlar o’rtasida vorislik o’rnatmasdan turib, ta’limning samaradorligini oshirib bo’lmaydi. Bajarilgan, bajarilayotgan va bundan keyin bajariladigan mashqlar o’rtasida aloqadorlikni ta’minlash, o’qituvchining moxirligiga bog’liq. Qilinadigan mashq bolalarning real bilish imkoniyatiga mos bo’lganda, istalgan samarani beradi. Darslikka kiritilgan o’quv topshiriqlari to’plami asosida zarur mashqni tezkorlik bilan tanlay olish, o’qituvchining vaqtini, uning jismoniy va aqliy yumushlarini tejashga olib keladi. 18 4. 3-4-sinflarda so’z yasashga oid mashqlar ustida ishlash. So’z yasashga doir mashqlar tizimini ta’limga tatbiq etish o’qituvchining pedagogik maxoratiga, ta’lim jarayoni tsikllariga, tanlangan dars tipi, uning bosqichlariga bog’liq. O’qituvchi ta’lim jarayoni hususiyatlarini, dars tipi, uning bosqichlarini aniq tasavvur etsa, ta’lim jarayoniga, dars tipi va uning bosqichlariga mos mashqlar tizimidan foydalana oladi. “Undalma” mavzusida qilinadigan ishlarni uch blokka ajratish mumkin: undalmalar bo’yicha ahborot to’plash (1); undalma yuzasidan to’plangan ahborotlarga ishlov berish (2); undalma yuzasidan o’rganilgan bilimlarni tushuncha darajasiga ko’tarish va ularni nazorat qilish (3). Yuqoridagi bloklarga ko’ra “Undalma” mavzusini quyidagicha rejalashtirish mumkin. Dars yangi o’quv materialini o’rganish va mustaxkamlash tipidagi mashg’ulot bo’lib, uning yadrosi yangi bilimlarni o’rganishga tayyorgarlik, ta’rif va qoidalarni o’rganish, o’rganilgan bilimlarni dastlabki mustaxkamlashdan iborat. Dars mavzusini e’lon qilish uchun ish quyidagicha boshlanadi: men bir nechta gap aytaman. Men aytgan gaplar (mening nutqim) kimga va nimalarga qaratilganini aytib berishga tayyorlaning. Bolalar, ona tili darsiga tayyormisiz? Bu gap kimga qaratilgan? (bolalarga). Ona tili, sen mening ona tilimsan! Bu gapchi? (ona tiliga). Ey momaqaldiroq, yanada kuchliroq bo’kir! (Bu gap- momaqaldiroqqa). Men o’z nutqimni bolalarga (1-gap), ona tiliga (2-gap), momaqaldiroqqa (3-gap) qaratdim. Gapirayotgan paytda so’zlovchi nutqini o’ziga (masalan, Dangasa tur, uhlaganing bo’lar), O’zgalar (Odil, menga ko’maklash), turli narsalarga (maynajon, sayrasangchi) qaratadi. YAna bir misol: ertalab uyqudan uyg’ongach bobomiz, buvimiz, ota-onamizga nima deymiz? Assalomu- alaykum, bobojon (buvijon, otajon, onajon). Salomimiz kimlarga qaratiladi? (bobomiz va buvimizga, ota-onalarimizga). Ona tilida so’zlovchining nutqi 19 qaratilgan so’zlar “Undalma” termini bilan o’rganiladi. Undalmalar vositasida kishi o’ziga, o’zga shahslarga, turli narsalarga undaydi. Suxbat asnosida bolalar yangi mavzuga oid termin-“Undalma” bilan tanishishadi, bolalarning nutqidagi undalmali sintaktik konstruktsiyalar faollashadi, o’quvchilar o’zlari nutqida qo’llanib kelayotgan xodisa-undalmaning moxiyatini anglashadi. Qisqacha aytganda, sinf jamoasi “Undalma” mavzusini o’rganishga tayyor bo’lishadi. Endi darsning navbatdagi bosqichiundalmaga oid bilimlarni o’rganish boshlanadi. Birinchi topshiriqqa qarang . . . . Namunada berilgan gapni o’qing. Bu gapda so’zlovchining nutqi nimaga qaratilgan? “Hayol”ga qaratilgan. To’g’ri, hayollarga chulg’anib qolganimizda, o’zimizga shunday gap bilan undaymiz. Undash yo’li bilan biroz payt hayol surishdan to’htaymiz. Siz bajaradigan topshiriqda oltita nutq xolati berilgan. Oltita gap tuzasiz. Nutqingizning kimlarga va nimalarga qaratilganini aniqlab, aytib berishga tayyorlaning. Topshiriqni bajara olsangiz, undalmaga o’zingiz mustaqil ta’rif bera olasiz. O’quvchilardan birortasi (yoki oltitasi) topshiriqni doskada bajaradi. Bolalarning ko’z o’ngida quyidagi yozuvlar paydo bo’ladi. Bolalar, bilim manbai kitobni seving. Odamlar, cho’kayapman, qutqaringlar. Xoy qanotli qushlarim, don englar. Mexribon buvijon, Sizni tabriklayman. Xoy yomg’ir, yana shiddat bilan yog’! Ey shamol, salomimni do’stimga etkaz. Doskadagi yozuvlar-o’quvchilar ijod etgan gaplar asosida suxbat o’tkazilib, undalmaning ta’rifi chiqariladi. O’qituvchi topshirig’iga ko’ra bolalar o’zlari chiqargan hulosani darslikda berilgan ta’rifga taqqoslashadi. Bu ta’lim manbalari- nutq, darslikni o’zaro uyg’unlashtirishga olib keladi. Endi undalmalarni nutqda ijro 20 etish tehnikasi, tinish belgilari, gapdagi o’rni, sodda va murakkab undalmalarga oid bilimlarni o’rganishga o’tiladi. Buning uchun 2-topshiriq asosida mashq o’tkaziladi. Bolalar berilgan gaplarda undalmalarning shahsga yoki narsaga qaratilganini xisobga olib, ularni ikki guruxga ajratishadi. Bu ish undalmalarni mustaxkamlashga oid dastlabki o’quv yumushidir. 2-topshiriq asosida undalmalar bo’yicha ahborot to’plash quyidagicha davom ettiriladi. Doskadagi gaplar qayta kuzatilib sodda (bolalar, odamlar) va murakkab (mexribon buvijon, qanotli qushlar) undalmalarga o’quvchilar diqqati tortiladi, tegishli qoidalar chiqariladi: a) undalma bir so’zdan iborat bo’lsa–sodda undalma deyiladi; b) undalma ikki yoki undan ortiq so’zdan iborat bo’lsa, murakkab undalma deyiladi. Gaplar yana bir bor kuzatilib, undalmalarning o’rni aniqlanadi. Buning uchun ayrim gaplar qayta tuziladi. Bilim manbai kitobni seving, bolalar! Sizni, mexribon buvijon, tabriklayman. Hulosalar chiqariladi: undalmalar gapning boshida, o’rtasida, ohirida keladi. Undalmali gaplarda gap bo’laklarini toptirish. O’quvchilar ko’pincha undalmani bosh bo’lak (ega) sanab, egani topa olishmaydi. Doskadagi gaplarga egalar kiritib yoziladi: Bolalar, siz bilim manbai kitobni seving. Boshqa gaplar bo’yicha xam ish-shu tahlitda davom ettirilib hulosa chiqariladi. Undalmalarni o’qish tehnikasi, tinish belgilirini ishlatish qoidalari tushuntiriladi. Bu ishlar natijasi o’laroq o’quvchilar ongida undalma to’g’risidagi tasavvurlarning umumiy qurilishi shakllanadi. Endi yangi ta’rif, qoidalarni mustaxkamlashga o’tiladi. Buni amalga oshirish uchun quyidagicha ish qilish mumkin. a) Darslikda berilgan ta’rif, qoida, aniqliklarni diqqat bilan o’qib chiqish. Xulosa Ta’lim maqsadi bir yoki bir necha mashq vositasida emas, aksincha, ilmiy asoslangan mashqlar tizimini o’quv-tarbiya jarayoniga tatbiq etish yo’li bilan amalga oshiriladi. Mashqlar to’plami ochiq tizim bo’lib, o’zidan oldin o’tkazilgan mashqlarning tabiiy davomi, bundan keyin bajariladigan mashqlarning poydevori 21 sanaladi. Binobarin, o’tkaziladigan mashqlar o’rtasida vorislikni ta’minlash so’z yasashga doir mashqlar tizimini tuzishda rioya qilinadigan yetakchi prinsip hisoblanadi. Vorislik prinsipiga tayanib, mashqlar tizimini shakllantirishda qator talablar nazarda tutiladi. 1. Mashqlarni tizim shakliga olib kelishda uch hil faoliyat hususiyatlari va ularga oid uch hil jarayon xisobga olinadi: mashqlarni tizimga keltirish faoliyati -bu darslik mualliflari yoki o’qituvchining mashqlar tizimini tuzishga oid faoliyati. Mashqlarni tizimga keltirish konstruktiv jarayon bo’lib, uning natijasi-mashqlar tizimining optimalligi darslik muallifi yoki o’qituvchining maxoratiga bog’liq; mashqlarni ta’limga tatbiq etish faoliyati . Bunday faoliyat o’qitish jarayoni bo’lib, unda mashqdan ta’limning qaysi bosqichlarida foydalanish zarurligi o’z aksini topadi. 2. Mashqlar tizimini shakllantirishda o’qitish faoliyati hususiyatlari xam inobatga olinadi; mashq qilish jarayoni-bu o’quvchining aqliy va amaliy faoliyati bo’lib, uning amal qilishi natijasida bilimlar takomillashadi, ko’nikma va malakalar rivojlanib, tilga munosabatlar, ijodiy faoliyatlar taraqqiy etadi. 3. Ta’lim sharoitida bolalarning o’quv-biluv faoliyati o’rganilgan bilimlarni qayta esga tushirish, ijod qilish shakllarida amal qiladi. O’rganilgan bilimlarni qayta esga tushirish–u yoki bu mavzuda mashq qilish jarayonida zaruriy bilimlarni takrorlash, faollashtirish demakdir. 4. Ona tilidan u yoki bu mavzuda so’z yasashga doir mashqlar tizimi davlat ta’lim standartlari (dastur, ajratilgan o’quv soatlari, mavzu bo’yicha o’rganiladigan bilim, malaka, o’quv materiallarini o’zlashtirish darajalari va shu kabilar) talablari asosida tuziladi. 22 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1.Abdullayev Y. Eski maktabda hat-savod o’rgatish.- Toshkent,1960. 2.Abdullayeva Q. Birinchi sinfda nutq o’stirish. - Toshkent, "O’qituvchi", 1980. 3.Abdullayeva Q. Savod o’rgatish. Toshkent, 1983. 4.Abdullayeva Q., Raxmonova S. Ona tili darslari (usuliy qo’llanma). Toshkent, 1999. 5.Azizova A. G. Uchinchi sinfda ona tili darslari. Toshkent, 1982. 6.Azizova A.G., Ikromova R. To’rtinchi sinfda ona tili darslari. Toshkent, "O’qituvchi", 1984. 7.Ashrapova T., Odilova M. Boshlang’ich sinflarda ona tili o’qitish metodikasi. Toshkent, 1984. 8.Ashrapova T., Xotamov N. Uchinchi sinfda o’qitish darslari. Toshkent, 1983. 9.Ikromova R. Grammatika, imlo va nutq o’stirishdan tarqatma materiallar. Toshkent, "O’qituvchi", 1993. 10.Mirzayeva A. Boshlang’ich sinflar uchun orfografik so’z mazmuni. Toshkent, 1985. 11.Qosimova K. Boshlang’ich sinflarda ona tili o’qitish metodikasi. Toshkent, 1985. 12.Qosimova K. va boshqalar. Boshlang’ich sinflarda ona tili o’qitish metodikasi fani dasturi. Toshkent, 1996. 13.Qosimova K. Boshlang’ich sinflarda imlosi qiyin so’zlarni o’rgatish. Toshkent, 1964. 14.Qosimova K. 4-sinfda ona tili darslari. Toshkent, 1978. 15.Qosimova K., Ubaydullaeva N. 2-sinfda ona tili darslari. Toshkent, 1987. 16.Roziqov O.R. O’zbek tilidan dars tiplari. Toshkent, 1976. 17.Ta’lim taraqqiyoti jurnali 7-mahsus son. Umumiy o’rta ta’limning davlat ta’lim standarti va o’quv dasturi (Boshlang’ich ta’lim). Toshkent, 1999. 18.Ta’lim taraqqiyoti jurnali 1-mahsus son. Umumiy o’rta ta’limning davlat ta’lim standarti va o’quv dasturi (Ona tili). Toshkent, 1999. 23

Unli tovushlarni o‘rgatish jarayonida o‘quvchilarda imloviy savodxonlikni shakllantirish

Купить