Urbanizatsiya jarayoni va unga ta’sir etuvchi omillar - География - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	241.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	География

Urbanizatsiya jarayoni va unga ta’sir etuvchi omillar

Купить

MAVZU: URBANIZATSIYA JARAYONI VA UNGA TASIR ETUVCHI
OMILLAR
REJA:
KIRISH
I BOB URBANIZATSIYA VA UNING SHAKLLANISH TARIXI
1.1 Dunyoda aholi manzilgohlari va shaharlarning paydo bo’lishi
1.2 Urbanizatsiya tushunchasi va urbanizatsiyani tarixan shakllanishi
1.3 Urbanizatsiyaning rivojlanishiga ta’sir qiluvchi omillar
II BOB URBANIZATSIYANING ZAMONAVIY QIYOFASI VA
MINTAQAVIY O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
2.1 Urbanizatsiyaning zamonaviy qiyofasi va unga globalashuv jarayonlarini ta’siri
2.2 Urbanizatsiya va atrof- muhit
2.3 O’zbekistondа urbаnizаtsiya jаrаyonlаri rivojlаnishining аsosiy bosqichlаri
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
ILOVALAR

KIRISH
Urbanizatsiya jarayoni insoniyat tarixidagi eng muhim va ta’sirli
hodisalardan biri bo’lib, u jamiyatning ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy hayotini
tubdan o’zgartirib yuborgan. Bu jarayonning boshlanishi insoniyatning ilk
manzilgohlarini tashkil etishidan boshlab, hozirgi zamon global
megashaharlarigacha davom etgan. Urbanizatsiya nafaqat aholi zichligining
oshishiga, balki iqtisodiy va texnologik rivojlanishga, shuningdek, ekologik
muammolar va ijtimoiy tengsizliklarning paydo bo’lishiga ham sabab bo’lgan.
Shaharlarning paydo bo’lishi va rivojlanishi jarayoni asrlar davomida turli
bosqichlarni bosib o’tgan. Ilk davrlarda shaharlar odatda savdo, mudofaa va diniy
markazlar sifatida tashkil topgan bo’lsa, keyinchalik sanoat inqilobi davrida sanoat
va iqtisodiy markazlar sifatida rivojlangan. XX asrga kelib esa urbanizatsiya
jarayoni yangi bosqichga ko’tarilib, global miqyosda tez sur’atlarda amalga
oshmoqda.
Urbanizatsiya tushunchasi, uning tarixiy shakllanishi va rivojlanish
omillarini o’rganish hozirgi zamon sharoitida juda dolzarbdir. Shaharlar bugungi
kunda nafaqat iqtisodiy va madaniy markazlar, balki ilm-fan va texnologiya
rivojlanishining ham o’chog’iga aylangan. Shu sababli, urbanizatsiyaning
zamonaviy qiyofasi va uning global jarayonlarga ta’sirini tahlil qilish muhim
ahamiyatga ega.
Urbanizatsiya jarayoni zamonaviy davrning muhim ijtimoiy-iqtisodiy
hodisalaridan biridir. Ushbu jarayon, aholining qishloq joylaridan shaharlarga
ko’chishi, shaharlar va urban hududlarining kengayishi hamda ular iqtisodiyotining
rivojlanishini o’z ichiga oladi. Urbanizatsiya nafaqat hududiy o’zgarishlarni, balki
ijtimoiy va iqtisodiy munosabatlarni ham o’zgarishiga olib keladi. Shaharlar va
urban hududlari aholisi ko’payishi bilan turmush darajasi, infratuzilma, ijtimoiy
xizmatlar va iqtisodiy imkoniyatlar ham o’zgaradi.
Urbanizatsiya jarayonining o’rganilishi shaharlarning rivojlanishiga,
aholining hayot sifatini yaxshilashga va iqtisodiy o’sishga xizmat qiluvchi strategik
qarorlarni qabul qilishda muhim ahamiyat kasb etadi.

Kurs ishining obyekti. Kurs ishining obyekti sifatida urbanizatsiya
jarayoni va uning turli ijtimoiy-iqtisodiy, ekologik va demografik omillar bilan
o’zaro aloqasi tanlangan. Urbanizatsiya jarayoni o’z ichiga shahar va qishloq
joylari o’rtasidagi demografik o’zgarishlarni, shahar infratuzilmasining
rivojlanishini hamda iqtisodiy faoliyatning markazlashuvini oladi.
Kurs ishining predmeti. Kurs ishining predmeti urbanizatsiya
jarayonining rivojlanishi va unga ta’sir etuvchi omillar hisoblanadi. Bu omillar
orasida aholining tabiiy o’sishi, migratsiya jarayonlari, iqtisodiy imkoniyatlar,
infratuzilma rivoji, ekologik sharoitlar va davlat siyosati kiradi.
Kurs ishining maqsadi. Ushbu kurs ishining maqsadi urbanizatsiya
jarayonini va unga ta’sir etuvchi omillarni o’rganish, shuningdek, urbanizatsiya
jarayonining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga ta’sirini tahlil qilishdan iborat.
Shuningdek, urbanizatsiya jarayonining istiqbollarini baholash va urbanizatsiya
bilan bog’liq muammolarni aniqlash ham kurs ishining muhim maqsadlaridan
biridir.
Kurs ishining vazifalari. Kurs ishining maqsadiga erishish uchun quyidagi
vazifalar belgilandi:
 Urbanizatsiya jarayonining nazariy asoslarini o’rganish va tahlil qilish.
 Urbanizatsiya jarayoniga ta’sir etuvchi asosiy omillarni aniqlash va ularning
ahamiyatini baholash.
 Urbanizatsiya jarayonining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga ta’sirini tahlil
qilish.
 Urbanizatsiya jarayonining ekologik ta’sirini o’rganish va baholash.
 Urbanizatsiya bilan bog’liq muammolarni aniqlash va ularga yechim
takliflari ishlab chiqish.
 O’zbekiston sharoitida urbanizatsiya jarayonining o’ziga xos xususiyatlarini
o’rganish va tahlil qilish.
 Urbanizatsiya jarayonining istiqbollarini baholash va rivojlanish
yo’nalishlarini belgilash.

Mazkur kurs ishida urbanizatsiyaning tarixiy rivojlanishi, zamonaviy
qiyofasi va unga ta’sir etuvchi omillar, shuningdek, O’zbekiston sharoitida
urbanizatsiya jarayonlarining o’ziga xos xususiyatlari o’rganiladi. Bu mavzuni
tadqiq etish jarayonida urbanizatsiyaning ijtimoiy-iqtisodiy va ekologik jihatlari
ham ko’rib chiqiladi. Urbanizatsiya jarayonlarini chuqurroq anglash va tahlil qilish
uchun uning tarixiy asoslari, zamonaviy rivojlanish tendensiyalari va mahalliy
sharoitdagi o’ziga xosliklarni yoritish maqsad qilib qo’yilgan.

I BOB. URBANIZATSIYA VA UNING SHAKLLANISH TARIXI
1.1 Dunyoda aholi manzilgohlari va shaharlarning paydo bo’lishi
Aholi punktlarini geografik jihatdan o’rganishda va harakterlashda har bir
aholi manzilgohlarida yashaydigan aholining sonini bilish muhim ahamiyatga ega.
Chunki aholi manzilgohlari, birinchi navbatda, aholining soniga qarab (bir necha
kishi yashaydigan mayday qishloqlarda tortib, to bir necha million kishilik aholi
bo’lgan eng yirik shaharlargacha) klassifikatsiyaga ajratiladi.
Aholi manzilgohlarini geografik jihatdan o’rganishda unda yashaydigan
aholining umumiy soniga emas, balki uning tartibini, xalq xo’jaligi tarmoqlari
bo’yicha taqsimlanishini, shuningdek har bir aholi manzilgohining bajaradigan
funktsiyasini, mamlakat iqtisodiy va madaniy hayotida tutgan o’rni va ahamiyati,
uning boshqa aholi manzilgohlari bilan aloqasi, tabiiy geografik o’rnini analiz
qilish muhimdir. Shunday qilib, aholi punktlari aholi yashaydigan joy sifatidagina
qiziqtirmasdan, balki ishlab chqarish, markazlari, xo’jalik markazlari, madaniy –
siyosiy markazlar, iqtisodiy aloqalarning asosiy tugunlari sifatida ham qiziqtiradi.
2. Aholi manzilgohlari birinchi navbatda 2 ta katta tipga ajraladi:
1. Shaharlar
2. Qishloqlar.
Shahar va qishloq tushunchalarining vujudga kelishi, shaharlarning
qishloqlarda ajralib chiqishi jamiyat tarixida ijtimoiy mehnat taqsimotining paydo
bo’lishi bilan bog’liqdir. Ijtimoiy mehnat taqsimoti jarayonida xunarmandchilik va
savdoning qishloq xo’jaligidan ajralib chiqishi munosabati bilan shahar va qishloq
tumanlari bilan shahar va qishloq tushunchalari vujudga kelgan. Hunarmandlar va
savdo bilan shug’illanuvchilar yashaydigan aholi manzilgohlari shaharlar deb
ataladi.
Qishloq ho’jalik mehnati bilan shug’ullanuvchilar yashaydigan joylar
qishloqlar deb ataladi. Shahar va qishloq tushunchalarining vujudga kelishi
dunyoning turli qisimlarida bir vaqtda bo’lgan emas, albatta. Ko’pchilik hollarda
shaharlar, asosan, ibtidoiy jamoa tuzumidan quldorlik tuzimiga o’tish davrida
vujudga kela boshladi.

Aholi manzilgohlari turli mamlakatlar hududida, ularning ayrim rayonlari
bo’yicha taqsimlanishi va to’planishi asosan o’sha mamlakatning xo’jalik
geografiyasi bilan belgilanadi. Xo’jalikning hududiy joylashuvi, uning o’ziga xos
xususiyatlari har bir rayon uchun aholi manzilgohlari muayyan formalarini vujudga
keltiradi.
Professor V.V.Pokshishevskiy aholi manzilzgohlarini qo’yidagi 6 ta
formasini dunyo bo’yicha keng tarqalgan formalar deb hisoblaydi.
1. Qishloq aholi manzilgohlari yoyilgan (tarqoq) formasi.
Bunda odatda qishloq xo’jaliigi bilan shug’ullanuvchi aholi o’z hovlisi
mehnat qilib yashaydi.
Qishloq aholisining tarqoq formasida, odatda, bir yoki bir necha ommadan
iborat bo’gan aholi manzilgohlari yashashga hozirgi paytda AQSh ning ayrim
rayonlarida keng tarqalgan formalari misol bo’la oladi.
2. Qishloqlar.
Bu formalar qishloq aholisi guruh – guruh bo’lib yashaydi. Ammo bu
formada ham qishloqlar qishloq xo’jaligida foydalaniladigan erlar bo’ylab tarqoq
joylashgan bo’ladi. Bu forma dunyoning deyarli barcha qisimlarida tarqalgan
bo’lib, qishloq aholisining asosiy yashah formasidir. Qishloqlarning katta
kichikligi ekin ekiladigan massivlarning katta kichikligiga, taraqqiy etgan qishloq
xo’jalik tarmog’ining ko’p yoki kam mehnat talab qilishga bog’liq.
3. Shaharlar.
Aholi manzilgohlari ijtimoiy mehnat taqsimotining mahsuli sifatida
vujudga kelgan asosiy tipi, hozirgi zamonda aholining eng keng tarqalgan yashash
formasidir.
Shahar bilan qishloqni bir – biridan ajratib tutadigan asosiy belgi – ularning
qishloq xo’jaligida bajaradigan funktsiyasidir.
Qishloq doimo qishloq xo’jaligi bilan shug’ullanuvchi aholi yashaydigan
manzilgohlar. Shahar esa, mehnat faoliyatining qishloq xo’jaligidan boshqa
tarmoqlari bilan shug’ullanuvchi aholi yashaydigan, odatda qishloqlarga nisbatan
katta bo’lgan aholi manzilgohlari.

Bizda aholi manzilgohlari shaharlarga aylantirish yoki qishloq holiday
saqlab qolishningqonun – qoidalari bor, masalan Rossiyada 1957 yilgacha
aholining soni 1000 kishidan kam bo’lmagan, qishloq xo’jaligida ishlovchilarning
salmog’i 25 foizdan ortiq bo’lmagan aholi manzilgohlari shaharga aylantirilishi
mumkin edi. Shuningdek, aholi manzilgohlari iqtisodiy va madaniy ahamiyati ham
e’tiborga olingan. Hozir aholi manzilgohini shaharga aylantirish uchun undagi
aholi soni 12 ming kishidan kam bo’masligi, barcha aholining 85 foizi ishchi,
xizmatch va ularning oila a]zolaridan iborat bo’lishi kerak.
O’bekiston aholi manzilgohini shaharga aylantirish uchun undagi aholining
soni 7 mingdan bo’lmasligi, aholining 2G’3 qismi, ishchi, xizmatchi va ularning
oila a’zolaridan iborat bo’lishi kerak. Turli respublikalarda aholi manzilgohlari
shaharlarga aylantirish shartlari xilma – xildir. Bu xilma – xillik mahalliy sharoitlar
bilan bog’liqdir. Umuman dunyoning turli mamlakatlarida aholi manzilgohlari
shahar deb atash va shaharga aylantirish shartlari turlichadri.
AQSh da aholisining soni 2500 kishidan ortiq barcha aholi manzilgohlari
shahar qatoriga kiritiladi. Frasiyada aholi soni 2000 kishi, Islandiyada atiga 200
kishi bo’lsa kifoya, shaharga aylantiriladi. Gollandiyada esa aksincha aholi
manzilgohlari shaharga aylantirish uchun u erda 20000 kishidan ortiq aholi
yashashi kerak, Koreyada 40000 kishi va bundan tashqari.
4. Shahar darajasiga etmagan sanoat manzilgohi posyolkalar.
Bunday aholi manzilgohlari ko’proq tog’ – kon sanoati bilan bog’liq xolda
vujudga keladi. Bunday shaharchalar Germaniyaning Rur sanoati rayonida, yuqori
sileziyada (Polshada) Janubiy Afrika Respublikasining oltin va olmos konlari
rayonlarida keng tarqalgan. Yog’och tayyorlanadigan yirik rayonlarda ham
shunday ishchi shaharchalari bo’ladi. (Konada, Shvetsiya, Finlandiya va boshqa).
Ayrim mahsulotlarini qishloq xo’jaligi mahsulotlarini qayta ishlash bilan bog’liq
shunday posyolkalar vujudga keladi. Kuba, Braziliya qand zavodlari, Xindiston,
Xitoy va Shirilankada choy fabrikalari va boshqa.
5. Ko’makchi harakterga ega bo’lgan aholi punkitlari.

Bunday aholi manzilgohlari aholisining soni kam bo’lib, shaharlarga ham,
qishloqlarga ham kiritilmaydi. Vaqt nuqtaiy nazaridan bunday aholi manzilgohlari
ijtimoiy va territorial mehnat taqsimoti kuchli taraqqiy etgan keyingi davrlarda
vujudga kela boshlagan.
Masalan: sanatoriya, kasalxona, turizim rivojlangan, ilmiy muassaslar
joylashga va shahar hamda qishloqlardan tashqarida bo’lgan alohida aholi
manzilgohlari yana shunday ko’makchi punktlardir.
6. Ko’chmanchi halqlarning yashash formalari.
Ko’chmanchi halqlarda odatda, doimiy aholi manzilgohlari bo’lmaydi, ular
vaqtincha turish uchun alohida joylarda yashaydilar. Ko’chmanchlik qadim
davirlarda keng tarqalgan edi. Hozir esa juda kam uchraydi. Turli – xil aholi
manzilgohlari bir – biri bilan aloqada bo’lib, turli hududiy tuzilmalarni vujudga
keltiradi.
Shuning uchun ham aholi manzilgohlarini geografik jihatdan o’rganganda
ularni doimiy aloqada bo’lgan bir butun tizim deb qarash, ularning hududiy mehnat
taqsimotidagi o’ninish taxlil qilish maqsadga muvofiqdir.
Shahar aholi punktlarining rivojlanish xususiyatlari
Shaharlar kishilik jamiyatining ilk davrlar bo’lgan antik davrlarda yuqori
darajada shakllanib, jamiyat taraqqiyotida katta o’rin tutgan. Antik davr
davlatchiligida Shaharlar markaziy o’rin tutib, aholi punkti sifatida emas davlatlar
negizi sifatida maydonga chiqadi. Misr, Yunoniston, Rim va Old Osiyo
mamalakatlari Shaharlarning rivojlanishi tufayli kuchli taraqqiy etgan davlatlarga
aylangan. Shaharlar inqirozi esa, bu davlatlarning parchalanishiga va hatto yo’q
bo’lib ketishiga sabab bo’lgan. Shaharlar ijtimoiy mehnat taqsimoti natijasida
vujudga kelgan aholi punktlari bo’lib, ularning bunyod qilinishida qishloqlarga
nisbatan turli tabiiy, iqtisodiy va ijtimoiy hamda eng muhimi strategik qulaylik
sharoitlari talab etiladi. Aytish mumkinki, ba’zi hollarda bu talablardan eng muhimi
muayyan bitta omilga bo’ysinadi. Shaharlarning shakllanishi va rivojlanishi
insoniyat taraqqiyotida yangi yo’nalishlarni ochib beradi. Barcha yangiliklar,
o’zgarishlar, tushuncha va munosabatlar Shaharlarda paydo bo’ladi. Arxitektura,

yozuv, siyosiy munosabatlar, ilm-fan taraqqiyoti Shaharlar tushunchasi bilan
bog’liqdir. Qadimiy Shaharlardagi binolar, shakllar turli tarixiy davrlar qiyofasi
haqida ma’lumot beradi va bugungi kunda Shaharlarning rivojlanishi
mamlakatlarning ijtimoiy iqtisodiy taraqqiyotidagi asosiy ko’rsatkichlaridan
biridir. Turli tarixiy davrlarda Shaharlarning ahamiyati u yoki bu darajada o’zgarib
turgan bo’lsada, ular yirik aholi punktlari, asosiy ishlab chiqarish va savdo
tugunlari, strategik ahamiyatga ega bo’lgan nuqtalar, poytaxtlar kabi vazifalarni
bajarib kelgan. Shaharlarning tarixiy ahamiyati shundaki, turli davrlarda
xalqlarning milliy shakllanishi madaniy va ijtimoiy iqtisodiy rivojlanishi haqida
ma’lumot beradi. Binobarin Shaharlarning vujudga kelishi va shakllanishida
xalqlarning rivojlanish yo’nalishlari namoyon bo’ladi.Shaharlar, aholi punkti va
ijtimoiy hodisa sifatida turli tarixiy davrlarda jamiyat taraqqiyotida alohida
o’rinlarga ega bo’lgan.
Xususan:
Shaharlar davlat negizi sifatida (Bobil, Afina, Rim va h.k.)
Shaharlar ijtimoiy siyosiy g’oyalar markazi (Quddus, Makka)

Shaharlarning madaniy va ijtimoiy rivojlanish markazlari sifatidagi o’rni

(Samarqand, Buxoro, Istambul, Parij, Sankt - PetYerburg va b.)
Shaharlar milliy tiklanish, davlatchilik markazi (Kiev, Moskva, Novgorod,

Dehli)
Shunday o’rin xususiyatiga ega bo’lish orqali Shaharlar jamiyat
taraqqiyotining yangi yo’nalishlarini binobarin insoniyat tarixining o’zgarishlar
bosqichini yuzaga keltirgan deyish xato bo’lmaydi. CHunki insoniyat tarixining
o’zgarishlari muayyan hududda, xususan Shaharlarda ro’y beradi. Hozirgi
zamonda Shaharlar mamlakat iqtisodiy ijtimoiy rivojlanishining asosiy
hududlaridir. Shaharlarning iqtisodiy geografik o’rni va xususiyatlari rivojlanishga
ta’sir etuvchi omillardan biri ekanligi ta’kidlanadi. Qadimgi Shaharlarning vujudga
kelishida asosan ikkita omil muhim o’rin tutgan. 1.Savdo-sotiqning rivojlanishi;
2.Strategik maqsadlar.

Shaharlar asosiy xalqaro savdo yo’llariga xizmat qilish nuqtalarida vujudga
keladi. Bunday Shaharlarning vujudga kelishi uchun asosiy omil savdo-sotiq uchun
qulay sharoitdir. Shaharlarning savdo sotiq omili ta’sirida vujudga kelishi qadimda
Osiyo qit’asi uchun xaraktYerli bo’lgan. CHunki eng yirik savdo yo’llari Osiyo
qit’asida edi. Shaharlarning strategik maqsadlarda vujudga kelishi eng avvalo
Shahar va Shahar aholisini dushmandan himoya qilishga asoslanadi. Bunda
Shaharlar bostirib kelayotgan dushmanni to’xtatib qoluvchi yagona to’siq bo’ladi.
Shaharlarni barpo etishda bunday maqsadning bosh omil bo’lishi jamiyatdagi
iqtisodiy ijtimoiy va siyosiy munosabatlarning o’ziga xos shakllanishi natijasidir.
O’rta asrlar Yevropasida siyosiy va ijtimoiy beqarorliklar hukm surishi o’sha davr
Yevropa Shaharlarining vujudga kelishida ushbu omilning bosh maqsad sifatida
qabul qilinishiga sabab bo’ldi. Zamonaviy Shaharlarning vujudga kelishidagi
asosiy omil iqtisodiy geografik rayonlashtirish bilan bog’liq. Resurslardan
foydalanish va mehnat resurslarini joylashtirish, mamlakatda iqtisodiy rayonlarni
shakllantirish masalalari Shahar bunyod qilish va Shaharsozlik bilan chambarchas
bog’liqdir. Dunyo mamlakatlarida aholi punktlarining Shahar maqomini olishlari
uchun mezonlarning turlicha darajasi qabul qilingan, lekin asosiy ko’rsatkich aholi
miqdori bo’lib qolgan. Shahar maqomini berishda aholi sonidan tashqari, aholining
ishlab chiqarishdagi bandligi, xususan sanoat va noishlab chiqarish sohalaridagi
ulushi ham asosiy mezonlardir. Turli mamlakatlarda bu mezonlar darajasining har
xilligi mamlakatlardagi yashash sifati va darajasi, iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanish
xususiyatlari hisobga olinadi. Masalan: Rossiya Federatsiyasida aholi soni 12
mingdan oshgan va aholining 80% sanoat va xizmat ko’rsatish sohasida band
bo’lgan aholi punktlari Shahar maqomini oladi. O’zbekistonda muvofiq ravishda
aholi soni 7 mingdan oshishi talab qilinadi. Bunday ko’rsatkichlar Yevropa
mamlakatlarida ham har xil bo’lib, mamlakatdagi ishlab chiqarish sohalari
xususiyatlari va aholi punktlari haqidagi tushunchalariga bog’liq. Shaharlar
vujudga kelishi birinchi navbatda ijtimoiy mehnat taqsimoti bilan bog’liq bo’lgani
holda, jamiyat hayotidagi o’zgarishlar, rivojlanishlar oqibatida yangi xususiyatlarni
kasb eta boshlaydi.

Ayni vaqtda shaharlarning iqtisodiy geografik o’rnini belgilovchi mezonlar
quyidagilarni tashkil etadi:
1. Shaharlarning aholi punkti sifatida hududdagi ahamiyati.
2. Shaharlarning iqtisodiy rayon ishlab chiqarishdagi korxona va mehnat
resurslarining joylashuvidagi o’rni.
3. Shaharlarning mamlakat iqtisodiyoti, transporti, aholi joylashuvidagi
ahamiyati.
4. Shaharlarning xalqaro iqtisodiy siyosiy munosabatlardagi o’rni.
Shaharlarni ularning hududiy mehnat taqsimotida ishtirokiga qarab
klassifikatsiya qilish yo’li bilan har bir shaharning mehnat taqsimotida tutgan
o’rnini, shahar sanoatining qanday xom-ashyoga asoslanishi yoki tayyor
mahsulotni qaysi tomonlarga jo’natishi aniqlanadi. Bu esa ana shu mavjud
aloqalarning qanchalik iqtisodiy jihatdan to’g’riligiga va samaradorligiga baho
berish imkoniyatini beradi. Hududiy mehnat taqsimotida har bir shaharning tutgan
o’rnini aniqlashda uning iqtisodiy geografik o’rnini tahlil qilish muhim ahamiyatga
ega. Iqtisodiy geografiya fanida Shaharlarni ularning hududiy mehnat taqsimotida
tutgan o’rniga qarab quyidagi guruhlarga bo’lish mumkin:
1. Faqat mahalliy aloqalarda ishtirok etuvchi shaharlar (quyi ma’muriy
rayonlarning iqtisodiy madaniy markazlari)
2. Iqtisodiy rayonlarning o’z ichidagi mehnat taqsimotida ishtirok etuvchi
shaharlar
3. Iqtisodiy rayonlararo mehnat taqsimotida ishtirok etuvchi Shaharlar
4. Xalqaro mehnat taqsimotida ishtirok etuvchi shaharlar.
Iqtisodiy geografiyada iqtisodiy geografik o’rin tushunchasining
muhimligini. Uning mamlakatlar, rayonlar va shaharlarning rivojlanilshidagi rolini
N. N. Baranskiy asoslab bergan. N. N. Baranskiy ta’rifi bo’yicha, iqtisodiy
geografik o’rin – muayyan joy, rayon yoki shaharning o’zidan tashqarida yotgan va
uning rivojlanishi uchun ma’lum iqtisodiy ahamiyatga ega bo’lgan ob’ektlarga
nisbatan hududiy munosabatidir.

Iqtisodiy geografik o’rin qulayligi shaharlarning vujudga kelishi va
rivojlanishida muhim ahamiyatga ega. CHunki shaharlar o’z-o’zidan vujudga
kelmasligi, balki o’z atrofidagi xo’jalik hayoti bazasida, iqtisodiy aloqalar negizida
paydo bo’lishi va rivojlanishi bizga ma’lum.
Zamonaviy shaharlarning iqtisodiy geografik o’rnining qulayligini
belgilovchi muhim omil ayni vaqtda, undagi ishlab chiqarishning yoqilg’i, xom-
ashyo resurslari bilan ta’minlanganligidir. Shaharning iqtisoddiy geografik o’rni
qanchalik qulay bo’lsa, uning o’sha resurslarni tashib keltirishi, tayyor
mahsulotlarni o’zlashtirishi, iqtisodiy aloqalari shunchalik qulay bo’ladi,
shuningdek uning rivojlanishi, yiriklashuvi uchun imkoniyatlar ham ko’p bo’ladi.
Shaharlar o’z geografik o’rnining o’zgarishiga ma’lum ta’sir ko’rsatadi. Shahar o’z
atrofidagi hududlarda o’zi uchun zarur bo’lgan ishlab chiqarish tarmoqlarini
vujudga keltirish yo’li bilan (sanoat, qishloq xo’jalik tarmoqlarini) ularga
iqtisoddiy ta’sir ko’rsatadi. Shaharlar, shuningdek, ma’lum pozitsiyani
egallaganlaridan (masalan poytaxt bo’lganidan keyin)o’z iqtisodiy geografik
o’rnini har tomonlama yaxshilaydi.
Shaharlarning iqtisodiy geografik o’rni ularning hududiymehnat
taqsimotidagi o’rniga, ixtisosiga ta’sir ko’rsatadi. N. N. Baranskiy har bir shahar
o’zi joylashgan iqtisodiy rayonning xarakterli belgilarini ko’zgudagidek ko’rsatib
turadi degan edi. Haqiqatan ham har bir iqtisodiy rayonda o’sha rayonning ixtisosi
bilan bog’liq bo’lgan shaharlarning ma’lum ishlab chiqarish tiplari rivojlangan. N.
N. Baranskiy shaharlarning iqtisodiy-geografik o’rnini o’rganishda ularning
quyidagi o’rinlarga ajratib ko’rsatadi:
1. Shaharlarning mikrogeografik o’rni
2. Shaharlarning mezogeografik o’rni
3. Shaharlarning makrogeografik o’rni
Shaharlarning mikrogeografik o’rni shaharning yaqin atrofga nisbatan
tutgan o’rni bo’lib, bunday shaharalar kichik hududlarning (tuman,
viloyat)iqtisodiy ijtimoiy rivojlanishida ahamiyatlidir. Mezogeografik o’rin
deganda shaharlarning mamlakat, mintaqa miqyosida iqtisodiy ijtimoiy ahamiyatga

ega bo’lishi tushuniladi. Makrogeografik o’rin esa shaharlarning qit’a yoki hatto
dunyo miqyosida ta’sir doirasiga ega ekanligini ta’kidlaydi. 1
1.2 Urbanizatsiya tushunchasi va urbanizatsiyani tarixan shakllanishi
Urbanizatsiya (frans. urbanisation, lot. urbanus — shaharga mansub, urbs
— shahar) — jamiyat hayotida shaharlar rolining ortib borishi; ishlab chiqaruvchi
kuchlarning joylashuvi, aholining ijtimoiy, demografik tarkibi, turmush tarzi va
madaniyatidagi o zgarishlar bilan bog liq.ʻ ʻ
Urbanizatsiya — tarixiy rivojlanish asosida shakllangan jamiyat bosqichlari
va hududiy mehnat taqsimoti natijasida sodir bo lgan ko p qirrali geografik,
ʻ ʻ
ijtimoiy-iqtisodiy va demografik jarayondir. Urbanizatsiyaning torroq doiradagi
demografik-statistik tushunchasi dunyoda, alohida hududlarda, mamlakatlarda
shaharlarning (ayniqsa, katta shaharlarning) va shahar aholisi salmog ining
ʻ
ko payib borishini anglatadi.
ʻ
Dastlabki shaharlar miloddan avvalgi 3—1ming yilliklarda Misrda,
Mesopotamiya, Suriya, Hindiston, Kichik Osiyo, Xitoy, Hindixitoy, shuningdek,
Yevropa va Afrikaning O rta dengiz sohillarida vujudga kelgan. Yunon-rim
ʻ
dunyosida esa Rim va Karfagen shaharlarining mavqei yuqori bo lgan. O rta asrlar
ʻ ʻ
va Uyg onish davrida kapitalistik ishlab-chiqarish unsurlari shakllana boshladi. Bu
ʻ
jarayon shaharlarda aholi sonining o sib borishiga, konsentratsiyalashuviga olib
ʻ
keldi. Iqtisodiy rivojlangan davlatlarda yirik shaharlar paydo bo la boshladi.
ʻ
Urbanizatsiya jarayonining rivojlanishi shaharlarning o sishi va shahar
ʻ
aholisining shakllanishi, shahar aholisining tabiiy o sishi, shahar atrofi
ʻ
hududlarining ma muriy jihatdan shaharga qo shilib borishi, qishloq aholi
ʼ ʻ
manzilgohlarining shahar maqomini olishi bilan bog liqdir. Shaharlarning o sishida
ʻ ʻ
shahar atrofi zonalarida shahar turmush tarzining shakllanib borishi, ya ni
ʼ
urbanizatsiya jarayonining kuchayishi ham ahamiyatlidir. Katta shahar atrofida
kichik shaharlar paydo bo lib, katta shaharlarga qo shilib boradi va shaharlar
ʻ ʻ
aglomeratsiyasi hosil bo ladi. Rivojlangan mamlakatlarda aglomeratsiya jarayoni
ʻ
1
http://reja.tdpu.uz/shaxsiyreja/views/openlesson/download.php/?id=25556

avj olgan, alohida aglomeratsiyalarning qo shilib ketishi natijasida megapolislarʻ
vujudga kelmoqda.
Urbanizatsiyaning asosiy ko rsatkichi shaharliklar sonining o sishi va jami
ʻ ʻ
aholi tarkibida shahar aholisi salmog ining ortib borishidir. 20-asrning oxiri va 21-
ʻ
asr boshlarida dunyoda shahar turmush tarzining qishloq joylariga tarqalishi, ya in
ʼ
urbanizatsiya jarayoni kuzatilmoqda. Bu esa shahar aholisi salmog ining ortib
ʻ
borishiga olib kelmoqda. 1950 yil dunyo aholisining 28,9% shaharlarda yashagan.
1960 yil bu ko rsatkich 33,9% ni, 1970 yil 37,4%, 1980 yil 41,1%, 1990 yil 45,8%
ʻ
va 2000 yil 51,2% ni tashkil etdi. Shahar aholisining salmog i rivojlangan
ʻ
mamlakatlarda ancha yuqori (2000 yilda AQSH, Buyuk Britaniya, Yaponiya,
Shvetsiyada 75% va Germaniyada 94%, Rossiyada 73% bo lgan). Osiyo va
ʻ
Afrikadagi rivojlanayotgan mamlakatlarda urbanizatsiya jarayoni dunyoning
o rtacha ko rsatkichidan ancha past. 2000 yilda shahar aholisining salmog i
ʻ ʻ ʻ
Afg oniston va Efiopiyada 11 — 14% ni, Miyer va Turkiyada 45% ni tashkil etdi.
ʻ
Urbanizatsiyaning hozirgi bosqichida katta shaharlarda aholi
konsentratsiyalashuvining o sishi kuzatilmoqda. Bu jarayonda millioner (1 million
ʻ
va undan ortiq aholi yashaydigan) shaharlar alohida o rin egallaydi. 1900 yilda
ʻ
dunyo bo yicha millioner shaharlar soni o nta bo lgan bo lsa, 21-asrga kelib bu
ʻ ʻ ʻ ʻ
ko rsatkich 200 dan oshdi. Dunyoda aholisi 10 milliondan ortiq yirik shaharlar
ʻ
Mexiko (25 million), Tokio (20 million), Seul (13 million), Pekin (11 million),
Parij, Qohira, Buenos-Ayres va London (10 million) mavjud. 2
Avvalo urbanizatsiya jarayoni va uning hududlar bo’yicha rivojlanish
mezonlari haqida umumiy tushuncha hosil qilish maqsadga muvofiqdir. SHu
asnoda tabiiy sharoit omillarining yirik Shaharlarga ta’sirini urbanizatsiya
jarayonida sezilarli kechishini ko’rish mumkin. Aholi punktlarini tadqiq etishda va
aholi geografiyasida mamlakatlar urbanizatsiya darajasi va urbanizatsiya miqyosi
degan tuushunchalar qabul qilingan. Bugungi kunda regionlar bo’yicha
urbanizatsiya darajasi juda notekis. Bu jihatdan Osiyo eng past urbanizatsiya
darajasiga ega. Bu hududda urbanizatsiya darajasi 30 % ni tashkil etadi. 2,2 mlrd
2
https://enc.for.uz/wiki/Urbanizatsiya

dan ortiq kishi qishloqlarda yashaydi. Dunyo bo’yicha urbanizatsiya darajasi eng
past bo’lgan davlatlar ham Osiyo qit’asidadir. Masalan: Xitoyda 21%, Hindistonda
28%, Indoneziya va Butanda 15%, Nepalda 9%. Urbanizatsiya darajasi Shahar
aholisining salmog’i bo’yicha past, o’rta va yuqori darajalarga bo’linadi. Mamlakat
aholisining 50% gacha qismi Shaharlarda yashasa, urbanizatsiya darajasi past
hisoblanadi. 50 dan 75% gacha o’rta, 75% dan yuqori bo’lsa, yuqori darajali
urbanizatsiya hisoblanadi.
Urbanizatsiyaning XX asrdagi jadallashuvi juda avj oldi va shaharlar
inqilobi degan nom oldi. Shu bilan birga bu jarayonning jamiyatga turli darajadagi
ta’siri kuchayib, bu hodisani tadqiq qilishning usullarini chuqurlashuviga olib
keldi. Shaharlar inqilobining birinchi 20 yilida ya’ni 1950-1970 yillar mobaynida
shahar aholisining tabiiy o’sishi butun insoniyat tarixidagi shaharlar aholisining
sonidan br oz kam edi. Bu o’sish 83,4% ni tashkil etadi. Undan keyingi 20 yil
ichida shahar aholisining ulushi yana 68,7% ga o’sdi. 1950 yilda 1990 yilgacha
bo’lgan davrda shahar aholisining salmog’i 3,1 baraqvarga ko’paydi va 21-asrning
birinchi 10 yilligida shu tarzda saqlanib turdi. Yuqorida ta’kidlanganidek
urbanizatsiyaning yuqori darajasi Yevropaning barcha mamlkatlari, AQSH,
Kanada, Yaponiya, Avstraliya va Yangi Zelandiyaga xosdir. XX asrning ikkinchi
yarmida jahon urbanizatsiyasida rivojlanayotgan davlatlar muhim rol o’ynay
boshladi. 1990 yilda ularda dunyo shahar aholisining 61,4% i yashayotgan edi.
(1950 yilda bu 38,7% ni tashkil etgan). 2025 yilga kelib bashoratlarga ko’ra bu
ko’rsatkich 80% dan ortiqni tashkil etadi. Rivojlanayotgan davlatlarda
shaharlarningko’payib borishi, ularning o’ziga xos jihatlarini hisobga olganda
jahon urbanizatsiyasining sifatiy rivojalanishini sekinlashtiradi va hududiy
tafovutlanishini keskinlashtiradi. Chunki bu mamlakatlardagi ko’pchilik shahar
aholisi yaqinda qishloqlardan ko’chib kelgan bo’ladi va ular yashash tarzi bilan
shahar turmush tarzini qishloqlashtiradi. Qisqa muddat ichida qishloqlardan
shaharlarga aholining katta qismi ko’chib o’tganda bu vaziyatning yuzaga kelishi
tabiiy holdir.

Yuqoridagi fikrlar asosan yaqin yillarda shahar aholisining kamligi bilan
ajralib turgan mamlakatlarga tegishlidir. Bunday mamlakatlarga Nigeriya misol
bo’ladi. Uning poytaxti Lagos 1950-1990 yillar mobaynida 27 baravar kattalashdi
va dunyoning eng yirik 8 ta aglomeratsiyalari qatorga kiradi. Shuningdek bunday
xususiyatga ega bo’lgan mamlakatlarga Turkiya, Eron, Xitoy, Hindiston, Rossiya,
Braziliya, Meksika, Indoneziya kabilar kiradi. Bu jarayonning boshqa qutbida eng
urbanizatsiyalashgan mintaqalar Shimoliy AmYerika, G’arbiy Yevropa va
Yaponiya turadi.
XX asrni haqli ravishda urbanizatsiya asri deb atash mumkin. 1900 yilda
dunyo Shaharlarida butun dunyo aholisining 14% i yashagan va 12 ta millioner
shaharlar mavjud edi. XXI asr arafasida shahar aholisi 45% ga etdi, 2,5 ming
atrofida aholisi 100 mingdan ortiq yirik shaharlar, 107 ta millioner shaharlar
hisobga olingan.
Urbanizatsiya jarayoni dunyoda xo’jalik tizimining va ishlab chiqarish
munosabatlarining o’zgarishi bilan jadalashdi. Ishlab chiqarishning
kontsentratsiyalashuvi, differentsiatsiyalashuvi, hududiy tashkil etilishi va
texnologik taraqqiyot bu jarayonga turkti beruvchi asosiy omillardir. Urbanizatsiya
jarayoni shahar aholisining miqdoriy o’sishi bilan xaarakterli bo’lib, bu holat XX
asrgacha ancha sust va barqarorligi bilan ajralib turadi. 19-asr boshida dunyo
shahar aholisi 29,3 mln kishini tashkil etgan, bu dunyo aholisining 3% ni tashkil
etardi. 1900 yilga kelib bu ko’rsatkich 224,4 mln kishini va 14% ni tashkil etdi.
XX asr davomida jarayonning o’sishi quyidagi raqamlarda aks etadi. 1950 yilda
Shahar aholisi 729 mln kishi, muvofiq ravishda 28,8%, 1980 yilda 1821 mln kishi
va 41% ni, 1990 yilda 2261 mln kishi va 41% ni tashkil etdi. Urbanizatsiya shartli
darajalari quyidagicha qabul qilingan:
Urbanizatsiyaning past darajasi -20%
Urbanizatsiyaning o’rtacha darajasi -20% dan 50% gacha

Urbanizatsiyaning yuqori darajasi – 50% dn 72% gacha

Urbanizatsiyaning yuksak darajasi - 72% dan yuqori.


Dunyodagi eng past urbanizatsiya darajasi G’arbiy va SHarqiy Afrika,
Madagaskar va ba’zi Osiyo mamlakatlarida kuzatiladi.
O’rtacha urbanizatsiyalashgan mintaqalar Afrika, Osiyo va Lotin
Amerikasidagi Boliviya davlati.
Yuqori urbanizatsiyalashgan mintaqalar MDH, Yevropa, SHimoliy
Amerika, Janubiy Amerika, Avstraliya va JAR hududlaridir. Yer yuzida 107 ta
millioner shahar bor. Ba’zi manbalarda esa ularning soni 300 dan ortiq deb
ko’rsatiladi. Lekin bu hisobda shahar atrofidagi aholi ham nazarda tutiladi. Aslida
shahar aholisining miqdori ayni shahar yuridik hududida yashovchilar bilan
chegaralanishi lozim. SHunga ko’ra 107 ta millioner shahar mavjudligi ma’lumot
sifatida qabul qilindi. Ularning 28 tasi g’arbiy yarim sharda, 79 tasi sharqiy yarim
sharda, 96 tasi shimoliy yarim sharda, 11 tasi janubiy yarim sharda joylashgan. 36
ta millioner shahar poytaxt maqomiga ega. Urbanizatsiya jarayonining hududiy
taqsimoti hozirgi kunda juda rang-barangdir. Dunyo urbanizatsiya xaritasida uchta
asosiy mintaqa alohida ajralib turadi. Bular AQSH, YAponiya va G’arbiy
Yevropadir. Bu mintaqalarni uzluksiz joylashgan aholisi 1 milliondan ortiq yirik
aholi punktlari to’ldirib turadi. So’ngi 20 yil davomida dunyodagi bu manzarani
SHarqiy, va Janubiy Osiyodagi yirik shahar aglomeratsiyalarining paydo bo’lishi
o’zgartirmoqda. Shuningdek Lotin Amerikasi va Afrika mintaqalarida ham yirik
shaharlar ko’payib bormoqda. Bu shahar aholisining ko’payishi bilan izohlanadi.
Dunyo shahar aholisining yarmiga yaqini Osiyoda istiqomat qiladi (1950 yilda
1G’3 qismi edi), 20% dan ortig’i Yevropada yashaydi. XXI asr ostonasida jahon
urbanizatsiya jarayoni janubi-sharqiy Osiyo yo’nalishida kuchaya boshladi. Bu XX
asrning ikkinchi yarmida Yaponiya, Xitoy, Hindiston va qator sharqiy va janubiy
Osiyo mamlakatlarida shaharlar miqdorining ko’payishi bilan izohlanadi.
Urbanizatsiya jarayoni hozirgi kunda shahar aholisining juda tezlik bilan
ko’payib borishida namoyon bo’lmoqda. BMT mutaxassislari aholisi 8 mln ortgan
shaharlarni megashaharlar (mega-yunon tilida ulkan degan ma’noni beradi). 1950
yilda bunday shaharlar sirasiga faqat London va Nyu-York kirgan bo’lsa, 1960
yilda ular safiga Tokio va SHanxay shaharlari qo’shildi, 1970 yilda ularning soni

11 taga etdi ulardan 5 tasi rivojlanayotgan mamlakatlarda (Pekin, San-paulu,
Buenos Ayres, Rio-de Janeyro) edi, 1994 yil o’rtalarida 22 ta megashahardan 16
tasi rivojlanayotgan davlatlar hududida shakllandi, 2015 yilda 33 taga etishi taxmin
qilinadi, shu bilan birga ulardan 27 tasi rivojlanayotgan davlalarda bo’lishi,
shundan 21 tasi Osiyo qit’asiga tegishli bo’lishi taxmin qilinadi. Hozirgi kunda 30
dan ortiq shaharlarning aholisi 5 mln dan ko’p ekanligi qayd qilindi.
Iqtisodiy rivojlangan mintaqalarda shahar aholisi ulushining 70% dan
ortiqligi Yevropa, SHimoliy Amerika va Avstraliya kuzatiladi, bu mintaqalarda
shaharlar zamonaviy ishlab chiqarish markazlari sifatida rivojlangan. Shahar
aholisi bu hududlarda XX asr boshida ko’paya boshlagan. So’nggi 30 yil davomida
bu mintaqalarning dunyo bo’yicha shahar aholisidagi ulushi 45% dan 26% ga
kamaydi. Ayni vaqtda boshqa hududlarda shaharliklar soni 400 mln.dan 1.6 mlrd
kishiga oshdi. So’nggi 10 yilliklarda iqtisodiy rivojlangan mintaqalarda o’ziga xos
kontrurbanizatsiya (teskari urbanizatsiya) jarayoni – aholining yirik shaharlardan
chetga ko’chishi kuzatilmoqda. 3
1.3 Urbanizatsiyaning rivojlanishiga ta’sir qiluvchi omillar
Urbanizatsiya jarayoni 3 ta asosiy bosqichdan o’tib rivojlanib boradi.
I. SHakllanayotgan urbanizatsiya bosqichida shahar aholisining ulushi ½
dan past bo’lib, yangi shaharlar vujudga keladi, ayrim qishloq joylar shahar
manzilgohlari toifasiga o’tib ketadi. Ayniqsa yirik shaharlar tez o’sishni
boshlaydilar. Bunda eng yirik, odatda poytaxt yoki port shahar boshqalarga
nisbatan ancha ilgarilab ketadi. Eng yirik shaharlarning o’sishi ayrim hollarda
“soxta” urbanizatsiya tarzida, ya’ni shahar chekkalarida qishloqdan kelgan
qambag’allarning xarobalari zichlashib borishi ko’rinishida kechadi (rasm).
Hozirda Osiyo va Afrikaning rivojlanayotgan mamlakatlarining ko’pchiligi
urbanizatsiyaning ana shu bosqichini kechirmoqdalar.
II. Rivojlangan urbanizatsiya bosqichi “millioner”-shaharlarning yuqori
sur’atlar bilan o’sishlari hamda yirik shaharlar atrofida aglomeratsiyalarning (turli
kattalikdagi shaharlarning ma’muriy, ishlab chiqarish, ijtimoiy, madaniy aloqalar
3
https://www.hufocw.org/Download/file/5615

natijasida birlashuvi), megalopolislarning (yirik shaharlar va shahar
aglomeratsiyalarining bir-biriga qo’shilib ketishi) vujudga kelishi bilan
tavsiflanadi. SHaharliklarning jami aholidagi ulushi 50% dan ortib ketadi, yangi
shaharlar deyarli vujudga kelmaydi, mavjud shaharlar esa, ayniqsa yiriklari tez
rivojlanadi, shahar manzilgohlarining tizimlari shakllanib boradi, natijada shahar
va qishloq o’rtasidagi o’zaro bog’liqliklar yanada mustahkamlanadi.
Urbanizatsiyaning bu bosqichi SHarqiy Yevropa, MDH davlatlari, Lotin Amerika,
SHimoliy Afrika, Janubi-G’arbiy Osiyo, Okeaniyadagi ko’p mamlakatlarga xos.
III. Yetuk urbanizatsiya bosqichi Yevropaning eng rivojlangan davlatlari,
AQSH, Kanada, Avstraliya, Yaponiya, Isroilda kuzatilmoqda. Bunda aholi yirik
shaharlarning markazlaridan asta-sekin shahar atrofiga ko’chib boradi, lekin
shaharda ishlash, o’qish, turli faoliyat yuritishni davom etadi va buning uchun har
kuni shaharga qatnaydi. Natijada shaharlar markazlari asosan tadbirkorlik, bank-
moliya sektori, boshqaruv sohalarining rivojlanish maskanlariga aylanib, aholi
yashash massivlari esa tobora markazdan uzoqlashib boraverdi. Bunday ijtimoiy-
geografik jarayon suburbanizatsiya deb ataladi. Transport va aloqaning zamonaviy
texnologiyalari rivojlangan sari urbanizatsiyaning bu bosqichida shahar
iqtisodiyoti tarmoqlari va shahar turmush tarzi qishloq joylarda ham keng tarqalib
boradi, natijada shahar va qishloqlardagi yashash sharoiti tobora yaqinlashadi.
Ya’ni, qishloq joylar rasman o’zining qishloq maqomini saqlab tursada, aslida tub
ma’noda shaharlashib ketadi. SHahar bilan qishloq joylar orasidagi ijtimoiy-
iqtisodiy farq va chegaralarning yo’qolib borish jarayoni rurbanizatsiya atamasi
bilan yuritiladi. 4
So’nggi yillarda urbanizatsiya jarayoni sifat jihatdan o’zgarib, o’zining
yuksak cho’qqisiga erishdi; yirik shaharlar o’z doi asidan chiqib, yangi hududiy
tizimlar - shahar aglomeratsiyalari va megalopolislar ko’rinishida namoyon bo’la
boshladi. “Aglomeratsiya” lotincha so’z bo’lib, “to’plamoq”, “qo’shib olmoq”
ma’nosini bildiradi. Mazkur termin ko’p sohalarda, masalan, sanoatda,
4
https://reja.tdpu.uz/shaxsiyreja/views/openlesson/download.php/?id=25556

geologiyada ishlatilib, keyinchalik aholi manzilgohlari uchun ham qo’llanila
boshlandi.
Umuman olganda, “aglomeratsiya” tushunchasi dastavval nemis olimi
Alfred Vebeming sanoat shtandorti nazariyasida qo’llanilgan. U sanoat
korxonalarini joylashtirishda transport, iste’mol omillari qatorida aglomeratsiya
omiliga ham katta e’tibor bergan. Bu so’zni birinchi marta amerikalik
shaharshunos olim Adna Veber 1899- yilda shaharlar geografiyasi faniga olib kirdi
va aholi manzilgohlarining bir joyda to’planishi uchun ushbu terminni ishlatdi.
Shahar aglomeratsiyalari rus - sovet adabiyotlarida 1910-20-yillardan A.
Kruber, M. Dikanskiy, V. Semyonov - Tyan - Shanskiy tomonidan o’rganila
boshlandi va turli nomlar bilan ataldi, masalan, “iqtisodiy shahar”, “shahaming
xo’jalik okrugi”, “planlashtirilgan rayon” va h.k. Yirik shaharshunos olim G.M.
Lappo unga shunday ta’rif beradi: “Shahar aglomeratsiyalari xilma-xil intensiv
aloqalar bilan yagona, dinamik tizimga birlashgan aholi manzilgohlarining ixcham
hududiy guruhidir”.
“Shahar aglomeratsiyasi” tushunchasi ma’lum ma’noda shartli xarakterga
ega. Sababi, bunday hududiy tizimlarda faqat shahar joy lar emas, balki ular
orasida qishloqlar ham mavjud bo’lib, ulaming aholisi ham aglomeratsiyalashuv
jarayonida ishtirok etadi. Ammo shahar, ayniqsa, yirik shaharlaming bunday
murakkab tizimlarni shakllanishidagi yetakchi rolini hamda shahar aholisi va
shaharcha hayot tarzini tarqalishini hisobga olib, bunday tuzilmalar shahar
aglomeratsiyalari deb ataladi.
Shahar aglomeratsiyalarining vujudga kelishini G.M.Lappo 2 xil turini
ajratadi. “Shahardan” - asosiy shahardan unga mos kelmaydigan obyektlar yaqin
atrofiga olib chiqiladi yoki shahar uchun zarur bo’lgan obyektlar uning atrofidagi
yo’ldosh shaharlarga quriladi. Shu tariqa aglomeratsiya paydo bo’ladi va
rivojlanadi. “Rayondan” - konlar yoki yangi yerlar o’zlashtirilayotgan rayonlarda,
Sharq mamlakatlarida ko’proq sug’orma dehqonchilik rayonlari da bir necha aholi
manzilgohlaridan birortasi qulay IGO’ ga ega bo’ladi, u tez rivojlanib, dominantlik

qiladi va aglomeratsiya yadrosiga, qolganlari esa unga yoMdosh shaharlarga
aylanadi. Lekin ko’pchilik hollarda aralash tipdagi aglomeratsiyalar uchraydi. 5
Shahar aglomeratsiyalari iqtisodiy va ijtimoiy geografiyaning asosiy
tushunchalari bo’lgan hududiy mehnat taqsimoti, iqtisodiy rayonlashtirish, hududiy
majmualar va iqtisodiy geografik o’rin bilan chambarchas bog’liq. Ayniqsa, ular
hududiy tarkib, hududiy tizim va hududiy majmualarda yaqqol ko’zga tashlanadi.
Avvalambor, shahar aglomeratsiyalari har qanday hududiy tarkibni
shakllantiruvchi asosiy belgidir. Ular o’ziga xos hududiy tizimni anglatadi.
Bunda shahar aglomeratsiyalari zaminida sanoat va transport tuguni yotadi.
Kengaygan urbanistik tizim va integratsiyalashgan yo’l bo’ylari o’rtasida kapital,
mahsulot, odamlar oqimi kuchayadi, bu qishloq va shahar faoliyati o’rtasidagi
farqlami pasaytirishga xizmat qiladi (.M.Pacione, 2009, 192-b.).
Ayni vaqtda, shahar aglomeratsiyalari yagona iqtisodiy geografik o’rin,
iqtisodiy makon, bozor muhitini ham bildiradi. Ularda yagona investitsiya muhiti,
ekologik, nozoogeografik va kriminogen vaziyat ham vujudga keladi. Xususan,
shahar aglomeratsiyalarining yagona sotsial muhit ekanligini ta’kidlash lozim.
Chunki aglomeratsiyada o’ziga xos yashash sharoiti, kishilaming haftalik mehnat –
hayot faoliyati sodir bo’ladi.
Joyning tabiiy va iqtisodiy geografik xususiyatlaridan kelib
chiqqan holda, aglomeratsiyalar turlicha hududiy qiyofalar -
“polosasimon”,
“chiziqsimon”, “zanjirsimon”, “yulduzsimon” kabi konfiguratsiyaga ega
bo’ladi. Ularning hududiy tarkibi ham murakkab bo’lib, aglomeratsiya to’laqonli
shakllanishi uchun bosh shahar - “yadrosi”, yo’ldosh shaharlar, ular o’rtasida
intensiv aloqalar bo’lishi talab etiladi.
Odatda, markaziy shahardan tarqaluvchi radial yo’l bo’ylari tez rivojlanadi,
ularning oralarida esa ochiq joylar - bufer zonalar qoladi. Bu zonalar ko’pincha
“yashil zonalar” yoki qishloq xo’jalik yerlari bilan band bo’ladi. Rivojlangan
5
Лаппо Г. География городов.-М., 1997, 90 с.

davlatlarda esa ular qurilishlar, uyjoylar bilan to’lib ketib, yo’ldosh shahar bosh
shaharga qo’shilib ketadi.
Markaziy shahar aglomeratsiyaning “yadro”sini tashkil etadi, ular bitta
(monotsentrik), ba’zan esa ikki va undan ortiq (politsentrik) bo’lishi ham mumkin
(Donetsk - Makeevka-Gorlovka, Gdansk - Gdinya-Sopot va b.). Markaziy shahar
qanchalik katta bo’lsa, uning ta’sir doirasi ham shunchalik keng bo’ladi. Odatda,
uning aholi soni 100 mingdan ortganda aglomeratsiyalashuv uchun ko’proq
imkoniyat vujudga keladi. Undan uzoqlashgan sari, aholi zichligi va aholi
manzilgohlari kamayib boradi, ular o’rtasidagi aloqalar ham susayadi.
Aglomeratsiya chegarasi ko’pincha 50-60, ba’zan esa 100-110 km li radiuslarga
ham teng bo’lishi mumkin.
Shahar aglomeratsiyalari turli yerlarda, turli tabiiy va iqtisodiy geografik
omillar va sharoitlar ta’sirida tarkib topgani uchun, jahon tajribasida ulami
ajratishda yagona mezon qabul qilinmagan, masalan, AQSHda ular “yadro”sining
aholisi 50 ming kishi, Kanadada esa 100 ming kishi bo’lishi talab etiladi.
MDHdagi ko’pchilik aglomeratsiyalami ajratishda G.M.Lappo metodikasidan
foydalangan holda, markaziy shahar aholi soni 250 mingdan, yo’ldosh shaharlar
soni to’rttadan kam bo’lmasligi talab etiladi. Yo’ldosh shaharlar, odatda,
monofunksional bo’lib, sanoat markazi, kurort, ilmiy markaz, tuman markazi,
agrosanoat markazi kabi ayrim funksiyalami bajarib beradi.
Shahar aglomeratsiyalaridagi barcha elementlar bir-biri bilan chambarchas
bog’langan boiadi, bu yerda umumiy hayot faoliyati, yagona xo’jalik tizimi
shakllanadi.
Ushbu hududdagi barcha resurs va imkoniyatlardan: tabiiy va mehnat
resurslari, suv va energiya ta’minoti, yirik shahaming ilmiy-texnik salohiyati, yer
va uy-joy fondi, mehnat qilish, dam olish, davolanish, bilim olish kabi
xizmatlardan umumiy holda foydalaniladi. Bu esa, o’ziga xos aglomeratsiya
samaradorligini ta’minlaydi.

Yirik shahar va shaharchalar hududi o’zaro tutashib, qo’shilib ketsa, u
holda yaxlit - ulkan shahar vujudga keladiki, ulami – konurbatsiya deyishadi
(London, Rur havzasi konurbatsiyasi va h.k.).
Biroq, konurbatsiya ham aglomeratsiyalaming bir shakli, ko’rinishi bo’lsa-
da, har qanday aglomeratsiya ham konurbatsiya emas. Bu termini ingliz olimi
P.Geddes 1913-yilda fanga kiritgan bo’lib, u yirik shaharlaming hududiy jihatdan
o’zaro qo’shilib ketishini nazarda tutadi. Dunyodagi eng yirik konurbatsiya Katta
Golland konurbatsiyasi bo’lib, uning asosini Rotterdam, Amsterdam va Gaaga
shaharlari tashkil etadi. Hozirgi kunda yer sharidagi eng yirik aglomeratsiya Tokio
aglomeratsiyasi bo’lib, unda 35 mln. dan ortiq aholi yashaydi.
Aholi soniga ko’ra, keyingi o’rinlami Mexiko, Nyu-York, San-Paulu va
boshqa aglomeratsiyalar egallaydi. Ammo so’nggi vaqtlarda ularning demografik
o’sish sur’atlari sekinlashdi. Rivojlanayotgan mamlakatlardagi Bombey, Manila,
Karachi, Dakka, Lagos va boshqalarda “Urbanistik portlash” yuz bermoqda: ish
topish maqsadida ko’plab aholi poytaxt shaharlarga ko’chib kelib, shaharga
demografik bosim kuchaymoqda. Ularning aholi soni yiliga 3-5% dan
ko’paymoqda (jahon bo’yicha shahar aholisining o’rtacha yillik o’sishi 1,8%).
Yevropa, Shimoliy Amerika, Sharqiy Osiyodagi ana shunday 40-50 ta yirik
aglomeratsiyalar yonma-yon joylashib va bir-biriga qo’shilib, yirik
urbanizatsiyalashgan areallar, ya’ni megalopolislami hosil qilgan. Umuman esa,
megalopolis yoki megapolis ulkan shahar (mega - katta, yirik) ma’nosini bildiradi.
Ushbu terminni birinchi marta amerikalik sotsiolog olim L.Mamford qo’Hagan.
J.Gottman esa Atlantika qirg’oqlari bo’ylab deyarli 1000 km ga polosasimon
shaklda cho’zilib ketgan 50 ga yaqin aglomeratsiyani va 50 mln. dan ziyod aholini
o’z ichiga olgan Bosvash (Boston-Vashington) aglomeratsiyalar tizimini birinchi
bo’lib tadqiq etdi va uni megalopolis nomi bilan atadi. Ana shunday
urbanizatsiyalashgan hududlardan sayyoramizning sharqiy qismida, markazi
Tokioda joylashgan Tinch okeanining muhim savdo yo’llari bo’ylab cho’zilgan
Tokaydo (Tokio-Osaka) megalopolisi Sharqning o’ziga xos o’sish qutbi hisoblanib,
unda aholi va ishlab chiqarishning asosiy qismi mujassamlashgan. Tokaydo

megalopolisida mamlakat aholisining deyarli 60 foizi to’plangan bo’lib, bu yerda
mamlakat umumiy sanoat mahsulotining 2/3 qismi ishlab chiqariladi. Mazkur
Tokaydo megalopolisining yadrosini Katta Tokio deb nomlanuvchi Yaponiyaning
Tokio poytaxt aglomeratsiyasi hududi tashkil etadi. Katta Tokio Yaponiyaning
Tokio poytaxt okrugi va Chiba prefekturasining katta qismini birlashtirib, o’z
ichiga oluvchi, Kanto mintaqasida joylashgan yirik urbanizatsiyalashgan hudud
bo’lib hisoblanadi. Daryolaming quyi qismida joylashgan shaharlar birikmasini biz
deltapolis deyishimiz mumkin. Grek arxitektori Doksiadis kelgusida hatto,
oykumenapolis vujudga kelishi haqida ham fikr bildirgan bo’lib, bu butun dunyo
shaharlarining yagona tizimidir.
Megalopolis so’zi ikki yoki undan ortiq shahar aglomeratsiyalarining
qo’shilib ketishini anglatsa, megapolis termini esa, hozirgi vaqtda BMT tasnifiga
ko’ra, aholi soni 8 mln. dan ortgan shahar uchun qo’llanilmoqda. Odatda, bunday
shaharlar o’z ma’muriy-hududiy chegarasi doirasidan chiqib ketadi, shahar
atroflari ham shaharga bevosita qo’shilib ketadi. Bunday yirik shaharlarga ega
bo’lmagan ko’pgina mamlakatlar o’zlarining bosh, yetakchi, ko’p hollarda poytaxt
shaharlarini megapolis deb atashmoqda. Hozirgi kunda 29 ta aholi soni 8 mln. dan
ortgan megapolis qayd etilgan. Ularning aksariyati (19 tasi) Osiyo mamlakatlarida.
Ularda 400 mln. dan ortiq aholi yashaydi. 1900-yilda bunday shaharlaming soni
dunyoda 10 ta edi.
Bunday ulkan urbanizatsiyalashgan hududlar, jahonning asosiy sivilizatsiya
markazlari bo’lishi bilan bir qatorda, transport, sotsial, ekologik, shovqin-suron,
irqiy-milliy muammolar bilan birga rivojlanmoqda. Ayniqsa, urbanizatsiya jadal
rivojlanayotgan Afrika, Janubiy Osiyo mintaqasida shaharlar nazoratsiz qolmoqda.
Qishloqlardan ko’chib kelayotgan, ro’yxatdan o’tmagan aholi shahar
chekkalariga rejaga mos kelmaydigan uy-joylami qurib, joylashib olmoqda.
Natijada shahar hududi kengayib, nazoratdan chiqib ketmoqda. Shaharlarda yuqori,
boy qatlam aholi yashaydigan “elit ko’chalar” atrofidan qashshoqlarning xarobalari
o’rin olmoqda. Bunday xarobalarda shahar infratuzilmasi, toza ichimlik suvi,
kanalizatsiya, elektr energiyasi, yo’llar va kommunal xizmatlaming yo’qligi turli

kasalliklaming, transport, shovqin-suron, ekologik tengsizlik, jinoyatchilik kabi
muammolaming ortib borishiga olib kelmoqda. Bu esa shahar ko’rki va mavqeyini
pasaytiradi, urbanizatsiya bilan bir qatorda ruralizatsiya (qishloqlashish) jarayoni
ro’y beradi. 6
6
A.S. Soliyev, S.K. Tashtayeva, M.M. Egamberdiyeva. “ Shaharlar geografiyasi”. O‘quv qo‘llanma.-T.:
“Barkamol fayz media”, 2018,184 b.

II BOB URBANIZATSIYANING ZAMONAVIY QIYOFASI VA
MINTAQAVIY O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
2.1 Urbanizatsiyaning zamonaviy qiyofasi va unga globalashuv jarayonlarini
ta’siri
Urbanizatsiyaning zamonaviy qiyofasi zamonaviy shaharlarda yuzaga
kelgan va rivojlanayotgan tendensiyalar, texnologiyalar va muammolarni o’z
ichiga oladi. Bu qiyofa ko’plab omillar tomonidan shakllantiriladi, jumladan,
texnologik innovatsiyalar, ekologik ehtiyojlar, ijtimoiy o’zgarishlar va iqtisodiy
bosimlar.
Soxta urbanizatsiya - bu shahar aholisining tez o’sishi shaharning madaniy
va iqtisodiy muhitiga yangi fuqarolarni kiritish darajasini ta’minlashga qodir
bo’lgan shahar funktsiyalarining mutanosib ravishda o’sishi bilan birga bo’lmagan
urbanizatsiya turi. Konsepsiya 20-asrning ikkinchi yarmida Lotin Amerikasi, Osiyo
va Afrika mamlakatlarida shahar aholisining tez o sishi, iqtisodiy o sishning anchaʻ ʻ
pastligi va shaharlarda ish o rinlarining yetarli emasligi davrida paydo bo lgan.
ʻ ʻ
Shahar aholisining portlovchi o’sishi dehqonlarning shaharlarga ommaviy
ko’chirilishi va allaqachon mavjud shahar muhitida demografik portlash tufayli
sodir bo’ladi. Ko’pincha, latifundiyalarning ko’payishi natijasida aniq agrar aholi
soni aholini qishloqlardan shaharlarga "itarib yuboradi" va ular marginallashganlar
qatoriga qo’shiladi. Shu bilan birga, shaharlarda aholining o’sishi ishchi kuchiga
bo’lgan talabdan sezilarli darajada oshadi. Natijada, kvazishahar aholisining katta
massasi na zamonaviy iste’molda, na zamonaviy ishlab chiqarishda ishtirok
etmaydi. Hukumat yordamini olmasdan, haqiqiy shaharlar qashshoqlik zonalari va
qashshoqlik hududlari bilan to’lib-toshgan bo’lib , ularda bandlikning norasmiy va
jinoiy turlari rivojlanadi. Ikkinchisi, shuningdek, shaharni rivojlantirishning bosh
rejasi yo’qligi, transport tarmog’ining yomonligi va boshqa noqulay sharoitlarda
paydo bo’ladi.Rivojlanayotgan mamlakatlarning urbanizatsiya jarayonlaridagi
yuqorida qayd etilgan nomutanosibliklar ularda haqiqiy urbanizatsiya umuman
sodir bo lmaydi, degani emas, balki faqat ularning madaniy va iqtisodiy
ʻ
xususiyatlarini ta kidlaydi. O’z navbatida, rivojlangan mamlakatlarda
ʼ

giperurbanizatsiya sezilarli bo’lib, shahar aholi punktlarining rivojlanish zonalari
tabiiy landshaftni haddan tashqari yuklaydi va ekologik muvozanatni buzadi,
garchi umuman yashash sharoitlari shahar aholisining o’zlari uchun nisbatan
qulaydir.
Soxta urbanizatsiya, ya’ni ko’p sonli shahar aholisining xarobalarda
yashashi - qurilish chiqindilari va hurda materiallaridan yasalgan o’z-o’zidan
paydo bo’lgan uy-joy bloklari Rossiyada sovuq iqlim tufayli tropiklarga qaraganda
kamroq tarqalgan. Asosan yirik shaharlar va kurort hududlari yaqinida,
shuningdek, ishsizlik darajasi yuqori bo’lgan ba’zi tushkunlikka tushgan
hududlarda paydo bo’ladi . Bu bir necha sabablarga ko’ra sodir bo’ladi:
Rossiyada SSSR parchalanganidan keyin aholi sonining o’sishi kuzatilmadi
(hatto aholining tabiiy qisqarishi ham kuzatildi). Shu bilan birga, 1989 yilga kelib
SSSRda uy-joy ta’minoti ancha yuqori edi - aholining 83 foizi alohida
kvartiralarda, qolganlari yotoqxonalar, umumiy kvartiralar va xususiy sektorda, 1,1
foizi kazarmalarda yashagan.
Zamonaviy Rossiyadagi xarobalar aholisining muhim qismi qo’shni
mamlakatlardan kelgan mehnat muhojirlaridir. Qonuniy va noqonuniy mehnat
muhojirlari uchun xarobalar ko’pincha ular ishlayotgan paytda vaqtinchalik turar
joy bo’ladi.
Rossiyada, odatda, suv va kanalizatsiya bo’lmagan yog’och ko’p qavatli
uylar, eskirgan va eskirgan uy-joylar; SSSR parchalanganidan so’ng, Rossiyaning
depressiyaga uchragan hududlarida turmush darajasining pasayishi va eskirgan va
eskirgan uy-joylar ulushining ortishi kuzatildi. 2010 yilda bunday uy-joylarning
umumiy uy-joy fondidagi ulushi Rossiyada o’rtacha 3% ni tashkil etdi, ba’zi
hududlarda u ancha yuqori ( Ingushetiya - 21%, Tyva Respublikasi - 19%, Saxa
Respublikasi - 14%). Bu respublikalarda ishsizlikning yuqori darajasi bor , Tyva
va Ingushetiyada tug’ilish darajasi Chechenistondan keyin Rossiyada eng yuqori
ko’rsatkichdir.
Xorijiy mualliflar Rossiyadagi “Xarajat urbanizatsiyasi”ni Moskvaga
tutashgan, MDH davlatlaridan kelgan mehnat muhojirlarining o’z-o’zidan yashash

joylariga aylangan ayrim qishloqlar, masalan , sanitariya va kriminal sharoitlar
“uchinchi dunyo” qaroqchilariga yaqinlashib qolgan Chelobityevo deb atashadi.
Rasmiy aholisi 400 kishi bo’lgan ushbu qishloqda 2011 yilda 20 ming
nafargacha mehnat muhojirlari, shuningdek, lo’lilar mahalliy aholi hovlilarida
qurilish tirkamasidan yasalgan tokchalarda yashagan, deb xabar beradi Ichki ishlar
vazirligi . Viloyat markazlari yaqinidagi o’z-o’zidan paydo bo’lgan lo’li qishloqlari
ham xarobalarga o’xshaydi.
So’nggi yillarda (2014-2016) rasmiy ma’lumotlarga ko’ra, eskirgan va
eskirgan uy-joylarning ulushi, shu jumladan turli davlat dasturlarini amalga
oshirish natijasida pasayib bormoqda, ammo shunga qaramay, 2016 yilda
Rossiyada o’rtacha 2,4% ni tashkil qiladi.
MDHning boshqa mamlakatlari singari Rossiya aholisining
urbanizatsiyasining qiziqarli xususiyati mintaqaga qarab soxta urbanizatsiya
muammolarining giperurbanizatsiya bilan uyg’unlashuvidir. Soxta urbanizatsiya
belgilari, birinchi navbatda, Rossiya hududlaridagi kichik shaharlarda keng
tarqalgan. Ushbu hodisa quyidagi omillar bilan bog’liq: Rossiya shahar aholisining
aksariyati birinchi yoki ikkinchi avloddagi qishloqdan yaqinda kelgan
muhojirlardir (uchinchi avlod shahar aholisining ulushi 20% dan kam). Bundan
tashqari, zamonaviy Rossiyadagi barcha shaharlarning taxminan 2/3 qismi 20-
asrda paydo bo’lgan yangi. Bundan tashqari, Rossiya shahar aholisining qariyb 15
foizi kichik shaharlar, shaharlar va qishloqlarda istiqomat qiladi, bu Rossiyada
ko’p mezonlarga ko’ra haqli ravishda qishloq joylarining elementi deb hisoblanishi
mumkin. Bu, ayniqsa, mamlakatning janubiy viloyatlariga tegishli. Kichik
shaharlarda, shuningdek, yirik shaharlarning chekka hududlarida turar-joy
binolarini suv, kanalizatsiya va statsionar telefonlar bilan ta’minlash darajasi 1990-
yillarning oxirigacha ancha past edi, shuning uchun bunday shaharlarda haqiqiy
shaharning belgilari kam edi. madaniyat. Ularning aholisi ko’pincha shaxsiy
dehqonchilik bilan shug’ullanishda davom etadilar, shuning uchun ularning
turmush tarzi odatda qishloqqa yaqin. Ba’zi ma’lumotlarga ko’ra, yarim shahar deb
ataladigan turmush tarzini olib boradigan shahar aholisining ulushi 20-asrning

oxirida Rossiya shahar aholisining chorak qismiga yetdi, ammo hozirda ishsizlik
va ishsizlik natijasida kamayib bormoqda. aholining yaxshi maoshli ish topish
osonroq bo’lgan yirik sanoat shaharlariga ketishi. Bundan tashqari, teskari
jarayonlar mavjud - shahar atrofi , yirik shaharlar aholisi shaharda ishlashni davom
ettirib, chekkada joylashgan dacha va kottej aholi punktlariga ko’chib o’tishlari,
shuningdek, kamroq darajada qishloqlashuv - shahar aholisining shaharga chiqib
ketishi. qishloq. Shahar atrofi va qishloqlashuv shaxsiy transport vositalari bilan
ta’minlashning ko’payishi va infratuzilmaning yaxshilanishi (jumladan, uyali
aloqa, Internet va boshqa qulay sharoitlar paydo bo’lishi) tufayli mumkin bo’ldi. 7
Suburbanizatsiya - yirik shaharlarning chekka hududlarini rivojlantirish va
aholini shahar atrofiga ko’chirish jarayoni. Suburbanizatsiya natijasida shahar
aglomeratsiyalari shakllanadi . Suburbanizatsiya bilan shahar atrofi aholisining
o’sish sur’ati shaharlar - aglomeratsiya markazlariga nisbatan yuqoriroqdir.
O’sib borayotgan farovonlik odamlarga shovqin, havoning ifloslanishi,
yashil maydonlarning etishmasligi va boshqalar kabi katta shaharlarning
kamchiliklaridan qochib, shahar atrofida "mamlakat uslubidagi" uylar qurishga
imkon beradi. Biroq, shahar atrofi aholisi hech qanday tarzda qishloqqa
aylanmaydi; deyarli hamma shaharda ishlashda davom etmoqda. Shahar atrofini
avtomobillashtirishni ommaviy ravishda oshirmasdan amalga oshirish mumkin
emas, chunki shahar atrofida ijtimoiy infratuzilma (do’konlar, maktablar va
boshqalar) bo’lmasligi mumkin va eng muhimi, mehnatni qo’llash uchun joy yo’q.
Shahar atrofidagi aholi ko’pincha “Avtomobil garovi” bo’lishadi, chunki
shahar atrofida jamoat transporti odatda yo’q. Bundan tashqari, Belgiya va
Gollandiya kabi aholi zichligi yuqori bo’lgan kichik mamlakatlarda shahar atrofi
deyarli barcha mavjud maydonlarni egallab, tabiiy landshaftlarni siqib chiqaradi.
Amerika Qo’shma Shtatlari, Janubiy Afrika va Buyuk Britaniyada
7
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F_
%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F#:~:text=%D0%9B
%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD
%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%2C%20%D1%82%D0%BE
%20%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD
%D0%B8%D0%B5,%2C%20%D0%B8%D0%B7%2D%D0%B7%D0%B0%20%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE
%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0

suburbanizatsiya oq parvoz deb ataladigan narsa bilan birga keladi : shaharlarning
markaziy hududlarida negroid irqi vakillari yashaydi, oq tanlilar esa shahar atrofiga
ko’chib o’tadilar, jinoyatchilikning ko’payishiga va markaziy hududlarning
umumiy tanazzuliga olib keladi.
Shahar atrofidagi aholining har soat shaharlarga ko’chishi transport
tirbandligini keltirib chiqaradi , bu esa havoning ifloslanishiga, vaqtni behuda
sarflashga va boshqa muammolarga olib keladi. Bunga qarshi kurashish uchun
ko’plab rivojlangan mamlakatlar shahar atrofidagi jamoat transportini rivojlantirish
siyosatiga ega, masalan, shahar atrofidagi temir yo’l va Parijdagi RER tizimi kabi
engil temir yo’l .
Shaxsiy transport vositalari uchun infratuzilmani rivojlantirish tabiiy
hududlarni begonalashtiradi (shu jumladan, transport vositalarining o’zi havoni va
bilvosita suv havzalarini ifloslantiradi); Atmosferaning ifloslanishi global isishga
hissa qo’shadigan issiqxona gazlari va azot oksidlari (LAT dan ifloslanishning
33%), chang va aerozollar (20%), uglerod oksidi (58%), uchuvchi organik
birikmalar (18) dan iborat. %), bu aholi salomatligiga salbiy ta’sir qiladi. Shahar
atrofidagi havo ko’pincha markazga qaraganda toza bo’lsa-da, ifloslantiruvchi
moddalarning eng yuqori kontsentratsiyasi har doim shahar atrofi aholisi ko’proq
vaqt o’tkazadigan avtomobil yo’llarida bo’ladi. "Avtomobilda yashash" tufayli,
shahar atrofi aholisi ham avtohalokatda o’lish ehtimoli ko’proq va semirish va
jismoniy harakatsizlik dan azob chekish ehtimoli ko’proq. 8
2.2 Urbanizatsiya va atrof- muhit
Urbanizatsiya - bu shaharlardagi aholi punktlarining kengayishi va shahar
turmush tarzining barcha aholi punktlariga tarqalishi. Urbanizatsiya ijtimoiy va
tarixiy shakllangan shakllarga asoslangan ko’p tomonlama jarayondir hududiy
bo’linish mehnat. Urbanizatsiya yirik shaharlarning o’sishini, mamlakatda shahar
aholisining ko’payishini anglatadi.
Shahar hayotining sifati aholi punktlarining o’sish darajasi qanchalik asosli
ekanligi, urbanizatsiyaning ijobiy va salbiy tomonlari bilan bevosita bog’liq. Agar
8
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%83%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD
%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F

bu daraja keskin ko’tarilsa, shahar hayotining sifati sezilarli darajada pasayadi va
shaharda ish joylari yo’qoladi. Shuning uchun bu erda muhim o’rinni shahar
infratuzilmasi va savdo darajasi, shahar aholisining daromadlari va ularning
ta’minlanishi egallaydi. Shuningdek, shahar hayotining yana bir omili ekologik
xavfsizlik, uning darajasidir.
Aholining aksariyati yirik shaharlarda istiqomat qiladi va buning sababi shu
edi ijobiy tomonlari urbanizatsiya:
Mehnat unumdorligini oshirish;
Ilmiy tadqiqot va dam olish;
Malakali tibbiy yordam;
Sanitariya-gigiyena sharoitlari.
Bugungi kunda aholi punktlari keskin o’sishni boshladi. Bu jarayon yirik
shaharlarning o’sishi, ifloslanish bilan birga keladi muhit, hududlarda turmush
sharoitining yomonlashuvi. Katta shaharlarning atmosferasida qishloq joylariga
qaraganda ko’proq zaharli moddalar mavjud. Bularning barchasi urbanizatsiyaning
salbiy tomonlarini keltirib chiqardi va quyidagilarga olib keldi:
hududda aholining taqsimlanishidagi nomutanosiblik;
sayyoramizning eng unumdor va samarali hududlarini yirik shaharlar
tomonidan so’rilishi;
ekologik buzilish;
transport muammolari;
binolarni siqish;
tug’ilishning pasayishi;
ishsizlikning o’sishi.
Qishloq aholisining ko’pchiligi katta shaharlarga ko’chib ketganligi
sababli, qishloq xo’jaligi aholining barcha ehtiyojlarini qondirishni to’xtatdi.
Tuproqlarning unumdorligini oshirish uchun esa ishlab chiqarish sun’iy
o’g’itlardan foydalana boshladi. Bunday mantiqsiz yondashuv tuproqning og’ir
metallar birikmalari bilan to’yinganligiga olib keldi. 20-asrda aholi o sishʻ

jarayonida o zining barqarorligini yo qotdi. Urbanizatsiya ta’siri energetika, sanoatʻ ʻ
va qishloq xo’jaligining keng ko’lamli rivojlanishiga olib keldi.
Urbanizatsiya atrof-muhit ifloslanishining asosiy omili hisoblanadi, yirik
shaharlar aholisi ularni smogopolis deb atashadi, ular atmosferani 75% ga
ifloslantiradi. Olimlar urbanizatsiyaning tabiatga kimyoviy ta’sirini o’rganishdi va
katta shaharlarning ifloslantiruvchi ta’sirini yana ellik kilometr masofada kuzatish
mumkinligini aniqladilar. Kerakli mablag’larning etishmasligi shahar atrof-
muhitini yaxshilash, kam chiqindili texnologiyalarga o’tish, qayta ishlash
korxonalarini qurish yo’lida jiddiy to’siq bo’lmoqda.
Avtomobil havoni ifloslantiruvchi eng katta manba hisoblanadi. Asosiy
zarar uglerod oksididan kelib chiqadi, bunga qo’shimcha ravishda, odamlar
uglevodlar, azot oksidlari, fotokimyoviy oksidlovchilarning salbiy ta’sirini his
qilishadi. Urbanlashgan odam har kuni kislorod tanqisligi, shilliq qavatlarning,
nafas yo’llarining chuqur qismlarining tirnash xususiyati bilan ta’sirlanadi, buning
natijasida o’pka shishi, shamollash, bronxit, o’pka saratoni, yurak-qon tomir
kasalliklari, tug’ma nuqsonlar paydo bo’lishi mumkin.
Shahar aholi punktlarining o’sishi biosferaga salbiy ta’sir ko’rsatmoqda va
bu ta’sir yildan-yilga kuchayib bormoqda. Trafik bug’lari Transport vositasi,
emissiya sanoat korxonalari, issiqlik va elektr stansiyalarining barchasi
urbanizatsiya oqibatlari bo’lib, buning natijasida atmosferaga azot dioksidi,
vodorod sulfidi, ozon, to’yingan uglevodorodlar, benzopiren, chang kiradi.
Dunyoning yirik shaharlarida ular allaqachon tutunga e’tibor berishni to’xtatdilar.
Urbanizatsiya nima ekanligini va u qanday xavf tug’dirishini ko’pchilik to’liq
tushunmaydi. Agar shahar ko’chalari ko’kalamzorlashtirilsa, biosferaga salbiy
ta’sir kamaygan bo’lardi.
Texnosferizatsiya kuchaygani sari Yerda hayotning ko payishi va tarqalishi
ʻ
uchun javobgar bo lgan biosferaning tabiiy asoslari yo q qilinmoqda. Shu bilan
ʻ ʻ
birga, insoniyat asta-sekin texnogenezga o’tishi bilan biosfera biologik moddasi
sezilarli darajada o’zgaradi, bu esa undan hosil bo’lgan organizmlarga salbiy ta’sir

ko’rsatadi. Sun’iy ravishda yaratilgan texnosfera-biologik komponentlar o’z-
o’zidan rivojlanishi mumkin va ularni tabiiy muhitdan chiqarib bo’lmaydi.
Shahar tizimini yaratish orqali odamlar o’z atrofida hayotning qulayligini
oshiradigan sun’iy muhitni yaratadilar. Ammo bu odamlarni tabiiy muhitdan
ajratadi va tabiiy ekotizimlarni buzadi. Urbanizatsiyaning inson salomatligiga
salbiy ta’siri jismoniy faollikning kamayishi, ovqatlanishning noratsional bo’lishi,
sifatsiz mahsulotlarning semirish va diabetga olib kelishi, yurak-qon tomir
kasalliklarining rivojlanishida namoyon bo’ladi. Shahar muhiti odamlarning
jismoniy va psixosomatik salomatligiga salbiy ta’sir qiladi.
Shahar turmush tarzining eng muhim belgilaridan biri - bu insonning
kasbiy faoliyat, madaniyat, shaxsiy muloqot va boshqalar sohasidagi ma’lumotlar
va aloqalarni doimiy ravishda yangilab turish istagi. Ijtimoiy ehtiyojlarning
rivojlanishi va ixtisoslashuvi, aholining fazoviy harakatchanligi shahar
madaniyatidagi “translokal” tendensiyalarni kuchaytiradi. Shahardagi mahalliy
tadbirlar va "mahalla" aloqalarining ahamiyati pasaymoqda. Ijtimoiy faoliyatning
yo’nalishi bo’lgan yirik shaharlar va aglomeratsiyalar markazlarining roli ortib
bormoqda, markazga intilish tendentsiyalari shaharning ijtimoiy-fazoviy
organizmini integratsiyalashuvining asosiy omillaridan biriga aylanmoqda. K.
Marks shunday yozgan edi: «Shaharning mavjudligining o’zi mustaqil uylarning
oddiy ko’pligidan farq qiladi. Bu erda butun faqat uning qismlari yig’indisi emas.
Bu o’ziga xos mustaqil organizmdir. 9
2.3 O’zbekistondа urbаnizаtsiya jаrаyonlаri rivojlаnishining аsosiy
bosqichlаri
Urbanizatsiya - aholining ijtimoiy-kasbiy va demografik tuzilishida ijobiy
o’zgarishlarga, uning turmush tarzi hamda madaniyati sifat jihatidan yangi
darajaga ko’tarilishiga ko’maklashuvchi jamiyat va iqtisodiyotni rivojlantirishda
shaharlarning ro’lini oshirish, shuningdek, shahar infratuzilmasini shakllantirish
jarayoni hisoblanadi. Ushbu rasmlar viloyatlar kesimida urbanizatsiya holatini
tasvirlaydi. Viloyatlarning qaysi qismida urbanizatsiyani rivojlantirish kerakligi,
9
https://nauchniyimpuls.ru/index.php/noiv/article/download/4055/2866/2847

aholining zich joylashuvi tasvirlangan. Iqtisodiy taraqqiyot va kambag allikniʻ
qisqartirish vazirligi Axborot xizmati bergan ma lumotlarga ko ra, O zbekiston
ʼ ʻ ʻ
Respublikasining doimiy aholisi 2020-yil 1-iyul holatiga ko ra 34 191,7 ming
ʻ
kishini tashkil etib, birinchi yil 286,5 ming kishiga yoki 0,85% ga o sdi.
ʻ
O’zbekiston Respublikasida bugungi kunda shahar aholisi – 17 487 ming
kishi (50.6%), Qishloq aholisi – 17 071.4 ming kishi (49.4%) tashkil etadi.
Urbanizatsiya uzoq va keng jarayon. Bu migratsiya jarayonlari, yer boshqaruvi
samaradorligi, shahar rejalashtirish, shahar infratuzilmasini rivojlantirish va uy-joy
qurilishi masalalarini o z ichiga olgan bir qator masalalar va harakatlar bo lib,
ʻ ʻ
shahar aholisining o sishi bilan birga keladi
ʻ
Respublika mustaqillikka erishganidan so’ng, mamlakatimiz hududiy
tuzilmasining o’zagini tashkil qiluvchi shaharlar tizimini takomillashtirish,
ulaming mavjud tabiiy, ishlab chiqarish va ilmiy-texnikaviy salohiyatidan to’g’ri
hamda samarali foydalanish dolzarb masalalardan biriga aylandi. Binobarin, milliy
va mintaqaviy iqtisodiyotning tarkibiy tuzilishi shaharlar to’ri va tizimi bilan
chambarchas bogiangan. Shu bois, yangi iqtisodiy munosabatlar sharoitida
respublika urbanistik tarkibidagi o’zgarishlari va shu bilan birga, jahon
urbanizatsiyasining mamlakatga xos jihatlari hamda ta’sirini tadqiq etish katta
ahamiyatga ega. Ta’kidlash joizki, respublika hukumati tomonidan urbanistik
tizimni takomillashtirish bo’yicha islohotlar amalga oshirilmoqda. Xususan, O’zR
Prezidentining 2005-yil 14-iyulda “O’zbekiston Respublikasi aholi punktlari
ma’muriy-hududiy tuzilishini yanada takomillashtirish choratadbirlari to’g’risida”
gi Qarori qabul qilindi.
Shuningdek, 2009-yilda “Qishloq taraqqiyoti va farovonligi yili” Davlat
dasturining qabul qilinishi bilan qishioq joylaming ishlab chiqarish va
infratuzilmaviy salohiyatini yuksaltirish asosiy vazifalardan biri qilib belgilandi.
Qishloqlarda zamonaviy infratuzilma tizimini barpo etish, bu joylarga sanoatni olib
kirish, aholiga xizmat ko’rsatish sohalarini yaxshilash, urbanizatsiyaning
ichkaridan, o’ziga xos «yashirincha» rivojlanishini anglatadi. Shuningdek,
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2009-yil 13-martda

“O’zbekiston Respublikasi ma’muriy-hududiy tuzilishini takomillashtirishga doir
qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida”gi Qaroriga muvofiq, mamlakatimiz
shaharlar geografiyasi 965 taga ko’paydi. 2016-yil 5-yanvarda O’zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Shaharlar va shahar posyolkalari
hududlarini rivojlantirish va qurish bo’yicha shaharsozlik hujjatlarini ishlab chiqish
tartibini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida” gi Qarori shular
jumlasidandir. Ma’lumki, har bir mamlakat hududiy mehnat taqsimotining
rivojlanganligi, uning ijtimoiy-iqtisodiy salohiyati eng avvalo uning urbanistik va
hududiy urbanistik tarkibida o’z aksini topadi. “Hududiy urbanistik tarkib”
tushunchasi fanga taniqli olim I.M.Maergoyz tamonidan kiritilgan bo’lib, u turli
mintaqalarda shaharlar to’ri, xususan, katta shaharlar qay tarzda shakllangan va
rivojlanganligi bilan bog’liq. Respublika mintaqalari urbanistik tarkibi, o’zining
genetik xususiyati, funksional tiplari va katta-kichikligiga ko’ra farqlanadi.
Jumladan, mustaqillik arafasida mamlakatda jami 123 ta shahar va 104 ta
shaharchalar mavjud edi (urbanizatsiya darajasi 40,8 foiz).
1992-yilga kelib, respublika geourbanistikasida o’ziga xos vaziyat yuz
berdi. Mazkur yilda turli mintaqalarda 17 ta shaharchalar vujudga keldi. Ular,
Jizzaxda - Zarbdor va Zafarobod, Samarqandda - Mirbozor, Sirdaryoda - Do’stlik,
Toshkentda - Yangi Chinoz, Qashqadaryoda - Nuriston, Qoraqalpog’iston
Respublikasida - Akshaloq va Qozonketken (AtaMirzayev O., Gentshke V.,
Murtazayeva R., Saliyev A., 2002). Shu yili sust urbanizatsiyalashgan
Surxondaryoda shaharlar to’ri birdaniga 5 ta (Angor, Do’stlik, Sariq, Hurriyat va
Elbayon)ga kengaydi va bu mintaqada zamonaviy transport va boshqa
infratuzilmalaming rivojlanishi bilan izohlanadi. Aksincha, Xorazm viloyatidagi
Gurlan, Xonqa, Shovot va Xazorasp kabi shaharlar, shaharchalar qatoriga tushib
qoldi. 1994-yilga kelib Samarqand viloyatidagi Payariq, 1995-yilda esa Buxoro
viloyatidagi Shofirkon tuman markazlari sifatida shahar maqomiga ega bo’ldi
(Mavlonov A., 2015).
Aytish joizki, 2000-yildan yangi urbanistik islohotlar davrigacha atigi 2 ta
shaharcha vujudga keldi, xolos. 2004-yilda qadimiy Karmana Navoiy shahridan

ajratilib, shaharcha sifatida ro’yxatga olindi. Qo’ng’irot tumanida Elobod
shaharchasi tashkil topganidan so’ng, O’zbekiston shaharlar geografiyasida
o’zgarish qayd etilmadi (2005 y.). Qoraqalpog’istonning shaharlar to’ri esa shu
yilda ikkita shaharchaga kamaydi. Nukusning yo’ldosh shaharchalari (Qizketkan
va Pristanskiy) uning poytaxti tarkibiga birlashtirildi. 2000-yildan keyingi davrda
respublika va uning mintaqalarida shaharlar to’ri va tizimining shakllanishi,
urbanizatsiya jarayoni o’zgacha tus olmoqda. 2016-yil ma’lumotlariga binoan,
O’zbekiston Respublikasining 50,6 foiz aholisi shahar joylarida istiqomat qiladi.
Tahlillarga ko’ra, mamlakatimizda urbanizatsiyaning umumiy ko’rsatkichi pasayib
bormoqda. Urbanizatsiya darajasining o’zgarishi hududlar iqtisodiyotining
ixtisoslashuvi, shahar hosil qiluvchi tarmoqlaming rivojlanishi, yangi shahar
manzilgohlarining paydo bo’lishi, aholining tabiiy ko’payishi, shuningdek, tashqi
migratsiya kabi omillarga bog’liq holda kechadi.
O’zbekistonda jami shaharlardan viloyatga bo’ysunuvchi shaharlar soni 25
ta, tumanlarga bo’ysunuvchi shaharlar 93 ta bo’lib, yagona poytaxt shahar
respublikaga bo’ysunadi. Eng ko’p shaharlarga ega bo’lgan viloyat Toshkent
viloyati (16 ta shahar), eng kam shaharlar esa Xorazm viloyatida - 3 ta. 2009-yilda
bo’lgan tarkibiy o’zgarishlardan so’ng, jami shaharchalar soni 1079 taga teng
boidi. Eng ko’p shaharchaga ega bo’lgan viloyatlar: Farg’ona - 197 ta,
Qashqadaryo - 123 ta va Namangan 120 ta. Sirdaryo va Qoraqalpog’iston
Respublikasida shaharchalar soni eng kam.
Hozirda respublikadagi eng urbanizatsiyalashgan mintaqa Namangan
viloyati hisoblanadi. Shuningdek, Farg’ona (57,0 %) va Andijon (52,4 %)
viloyatlarida ham shahar aholisining salmog’i respublika o’rtacha ko’rsatkichidan
ancha baland. Urbanizatsiya darajasi mamlakat ko’rsatkichidan past mintaqalarga -
Xorazm, Surxondaryo, Samarqand va Buxoro viloyatlari mansub. Shu nuqtayi
nazardan yondashganda, ayrim mintaqalaming yangi urbanistik salohiyati
(Qoraqalpog’iston Respublikasi, Navoiy) real vaziyatni o’zida aks ettirmaydi.
Respublikada yangi urbanistik islohotlardan so’ng, 2009-yilda 1199 ta shahar

manzilgohlari qayd etilgan. Ulaming 966 tasi yangi tashkil etilgan shaharchalarga
mos keladi.
Ta’kidlash joizki, ularning aksariyat qismining ishlab chiqarish salohiyati
agrar xususiyatga ega ekanligi bilan ko’zga tashlanadi. Agroshaharchalaming
hududiy tarkibida Farg’ona (196 ta), Qashqadaryo (119 ta), Surxondaryo (107 ta)
va Namangan (109 ta) viloyatlari yuqori pog’onalami egallaydi. Yangi tashkil
etilgan qishloq shaharlarining 40 foizga yaqini Farg’ona mintaqasida tarkib topgan.
O’zbekiston Respublikasi shahar manzilgohlari mamlakat mintaqalari
bo’yicha notekis taqsimlangan. Demografik salohiyati yuqori, iqtisodiyoti nisbatan
barqaror bo’lgan iqtisodiy rayonlarda shaharlar to’ri ham yaxshi rivojlangan.
Shaharlar sonining eng ko’p miqdori hamon Farg’ona (423 ta) mintaqasiga tegishli
bo’lib, unda O’zbekiston shahar manzilgohlarini 35,1 foizi joylashgan.
Shuningdek, shaharlar soni bilan Janubiy, Zarafshon va Toshkent iqtisodiy
rayonlari ham nisbatan yaxshi ta’minlangan.
Ayni paytda iqtisodiyoti agrar-industrial yo’nalishga ega bo’lgan Quyi
Amudaryo va Mirzacho’l mintaqasida shaharlar to’ri sust bo’lib, respublika
urbanistik tizimining mos ravishda 8,2 va 6,8 foizini tashkil etadi. Aytish joizki,
shaharlar tizimining murakkablashuvi, ulaming ierarxiyasini (pog’onasi) aniqlash,
shaharlar o’rtasidagi vazifalaming (funksiyalami) taqsimlanishiga ham olib keladi.
Mamlakat urbanizatsiyasining o’ziga xos jihati shaharlar zanjirida kichik shaharlar
sonining ko’pligi bilan izohlanadi. Respublika iqtisodiyotning asosan qishloq
xo’jaligi mahsulotlari yetishtirish hamda ulami qayta ishlash sanoatiga
ixtisoslashganligi sababli, shaharlaming 4/5 qismidan ko’prog’ini kichik shaharlar
tashkil etadi. 2009-yilda yangi shaharchalaming vujudga kelishi bilan, mazkur
toifadagi shaharlaming salmog’i yana ortib ketdi.

3.2.1 – jadval
O’zbekistonda shaharchalar soni
Hududlar 2018 2019 2020 2021 2022
O’zbekiston
Respublikas
i 1 071 1 071 1 067 1 067 1 062
Qoraqalpog’
iston
Respublikas 26 26 26 26 26
Andijon 79 79 79 79 79
Buxoro 69 68 68 68 68
Jizzax 42 42 42 42 42
Qashqadary
o 117 117 117 117 117
Navoiy 47 48 46 46 46
Namangan 115 115 115 115 115
Samarqand 88 88 88 88 88
Surxondaryo 114 114 112 112 112
Sirdaryo 25 25 25 25 25
Toshkent 95 95 95 95 95
Farg’ona 197 197 197 197 197
Xorazm 56 56 56 56 56
Toshkent sh. 1 1 1 1 1
Manba: Jadval internet saytidan olindi [15]
2016-yilda 1091 ta kichik shahar va shaharchalar bo’lib, ular jami shahar
manzilgohlarining 90,1 foizigateng. O’rta bosqichdagi shaharlar soni 20 tani
tashkil etib, jami shahar manzilgohlarining 1,6 foiziga mos keladi. Respublikada
yirik shaharlar soni 7 ta (Samarqand, Namangan, Andijon, Qarshi, Nukus, Buxoro,
Farg’ona), katta shaharlar 11 ta, “yarim o’rta” shaharlar 75 tani tashkil etadi.
Hozirda yo’l mustaqilligini ta’minlash borasida, Xalqaro logistika markazi
(Angren MIZ), Jizzax maxsus industrial zonasi hamda Navoiy erkin industrial
zonasida amalga oshirilayotgan loyihalar mamlakatimiz shaharlar geografiyasining
rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Xususan, 2001-yil Uchquduq-
Sultonuvays-Nukus, 2007-yil Toshguzar-Boysun-Qumqo’rg’on, 2016-yil Angren-
Pop temir yo’llarining foydalanishga topshirilishi mamlakat temir yo`l tizimini
mustaqil yaxlit tuzilma sifatida shakllanishiga imkon berdi. Asosiysi, ushbu
hududlarda joylashgan Navoiy, Uchquduq, Xalqobod, G’uzor, Dehqonobod,

Boysun, Qumqo’rg’on, Miskin, Angren, Ohangaron, Yangiobod, Pop kabi shahar
manzilgohlarining o’sish qutb va markazlari sifatida transport geografik o’rni
yanada yaxshilandi. Shunday qilib, mustaqillikning dastlabki yillarida shaharlar
rivojlanishi biroz sekinlashgan bo’lsa-da, keyingi “urbanistik to’lqin” tufayli ulami
soni birdaniga besh martaga ortdi.
Bunday vaziyat, shaharchalar rivojlanishining imkoniyatlari hamda asosiy
yo’nalishlari, o’sish qutb va markazlarini har tomonlama o’rganishning zarurligini
belgilab beradi. 10
10
https://universalpublishings.com/index.php/jusr/article/download/657/1261/644

XULOSA
Urbanizatsiya jarayoni insoniyat tarixida muhim o’rin tutadi. Shaharlar
aholi zich yashaydigan, iqtisodiy va ijtimoiy faoliyat markazlari bo’lib, ularning
rivojlanishi va kengayishi urbanizatsiya jarayoni deb ataladi. Ushbu jarayonni
tushunish va tahlil qilish, uning tarixiy ildizlarini, zamonaviy rivojlanish
xususiyatlarini va kelajakda kutilayotgan tendensiyalarini aniqlash muhimdir. Kurs
ishimizda urbanizatsiya jarayonining rivojlanishi, unga ta’sir etuvchi omillar va
zamonaviy urbanizatsiyaning xususiyatlarini o’rganamiz.
Shaharlar va aholi manzilgohlarining paydo bo’lishi insoniyat tarixi
davomida muhim ahamiyatga ega bo’ldi. Qadimgi Mesopotamiya, Misr, Hindiston
va Xitoydagi ilk shaharlar bu jarayonning boshlanishi bo’lib, ular iqtisodiy,
madaniy va ijtimoiy markazlar sifatida rivojlandi. Shaharlarning paydo bo’lishi
ko’pincha qishloq xo’jaligi rivoji va savdo yo’llarining kengayishi bilan bog’liq
edi.
Urbanizatsiya – bu qishloq hududlarining shahar hududlariga aylanish
jarayoni bo’lib, aholi sonining shahar joylariga ko’chishi va shahar hayot tarzining
keng tarqalishini o’z ichiga oladi. Urbanizatsiya jarayoni tarixiy rivojlanish
davomida turli bosqichlarni bosib o’tdi. Ilk shaharlar qishloq xo’jaligining
rivojlanishi natijasida paydo bo’lgan bo’lsa, sanoat inqilobi davrida shaharlarga
ko’chish keskin o’sdi.
Urbanizatsiyaning rivojlanishiga bir qator omillar ta’sir qiladi, jumladan:
Iqtisodiy omillar: Sanoat va xizmatlar sohasining rivojlanishi.
Ijtimoiy omillar: Ta’lim va sog’liqni saqlash xizmatlarining shaharlarda
yaxshi rivojlanganligi.
Demografik omillar: Aholi sonining o’sishi va migratsiya.
Texnologik omillar: Transport va kommunikatsiya vositalarining
rivojlanishi.
Zamonaviy urbanizatsiya globallashuv jarayonlari bilan chambarchas
bog’liqdir. Informatsion texnologiyalar, xalqaro savdo va investitsiyalar

shaharlarga yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Bu jarayon yangi megashaharlarning
paydo bo’lishiga va mavjud shaharlarning kengayishiga olib kelmoqda.
Urbanizatsiya jarayoni atrof-muhitga ham sezilarli ta’sir ko’rsatadi.
Shaharlarning kengayishi ekologik muammolarni keltirib chiqaradi, jumladan:
Atmosfera ifloslanishi.
Suv va yer resurslarining ifloslanishi.
Biologik xilma-xillikning kamayishi.
O’zbekistonda urbanizatsiya jarayoni tarixiy va zamonaviy rivojlanish
bosqichlarini o’z ichiga oladi. Mustaqillikdan so’ng shaharlarda iqtisodiy
islohotlar, sanoat va xizmat ko’rsatish sohalarining rivojlanishi kuzatildi. Shu bilan
birga, Toshkent, Samarqand, Buxoro va boshqa shaharlar urbanizatsiya
markazlariga aylandi.
Urbanizatsiya jarayoni global miqyosda muhim ahamiyatga ega bo’lib, u
iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik omillar bilan bog’liqdir. Urbanizatsiyaning tarixiy
rivojlanishi va zamonaviy qiyofasi, shuningdek, unga ta’sir etuvchi omillarni
o’rganish orqali, kelajakdagi urbanizatsiya jarayonlarini boshqarish va
rejalashtirish mumkin. O’zbekistonda ham urbanizatsiya jarayoni davom etmoqda
va uning rivojlanishi mamlakatning umumiy taraqqiyotiga sezilarli hissa
qo’shmoqda.

FOYDALANILGAN ADEABIYOTLAR
1. A.S. Soliyev, S.K. Tashtayeva, M.M. Egamberdiyeva. Shaharlar
geografiyasi. 0 ‘quv qo’llanma.-T.: «Barkamol fayz media», 2018,184 b.
2. Солиев А.С. Шахарлар географияси. Маърузалар матни. -Т.: УзМУ,
2000, 38 б.
3. Каюмов А.А., Усмонов 3. Урбанизация билан демографик жараёнлар 5
Фтаси Даги узаро алокддорлик //Халкаро илмий-амалий анжуман
материаллари. -Тошкент, 2007, 56-60 б
4. Каюмов А.А., Назарова Х.М. Минтакавий иктисодиёг: укув кулланма. -
Т.: УзМУ, 2004.
5. Эгамбердиева М. Бозор иктисодиёти шароитида шахарлар
ривожланишининг минтак;авий муаммолари (Тошкент вилояти мисолида).
Номз. дисс. -Т., 2008.
6. Таштаева С. Узбекистон шахдр агломерацияларининг шаклланиш ва
ривожланиш хусусиятлари (Тошкент агломерацияси мисолида). Номз. дисс. -
Т., 2011.
7. Перцик E.H. География городов (геоурбанистика). - М.: Высшая школа,
1991, 317 с. Лаппо Г. География городов.-М., 1997, 90 с.
8. http://reja.tdpu.uz/shaxsiyreja/views/openlesson/download.php/?id=25556
9. https://enc.for.uz/wiki/Urbanizatsiya
10. https://www.hufocw.org/Download/file/5615
11. https://reja.tdpu.uz/shaxsiyreja/views/openlesson/download.php/?id=25556
12. https://nauchniyimpuls.ru/index.php/noiv/article/download/4055/2866/2847
13. https://universalpublishings.com/index.php/jusr/article/download/
657/1261/644
14. https://ourworldindata.org/urbanization
15. https://universalpublishings.com/index.php/jusr/article/download/
657/1261/644

ILOVALAR
1 – ILOVA.
Jahon urbanizatsiya xaritasi (2023)
Manba: Xarita internet saytidan olindi [5]
2 – ILOVA.
Shahar aholisi eng ko’p mamlakatlar
Manba: Xarita internet saytidan olindi [5]

MUNDARIJA
KIRISH………………………………………………………………………….... 3
I BOB URBANIZATSIYA VA UNING SHAKLLANISH TARIXI
1.1 Dunyoda aholi manzilgohlari va shaharlarning paydo bo’lishi…………….…. 6
1.2 Urbanizatsiya tushunchasi va urbanizatsiyani tarixan shakllanishi………….. 14
1.3 Urbanizatsiyaning rivojlanishiga ta’sir qiluvchi omillar…………………….. 19
II BOB URBANIZATSIYANING ZAMONAVIY QIYOFASI VA
MINTAQAVIY O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
2.1 Urbanizatsiyaning zamonaviy qiyofasi va unga globalashuv jarayonlarini
ta’siri……………………………………………………………………………... 27
2.2 Urbanizatsiya va atrof- muhit…………………………………………….….. 31
2.3 O’zbekistondа urbаnizаtsiya jаrаyonlаri rivojlаnishining аsosiy bosqichlаri.. 34
XULOSA………………………………………………..………………………. 41
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………….. 43
ILOVALAR……………………………………………………………….…….. 44

Купить