Urbanizatsiya jarayonining global va regional jihatlari - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	14.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Urbanizatsiya jarayonining global va regional jihatlari

Купить

URBANIZATSIYA JARAYONINING
GLOBAL VA REGIONAL JIHATLARI

Ma’lumki, urbanizatsiya (lotincha urb – “shahar”) – bu
shaharlar va shahar aholisining o‘sish, shahar turmush
tarzining keng tarqalish jarayonidir.

Shaharlar eng
qadimgi davrlarda
vujudga kelib,
qishloqlar bilan
birgalikda aholi
manzilgohlarining
ikkita asosiy turidan
birini tashkil qiladi.

Shaharlar tarixan ijtimoiy mehnat taqsimoti natijasida
paydo bo‘lgan va rivojlangan. Qadimgi davrlarda
shaharlar hunarmandchilik, savdo-sotiq, ma’muriy
boshqaruv, mudofaa ishlari, diniy ibodatxona va
ziyoratgohlar negizida vujudga kelgan.

Tarixdan ma’lumki, bir
necha ming yillar avval
Yer yuzida Fiva, Bobil
(Vavilon), Ur, Afina, Rim,
Iskandariya, Karfagen,
Moxenjo-Daro,
Samarqand (Marokand)
kabi yirik shaharlar
mavjud bo‘lgan.

Ammo haqiqiy shaharlashuv jarayoni qizg‘in sur’atlar bilan
faqat XIX asrda, dastlab Yevropada, keyinchalik esa Shimoliy
Amerikada boshlandi. Bu hodisa G‘arb davlatlarida o‘sha
paytda ro‘y bergan sanoat inqilobining natijasi bo‘ldi.

Dunyoning
rivojlanayotgan
mamlakatlarida esa
urbanizatsiya jarayonlari
XX asrning o‘rtalarida
ijtimoiy-iqtisodiy va
siyosiy sohalardagi ijobiy
o‘zgarishlar tufayli
boshlandi va hozirgi
kungacha yuqori
sur’atlar bilan davom
etmoqda.

Oxirgi 200 yil davomida
dunyo aholisida shahar
aholisining ulushi
muntazam ravishda o‘sib
borgan. 1800-yilda
insoniyatning taxminan 3
% i shahar joylarida
istiqomat qilgan edi. 1900-
yilga kelib bu raqam 14 %
gacha ko‘tarildi.

Yarim asrdan so‘ng, 1950-yilda jahon urbanizatsiya
darajasi 29 % ni tashkil etdi, 1990-yilda bu ko‘rsatkich
45 %, 2001-yilda – 47 % ga yetadi. 2010-yilga kelib
shaharliklarning jahon aholisi tarkibidagi ulushi
50 % dan ortdi va hozirgi kunda u 54 % ga teng.
1950-yil
1990-yil 2001-yil
2010-yil 2017-yil

Urbanizatsiya jarayoni 3 ta asosiy bosqichdan o‘tib
rivojlanadi. I. Shakllanayotgan urbanizatsiya bosqichida
shahar aholisining ulushi 50 % dan past bo‘lib, yangi
shaharlar vujudga keladi, ayrim qishloq joylar shahar
manzilgohlari toifasiga o‘tib ketadi.

Ayniqsa, yirik shaharlar tez o‘sishni boshlaydi. Bunda
eng yirik shahar boshqalarga nisbatan ancha ilgarilab
ketadi.

Eng yirik shaharlarning o‘sishi ayrim hollarda
“soxta” urbanizatsiya tarzida, ya’ni shahar chekkalarida
qishloqdan ko‘chib kelgan past daromadli aholi uy-
joylarining zichlashib borishi ko‘rinishida kechadi.

Hozirda Osiyo va Afrikadagi qator rivojlanayotgan
mamlakatlar urbanizatsiyaning ana shu bosqichini
kechirmoqdalar.

II. Rivojlangan urbanizatsiya bosqichi “millioner”
shaharlarning yuqori sur’atlar bilan o‘sishi hamda yirik
shaharlar atrofida aglomeratsiyalarning vujudga kelishi
bilan tavsiflanadi.

Shaharliklarning jami aholidagi ulushi 50 % dan ortib
ketadi, yangi shaharlar deyarli vujudga kelmaydi,
mavjud shaharlar esa, ayniqsa, yiriklari tez rivojlanadi,
shahar manzilgohlarining tizimlari shakllanib boradi.

Urbanizatsiyaning bu bosqichi Sharqiy Yevropa, MDH
davlatlari, Lotin Amerikasi, Shimoliy Afrika, Janubi-
g‘arbiy Osiyo, Okeaniyadagi ko‘p mamlakatlarga xos.

III. Yetuk urbanizatsiya bosqichi Yevropaning eng
rivojlangan davlatlari, AQSH, Kanada, Avstraliya,
Yaponiya, Isroilda kuzatilmoqda.

Bunda aholi yirik
shaharlarning
markazlaridan asta-
sekin shahar atrofi
ga ko‘chib boradi,
lekin shaharda
ishlash, o‘qish, turli
faoliyat yuritishni
davom ettiradi.

Natijada shaharlar
markazlari, asosan,
tadbirkorlik,
bank-moliya sektori,
boshqaruv sohalarining
rivojlanish maskanlariga
aylanib, aholi yashash
massivlari esa tobora
markazdan uzoqlashib
boraveradi. Bunday
ijtimoiy-geografi k jarayon
suburbanizatsiya deb
ataladi.

Transport va aloqaning
zamonaviy
texnologiyalari
rivojlangan sari
urbanizatsiyaning bu
bosqichida shahar
iqtisodiyoti tarmoqlari
va shahar turmush
tarzi qishloq joylarda
ham keng tarqalib
boradi,

natijada shahar va qishloqlardagi yashash sharoiti
tobora yaqinlashadi, ya’ni, qishloq joylar rasman
o‘zining qishloq maqomini saqlab tursa-da, aslida, tub
ma’noda shaharlashib ketadi.

Shahar bilan qishloq joylar orasidagi ijtimoiy-iqtisodiy
farq va chegaralarning yo‘qolib borish jarayoni
rurbanizatsiya atamasi bilan yuritiladi.

Demak, jahon mamlakatlarida urbanizatsiya jarayoni
turli bosqichlarida rivojlanib bormoqda va bu, birinchi
navbatda, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasi bilan
belgilanadi.

Yevropa, Shimoliy Amerika, Lotin Amerikasi, Avstraliya
va Okeaniya kabi yirik mintaqalardagi davlatlarda
urbanizatsiya ko‘rsatkichi o‘rtacha hisobda 70 foizdan
oshgan (9-jadval).

Bu borada, ayniqsa, Islandiya, Buyuk Britaniya, Belgiya,
Daniya, Niderlandiya, Avstraliya, Yangi Zelandiya,
Argentina, Venesuela kabi shaharlashuv darajasi 90
foizdan yuqori bo‘lgan davlatlar ko‘zga tashlanadi.

Jahon aholisining 60 foizi va dunyodagi shaharliklarning
yarmi yashaydigan Osiyo qit’asida urbanizatsiyaning
umumiy darajasi birmuncha pastroq, 50 foiz atrofida
bo‘lib, o‘sishi davom etmoqda. Afrikada esa
urbanizatsiya ko‘rsatkichi 40 foizdan sal ko‘proq.

Lekin har ikkala qit’ada ham yuqori urbanizatsiya-
lashgan mamlakatlar bor. Jumladan, Osiyoda bu borada
Yaponiya, Janubiy Koreya, Isroil, Fors qo‘ltig‘i arab
mamlakatlari, Tailand, Afrikada esa Liviya, Jazoir, Misr,
Marokash, JAR kabi davlatlar ajralib turibdi.
1
2
7
6
89
10 3
54

Shu bilan birga, Butan, Burundi, Malavi, Uganda, Chad,
Afg‘oniston va boshqa mamlakatlarda urbanizatsiya
darajasi 25 foizga ham yetmaydi.
16
5
4
32

Ammo oxirgi yillarda
shahar aholisining
umumiy soni va jahon
aholisidagi ulushi aynan
Osiyo va Afrika
davlatlarida kechayotgan
urbanizatsiya jarayonlari
hisobiga ko‘paymoqda.

Bunda eng salmoqli
hissa shaharlari
ancha yuqori
sur’atlar bilan o‘sib
borayotgan Xitoy va
Hindiston
davlatlariga tegishli.

Jahon urbanizatsiyasining
hozirgi bosqichida xalqaro
savdo-iqtisodiy va bank-moliya
munosabatlari rivojlanishi,
transmilliy korporatsiyalar
faoliyati doirasining kengayishi,
zamonaviy transport va aloqa
tarmoqlari vujudga kelganligi
hisobiga ayrim juda yirik
shaharlarning ta’sir doirasi
joylashgan davlati bilan
chegaralanib qolmasdan,
boshqa mamlakat va
mintaqalar, ba’zan esa jahonni
qamrab olmoqda.

Bunday shaharlarning
aholisi soni bir necha
million kishiga teng bo‘lib,
yirik transmilliy
korporatsiyalar va xalqaro
tashkilotlar qarorgohlari,
dunyodagi
eng yirik port, sanoat
korxonalari, bank,
moliyaviy jamg‘arma va
birjalar joylashganligi bilan
boshqa shaharlardan
ajralib turadilar .

Shu toifadagi shaharlarga nisbatan global (yoki jahon)
shaharlari atamasi qo‘llaniladi.

Global shaharlar qatoriga, eng avvalo, Nyu-York,
London, Tokio, Shanxay, Gonkong, Parij, Dubay,
Singapur kabi savdo-moliyaviyva transport salohiyati
o‘ta katta shaharlar kiritiladi.
Nyu-York
London
Tokio Shanxay
Gonkong
Parij Dubay Singapur

Global shaharlar safi borgan sari kengaymoqda,
ularning ta’sir doirasi esa barcha qit’a va ularning yirik
qismlarini qamrab olishga intilmoqda.

Urbanizatsiya jarayonlari ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotning
ajralmas qismi va ularning bevosita hosilasi bo‘lib, qator
muammolarni ham keltirib chiqarmoqda. Bu muammolarning
qamrovi keng bo‘lib, ekologik, iqtisodiy, ijtimoiy, tibbiy, madaniy,
ma’naviy-axloqiy jihatlar bilan tavsiflanadi.

Bunda ishlab chiqarish atrof-muhitga o‘tkazadigan
bosimining kuchayishi, suv ta’minotidagi kamchiliklar,
transport tarmoqlariga me’yoridan ortiq yuk tushayotgani,
shahar turmush tarzi bilan bog‘liq kasalliklarning tarqalishi,
jinoyatchilikning ortishi va boshqa muammolar eng dolzarb
hisoblanadi.

Demak, jahon urbanizatsiyasining zamonaviy
bosqichi miqdor va sifat xususiyatlari, shuningdek, turli
ko‘rinishdagi muammoli jihatlari bilan tavsiflanadi.

Urbanizatsiya, shahar, shahar aholisi,
urbanizatsiya bosqichlari, “soxta” urbanizatsiya,
suburbanizatsiya, rurbanizatsiya, global shaharlar,
urbanizatsiya muammolari.

1. Nima sababdan urbanizatsiya jarayoni
aynan so‘nggi ikki asr mobaynida yuqori
tezlik bilan rivojlandi?
2. Urbanizatsiya rivojlanishi qanday bosqichlarni bosib
o‘tadi?
3. Yirik shaharlarning ijobiy va salbiy tomonlarini jadval
shaklida daftaringizga
yozib chiqing.

© Foydalanilgan adabiyotlar:
•
Sh. M. Sharipov, V. N. Fedorko, N. I. Safarova , V. A.
Rafiqov– Geografiya – O‘rta ta’lim muassasalarining
10-sinfi va o‘rta maxsus,kasb-hunar ta’limi
muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik ,
Toshkent, «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi»
Davlat ilmiy nashriyoti, 2017/ www.eduportal.uz

© Internet manbalari:
•
www.wikikpedia.org
•
www.hist-world.com
•
www.artofit.org
•
www.scibook.net
•
www.incomartour.com.ua
•
www.incomartour.com.ua
•
www.warhead.su
•
www.alsamarkand.com
•
www.brewminate.com
•
www.medium.com
•
www.youtoube.com
•
www.americanyawp.com
•
www.quora.com
•
www.pinterest.com
•
www.flickr.com

© Internet manbalari:
•
www.gettyimages.com
•
www.indivstock.com
•
www.alamy.com
•
www.dreamsite.com
•
www.aa.com.tr
•
www.24minus.ru
•
www.facebook.com
•
www.sers.usda.gov
•
www.eduportal.uz
•
www.asiapacificcurriculum.ca
•
www.discovermagazine.com
•
www.voxchina.org
•
www.bd-halchall.blogspot.com
•
www.tomorrowvn.com
•
www.greentumble.com
•

•

© Internet manbalari:
•
www.lenta.ru
•
www.rg.ru
•
www.ria.ru
•
www.dw.com
•
www.iglus.org
•
www.kun.uz
•
www.gazeta.uz
•
www.m.kun.uz
•
www.urmon.uz
•
www.xabar.uz
•
www.uznature.uz
•
www.neftegaz.ru
•
www.sb.by
•
www.ostest.ru
•
www.opiq.kz
•
www.aniq.uz
•
www.oz.sputniknews-uz.com
•
www.kopilkaurokov.ru

© Qambarov Sirojiddin tomonidan to‘plandi va
tartiblandi. Xatolari bo‘lishi mumkin, tekshirib ko‘ring.
•
Telegram manzil:
•
@География методика
t.me/ @ geography_method

Urbanizatsiya jarayonining global va regional jihatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish