Usmon azim ijodida til birliklarining qo‘llanishi - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	108.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Usmon azim ijodida til birliklarining qo‘llanishi

Купить

MUNDARIJA
KIRISH ……………………………………………………………… ... …3
I BOB. USMON AZIM IJODIDA TIL BIRLIKLARINING
QO‘LLANISHI ................................................................................................... 7
1 .1. O‘zbek tilshunoshligida badiiy asar tili tadqiqi xususida …... ........... 7
1.2. Usmon Azim asarlarida til vositalarining semantik- stilistik
xususiyatlari ............................................................................................................ 14
II BOB. USMON AZIM BALLADALARINING TIL
XUSUSIYATLARI ............................................................................................... 28
2. 1. O‘xshatish – Usmon Azim balladalarida individuallikni ta’minlovchi
vosita sifatida …………………………………………………… ...................... …28
2. 2. Usmon Azim balladalarida uslubiy figuralarning qo‘llanishi....... .... .. .. 37
Xulosa .......................................................................... ......................... .. ..... 60
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati ……………… ................................. 62

2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi . Til insonlar o rtasida aloqa vositasi ekanligiʻ
barobarida ular uchun tafakkur quroli bo lishdek murakkab vazifani ham ado etadi.
ʻ
Mantiqiy tafakkur doirasida yuksak estetik idealning, umuminsoniy va milliy
ma naviy-axloqiy qarashlarning vujudga kelishida badiiy mushohada g oyatda
ʼ ʻ
muhim o rin egallaydi, inson ruhiy olamini kashf etishning muhim quroliga
ʻ
aylanadi. Bu mushohada jarayonida faol ishtirok etadigan til vositalari esa o zining
ʻ
ta sir ko rsatishdek oliy maqomiga erishadi.
ʼ ʻ Dunyo tamadduniga o nlab ʻ
buyuklarni bergan o zbek milliy va badiiy-estetik tafakkuri hamisha rivojlanishda
ʻ
bo lib kelgan. Ularning har birining badiiy-estetik olamini til va nutq dilektikasi, til
ʻ
va uslub pozitsiyasida turib tahlil etish o zbek tilining nihoyatda boy tasviriy
ʻ
vositalarini yanada yorqinroq anglashimiz va o zlashtirishimizga sharoit yaratadi.
ʻ
Zero, “Turkiy tillarning katta oilasiga mansub bo lgan o zbek tilining tarixi
ʻ ʻ
xalqimizning ko p asrlik kechmishi, uning orzu-intilishlari, dardu armonlari,
ʻ
zafarlari va g alabalari bilan chambarchas bog liqdir. Ajdodlarimiz, ota-
ʻ ʻ
bobolarimiz aynan ona tilimiz orqali jahonga o z so zini aytib kelganlar. Shu tilda
ʻ ʻ
buyuk madaniyat namunalarini, ulkan ilmiy kashfiyotlar, badiiy durdonalar
yaratganlar” 1
. Ta kidlash joizki, bugungi kunda o zining ijodi bilan xalqimizning
ʼ ʻ
ma naviy dunyoqarashini shakllantirishga munosib hissa qo shayotgan ijodkorlar
ʼ ʻ
ko pchilikni tashkil qiladi. Shu ma noda o zbek she riyatining yorqin
ʻ ʼ ʻ ʼ
namoyandalaridan biri, O zbekiston xalq shoiri Usmon Azim ijodi namunalarini
ʻ
lingvistik nuqtai nazardan tahlil etish misolida poetik individuallikning badiiy
mushohada jarayoniga ko rsatadigan ta siri va ona tilimizni boyitish yo llarini
ʻ ʼ ʻ
tadqiq etish hamda bu betakror shoirning xalqimiz badiiy-estetik tafakkuri rivojiga
qo shgan munosib hissasini aniqlash imkonini beradi. Ayni paytda, ta lim tizimida
ʻ ʼ
badiiy matnlarning lingvistik tahlilini amalga oshirishda ishonchli material bo lib
ʻ
xizmat qiladi.
Usmon Azim ijodi keyingi yillarda adabiyotshunoslik yo nalishida ham,
ʻ
tilshunoslik yo nalishida ham o rganib kelinmoqda. Ammo shoir balladalarining til
ʻ ʻ
1
Президент Шавкат Мирзиёевнинг ўзбек тилига давлат тили мақоми берилганининг ўттиз йиллигига
бағишланган тантанали маросимдаги нутқи // “Халқ сўзи”, 2019 йил, 22 октябрь.
3

xususiyatlari ilk marta tahlil etilayotgani tanlangan mavzuning dolzarbligini
belgilaydi.
Mavzuning o rganilganlik darajasiʻ . Mustaqillik yillarida o zbek ʻ
tilshunosligida badiiy asar tilini har taraflama o rganish hamda tavsiflash bo yicha
ʻ ʻ
ko plab tadqiqotlar amalga oshirildi. Tadqiqotlarda yozuvchi va shoirlarning
ʻ
individual mahorati, badiiy tafakkurdagi, tilimizning lisoniy imkoniyatlarini
anglashdagi salohiyati namoyon bo lgan. Badiiy so z ustalarining mahorati ana shu
ʻ ʻ
lisoniy imkoniyatdan qay darajada foydalanishi va o z imkoniyatlarni namoyon
ʻ
etishi bilan belgilanadi.
O zbek tilshunosligida o tgan asrning yarmidan boshlab, ijodkorlarning
ʻ ʻ
tildan foydalanish bo yicha individual mahoratini ko rsatishga bag ishlangan
ʻ ʻ ʻ
ko plab tadqiqotlar yaratilgan. Badiiy asar tili borasida X.Doniyorov,
ʻ
R.Qo ng urov, E.Begmatov, B.Yo ldoshev, N.Shukurov, S.Mirzayev, Q.Samadov,
ʻ ʻ ʻ
I.Qo chqortoyev, X.Abduraxmonov, I.Mirzayev, N.Mahmudov, Y.Solijonov,
ʻ
B.Umurqulov, M.Yoqubbekova, S.Karimov, T.Qurbonov, I.Toshaliyev,
Sh.Abdurahmonov, G.Imomova, G.Keldiyorova, G.Qobuljonova, R.Normurodov,
F.Abdurahmonov, G.Imomova, M.Yo ldoshev, S.Boymirzayeva,
ʻ
G.Muhammadjonova va boshqalarning ishlarida badiiy asar tilini o rganish bilan
ʻ
bog liq ilmiy-nazariy muammolar to g risida so z yuritilgan.
ʻ ʻ ʻ ʻ 2
2
Дониёров Х ., Мирзаев С . Сўз санъати . – Тошкент : Ўзадабийнашр , 1962. – 316 б .; Дониёров Х . Навоий ва
ўзбек адабий тили . - Тошкент : Ўқитувчи , 1972; Шукуров Н . Бадиий услуб ва бадиий тил // Ўзбек тили ва
адабиёти . – Тошкент , 1972. –№ 4. – Б .4-9; Қўнғуров Р . Ўзбек тили стилистикасидан очерклар . – Самарқанд :
СамДУ , 1975. – 82 б .; Қўчқортоев И . Бадиий нутқ стилистикаси . – Тошкент : Фан , 1975. – 96 б .; Бегматов Э .
Ўзбек тили лексикасининг ижтимоий тарихий асослари // Ўзбек тили лексикологияси , Тошкент : Фан , 1981. –
Б .41-152; Абдураҳмонов Х ., Маҳмудов Н . Сўз эстетикаси . – Тошкент : Фан , 1981. – 59 б .; Самадов Қ .
Ойбекнинг тил маҳорати . – Тошкент : Фан , 1981. – 154 б .; Умурқулов Б . Бадиий адабиётда сўз . – Тошкент :
Фан , 1981. – 134 б .; Бафоев Б . Навоий асарлари лексикаси . – Тошкент : Фан , 1983; Абдураҳмонов Ғ .,
Рустамов А . Навоий тилининг грамматик хусусиятлари . – Тошкент : Фан , 1984; Дониёров Х ., Йўлдошев Б .
Адабий тил ва бадиий стиль . – Тошкент : Фан , 1988. – 79 б .; Мирзаев И . Проблемы лингвопоэтической
интерпретации стихотворного текста ( на материале современной узбекской поэзии ): Дисс … док . филол . наук .
– Ташкент , 1992. – 146 б .; Имомова Г . Типик миллий характерлар яратишда бадиий нутқнинг роли : Филол .
фан . номз . дисс … автореф . – Тошкент , 1993. – Б .7-21; Каримов С . Ўзбек тилининг бадиий услуби : Филол . фан .
д - ри . дисс . – Тошкент , 1994. – 292 б . Ҳамидов З . Навоий бадиий санъатлари . – Тошкент : Университет , 2001;
Йўлдошев Б . ва б . Бадиий асар тили масалалари . – Навоий : Навоий ДПИ нашри , 2001. – Б .5-8; Солижонов Й .
ХХ асрнинг 80-90- йиллари ўзбек насрида бадиий нутқ поэтикаси : Филол . Фан . д - ри . дисс … автореф .-
Тошкент , 2002. -38 б .; Муҳаммаджонова Г . 80- йиллар охири 90- йиллар бошлари ўзбек шеъриятининг
лингвопоэтик тадқиқи : Филол . фан . номз . дисс … автореф . – Тошкент , 2004. – Б .7-17; Ёқуббекова М . Ўзбек
халқ қўшиқларининг лингвопоэтик хусусиятлари : Филол . фан . д - ри . дисс … автореф . – Тошкент , 2005. – 27 б .;
Каримов С . Зулфия асарлари лингвостилистикаси . – Самарқанд : СамДУ , 2006. – 120 б .; Йўлдошев М .
Бадиий матннинг лингвопоэтик тадқиқи : Филол . фан . д - ри … дисс . – Тошкент , 2008. – 313 б . Боймирзаева
С . Ў . Ўзбек тилида матннинг коммуникатив - прагматик мазмунини шакллантирувчи категориялар : филол .
4

Tadqiqotning maqsadi hozirgi zamon o zbek adabiyotining yirikʻ
namoyandasi Usmon Azim balladalari tilini lingvistik tahlil etish orqali uning
individual ijodiy manerasiga xos xususiyatlarni aniqlashdan iborat.
Tadqiqotning obyekti badiiy matnda muayyan lingvopoetik maqsadni
ko zda tutib qo llangan lingvistik birliklardan iborat.
ʻ ʻ
Tadqiqotning predmeti sifatida Usmon Azim balladalarining muayyan
qismni qamrab olgan “Saylanma” (1995) va “Fonus” (2007), to plamlaridagi til
ʻ
birliklari tanlangan.
Tadqiqotning usullari . Tadqiqot mavzusini yoritishda tasniflash, tavsiflash,
kontekstual tahlil, semantik-stilistik, lingvopoetik va pragmalingvistik tahlil
metodlaridan foydalanilgan.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Tadqiqotda birinchi marta Usmon Azim
balladalarining til xususiyatlari tahlil etilayotgani ishning ilmiy yangiligi
hisoblanadi.
Tadqiqotning vazifalari :
badiiy asar tilining o‘zbek tilshunosligida o‘rganilishi haqida qisqacha tavsif
berish;
badiiy adabiyot tilining leksik jihatdan o‘ziga xosligini aniqlash;
leksik vositalarning Usmon Azim balladalarida qo‘llanilish darajasini
o‘rganish;
Usmon Azim balladalarida qo‘llanilgan leksik vositalarni funksional-
semantik xususiyatlarini ochib berish;
Usmon Azim balladalarida ifoda tasvir vositalarining qo‘llanish
xususiyatlarini ochib berish.
Malakaviy bitiruv ishining nazariy va amaliy ahamiyati . Malakaviy
bitiruv ishinig ahamiyati quyidagilarda namoyon bo‘ladi:
Tadqiqotda erishilgan natijalardan oliy o‘quv yurtlarida Usmon Azim
asarlari tilini o‘rganish bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib borishda foydalanish
mumkin. Tadqiqotda to‘plangan materiallardan badiiy asar tili bo‘yicha,
фан . д - ри дисс . автореф . – Тошкент , 2010. -26 б .
5

leksikologiya, semasiologiya, stilistika, pragmatika bo‘yicha magistrlik
dissertatsiyalari va bakalavrlik bo‘yicha malakaviy bitiruv ishlari yozishda
foydalanish mumkin. Ishda to‘plangan misollar o‘zbek tili uslubshunosligi va nutq
madaniyati, badiiy asar tili, lingvopoetika bo‘yicha amaliy dars soatlarini o‘tishda
material vazifasini o‘taydi. Usmon Azim ijodi, uning asarlari tili bo‘yicha turli xil
davra suhbatlari, ilmiy anjumanlar o‘tkazishda ishda to‘plangan materiallardan
foydalanish mumkin.
Malakaviy bitiruv ishining tuzulishi va hajmi. Malakaviy bitiruv ishi
kirish, ikki asosiy bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
Malakaviy bitiruv ishining umumiy hajmi 65 sahifani tashkil etadi.
6

I BOB. USMON AZIM IJODIDA TIL BIRLIKLARINING
QO‘LLANISHI
1.1. O zbek tilshunosligida badiiy asar tili tadqiqi xususidaʻ
Badiiy asar tili o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lgan ifodaning alohida
turidir. Badiiy ifodaning muhim xususiyatlarini vujudga kelishi so‘z va uning
ma’no noziklari bilan bog‘liqdir. Badiiy asardagi har bir so‘z o‘quvchiga estetik
zavq beradi. Har bir ijodkor o‘z navbatida so‘z yaratuvchi ham hisoblanadi. Garchi
u umumxalq tili boyliklaridan foydalansa-da, o‘rni bilan yangi so‘zlar topadi,
mavjud so‘zlarga libos kiygizadi, butun jilosini ko‘rsatadi, inson tabiati va ongiga
ma’naviy ozuqa beruvchi, yangi ma’no kasb etuvchi so‘zlarni ishlatadi. Shu
sababdan har bir so‘zning o‘nlab sinonimlari bor. Yozuvchi o‘z ona tilini butun
ranglari bilan, ohanglari bilan noz-u nazokatlari bilan bilishi kerak.
O zbek tilining shakllanishi, taraqqiy etishi va boyishida badiiy adabiyot eng
ʻ
boy manba bo lib xizmat qiladi. Bir necha asrlar davomida shoirlarimiz,
ʻ
adiblarimiz o zbek adabiy tilining sayqallashishishi uchun, badiiy mukammallikka
ʻ
erishishi uchun mashaqqatli mehnat qilishgan. Ushbu ijodkorlarning samarali
mehnati natijalarini bugungi avlod vakillari avaylab asramog i va qadrlamog i
ʻ ʻ
lozim. Shu nuqtai nazardan, ajdodlarimiz tomonidan yaratilgan har bir nodir badiiy
asarning tili va uslubini lingvistik jihatdan tadqiq qilish bugungi kunda muhim
ahamiyat kasb etadi. Bu o zbek tilining mukammalashtirilishi uchun zahmat
ʻ
chekishni maqsad qilgan yosh tilshunos tadqiqotchilar zimmasiga ulkan mas uliyat
ʼ
yuklaydi.
Mustaqillikka erishganimizdan keyin inson omili va manfaatlari har
qachongidan ham yuksak pog onaga ko tarilgani bois bu tadqiqotlarda
ʻ ʻ
antropotsentrik, kognitiv va lingvokulturologik tamoyillar asosida olib boriladigan
bo ldi. O zbek badiiy matni muammolariga, xususan uning lingvopoetikasi
ʻ ʻ
masalalariga bag ishlangan bir necha dissertatsiyalar himoya qilindi,
ʻ
monografiyalar nashr etildi.
7

I.Mirzayevning “She riy matnni lingvopoetik talqin qilish muammolari”,ʼ
S.Karimovning “O zbek tilining badiiy uslubi”, M.Yoqubbekovaning “O zbek
ʻ ʻ
xalq qo shiqlarining lingvopoetik xususiyatlari”, M.Yo ldoshevning “Badiiy
ʻ ʻ
matnning lingvopoetik tadqiqi” nomli doktorlik dissertatsiyalari,
M.Yo ldoshevning “Cho lponning badiiy til mahorati”, G.Muhammadjonovaning
ʻ ʻ
“80-yillar oxiri 90-yillar boshlari o zbek she riyatining lingvopoetik tadqiqi”,
ʻ ʼ
D.Shodiyevaning “Muhammad Yusuf she riyati lingvopoetikasi”,
ʼ
Sh.Haydarovning “Badiiy matnda parsellyativ konstruksiyalarning qo llanilishi”,
ʻ
D.Jamolidinovaning “Badiiy nutqda parantez birliklarning semantik-grammatik va
lingvopoetik xususiyatlari”, F.Ibragimovaning “Badiiy matnda ellipsis va
antiellipsis” nomli nomzodlik dissertatsiyalari shular jumlasidandir. 3
O zbek xalqining tarixiy yutug i bo lgan o z mustaqilligini qo lga kiritishi
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
bu xalqning tilini o rganishda ham inqilob yasadi. Jumladan, o zbek tili stilistikasi
ʻ ʻ
yuzasidan olib borilgan keng ko lamli kuzatishlar badiiy matnlarni tadqiq etishni
ʻ
yangi pog onaga olib chiqdi. Endi badiiy matn tahlili jahon tilshunoslik va
ʻ
adabiyotshunoslik ilmi andozalariga mos keladigan talablar asosida olib
boriladigan bo ldi. Ilmiy kuzatishlarning bu bosqichida lingvopoetik tadqiqotlar
ʻ
badiiy matn bilan shug ullanuvchi olimlarning diqqat markaziga ko chdi.
ʻ ʻ
Badiiy asar tili turli usullarda o rganilib, bu borada ko plab ilmiy tadqiqotlar
ʻ ʻ
yaratilgan bo lsa-da, mavzu bugungi kunda ham o zining dolzarblik va yangilik
ʻ ʻ
bo yog ini yo qotgan emas. Toki badiiy asarlar yaratilaverar ekan, ularning tilini
ʻ ʻ ʻ
va ijodkor poetik mahoratini tadqiq etish davom etaveradi. Nega deganda,
yozuvchining individual uslubi, avvalo, uning tilida aks etadi .
3
Мирзаев И.К. Пролемы лингвопоэтической интерпретации стихотворного текста: Автореф.дис. …д-ра
филол.наук. – Ташкент, 1992; Каримов С.А. Ўзбек тилининг бадиий услуби: Филол.фан.д-ри....дисс. –
Тошкент, 1994. –Б.292; Ёқуббекова М. Ўзбек халқ қўшиқларининг лингвопоэтик хусусиятлари:
Филол.фан.д-ри. ...дисс.автореф. – Тошкент, 2005. Б.27.; Йўлдошев М. Бадиий матннинг лингвопоэтик
тадқиқи: Филол.фан.д-ри....дисс. – Тошкент, 2008. -Б.313.; Йўлдошев М. Чўлпоннинг бадиий тил маҳорати:
Филол.фан.номз. ...дисс.автореф. – Тошкент, 2000. -Б.26.; Муҳаммаджонова Г. 80-йиллар охири 90-йиллар
бошлари ўзбек шеъриятининг лингвопоэтик тадқиқи: Филол.фан.номз. ...дисс.автореф. – Тошкент, 2004.
Б.25.; Шадиева Д.Ш. Муҳаммад Юсуф шеърияти лингвопоэтикаси: Филол.фан.номз. ...дисс.автореф. –
Тошкент, 2007. -Б.26; Ибрагимова Ф. Бадиий матнда эллипсис ва антиэллипсис.
Филол.фан.номз. ...дисс.автореф. – Тошкент, 2011; Жамолиддинова Д. Бадиий нутқда парантез
бирликларнинг семантик-грамматик ва лингвопоэтик хусусиятлари: Филол.фан.номз. ...дисс.автореф. –
Тошкент, 2009;
8

Bu haqida mashhur rus yozuvchisi K.Fedinning quyidagi fikrlarini keltirish
o rinlidir: “Yozuvchining mahorati haqidagi gapni tildan boshlash kerak. Tilʻ
hamma vaqt asarning asosiy materiali bo lib qoladi. Badiiy adabiyot bu til
ʻ
san atidir”
ʼ 4
.
Tilshunos M.Yo ldoshev badiiy matn ko rsatkichlaridan biri sifatida
ʻ ʻ
individuallikni yozuvchining o ziga xos uslubiy mahoratini tadqiq etishda bosh
ʻ
mezon hisoblanishini alohida ta kidlaydi.
ʼ 5
Ya ni, V.V.Vinogradov ta biri bilan ʼ ʼ
aytganda, “individual uslub” tushunchasi badiiy matn tadqiqining tan olingan
asosiy kategoriyalaridan biridir” 6
. Darhaqiqat, ijodkorning individualligi uning
so z tanlash mahorati bilan belgilanadi. Asar yaratish jarayonida esa yozuvchining
ʻ
badiiy tafakkuri va lisoniy layoqati namoyon bo ladi.
ʻ
N.Mahmudov ta biri bilan aytganda, “Estetik vazifa tilning asosiy
ʼ
kommunikativ vazifasini qulaylashtiradi, uning imkoniyatlarini boyitadi. Til va
nutq ayni shu estetik vazifasi bilan ifodalilik, ta sir quvvatini namoyon qiladi”.
ʼ
Shuning uchun asar tilini o rganishdagi
ʻ vazifalardan biri tilning xuddi shu estetik
qiymatini tadqiq etishga qaratilgan bo ladi
ʻ 7
. Soha tadqiqotchilarining yuqorida
aytilgan fikrlaridan shu narsa ma lum bo ladiki, lingvopoetikaning asosiy
ʼ ʻ
o rganish obyekti – badiiy matn bo lib, matnni tahlil qilish orqali ijodkorning
ʻ ʻ
badiiy mahorati, o ziga xos uslubi, til boyliklaridan foydalanishi, yozuvchining
ʻ
umumxalq tiliga munosabati o rganiladi.
ʻ
O zbek filologiyasi ilmida ushbu muammo bilan shug ullanish o zining
ʻ ʻ ʻ
tarixiy ildizlariga ega. Masalan, o zbek adabiy tilining tasviriy imkoniyatlari va
ʻ
uning poetika uchun ahamiyati naqadar muhim ekanligini Alisher Navoiy o zining
ʻ
“Muhokamat ul-lug atayn” va boshqa asarlarida bundan olti asr muqaddam ham
ʻ
nazariy, ham amaliy jihatdan isbotlab bergan edi 8
.
4
Федин К. Маҳорат ҳақида. Бадиий ижод ҳақида. Ёзувчиларнинг нутқ ва мақолалар тўплами. –Тошкент,
1960. -Б.133-134.
5
Юлдашев М. Кўрсатилган докторлик диссертацияси автореферати. – Б. 26-27.
6
http://sigla.rsl.ru/Маниева Н.С. Прилагательные-эпитеты в поэтическом дискурсе второй половины XX века:
Дисс… канд.филол.наук. – Махачкала, 2007.
7
Маҳмудов Н. Нутқ маданияти ва тилнинг эстетик вазифаси // Филология масалалари. – Тошкент, 2006, - №2
(11), -Б.47-51.
8
Алишер Навоий. Муҳокамат ул-луғатайн. Асарлар. Ўн беш томлик.14-том. – Тошкент, 1967. -Б.103-132.
9

Darhaqiqat, inson tirikligi va mavjudligining muhim belgisi bo lgan tilʻ
insoniyat jamoa bo lib yashay boshlagan paytlaridan to hozirgacha o zining
ʻ ʻ
ijtimoiy vazifasini mukammal darajada ado etib kelmoqdaki, bu holatni dunyodagi
har bir rivojlangan til, jumladan, o zbek tili misolida ham kuzatishimiz mumkin.
ʻ
O zbek tilining shakllanishi, turkiy xalqlar va millatimiz tarixiy
ʻ
taraqqiyotida tutgan o rni keyingi asrlarda ilm ahli tomonidan chuqur o rganib
ʻ ʻ
kelinmoqda va bu tadqiqotlar til iste molda bo lishining oliy namunasi bo lgan
ʼ ʻ ʻ
badiiy til muammolarini ham qamrab olgan.
Badiiy asar tili jamiyat hayotini aks ettirishda asriy tajribalarga ega bo‘lgan
badiiy adabiyot bilan uzviy bog‘liq. Shu sababdan,badiiy adabiyot tilini o‘rganish
va tahlil qilish badiiy asarning butun ichki va tashqi bog‘lanishini, yozuvchining
dunyoaqarashi, unda adabiy va noadabiy vositalarning qo‘llanishi jihatdan to‘la-
to‘kis his etishni talab qiladi. Badiiy asarni, uning ichki va tashqi bog‘lanishini,
badiiy matn ma’nosini his etish badiiy asar tilining muhim xususiyatlarini ochishga
yordam beradi.
Badiiy asar tili umumxalq tilida mavjud bo‘lgan lug‘aviy vositalarni
ifodavorlik ko‘lamini ko‘rsatuvchi, uni rivojlantirish yo‘llarini belgilovchi muhim
manbadir. Shu sababdan, badiiy asar tili tilning boshqa shaklllaridan alohida
farqlanadi.
Badiiy asar tili adabiy tilga keng ta’sir etuvchi, uni boyitib boruvchi tildir.
Chunki jamiyat hayotida yuz beradigan voqea-hodisalar, til xususiyatlari va
undagi o‘zgarishlar dastlab badiiy adabiyotda o‘z aksini topadi.
Badiiy asar tili badiiy obrazli, ta’sirchan, emotsional-ekspressiv tildir. Badiiy
obrazlilik, ifoda vositalariga boylik, so‘zlardagi emotsional bo‘yoqdorlik
darajasining kuchliligi badiiy nutqning asosiy vazifasi bo‘lgan estetik
ta’sirchanlikni kuchaytiruvchi vositalardan hisoblanadi. Estetik ta’sirchanlik
tilning boshqa shakllarida ham mavjud. Masalan, umumxalq tilida, xalq
maqollarida, qo‘shiqlarida estetik ta’sir chanlik bor. Biroq, bunday vositalarning
barchasini badiiy adabiyot tili o‘zida qamrab oladi va bu vositalarning ta’sir kuchi
yanada oshadi.
10

Badiiy nutqda metafora, metonimiya, sinekdoxa, o‘xshatish, sifatlash,
jonlantirish, xilma-xil takrorlarning mavjudligi va ularning ma’lum qismida
badiiy ifodaning boshqa nutq turlariga nisbatan kuchliligi, bu vositalardan bir
qismining ijodkorning individual uslubiga xosligi trop va figuralarni badiiy asar
tilining muhim xususiyatlaridan biri sifatida ajratishni taqozo etadi.
Xalqona soddalik, oddiylik, tushunarlilik, erkinlik kabi jihatlar ham badiiy
nutqning asosiy xususiyatlaridan biri sanaladi. Bu xususiyatlar badiiy asarning
jonliligini ta’minlovchi kuchdir.
Badiiy asar tili ana shunday murakkab va o‘ziga xos hodisa. Badiiy asar
tilini o‘rganish ham muhim va zaruriy yo‘nalish bo‘lib, uning ildizi qadimiydir.
Badiiy asar va uning tiliga oid nazariy masalalarni yoritgan dastlabki asar
Aristotelning “Poetika” asaridir. O‘zbek filologiyasining bir necha asrlik behad
boy tarixida ham badiiy til masalasiga bo‘lgan e’tibor susaygan emas.
Ma’lumki, har qanday badiiy asar tili muayyan umumxalq tilini o‘zida aks
ettiradi. Tildagi o‘zgarish, rivojlanishlarning o‘ziga xos aksi badiiy adabiyotdir.
Tahlilga tortiladigan material manbai ham asarlardir. Tilning holati, undagi xilma-
xil hodisalar, qonun-qoidalarni tavsiflovchi darslik va boshqa o‘quv
qo‘llanmalarida ham asosiy faktik material badiiy asarlardan olinadi. Tilning
muayyan tarixiy davridagi holati, ayni holatga xos bo‘lgan xususiyatlar, leksik,
fonetik va grammatik o‘zgachaliklar, tilning hozirgi holati bilan umumiy va farqli
jihatlarini ilmiy tadqiq etish maqsadida o‘sha davrga oid adabiy-badiiy asarlarning
tili o‘rganiladi. Til tarixini tasvirlash va tadqiq etishda ham bu yo‘l, ya’ni tegishli
davr yozma yodgorliklari tiliga asoslanish eng qadimgi va mustahkam lingvistik
an’ana sifatida yashab kelmoqda. Bunday yo‘nalishdagi tadqiqot l arda asosiy
maqsad davr tilining o‘ziga xosliklarini belgilash, umumxalq tili d agi u yoki bu til
hodisasining ayni davrda, xususan, muayyan asar tilida namoyon bo‘lishini
kuzatish va shu asosida tildagi o‘zgarishlar bilan bog‘liq qonuniyatlarini
belgilashdan iborat bo‘ladi.
O zbek tilshunoslik ilmi ham jamiyat ma naviyatini, ilm-u ma rifatini olg aʻ ʼ ʼ ʻ
boshlovchi lokomotiv bo lishi, tilimizning barcha sohalarida ilmiy kuzatishlar olib
ʻ
11

borib, ijtimoiy hayotning barcha sohalari uchun tildan foydalanishning mukammal
savodlilikka asoslangan eng qulay va tushunarli yo llari va vositalarini tavsiyaʻ
etishlari lozim. Buning uchun esa til ilmini mukammal egallash va tinim bilmay
ommalashtirish lozim bo ladi. Usmon Azim badiiyatining til xususiyatlarini tadqiq
ʻ
etish ham ana shu yo ldagi sa y-harakatlardan biri hisoblanadi.
ʻ ʼ
Tadqiqotimiz obyekti bo lgan adibning hayoti va ijodi haqida ayrim
ʻ
ma lumotlarni berib o tishni joiz deb bildik:
ʼ ʻ Usmon Azim – Usmon Azimov 1950-
yilning 13-avgustida O zbekiston Respublikasining Boysun tumanida tug ilgan,
ʻ ʻ
O zbekiston xalq shoiri (2000), dramaturg. Toshkent Davlat universitetining
ʻ
jurnalistika fakultetida tahsil olgan (1967-72). Respublika radiosida muharrir, katta
muharrir va bosh muharrir o rinbosari (1976-89), O zbekiston Yozuvchilar
ʻ ʻ
uyushmasi Toshkent viloyat bo ʻ limida mas ul kotib (1989-90), O zbekiston
ʼ ʻ
Respublikasi Prezidenti devonida sektor mudiri, yetakchi konsultant, Prezidentning
Davlat maslahatchisi (1991-94) lavozimlarida faoliyat olib borgan. 2003-yildan
O zbek milliy akademik drama teatrida adabiy emakdosh bo lib ishlaydi.
ʻ ʻ
Usmon Azimning “Insonni tushunish” (1979), “Holat” (1979), “Oqibat”
(1980), “Ko zgu” (1983), “Surat parchalari” (1985), “Dars” (1985), “Ikkinchi
ʻ
aprel” (1987), “Baxshiyona” (1989), “G aroyib ajdarho” (1990), “Uyg onish
ʻ ʻ
azobi” (1991), “G ussa” (1994), “Uzun tun” (1994), “Bor ekanda yo q ekan”
ʻ ʻ
(1995), “Saylanma” (1995), “Kuz” (2001), “Fonus” (2007), “Yurak” (2009) va
hozircha o ttiz tomdan iborat “Tanlangan asarlar”i va “Jodu”(2003) nasriy
ʻ
to plami, shuningdek, “Adibning umri” (2011), “Baxtli bo laylik”, “Hujjatli film
ʻ ʻ
uchun syujet”, “Bahodir va Malika” singari radiopyessalari, “Bir qadam yo l”,
ʻ
“Kunduzsiz kechalar”, “Bozor” (1997), “Alpomishning qaytishi” (1998), “Jazava”
(20000, “Baxt qushi” (2002), “Otgan zamon hangomalari” (2003) singari dramatic
asarlari nashr etilgan. Usmon Azim “Alisher Navoiy” kinoqissasi (1990),
“Alpomish” kinodostoni (1997), “Sevgi” (1998) va “Alpomish” (2000)
kinofilmlarning ssenariy muallifi.
Usmon Azim Pol Elyuar, V.Vatsiyetis, H.Dog larja, A.Voznesenskiy,
ʻ
Yu.Marsinkyavichyus va boshqa shoirlarning asarlarini o zbek tiliga tarjima
ʻ
12

qilgan. She rlari ingliz, fransuz, nemis, polyak, makedon, turk, rus, gruzin, eston,ʼ
litva, tojik, qozoq va qirg iz tillarida nashr etilgan. Ko plab she rlariga musiqa
ʻ ʻ ʼ
bastalangan.
Usmon Azim xalqlar do stligi va vatanparvarlik g oyalari bilan yo g rilgan
ʻ ʻ ʻ ʻ
she rlari uchun Gruziyaning Mayakovskiy nomidagi Davlat mukofotiga sazovor
ʼ
bo lgan (1982). “Do stlik” (1998) va “El-yurt hurmati” (2020) ordenlari bilan
ʻ ʻ
mukofotlangan.
Darhaqiqat, adib insonni ma naviy o zgartirishga qodir bo lgan, uning ruhiy
ʼ ʻ ʻ
dunyosiga ta sir ko rsata oladigan she riy asarlar muallifidir.
ʼ ʻ ʼ
Usmon Azim ikki davr – mustabid sho rolar davri va mustaqillik davrida
ʻ
samarali ijod qilgan ijodkordir. Shuning uchun uning asarlarini g oyaviylik
ʻ
pozitsiyasida, davr ijtimoiy-siyosiy, madaniy-maishiy kontekstida o rganish va
ʻ
poetikasiga davrning ijtimoiy-madaniy shart-sharoitlaridan kelib chiqib baho
berish maqsadga muvofiq bo lar. Ammo biz bu yo ldan bormaymiz. Bizni, birinchi
ʻ ʻ
navbatda, bu ulkan so z san atkorining ona tilimiz boyliklaridan foydalanishdagi
ʻ ʼ
mahorati va individualligi, badiiyat sohasidagi izlanishlarida ko maklashgan ifoda
ʻ
usullari qiziqtiradi.
To g ri, g oyasiz badiiy asarning o zi yo q. Unda xoh kichik, xoh katta
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
bo lsin, muayyan ma naviy-ma rifiy fikr, his-tuyg u bayon etiladi. Biz uchun
ʻ ʼ ʼ ʻ
ularni ifodalayotgan til vositalarining tanlanishi, ifoda jarayonida tovlanishlari,
matn strukturasida joylashuvidan yuzaga keladigan ma no ottenkalari, estetik ta sir
ʼ ʼ
ko rsatishga yo naltirilgan shakliy o zgarishlar muhimdir. Chunki aynan mana shu
ʻ ʻ ʻ
holatlardagina ijodkorning poetik individualligi, badiiy tafakkurdagi, ona tilining
siru sinoatlarini anglashdagi salohiyati namoyon bo ladi.
ʻ
Usmon Azim ijodini jahon adabiyoti kontekstida olib o rganish, ularga
ʻ
insoniyat asrlar davomida jamlagan oliy tafakkur yig indisi, ayni paytda, Usmon
ʻ
Azimgagina ifoda uslubiga xos bo lgan favquloddalik va kutilmaganlik mahsuli
ʻ
deb qarash muhimdir.
Usmon Azim she riyatining badiiy jihatlarini stilistik va lingvopoetik
ʼ
aspektda yaxlit tadqiq etish uning o zbek milliy va badiiy tafakkuri taraqqiyotida
ʻ
13

tutgan o rni haqida mulohaza yuritishga ko mak beradi. Zero, uning she riyʻ ʻ ʼ
asarlari matnini lingvistik tahlil etishda biz ham ana shu maqsadlarni ko zladik.
ʻ
1.2. Usmon Azim asarlarida til vositalarining semantik-stilistik
xususiyatlari
Istiqlolga erishuvimiz tufayli tilshunoslik va adabiyotshunoslik qatorida
badiiy adabiyotga ham, uni tahlil qilish metodlari va usullariga, uni
o‘rganishga ham talablar ham butunlay o‘zgardi. Bugungi kunda esa shoir va
yozuvchilar tomonidan yaratilayotgan asarlarning badiiy-estetik
imkoniyatlarini tadqiq etish asosiy vazifa ekanligi e’tirof etilmoqda.
“O‘zbek tilshunosligida esa keyingi o‘n yilliklarda muayyan bir
ijodkorning tildan foydalanish mahorati, yozuvchining u yoki bu til sathi
birliklarini qo‘llashdagi o‘ziga xosliklarini mufassal ko‘rsatishga
bag‘ishlangan juda ko‘plab tadqiqotlar yuzaga kelganligi quvonarli holdir,
albatta. Shuni ishonch bilan ayta olamizki, badiiy tilni o‘rganishda ko‘proq
leksik birliklarga e’tibor qilinganligi ko‘zga tashlanadi. Bu borada tilshunos
L.Abdullayeva o‘zining monografiyasida o‘zbek badiiy adabiyoti tilining
leksik stilistikasi muammolari haqida fikr yuritgan bo‘lsa, E.Qilichev “Badiiy
tasvirning leksik vositalari” deb nomlangan kitobida badiiy tasvirda ishtirok
etadigan leksik vositalar va ularning ifoda imkoniyatlari bilan bog‘liq
masalalar ustida to‘xtalgan. Yana bir tilshunosimiz B.Umurqulovning “Poetik
nutq leksikasi” nomli monografiyasida hozirgi o‘zbek she’riyati tilining
leksik manbalari, poetik leksika, so‘z variantlari va ularning estetik qimmati
kabi masalalar tadqiqiga bag‘ishlangan. Ko‘rib o‘tganimizdek, o‘zbek
tilshunosligida badiiy asar tilining poetikasi bo‘yicha ancha-muncha ishlar
qilingan. Lekin bu yo‘nalishdagi tadqiqotlar doirasi ancha katta bo‘lishiga
qaramasdan, ular adabiyotimiz tarixida alohida o‘rin tutadigan jiddiy
asarlarning barchasini qamrab olgan deb bo‘lmaydi”. Usmon Azim
ruhiyatidagi kuchli toshqinni zilollantirib, she’riyatiga ko‘chirib turgan kuch,
avvalo, folklor. Shoir uslubida folklordan ta’sirlanish yaqqol sezilib turadi.
14

Usmon Azim – folklorga xos motiv, obraz, ifoda usulidan foydalana bilgan
shoir. U xalq og‘zaki ijodi ta’siri sabab baxshiyonalar yaratgan edi. Ayni
damda, uning “Balladalar” nomi ostidagi voqeaband she’rlari xalq og‘zaki
ijodidan oziqlanib, yuzaga kelgan. She’rlar ballada janrida yozilmagan. Shoir
lirik qahramonlari ruhiyatidagi ma’naviy jangu jadal bois she’rlarini “ballada”
degan bo‘lsa, ehtimol. Ammo balladachilik jangoh va u bilan bog‘liq
voqealarni aks ettirishga asoslangani sabab Usmon Azimning bu asarlarini
dramatik she’rlar deyish maqsadga muvofiq, bizningcha. Ularda muallifning
ishtiroki yo‘q, ayni damda, syujet kichik bir voqea asosida yuzaga kelgan.
Har bir “ballada” (shoir “ballada” degan, ammo ballada janrida yozilmagani
sabab qo‘shtirnoqqa olishni ma’qul bildim) alohida syujetga egaligi bois “O‘n
besh ballada” – o‘n besh dramatik she’r bo‘lib, bir obraz, bir maqsad atrofida
birlasha olgani sabab ularni turkum deyish mumkin. Dramatik she’rlarni
folklorga xos motiv va obrazlar ishtirokida ilgari surilgan g‘oya – erkinlikni
qo‘msash tuyg‘usi birlashtirib turibdi. Dastlabki uch dramatik she’rda,
shuningdek “sakkizinchi ballada”, o‘ninchi ballada” deb nomlangan
she’rlarda ham Kenja botir yetakchi qahramon sifatida shoir g‘oyalarini
tashishda xizmat qilgan.
Kenja botir
Ketolmayman yov yengilguncha –
Men elimga kerakman, pari... (173-bet)
“Birinchi ballada” ikki qismdan iborat bo‘lib, To‘ng‘ich va O‘rtancha
botir bilan Kenja botir diologi asosida yaratilgan.
Kenja botir
Akalar, men qaytdim!
O‘rtancha botir
Qani, qaydasan?
To‘ng‘ich botir
O‘zingni yo‘llarda qiynading bekor,
Biz senga aytdik-ku – bir kun qaytasan. (164-bet)
15

Xalq ertaklaridagi To‘ng‘ich va O‘rtancha botirlar Kenja botirdan
omadsizroq, aqlsizroq, kuchsizroq bo‘lsalar-da, o‘zlari buni u qadar tan
olmaydilar. Ammo olg‘a intilgan Kenja botirni oshkora yo‘ldan urmaydilar.
Ba’zi xalq ertaklarida akalar ham botir, ammo Kenja botir favqulodda
xususiyatlarga egaligi bilan ulardan ustun. Dramatik she’rda esa shoir ikki aka
orqali to‘xtab qolgan jamiyat illatlarini fosh qilib, Kenja orqali yosh avlodga
yuksaklikka intilish, olg‘a yurish lozimligini uqtiradi. Dramatik she’rdagi
To‘ng‘ich va O‘rtancha botirlarda salbiylik ertaklardagidan kuchli.
Yuksaklikka intilgan Kenja botirni To‘ng‘ich botir “Chiranma ukajon,
yashayvergin jim” – deb, O‘rtancha botir “Daraxtga qaragin, bir joyda o‘sar”,
– deya yo‘ldan uradi. Kenja botir yuksakka ko‘tarilganda esa To‘ng‘ich botir
“Pastga tush, tezroq”, – deb koyisa, O‘rtancha botir “Bizni tuproq bilma –
yoshimiz ulug‘”, – deb o‘git bergan bo‘ladi. Shoir O‘rtancha botir nutqida
donishmandona fikrlarni ifoda etar ekan, aqlli fikr aytganlarning bari ham
nekbin bo‘lavermasligini ta’kidlaydi. Usmon Azim jamiyatdagi turg‘unlikni
Kenja botir nutqi ko‘magida fosh qiladi. Ikki aka Kenja botir erishgan
yuksaklikka intilishni emas, uni o‘zlari turgan botqoqqa botirishni o‘ylaydilar.
Oqibat ukalarini o‘q otib, yerga qulatadilar. Shoir taraqqiyot sari
odimlayotgan avlodni qabul qilolmay turgan ayrim kattalarni keskin tanqid
ostiga oladi. Dramatik she’r ertaklardan farqli o‘laroq fojiali yakun topadi.
Shoir hammani ushbu fojiadan ogohlantiradi. Kenja botirning qo‘li band,
qo‘lini cho‘qiyotgan ikki kalxatni hayday olmay akalaridan yordam
so‘ramoqda. Shoir mubolag‘adan foydalanib, Kenja botirni folklordagi kabi
g‘ayritabiiy kuchga ega qahramon sifatida tasvirlaydi. Ko‘zlarini ikki kalxat
kun-tun cho‘qiyotgan bir paytda qulayotgan osmonni ikki qo‘llab ushlab
turgan Kenja botir yillar davomida og‘riqqa chidaydi, azobdan, alamdan
yig‘laydi. Ammo Kenjani og‘am degan botirlar buni sezmaydi:
Men sizga hech qachon zorlanganmidim?
Jonimdan to‘ydirdi
Kalxatlar rosa...
16

Qarang, shom shafag‘i – qip-qizil – betim,
Ko‘zlarim qon to‘la ikkita kosa.
Botir akalarim, qiling hamiyat,
Qo‘l siltang!
Qochishar – kalxatlar qo‘rqoq.
Axir, quzg‘unlarga yem bo‘lsam – uyat,
Qo‘limda osmonni ko‘targanim chog‘. (165-bet)
“Men sizga hech qachon zorlanganmidim?” satrida so‘roq olmoshi
qo‘llanib turib, fe’lning bo‘lishlilik shaklida kelishi uslubiy g‘alizlikni paydo
qilgani zakiy she’rxonga sezilishi tabiiy. Ammo shoir qolgan satrlar
ko‘magida davr fojiasini ifodalay olgan. Ikki kalxat, avvalo, asirlik azobining
metafora ko‘magida obrazlantirilgani. Xalq yukini ko‘tarib turgan insonlar
sanoqli, ularning joni qiynalib ketgan pallada qolganlar arzimas mayda-
chuydalarga o‘ralashgani yetmaganday, shu bilan o‘zlarini oqlab ham
yurishibdi. She’r syujetidagi yechim yanada og‘riqli:
Mening tashvishi ko‘p bechoralarim,
Axir, yashayapman sizga baxt tilab.
Axir, Men osmonni qanday tashlayin,
Osmon boshingizga tushar-ku qulab (165-bet)
“Uchinchi ballada”da shoir Malikaning Ko‘hi Qofdan olib qochib
kelinishi motivini qayta ishlab, boshqa ertaklar motivlarini sintezlashtirgan
holda o‘z fikrini ifodalaydi. Devlardan qochayotgan Kenja botirning oti
sohibi va Malikani ko‘tarib ketayotgani sabab “terdan qoraydi”. Shoir nafaqat
o‘zbek, balki dunyo ertaklariga xos bo‘lgan uch sehrli narsadan foydalanadi:
sehrli taroq, sehrli ko‘zgu, sehrli qayroq. Odatda yalmog‘iz kampirdan
qochayotgan Malika sehrli taroqni tashlasa, changalzor; ko‘zguni tashlasa,
ko‘l; qayroq tashlasa, tog‘ hosil bo‘ladi. Shu taxlit malika ancha payt yovuz
kuchlardan himoyalanadi. Bunday motivni folklorshunos olim K.Imomov
“Tilsimni izohlovchi formulalar” deb hisoblaydi va shunday yozadi:
“Tilsimni izohlovchi formulalar: “Mana bu oynani azim daryo bo‘l, deb
17

orqangga tashla, mana bu taroqni changalzor bo‘l, deb tashla, mana bu
ignalarni ikkita azamat daraxt bo‘l... deb tashlagin”. Bular ertaklarga xos
tabiat, sirlilikni bo‘rttiradi va uning ta’sirchan qudratini orttiradi 9
. E’tibor
beringki, xalq evrilishni kuchli mantiqqa tayanib, ifodalaydi. Taroq daraxtdan
bunyod bo‘lgani sabab uni tashlashsa, changalzor paydo bo‘ladi, ko‘zguda
suvning tiniqligi, jilokorligi bor. Shu uyqashlik sabab xalq daryo paydo
bo‘lishi uchun ko‘zguni tashlashni ma’qul hisoblagan. Ayni shu
o‘xshashlikdan kelib chiqqan yana bir holat bor. Xalq tushini suvga yoki
oynaga aytgan. Tushning birinchi ta’birchisi aytgan gap amalga oshishiga
ishongani bois ilk tinglovchisi beg‘ubor bo‘lishini, tushning ta’biri
yorug‘likka yo‘yilishini xohlab, oyna va suvni tanlagan. Qayroq – tosh,
tog‘ning bo‘lagi. Sehrli qayroq evrilib tog‘ hosil bo‘lishi motivi taroq va
ko‘zgu bilan bog‘liq motivlar singari keng tarqalmagan. Shoir esa sevgi
qudratini alohida ta’kidlash istagida bunday sehrli buyumlardan foydalangan:
Kenja botir
Malikam, tulporim terdan qoraydi,
Ko‘hi Qof tarafdan qo‘zg‘aldi to‘fon.
Quyosh qochib ketdi, olam toraydi...
Devlar ortimizdan kelar begumon!
Malika
Botirim, devlardan qo‘rqmog‘im ordir,
Sevging –qo‘rqinchlarni aylaydi bekor.
Mening bir sehrli tarog‘im bordir,
Tashlasam, yo‘llarni tutgay changalzor
To‘fon devlarning kelayotganini ifodalovchi vositadir. Shoir voqeaband
she’rida tugun, voqealar rivoji, kulminatsion nuqtani yuzaga keltirib, dramatik
she’rning yechimini she’rxonga havola qilib qo‘ya qoladi. Malika va Kenja
botirni “Bulutlarga tegib tog‘dek boshlari, mash’allar yoqib” devlar quvib
kelyapti. Devlarning portretiga xos bunday tasvir xalq ertak va dostonlarida
9
Imomov K. O‘zbek xalq ertaklari .Kitobda: O‘zbek folklorining epik janrlari. O‘zbek xalq ijodi bo‘yicha
tadqiqotlar
18

uchraydi. Shoir dramatizmni kuchaytirish uchun “Changalzorlar o‘tday
o‘rildi”, “Sho‘rlik ko‘l quridi – buruqsib, bug‘lanib”, “tog‘imiz suv bo‘lib
oqdi” – deya folklorga xos ifoda usulidan foydalanadi. Demakki, taroq va
oynaning sehrli qudrati tez mahv etildi. Mubolag‘aning g‘uluvv ko‘rinishi
sabab shoir maqsadi aniqroq ifoda etilgan. Usmon Azim hayotda ertaklarda
ifoda etilgan muhabbatdan ham qudratli muhabbat borligini ifodalash uchun
sehrli vositalarning kuchidan foydalanishni inkor qiladi. Kenja botir va
Malikani devlar quvib kelmoqda, ammo ularda sevgidan o‘zga ko‘makchi
yo‘q, ular shu bilan qudratli:
Malika
Botirim, devlardan qo‘rqmog‘im ordir!
Sevging – mening uchun behadik dunyo,
Na qayroq, na taroq, na ko‘zgum bordir–
Endi mening uchun sen borsan tanho.
“Sakkizinchi ballada” da shoir ezgulik deb yurgan insonlarni ikki toifaga
bo‘ladi. Yurtga yov oralaganda o‘z joni va yaqinlari umrini qutqarish uchun
yurtni tashlab tinch maskan izlab ketadiganlar, demakki soxta
ezgulikparvarlar. Ular – To‘ng‘ich botir va O‘rtancha botirlar. Ikkinchi toifa
insonlar ezgulik yurt va xalq himoyasi uchun zarur deb hisoblaydigan va bu
yo‘lda umrini tikadiganlar bo‘lib, shoir nazdida ular – Kenja botirlar. O‘zbek
xalq og‘zaki ijodi xalqimiz ma’naviy hayotining qanday bo‘lishini belgilab
beruvchi manbalardan biri bo‘lib, Usmon Azim ijodiga ham samarali ta’sir
ko‘rsatgan.O‘zbek xalq og‘zaki ijodida qo‘llanuvchi tilning poetik vositalar
turli tuman bo‘lib, ular Usmon Azim she’riyatida yangidan yangi badiiy
tasvirlar, ruhiy holatlar ifodasining yuzaga kelishiga zamin hozirlaydi. Poetik
matnda ishtirok etgan kishilar tomonidan sodir etilgan xatti-harakat matn
tabiatini belgilab beradi. Muloqot ishtirokchilarining turli xil his-
tuyg‘ularning, ichki kechinmalarning yuzaga kelishiga zamin hozirlaydi.
Shuning uchun Usmon Azim o‘zi tasvirlayotgan qahramonlarning nutq
19

jarayonidagi ruhiy ahvolidan kelib chiqib, ularning holatiga mos keluvchi til
birliklaridan, turli ifoda-tasvir vositalaridan foydalanadi .
Shoir ertaklarda, xalq dostonlarida mavjud pari obrazidan nega
foydalandi?! Chunki dunyoda “osoyish yurt”, “tinch maskan” – Bog‘i Eram.
O‘zbek folklorida ifodalanishicha, Qof tog‘i, Eram bog‘i, afsonaviy tog‘,
afsonaviy bog‘ bo‘lib, unda parilar yashaydi. Odatda, parilarni devlar
qo‘riqlaydi. Bu tog‘ va bog‘ tinch – osuda maskan, sehr-jodu, tilsimlar
maskani. O‘rta va Yaqin Sharq xalqlari, jumladan, o‘zbek xalqining
mifologik qarashlaricha, parilar inson qadami yeta olmaydigan uzoq bir
yurtda (bu yurt xalq ertak va dostonlarida Ko‘hi Qof deb yuritiladi)
yashaydilar. Usmon Azim bu qarashlardan foydalanib, To‘ng‘ich va
O‘rtancha botirni qutqarish niyatida kelgan parini Bosh pari deb nomlaydi.
Folklorshunos O.Qayumov fikricha, parilarning nomlanishi
antraponimlardan, yashash joyi nomidan, o‘simliklar, samoviy jismlar,
jonivorlar va shu kabilar nomidan kelib chiqqan. Shoir botirlarni qutqarishga
parilarning yetakchisi kelganini ifodalaydi, bu hol botirlar mavqeyini
yuksaltiradi. Ammo Bosh pari ham aynan Kenja botir bilan muloqot
qilmoqda. Bu hol yurt egasi Kenja botir ekanligini anglatadi. Kenja botir yov
bilan kurash uzoq davom etishini, yovning qudrati borligini anglaydi.
Usmon Azim yurtga botir kerak demaydi, balki qayta-qayta “yurt ham
botirga kerak”, “Yurt ham kerak botirga” deb ta’kidlaydi. Bu aksariyat
shoirlarda uchramaydigan o‘ziga xos xulosadir. Tahlil shu taxlit davom
ettirilsa, shoir ijodida folklordan foydalanish, folklorizmning turli
ko‘rinishlarini yuzaga keltirish ijodkor uslubining bir qirrasiga aylanganiga
guvoh bo‘lish mumkin. Muhimi, shoir folklordan ta’sirlanish bilan
chegaralanmaydi, shunchaki folklor motivlaridan foydalanuvchi bo‘lib
qolmaydi, balki xalq og‘zaki poetik ijodi yutuqlari yordamida o‘z maqsadini
ravshanroq ifodalashga erishadi. Ilgari surgan g‘oyasining she’rxonga
chuqurroq singishini ta’minlashga harakat qiladi va bunga erishadi ham.
Folklor ta’sirida she’rlarda milliylik, xalqchillik kuchaygani, badiiyat
20

yuksalgani e’tirofga loyiq. Usmon Azim asarlari shoirning juda ko‘p yillik
mehnati hamda xalq hayotini, insoniy go‘zal munosabatlarni va tabiatning
betakror manzaralarini kuzatish natijasi desak mubolag‘a bo‘lmaydi.
Baxshiyona ruh, xalqona ohanglar Usmon Azim ijodida bosh mavzularidan
biri desak bo‘ladi. Uning asarlarida milliylik bor, asarlari quruq oldi-qochdi
so‘zlardan emas,balki balandparvozlikdan yiroq oddiy, soda, samimiy,
og‘zaki ijodda yetakchi bo‘lgan bunday xususiyatlar baxshiyona ruhning
asoslaridandir. Usmon Azim ijodiga ta’sir sifatida bolalikdagi ko‘rganlarini,
baxshilarning bellashuvini, ko‘pkari, kurashlar va boshqa urf-odatlar, bolalik
xotiralari ijodkor sifatida dunyoqarashini shakllantirgan. Usmon Azim
balladalarini kuzatadigan bo‘lsak, eng avvalo, tildagi poetik vositalarning
qahramon ruhiyatidagi o‘zgarishlarni va insoniy mehrga tashnalik holatini,
do‘stlikni, ona yurtga muhabbat tuyg‘ularini ulug‘lashga xizmat qilganligini
ko‘rishimiz mumkin. Usmon Azim balladalarida “baxshi”, “do‘mbira”,
“chavandoz”, “uloq”, “o‘tov”, “jayron”, “ohu”, “kiyik”, “qaldirg‘och”,
“tulpor”, “dasht”, “kapalak”, “lolaqizg‘aldoq”, “yalpiz”, “boychechak”,
“yulduz” , “pari”, “dev”, “kabutar”, “do‘st” va “g‘anim” kabi o‘ziga xos
bo‘lgan obrazlar borki, ular asardan asarga o‘tish jarayonida tobora
mukammallashib, yangidan yangi qirralarini namoyon etib boraveradi.
Har bahor dovdirab Boysun boraman,
Boysunga dashtini tashlab kelgani...
Qaytaman. Ammo dasht sezib ulgurar...
Dosh berib tezlikning shamollariga. (34-bet)
Bu kabi bir qator misralarni keltirishimiz mumkin.Bu misralarda o‘zbek
xalqining milliyligi, samimiyligini ko‘rsatib beruvchi xalqona ohang kasb
etuvchi so‘zlardan foydalanib kelganligini ko‘rishimiz mumkin.
Ko‘kda uchar qirqta kabutar,
Bir o‘spirin yugurar yerda.
Qushlar bilan manzillar o‘tar,
O‘tib borar daladan, qirdan.
21

Qirq kabutar falakda uchar,
Bir o‘spirin yugurar yerda. (102-bet)
Yuqoridagi jumlada ifodalangan kabutarlar ham tinchlik, osoyishtalik
ramzi sifatida ko‘rsatilganligini payqash qiyin emas. Usmon Azim ijodida
xalqchillikka yo‘g‘rilgan bunga oxshash misollarni juda ko‘plab keltirishimiz
mumkin. Ammo shuni alohida qayd etish lozimki, Usmon Azim tomonidan
tanlangan, xalq og‘zaki ijodi namunalari tiliga xos bo‘lgan, uning she’riy
asarlarida obraz darajasigacha ko‘tarilgan detallar har gal o‘zlarining
yangidan-yangi nozik qirralari shu bilan birgalikda, fikr ifodalash
imkoniyatlari bilan namoyon bo‘ladi. Shoir baxshiyona ruhda asar yaratar
ekan, so‘z tanlashga alohida e’tiborini qaratadi. Quyidagi parchada milliylik
ruhi aks etishida baxshi, ertak, yoriltosh, g‘amin, kabi leksemalar muhim
ahamiyat kasb etgan.
Elbek baxshi
Yoriltosh, Yoriltosh!
Yolg‘iz qoldi g‘arib bosh.
Yoril, bag‘ringga kiray –
Toshlikka bo‘lay yo‘ldosh.
Ko‘zlar yig‘lab ko‘r bo‘ldi,
Artmoqlikka qo‘l qayda? (174-bet)
Yuqorida keltirilgan balladada baxshi tilidan aytilgan fikrlar “Yoriltosh”
ertagini ta’sirida aytilgan desak bo‘ladi. Asarda ham ertakdagi holat tosh
yoniga kelib, lirik qahramonning yig‘lab dardlarini aytish holati tasvirlanadi.
Bu balladada insonlarning oqibatsizlik holatini jonlantirish, metaforik
jumlalar bilan ifodalab bergan. Aynan hozirgi hayotimizga o‘rnak darajadagi
ballada desak mubolaga bolmaydi.Hozirgi kunda ham insonlar ortasidagi
mehrsizlik, hammani bir-biriga xuddi o‘gaylardek yashayotgan holati aynan
xalq og‘zaki ijodiga yaqin uslubda bayon qilingan. Ijodkor bu gaplarni oddiy,
samimiy holatda obrazli, ta’sirchan qilib o‘z kitobxoniga yetkaza olgan.
Usmon Azim balladalarida shoir obrazli tafakkurining nihoyatda keng
22

qamrovli ekanligini, kutilmagan holatlar, hamma ham birday idrok
qilavermaydigan, faqatgina o‘tkir aql va mushohada egasi ko‘ra oladigan eng
nozik lavhalar o‘z badiiy qiyofasiga ega bo‘ladi. Shoir boshqalar nazarida
oddiygina tuyulgan holatlardan badiiy ko‘rinishlarni o‘z nozik didi bilan
ilg‘ay oladi va ularni turli vositalar orqali misralarga soladi. Shoir asarlari
tahlili jarayonida Usmon Azimning til mahorati va uslubiga ham alohida
e’tibor qaratishi, asar tiliga xos bo‘lgan hodisalarni va leksik xususiyatlarni
hozirgi o‘zbek adabiy til me’yorlari bilan chog‘ishtirib, ularni atroflicha
izohlashiga imkoniyat yaratadi. Shoirning asarlarida qo‘llanilgan til birliklari
badiiy asarning, yoki ijodkor ruhiyatining o‘ziga xos badiiy manzarasidir,
emotsional yoki insoniy qiyofasini aks ettiruvchi vositalardandir. Haqiqatdan,
Usmon Azim asarlarida ifodalangan o‘zbekona yoki mahalliy kaloritni
ifodalovchi g‘oyala, tushunchalar shoir ichki dunyosining o‘ziga xos bo‘lgan
nozik qirralarini aks ettiradi. Asarda ifodalangan g‘oyaviy mazmunga va
shoirning kitobxonga aytish uchun mo‘ljallagan fikrlarini qo‘shimcha
ma’nolar orqali boyitadi hamda poetik ta’sirchanlikni oshiradi. Usmon Azim
ijodidagi milliy qadriyatlar va urf-odatlarni ifodalovchi so‘zlar yoki
tushunchalar, xalqning ijtimoiy hayotida sodir bo‘lgan turli xil voqealar,
xalqimizning asrlar davomida shakllangan bo‘lib, ajdoddan avlodga o‘tib
kelayotgan milliy xususiyatlarini to‘laligicha o‘zida jamlagan. Shoirning
baxshiyona ruhda yaratilgan she’rlarida, balladalarida milliy ruh aniq va
obrazli, shu bilan birgalikda ortiqcha tasvir va bezaklarsiz o‘z badiiy
qiyofasiga ega bo‘ladi. Bu individuallikning namoyon bo‘lishida esa
shoirning o‘z xalqini, milliy urf-odatlarini yaxshi bilishi va xalq hayotida
sodir bo‘layotgan o‘zgarishlar markazida turishi, bu esa uning o‘ziga xos
bo‘lgan dunyoqarashi, ongi hamda tafakkuri, go‘zallikni idrok etishi-yu dard
sifatida qog‘ozga tushishining guvohi bo‘lamiz. Usmon Azim ijodiga xos
xususiyatlardan yana biri shuki, shoir milliy-ma’naviy qadriyatlarni
ifodalovchi so‘zlarni qo‘llaganda, shu millatga mansub bo‘lgan har bir kishi
ruhiyatiga ta’sir etuvchi jumlalardan foydalanadi. Bu jumlalar esa shoirning
23

ichki olamini yoritib beradi. Shoir buning uchun esa xalq og‘zaki ijodida faol
holatda qo‘llanuvchi tushunchalarni ifodalovchi maqol, matal va aforizmlar
kabi turlituman vositalarga murojaat qiladi. Usmon Azim ijodida uchrovchi
bunday holatdagi tasvirlarda tilimizda ifoda-tasvir vositalari deb ataluvchi
epitet, metafora, metonimiya, sinekdoxa, o‘xshatish, antiteza, parallelizm,
kinoya, piching va jonlantirish kabi vositalar faolligi bilan ajralib turadi.
Usmon Azim she’riyatida bu kabi vositalarning har birini o‘ziga xos o‘rni bor.
Masalan, Usmon Azimning baxshiyona ruhda yozilgan she’rlarida ko ‘ proq
milliy qadriyatlar, urf-odatlar imiz ni ifodalovchi so‘z va iboralarning
qo‘llanganini va ma’lum bir ijtimoiy voqea-hodisalar, xalq ruhiyatida sodir
bo‘layotgan o‘zgarishlar, shuningdek, asar qahramoni yoki bo ‘ lmasa mualllif
ongida kechuvchi holatlarni ifodalashda bunday birliklarning to‘g‘ri
tanlanganligini va o‘z o‘rnida ishlatilganligini ko‘rish mumki n.
Osmon – uzoq emas,
Yer – qattiq emas.
O‘zga bosh ostida qalb qolmasin xor –
Menga o‘z boshimni (169-bet)
Shoir “Beshinchi ballada”sida “Osmon yiroq, yer qattiq” maqolini
ishlatish bilan qahramon ruhiy holatini yaqqol tasvirlashga erishgan.
Bundan tashqari Usmon Azim ijodining o‘ziga xos xususiyatlaridan biri
milliylikni ifodalovchi antroponimlarni badiiy matnga olib kirdi. Usmon
Azim balladalarida Alpomish obrazi yetakchilik qiladi. Bu obraz orqali
mardlik, jasurlik, or-nomusli yigitlarni tasviri sifatida ko‘rsatib beriladi.Yoki
Qorajon obrazi ham sadoqat, do‘stlik tuyg‘usini ulug‘lagan obraz sifatida
keltirib berilganligini ko‘rib o‘tamiz.
Bandalikda chohga tushsang,
Chiqolmaysan, Qorajon –
Chunki sening peshonangda
Boychiborday oting yo‘q.
B e kligingda oq o‘tovni
24

Tikolmassan, Qorajon –
Chunki sening taqdiringda
Barchinoyday xotin yo‘q.
Lashkar tortib, s u v ustiga
Yurolmaysan, Qorajon –
Chukki senga qismat dushman —
Omad yo‘qdir, burding yo‘q.
Boshingda toj – shohlik gashtin
Surolmaysan, Qorajon –
Chunki sening madadkoring –
Qo‘ng‘irotday yurting yo‘q.
“Do‘stim” deysan, “oh” urasan –
To‘lg‘onasan, Qorajon,
O, do‘stlikda sening kabi
Mohir yo‘qdir, sohir yo‘q.
Yo‘qlik ichra bir kun nochor
Uyg‘onasan, Qorajon –
Chunki sening elatingda –
Menday ulug‘ shoir yo‘q. (276-bet)
Yuqoridagi misralarda shoir ham antroponimlarni qo‘llagan holatni,
milliylik ko‘rsatuvchi do‘stlik, ahdga vafodorlik kabi tuygularni ko‘rsatib
o‘tgan. Usmon Azim asarlarida o‘zbek xalqining asrlar davomida
shakllangan, turli xildagi ma’no nozikliklarini ifodalash imkoniyatiga ega
bo‘lgan tiliga xos hikmatli ifodalar va jozibador iboralar, hazil va tag
ma’nolarning muallifning kommunikativ maqsadiga mos holda o‘z o‘rnida
ishlatilishi ularning o‘zbek xalqiga xos bo‘lgan ruhi va yuksak badiiy estetik
ta’sirchanligini ta’minlagan. Xalq og‘zaki ijodiga xos xususiyatlar va xalq
tilida mavjud bo‘lgan fikr ifodalashda qulaylik tug‘diruvchi sifatida
frazeologik birliklar va shu bilan birgalikda, badiiy adabiyotda qo‘llanishi
odat tusiga kirib qolgan badiiy san’atlar, ayniqsa, fikr ifodalash bilan bog‘liq
25

bo‘lgan ma’no ko‘chish hodisalari va ularda har xil ma’no nozikliklari
ifodalanishi natijasida go‘zal poetik manzaralar hosil qilinadi. Usmon Azim
mustaqilligimizning ilohiy ne’mat ekanligi va tabiatning beqiyos go‘zalligi
sifatida xalqimizning tinchlikka, do‘stlikka, milliy urf-odatlarimizga, inson
omiliga bo‘lgan munosabatini milliy ma’naviyat ifodasi bo‘lgan poetik
vositalarga singdiradi.
Bob yuzasidan xulosa
1. Usmon Azim ijodi bizning millatimizga xos bo‘lgan an’analarimiz va
qadriyatlarimizni ifodalashda, tasvirlanayotgan voqea-hodisalarga yangicha
nuqtai nazardan yondashuviga ko‘ra boshqa ijodkorlaridan ma’lum darajada
ajralib turadi. Shoir ijodining o‘ziga xos jihatlaridan biri voqea-hodisalar
mohiyatini ochib berishda til vositalardan mohirona foydalanishida ham
yaqqol ko‘zga tashlanadi. Shoir xalqimiz urf-odatlarini va marosimlarini
tasvirlashda tilimizda mavjud bo‘lgan leksik, frazeologik birliklar qatori
tilning poetik vositalarga ham murojaat qiladi. Shoir tomonidan tanlangan til
birliklari har qanday holatda ham milliy urf-odatlarni tasvirlashdan tashqari
kitobxongaestetik ta’sir etish vazifasini ham bajaradi. Usmon Azim individual
uslubidagi o‘ziga xos xususiyatlardan yana biri shuki, unda ko‘pchilik
hollarda tasvirlangan voqea-hodisalar muallifning o‘zi tomonidan hikoya
qilinmaydi, balki bu vazifani Elbek baxshi tilidan berib boriladi. Bu bilan asar
qahramonlari tilining jonli va tabiiy, ishonchli bo‘lishi ta’minlangan.
3. Usmon Azim ijod ida insonning eng nozik his-tuyg‘ulari, turli xil
insoniy munosabatlar mahorat bilan tasvirlan adi . O‘zaro suhbatga kirishgan
odamlar orasidagi suhbatlar kishilar bilan munosabatlarning turlicha bo‘lishi
va ularning ifodalanish usullari ham har xil bo‘lishidan dalolat berib turadi.
Til vositalar i yordamida o‘z badiiy qiyofasiga ega bo‘lgan matn asosida nutq
qaratilgan shaxs ning faoliyati, uning xatti-harakati va gap-so‘zlaridan
muallifning qoniqish yoki qoniqmasligi ma’nolarini ifodalovchi shaxsiy
munosabat yotadi.
26

4. Til vositalar i ishtirok etgan dialogik muloqotlarda to‘satdan yuzaga
kelgan keskin nutqiy vaziyat, muloqotchilar da asabiy holat ni yangi nutqiy
vaziyatlarning yuzaga kelishiga zamin yaratadi. Bu esa o‘z navbatida o‘sha
mat nning shoir tomonidan ma’lum bir leksemalarga ma’no kuchaytirish va
ta’kid kabi qo‘shimcha ma’nolar yuklanishiga sabab bo‘ladi .
27

II BOB. USMON AZIM BALLADALARINING TIL
XUSUSIYATLARI
2. 1. O‘xshatish – Usmon Azim balladalarida individuallikni
ta’minlovchi vosita sifatida
Badiiy asar tilini o‘rganish keng qamrovli jarayon bo‘lib, nafaqat
adabiyotshunoslikka oid badiiy g‘oya, fikr, umumiy obrazlilik, individuallik,
badiiy mahorat, shuningdek, tilshunoslikka oid semiotika, konnotatsiya,
pragmatika kabi tushunchalarni umumlashtiradi, kognitiv fan sohalari bilan ham
bog‘lanib, o‘zining tahlil doirasini bilish, tushunish, idrok etish, tahlil qilish,
lisoniy tafakkur, lisoniy ong, lisoniy faoliyat, lisoniy shaxsiyat kabi tushunchalar
bilan ham kengaytirib boradi. Ishga mana shu tarzda kompleks yondashish
lingvopoetika uchun kutilgan natijalarni beradi” 10
.
Shoir qalbi dashtdek keng, tog‘dek yuksak, daryodek toshqin bo‘ladi.
Faqatgina shoirlar inson ruhining oniy iztiroblari-yu quvonchlarini satrlar qatiga jo
eta oladi. Adabiy turlarning eng nozigi lirikaning qay bir janrida qalam
tebratilmasin, inson ko‘nglida mavj uradigan inja tuyg‘ular tarannum etiladi.
Jumladan, syujetliligi bilan ajralib turadigan balladalar haqida ham shunday fikr
aytish mumkin.
Ballada (gr.balare so‘zidan fr.baler so‘zi kelib chiqqan, ma’nosi: 1)
“tovushga taqlid qilish, masalan, ma’rash”; 2) “raqsga tushish”) janrdagi bosh
xislat – kutilmagan syujet (voqea)ning kutilmagan xotima bilan tugashiga,
qahramon qalb kechinmalari va ruhiyatining dramatik izhoriga bag‘ishlangan
asardir 11
; to‘g‘rirog‘i, undagi epik va lirik holat – davr va qalb dramasi kashfi
birlashib, qalb faryodi izhoriga aylanganda ballada tug‘iladi. Ballada mavzusida
gapirilar ekan, O‘zbekiston xalq shoiri Usmon Azimni tilga olmaslikning iloji
yo‘q. Shoir inson iztiroblarini tasvirlashda buyum va jihozlardan ramz-timsol
sifatida ustalik bilan foydalanadi. Usmon Azim balladalaridagi tabiat tasviri
betakrorligi bilan e’tiborga molik bo‘lsa, tasvirlayotgan voqea-hodisaning nazarda
10
Ҳасанов А.А. Абдулла Қаҳҳор ҳикоялари тилининг бадииятини таъминловчи лексик-стилистик
воситалар.Филол.фанлари номз...дисс.автореф. -Тошкент, 2010, 7-бет.
11
Умуров Ҳ. Адабиётшунослик назарияси. – Тошкент, 2004
28

tutilgan tomoniga o‘quvchining diqqatini tortish, uni bo‘rttiribroq ko‘rsatish uchun
yoki ma’lum narsalarni sanab ko‘rsatish niyatida til vositalaridan foydalangan.
Bunday holat esa hech bir o‘quvchining diqqatidan chetda qolmaydi. Usmon Azim
ham o‘z balladalarida o‘xshatishlardan juda unumli holatda foydalangan
ijodkorlardan biri hisoblanadi
Badiiy asar matnlarda muallifning ma’lum bir voqea-hodisa va narsalarni
kitobxon ko‘z o‘ngida aniq, ravshan gavdalantirish uchun o‘xshatishdan
foydalanishida aniq bir maqsad ko‘zda tutiladi bu esa kitobxonga badiiy-estetik
ta’sir etishlilikdir. Nutqiy vaziyat uchun mos keladigan o‘xshatish ni hosil qiluvchi
til birligining to‘g‘ri tanlanishi va uni emotsional-ekspressiv vositaga aylantiradi.
Muomala jarayonida esa so‘zlovchi qo‘llanilgan o‘xshatishlar vositasida o ‘ sha
xalqning milliy-ma’naviy xususiyatlari, ijtimoiy turmush tarzi va dunyoqarashi ,
e’tiqodi shuningdek, an’analari va urfodatlari bilan bog‘liq holatlari ham aks etadi.
Bundan tashqari asarda tasvirlanayotgan shaxsning ruhiy holati, uning orzu-
umidlari, o‘y-kechinmalarini berishda ham oziga xos bo‘lgan o‘xshatishlar muhim
vosita hisoblanadi. O‘xshatishda ikki narsa yoki voqeahodisa o‘rtasidagi
o‘xshashlikka asoslanadi, ularning biri orqali ikkinchisining belgisini uning
mohiyatini to‘laroq, bo‘rttiribroq ifodalash tushuniladi. Ko‘rib o‘tganimizdek,
o‘xshatishlar eng qadimiy til vositalardan biri sifatida yozma hamda og‘zaki
nutqimizni, ayniqsa, inson nozik his-tuyg‘ulari tasvirlab berish vositasi bo‘lgan
badiiy matnlarning ta’sirchanligini oshirishda, ijodkor maqsadiga xizmat qiluvchi
obrazlilikning yuzaga kelishida muhim ahamiyat kasb etadi. Usmon Azim ijodini
kuzatar ekanmiz, shoirning balladalarida turli holatlar, hodisalar va narsalar
mohiyatini anglashda takrorlanmas, o‘ziga xos o‘xshatishlani hosil qilganligining
guvohi bo‘lamiz.
“Shoir “Beshafqat ballada” she rida raqqosaning nozi olovga, ko zlariʼ ʻ
muzgaqiyoslanadi: Raqqosa! Davrada ildam-ildam suz!.. Nega nozing – olov,
ko zlaring – naq muz!
ʻ
Ushbu she rda qalamga olingan raqqosa bizning tasavvurimizdagi san atkor
ʼ ʼ
emas. To yyu tomoshalarda tirikchilik ilinjida o yinga tushishni o ziga kasb qilib
ʻ ʻ ʻ
29

olgan kimsa. Odamlarning diqqatini tortish, ko proq pul ishlash uchun u jon-jahdiʻ
bilan noz-karashma qiladi. Unga boshqa narsaning qizig i yo q. Shuning uchun
ʻ ʻ
uning qarashlarida odamlarga mehr, samimiylik hissi sezilmaydi.
Ta kidlaganimizdek, raqqosa nozining olovga, ko zlarining muzga taqqoslanishi
ʼ ʻ
sababi ham shu. Ularning bir misra tarkibida kelishi esa uning tashqi va ichki
qiyofasidagi ziddiyatlarning aksi sifatida ifodani yuqori poetik maqomga olib
chiqqan.
“Asardagi obrazlilikni shu ikki so z zimmasiga yuklab qo yish ham to g ri
ʻ ʻ ʻ ʻ
emas, albatta. Ammo matnda bu vazifa muqom va maqom, pul va or-nomus,
nodon bazm so zlariga ham taqsimlangan. Shuningdek,kechasi bilan raqs tushish,
ʻ
kunduzlari uxlash, o zini anglab yetganida yig lashi, yig lash hissidan mahrum
ʻ ʻ ʻ
bo lish esa dahshatli ekanligi haqidagi bayonlar majmuida olov-muz zidlanuvi ham
ʻ
kuchli tasviriy vosita sifatida obrazli ifoda yukining bir qismini «o z yelkasida
ʻ
ko tarib turadi.
ʻ
She r bayonidagi barcha til vositalari raqqosa qismatiga bo lgan achinish
ʼ ʻ
tuyg usini badiiy tarzda ifodalashga bo ysundirilgan. Bu achinish hissi she r
ʻ ʻ ʼ
yakunida kulminatsiyasiga yetadi:
Ha, hayot – beshafqat! Tugadi ertak!
“To xta!..” deb qichqirmas biror-bir erkak
ʻ !” 12
Usmon Azim “Beshafqat ballada”sida to‘yma-to‘y yuruvchi raqqosa
tasvirini beradi va unga o‘zining munosabatini ifodalash uchun o‘xshatishga
murojaat qiladi.Shu bilan birgalikda ijodkor kitobxon ko‘z o‘ngida raqqosa
obrazini gavdalantiradi:
Ishva bozori bu! Stollar – rasta!
Torning g‘ilofida pul dasta-dasta…
Raqqosa! Davrada ildam, ildam suz!..
Nega nozing – olov, ko‘zlaring – naq muz! (15-bet)
12
Умирова С. Ўзбек шеъриятида лингвистик воситалар ва поэтик индивидуаллик. Филол. фан. д-ри…дисс.-
Самарқанд, 2019. – Б.107
30

Bu misralarda raqqosaning nozlarini olovga, ko ‘ zlarini sovuq muzga
o ‘ xshatgan.Bu balladada raqqosani holati va hayoti o ‘ xshatishlar misolida ochib
berilganligini ko ‘ ramiz.
Keyingi “Eng so‘nggi ohu haqida” balladasida esa ohuning holati, ya’ni
odamzoddan qochish holati, o‘z zaminini tashlab ketish vaqtida bolasini o‘ziga
yo‘lboshchi sifatida o‘xshatish orqali ko‘rsatib o‘tilganligini ko‘ramiz. Alvido ,
zaminda beparvo kezgan ,
Temirga sigangan buyuk odamzod !
Ohu uchib borar zaminni tashlab ,
Yonida bolasi - chiroy sarvari . (22-bet)
Bu misralarda ohuni bolasi “chiroy sarvari” deb o ‘ xshatilish bilan
berilayapti. Bu misrada “sarvar” so ‘ zi “yo ‘ lboshi, rahnamo, yetakchi, ilg ‘ or” kabi
ma’nolarda kelgan.
Usmon Azimning “Qush haqida ballada”sida ham o ‘ xshatishlardan unumli
foydalanilganini ko ‘ rib o ‘ tishimiz mumkin.
Ucharkan zulmatga tumshug‘in tirab ,
Ye rda yurmoqlikni qilardi havas .
Falakda nima bor – hammasi aniq :
Bu dunyodan nari – aksuldunyo bor .
Cheksizliqda nari yana cheksizlik —
Faqat biri – muzkor , biri – olovkor .
Bu balladada qush fazodan tashqari yerda yurishni orzu qiladi.Fazodagi
holatdan chiqib yerga kelishni xohlaganligi va dunyoning cheksizlik holatini biri
muzkor, biri olovkor deb o ‘ xshatib ko ‘ rsatib o ‘ tilgan.
Yana bir “Ilk she’rning yozilishi” balladasida esa ham “qirq parini -
tonglarday xushro ‘y” deydi, yani parilarning chiroyliligi tongning chiroyiga
o‘xshatilgan.Bilamizki, zulmatdan keyingi otib kelyotgan tong butun yer yuzidagi
barcha narsalarni juda ham chiroyli holatda ko‘rsatib o‘tadi.Yer yuzidagi maysalar
ustidagi shabnamlar ham yoqutdek o‘zgachalik kasb etadi va o‘zining go‘zalligini
31

ko‘rsatadi. Parilar chiroyi ham xuddi tong go‘zalligiday sof, samimiyligi aytib
o‘tilgan.
Termuladi ularga shaydo .
E shitilar qandaydir bir kuy ,
Sho‘x yangraydi tanburmi , chiltor .
Qirqta pari – tonglarday xushro‘y – (102-bet)
Aynan shu balladada yana parilarni ruhga va yigitni esa vujudga
o ‘ xshatilgan holat ham bor bunda, vujud ruhsiz mukammal emasligini ko ‘ rsatib
o ‘ tganligini ko ‘ ramiz.
Pari unga boqar beorom ,
Allaqanday titrab , o‘ksinib :
– Biz tushganmiz ertak mahriga ,
Parilar – ruh , yigit , siz – vujud . (102-bet)
Shu kunga qadar amalga oshirilgan qator ishlarda o‘xshatishlarning tarkibiy
komponentlari va qo‘llanish uslubi, obraz yaratish funksiyalari haqida qator
qimmatli fikrlar maydonga kelgan, albatta. Biroq o‘xshatishlardagi xususiylikning
umumiylikka tomon siljishi, ya’ni bu so‘zlovchining ichki maqsadi aks etgan
xususiy yashirin mazmun ko‘rinishlari asarning umumiy g‘oyasiga nechog‘lik
bog‘liqligi masalasi shu kungacha o‘zining yechimini topganicha yo‘q.
Т adqiqotimizda o‘xshatish qurilmalarining an’anaviy va individual turlari ko‘rsatib
o‘tilgan holda o‘xshatishlar turli grammatik vositalar bilan yuzaga chiqishiga ko‘ra
tasniflangan. “Badiiy matnda boshqa uslub matnlarida bo‘lganidek qat’iy mantiq,
soddalik, tushunarlilik, normativlik kabi qonuniyatlarga to‘la-to‘kis amal
qilinavermaydi. Unda badiiy tasvir vositalaridan unumli foydalaniladi.
Ta’sirchanlik birinchi planga ko‘tariladi. Ohangdor, jozibador so‘zlar ko‘p
qo‘llaniladi. Tasvirlanayotgan voqelikda uyg‘un bir musiqa, ichki bir garmoniya
sezilib turadi. Insonni ruhan to‘lqinlantirish, yig‘latish, kuldirish, xayolot olamiga
yetaklash, o‘yga cho‘mdirish, estetik tafakkurini shakllantirish, voqea-hodisalarga
teran, boshqacha nazar bilan boqishga o‘rgatish kabi ko‘plab imkoniyatlarni o‘zida
mujassam qilgan. Badiiy matn, ma’lumki , badiiy uslub talablari, qoliplari asosida
32

shakllantiriladi, shuning uchun unda poetik, romantik, tantanavor ifoda
shakllaridan keng foydalaniladi” 13

Shoir o‘xshatish vositasida kutilmagan bo‘lgan fikrlarni ifodalaydiki,
kitobxon beixtiyor tasvirlangan bu obyekt haqida o‘ylay boshlaydi, uning shakli
va holati, mohiyatiga shoir ko‘zi bilan nazar tashlaydi. Quyida balladada “Dasht
haqida ballada”sida dasht obrazini matnga olib kirgan holada uni junjikkan, egasiz
itga o‘xshatadi bu esa kitobxonda dashtning ko‘rinishi haqida muayyan tasavvur
uyg‘otishga erishadi:
Mana, tong chog‘ida ishga ketayapman.
Yurak, azobdasan – qanday dard ezar?
Junjikib, egasiz it kabi g‘amgin
Vokzal maydonida yolg‘iz dasht kezar . ( 55-bet)
Bizga m a’lumki, tilimizda o‘xshatish hosil qiluvchi leksik va grammatik
vositalar ham bor. Leksik vositalar imiz ga kabi, singari, qadar, yanglig‘, bamisoli,
bamisli, misoli, misli, monand, xuddi, naq, go‘yo, teng, o‘xshatmoq, eslatmoq,
demoq, bo‘lmoq, bir, aynan, o‘zi, tus, ibrat, holatda, chu, andoqki va boshqalar
kir adi. G rammatik vositalarga -day (-dek) , -dak -(tak) -dag‘ (-dog‘) -dayin, -dan, -
dir, -namo, -simon,- ona, -omuz, -li, -cha, (-larcha, -chalik, -chasiga) va shu
kabilar kiradi. Quyidagi balladada Usmon Azim leksik va grammatik vositalardan
mohirona foydalanish bilan oziga xos bo‘lgan tasvirni yuzaga keltirgan.
Qizil , yashil nurlar aro tongday oqarib ,
Oq ko‘ylakda oqqush kabi o‘tdi bir malak .
Birdan ( yana " birdan " deyman , meni kechiring ,
Tuyg‘ularning eng buyugi tug‘ilgan nogoh ,
O‘lchab - kesib o‘tirmoqqa fursat topilmas ) ( 45-bet)
Usmon Azim bu ballada ham grammatik vosita bo ‘lgan -day va leksik vosita
hisoblangan kabi o‘xshatishlari orqali qiz tavsirini beryapti. Bunda qiz tongning
holatiga va oqqushga o‘xshatilyapti. Zero zulmatdan keyingi otgan tong ham
13
Йўлдошев М. Бадиий матннинг лингвопоэтик таҳлили. -Тошкент, 2007, 3 6 - бет
33

go‘zal va o‘zining oppoqligi bilan oqqush ham go‘zaldir. Farishta singari bir qizni
ham aynan shu pok go ‘ zallikka o ‘ xshatish juda go ‘ zal tasvirdir.
Boshqa bir balladada esa “Bulbulga aylangan odam haqida ballada”sida
odamning azaliy istagi ko‘rsatiladi va u xuddi bulbuldek sayrab ketgan holati.
Insonning ichki kechinmalari yerdagi hayoti va bulbulga aylangan holati tasviri
berilgan.Insonning bulbulga aylanib qolgandan keyingi hayoti tasvirini ham
o‘xshatishlar orqali berar ekan, unda qo‘llanilgan kabi ko‘makchisi va xuddi
leksemasi yoki -day qo‘shimchasi ham o‘xshatishning o‘zgacha holatini berganini
ko‘rishimiz mumkin.
Gullarni quchoqlab oladi bir dam –
Xuddi sevgilisin topgani kabi .
Gullarga odamning quchogi to‘lar
Gandiraklab tashqari qadam tashlaydi ,
Qayrilib nimadir demoqchi bo‘lar ,
Va nogoh ... bulbulday sayray boshlaydi . (106-bet)
Inson bulbulga aylangandan keyingi holati va yaqin insonini ko ‘ rgandagi
quvonchini, uni ko ‘ rganda sog ‘ inchdan bag ‘ riga bosish holatini ko ‘ rsatib, gullarni
sevgan insoniga o ‘ xshatib, bag ‘ riga bosish holati va quvonchdan beixtiyor
bulbuldek sayrash holatini ko ‘ rsatib o ‘ tgan. Aynan bu yangicha uslubdagi ballada
modern yo ‘ nalishida yozilgandir. Bunda insonning hayoliga kelmagan holat ya’ni
bir mavjudotga aylanish holati hayotda umuman uchramagan holatlardan biri
bo ‘ lib, lekin balladada bu holat yuz berganligini ko ‘ ramiz va bu holatni inson
ruhiyatiga qanday ta’sir etganligini o ‘xshatishlar misolida ochib bergan.
O ‘ xshatishlar insonning o ‘ z istagiga erishgan holatini juda chiroyli ochib
berganligini ko ‘ rib o ‘ tdik.
O‘xshatish hosil qilishda kutilmaganlik, kitobxonni hayratga solish uslubi
Usmon Azimga xos xususiyatlardan biridir. Adib biz uchun oddiygina ko ‘ ringan
tabiat tasviridan ham qahramonning tashqi qiyofasini o ‘ xshatishlar vositasida
yarata olish mahoratini “Ikkinchi ballada” misolida ko ‘ rsatib berganligiga guvoh
bo ‘ lamiz.
34

Jonimdan to‘ydirdi
Kalxatlar rosa ...
Qarang , shom shafag‘i – qip - qizil – betim ,
Ko‘zlarim qon to‘la ikkita kosa . (165-bet)
Bu misralarda orqali balladada berilgan lirik qahramonning atrofdagi
kalxatlardan jahli chiqqanligi va yuzining qizilligini botayotgan quyoshning
holatiga, ya’ni quyosh botayotganida shafaqda qizillik paydo bo ‘ lishidagi holatga
o ‘ xshatilayotganligini, ko ‘ zlaridagi kuchli holatdagi jahlni ko ‘ rsatish uchun esa
qon to ‘ ldirilgan ikki kosaga o ‘ xshatilganligini ko ‘ rishimiz mumkin. Ijodkor
shunchaki “jahli chiqyapti” deb oddiygina ta’rif bermasdan, o ‘ ziga xos bo ‘ lgan
o ‘ xshatishlardan foydalanib, kitobxon uchun kutilmagan yangi poetik tasvirni
yaratib beryotganini guvohi bo ‘ lamiz. Usmon Azim o‘xshatish hosil qilishda
tasvirlanayotgan obyekt va shu bilan bir qatorda o‘xshatilgan narsa o‘rtasidagi
ichki bog‘liqlikni saqlab qolishga intiladi.
She’riyat bu shoir ruhining, ichki kechinmalarining o‘ziga xos bo‘lgan
tasvirini beruvchi muhim omildir. She’riyatda har bir shoir ijodida o‘xshatishlar
o‘ziga xos holatda qo‘llanilsa-da, nimani tasvirlashga xizmat qilishi va nimaga
o‘xshatilayotganligi, unda qanday o‘xshatish hosil qiluvchi vositalarning
ishtirokiga ko‘ra farqlanib turadi. Chunki o‘xshatishda ikki narsa yoki voqea-
hodisa o‘rtasidagi o‘xshashlik asos qilib olinadi va ularning biri orqali
ikkinchisining belgisi, mohiyati to‘laroq va bo‘rttiribroq ko‘rsatib beriladi. Bu
borada Usmon Azimning poetik mahorati shundan iboratki, u bir she’riy
parchaning o‘zida bir emas, bir necha xil bo‘lgan til vositalardan birdaniga
foydalanadi, ammo bu til vositalari bir vazifaga, ya’ni shoir maqsadining ro‘yobi
uchun xizmat qiladi.
Daryo toshqin – oshar sohildan ,
Bir tomchisi senga muqarrar .
Faqat bergin ,
Bu ko‘zingni ham ...
Ko‘zing – gavhar ,
35

E ng asl gavhar .
Gulpari
Qora qilding go ‘ yo yorug‘ olamni ,
Yana nechun qiynaysan , axir ! (167-bet)
Yuqorida keltirilgan parchadan shuni ko‘rishimiz mumkinki, o‘xshatishni
hosil qiluvchi komponentlar haqida fikr yuritilganda o‘zbek tili ifoda-tasvir
vositalari bo‘yicha o‘zining kuzatishlarini olib borgan R. Qo‘ng‘urovning
o‘xshatishlarni hosil qiluvchi to‘rt komponent mavjud bo‘lishi haqidagi fikrlarini
yodda saqlashimiz kerak. Olim bu komponentlar haqida misollarni keltirib o‘tgan:
“shoirning qo‘shiqlaridan ilhomlangan o‘zbek yigitlari frontga borib, sherday jang
qildilar. Keltirilgan misollar da o‘xshatilgan predmet yigitlar (1), o‘xshatiladigan
predmet sher (2), jang o‘xshatish asosi (belgi) (3), va -day esa o‘xshatish vositasi
(4) hisoblanadi. Usmon Azimning “To‘rtinchi ballada”sida esa o‘xshatilgan
predmet (1) ko‘z, o‘xshatiladigan predmet (2) gavhar, asos (3) yorug‘ olam va
o‘xshatish vositasi (4) esa go‘yodir.O‘xshatishni unga yaqin va aloqador boshqa
tasviriy vositalardan (xususan, metafora, epitet, jonlantirish kabi) farqlashda mana
shu a’zolarning bo‘lishini hisobga olish katta ahamiyatga ega” 14
.
O‘xshatish hosil qiluvchi komponentlar ishtirokini quyidagi parchada
misolida ham ko‘rishimiz mumkin:
Aldamchi yo‘l – bebaxt yo‘lidir .
Mard yigitdir o‘rtancha akam ,
Taxtni qalbga ko‘rmas munosib .
Qaytib kelar sovuq dunyodan ,
Shon - shavkatni xas kabi bosib . (176-bet)
Bu misolda ham o ‘ xshatilgan predmet aldamchi yo ‘ l, o ‘ xshatiladigan
predmet esa bebaxt yo ‘ l, asos xas va o ‘ xshatish vositasi sifatida kabi ko ‘ makchisi
qo ‘ llanganligini ko ‘ rib o ‘ tishimiz mumkin.O ‘ xshatish hosil qilishda leksik
vositalar bilan bir qatorda grammatik vositalar ham qo ‘ llanilishini ko ‘ rib o ‘ tidik.
O ‘ xshatish hosil qilishda -day grammatik vositasining eng unumdor holatda keladi.
14
Қўнғуров Р. Танланган асарлар. -Самарқанд: СамДУ, 2008, 3 47 -бет
36

Bu grammatik vosita takror holatda kelgan bo ‘ lsa, poetik tasvirni yanada
kuchtirgan hisoblanadi.
Bir " oh " ursam sherday to‘lg‘onib –
Zanjirlari ipday uzilgay .
Usmon Azimning “Uch drammatik ballada”sidan olingan misolda -day
grammatik vositasini misralarda takror qo ‘ llanganligini ko ‘ ramiz. Bunda birinchi
misrada lirik qahramonning iztirobli holatini ko‘rsatish uchun qo‘llangan bo‘lsa,
keyingi misrada uning oqibatidan hosil bo‘lgan natija ko‘rsatilib o‘tilgan. Lirik
qahramon sherga o‘xshab “oh” ursa, zanjirlarni ham ipday uzib tashlashga qodir
holati berilgan. O‘xshatish hosil qiluvchi -day grammatik vosita s i bu ma’noni
yanada aniqlashtiradi. Usmon Azimning poetik mahorati shundaki, oddiy
so ‘ zlardan obrazli holatdagi tasvirlarni hosil qila olishidir. Usmon Azim ijodida
boshqa ijodkorlarga o ‘xshamaydigan holatlardan biri sifatida o‘ziga xos o‘xshatish
vositalaridan foydalanganligini va bu o‘xshatishlar kitobxonni hayratga
solganligini, kitobxonda bu qo‘llanilgan badiiy tasvir vostalari orqali asarni ko‘z
oldiga keltira olish holatini ko‘ramiz.
2.2.Usmon Azim balladalarida uslubiy figuralarning qo ‘ llanishi
Usmon Azim balladalarida metafora ning o ‘ rni. Usmon Azim
balladalarida faol tarzda qo‘llanuvchi til vositalardan biri metaforadir. M etafora ga
ta’rif berilganda, narsa-buyum va voqea - hodisalar o‘rtasidagi o‘zaro o‘xshashlikka
asoslangan ma’no ko‘chishi tushuniladi. O ‘ z o ‘ rnida shuni aytishimiz kerakki,
m a’no ko‘chishining bu turi ni adabiyotshunoslikda istiora deb yuritiladi.
Metaforaning paydo bo‘lishi ga e’tibor berilsa, bir qator jihatla ri boriligini
ko ‘ rishimiz mumkin. Dastlab , metafora nutq jarayonida hosil bo‘ladi.
Metaforaning shakllanishi da insonning fikrlash doirasi va tafakkur qamrovi bilan
bog‘liq. Inson faoliyati juda ham serqirra holatda bo‘l adi. U tabiat va jamiyatda
bo‘layotgan har bir o‘zgarishni kuzatib boradi . Voqea-hodisalar, narsalar va
shaxslar haqidagi bilim, ko‘nikmalarini tinimsiz ravishda boyitib boradi, ular
haqida esa o‘z tasavvurlarini ma’lum bir obrazlar sifatida ongida muhrlaydi.
37

Bu nday falsafiy xulosalar o‘rni kelganda ko‘chma ma’no kasb et adi va nutqqa
ko‘chadi.
Barcha so‘z san’atkorlari va ijodkorlar qatorida Usmon Azim ham o‘z
she’rlarida va balladalarida tilimizdagi poetik ta’sirchan va obrazli so‘zlarni
metaforik ma’noda qo‘llash bilan o‘z asarlari tilining shirali, ifodali, obrazli va
go‘zal bo‘lishiga muvaffaq bo‘lgan ijodkorlardan biri hisoblanadi.
Dashtimni quchoqlab tunlar yig‘ladim .
Bahorda ko‘karib , kuzda sarg‘ayib ,
Sukunatu qorga o‘ranib qishda ,
G‘o‘ra she’rlarimga boqdi mung‘ayib (34-bet)
“Dasht haqida balladasi”dan olingan bu misralarda jonlantirish bilan
birgalikda metaforani ham qo ‘ llab o ‘ tganini ko ‘ rishimiz mumkin. Lirik qahramon
qalbiga kutilmagan holatda kirgan muhabbat, u bu muhabbat ortidan alamli
bo‘lgan so‘zlarni tinglash holati, bu so‘zlardan keyin lirik qahramonning qalbidagi
o‘zgarish bo‘lganligini ko‘rsatib bergan. Bu misradagi “g‘o‘ra she’r” jumlasida
hali mukammal holatga keltirilmagan she’rni nazarda tutib, to‘liq pishib
yetilmagan mevaga o‘xshatilganligini ko‘rishimiz mumkin. Usmon Azim ijodida
o‘ziga xos bo‘lgan metaforalarni uchratishimiz mumkin.Bu metaforalar misralarga
o‘zgacha bo‘lgan jozibadorlik bag‘ishlaydi. Yuqoridagi misrada ijodkor shunchaki
tugallanmagan she’r deb aytib o‘tsa bo‘lardi, bunday holatda mirsada jozibadorlik
bo‘lmas edi. Mukammal bo‘lmagan she’rni hali pishib yetilmagan mevaga
o‘xshatish kitobxonni o‘sha holatni ko‘z oldida davdalantirishga yordam beradi.Bu
holat ham ijodkorni boshqa ijodkorlarga o‘xshamaydigan iste’dod egasi
ekanligidan dalolat beradi desak mubolag‘a bo‘lmaydi.
Usmon Azimning “Chiroq haqida ballada”sida ham o ‘ zgacha bo ‘ lgan
metaforani kuzatishimiz mumkin.
Bo‘g‘zimda uzildi torlar .
Izg‘ib tunning tig‘izligida
Kichiraydi , ezildi yurak .
Kir to‘fonlar to‘ng‘izligidan
38

Toldim . Menga boshpana kerak (207-bet)
Berilgan misrada yerning o ‘ ziga boshpana izlash holati berib o ‘ tilgan.
Bilamizki, to ‘ fon bo ‘ lganda butun tabiatda o ‘ zgarish bo ‘ lib ketadi. Bu holatni
ijodkor narsalarning kir holatiga qiyoslab, “kir to ‘ fon” deb ta’riflaydi. Buni
oddiygina qilib, changli to‘fon deb ifodalasa ham bo‘ladi, lekin shoir uni yanada
kitobxon ko‘z oldida obrazli holatda gavdalantirish uchun shu metaforani
qo‘llaydi.
Berilgan misolda ishtirok etgan “kir” so‘zining ma’nosini metaforik ma’no
deyish mumkin, chunki u mazkur misolda metafora kir va to‘fonning tashqi
jihatdan o‘xshashligi, asosida hosil bo‘lgan. Lekin shuni ham aytib o‘tishimiz
kerakki, kir so‘zining yuqorida keltirilgan ma’nosi adabiy tilimizda doimiy
metaforaga aylanib ulgurmagan. Shuni hisobga olgan holda yuqoridagi misolda
keltirilgan kir metaforasi mazkur matndan tashqarida olib qaralganda nutqning
ifodaliligi nuqtai nazaridan ma’lum bir uslubiy qimmat kasb etmaydi. Ko‘rinadiki,
metafora sifatida tanlangan til birligining bu hodisa mohiyatan qanchalik mos
kelishi, qanchalik yangi ekanligi va poetik ta’sirchanligi matnning mazmunan
boyligi, ifodali bo‘lishini ta’minlaydi.
Men g‘azallar qilgum tilovat .
So‘zlar endi ko‘nglimga cho‘ri ,
Kun ko‘raman qalbimni yozib .
Chiroq ... Jonim ... Bu nima ko‘rim (207-bet)
Bu misralarda lirik qahramonning iztirobli holatini aks ettirishganini ifoda
etib, o‘ziga taskin bergan holat faqat o‘qigan g‘azallarining so‘zlari sifatida
ko‘rsatilgan. Misralarda ko‘ngliga taskin bergan o‘sha so‘zni “ko‘nglimga cho‘ri”
deb metaforik tarzda ifodalaydi. Bilamizki, o‘tgan asrlarda badavlat insonlarga
qarash uchun xizmatchi, ya’ni cho‘rilari bo‘lgan. Ular nafaqat xizmatlari bilan,
balki o‘sha insonlariga dardkash, ham suhbat ham bo‘lishgan, kezi kelganda
ko‘ngliga taskin beruvchi insonlaridan biri sifatida bo‘lgan. Ijodkor ham bu
misradagi g‘azalning so‘zlarini ko‘ngliga taskin beruvchi cho‘ri deb ta’rif
39

beryapti, o‘sha cho‘risi (so‘zi) yordamida qalbidagi barcha g‘am, alamlarini yozib,
kuni o‘tyotgani ko‘rsatib o‘tganiga guvoh bo‘lamiz .
Usmon Azim ijodida qo‘llanilgan metaforalar esa birgina shoirning
ifodalamoqchi bo‘lgan fikrlarini pardozi sifatida ko‘rinmaydi, balki shoirning
ruhiyati, uning ichki kechinmalari va his-tuyg‘ularining obrazliligi bilan yaxlit
holda o‘z kitobxoniga yetkaziladi.
Qaydasan , uzoqdan keldim sog‘inib ,
Sog‘indim tanimda qolmadi darmon .
Men orzu - umidning g‘amgin yolqini ,
Men – Armon ! Ko‘yingda qovrulgan Armon !. (192-bet)
Usmon Azimning “Armon haqida ballada”sida ham oddatdagidek
metaforadan emas, balki umuman boshqa ijodkorlarga o ‘ xshamaydigan uslubdagi
so ‘ zlardan foydalanganini ko ‘ rishimiz mumkin. Bu balladada oshiqning yorini
kutish holati tasviri beriladi. Shunchalik sevgan insonini kutadi. U inson yillar
davomida kelmaganligini misralardan ko ‘ rsa bo ‘ ladi. Nihoyat, u inson yillar o ‘ tib
tun og ‘ ushida kelganligini guvohi bo ‘ lamiz. Umr bo ‘ yi kutgan insoniga bo ‘ lgan
sog ‘ inchi, o ‘ sha inson bilan uchrashish armoni ushalgan holatni misralarda ko ‘ rib
o ‘ tamiz. Har tun sog‘inchli armon qahramonni bezovta qiladi. Lirik qahramon
savoliga armonning javobini obrazli tarzda ijodkor - “qovurilgan armon” deb ta’rif
beradi. Bizga ma’lumki, uzoq biron narsani pishirish holatini qovurish jarayoni deb
bilamiz. Lirik qahramon ham yorini ko‘rishga bo‘lgan ehtiyoji armonga aylanib
ketganini va ancha vaqt davom etgaini ijodkor shunday metafora bilan ko‘rsatib
beryapti. Bu misralarni oddiy uzundan-uzun so‘zlar bilan ifodalasa bo‘lar edi, lekin
ijodkor so‘z tejamkorligi va uni obrazli,ta’sirchan qilib bifodalash uchun shunday
metaforalardan foydalanganki, o‘qigan kitobxon bir lahza bo‘lsa ham, o‘sha
jumlalaridan nigohini uza olmaydi.
Gandiraklab , qaltirab , oriqlab qolar ,
Deraza ichiga bo‘lguncha g‘oyib .
Shu kuni bir odam ishga boradi ,
Hammaga tabassum qiladi shirin . (192-bet)
40

Yuqorida berilgan jumlada “shirin tabassum” metaforasining
qo ‘llanganligini guvohi bo‘lamiz.Bunda ham maza-ta’m holatidagi o‘xshahslikdan
foydalanganligini ko‘ramiz. Ijodkor shunchaki “chiroyli tabassum qildi” demasdan
bu jumlalarni yanada ta’sirchanligi oshirish uchun shu metaforadan
foydalanganligini ko‘rishimiz mumkin. Bo‘yoqdorlik va ta’sirchanlik asosida
metaforik ma’no hosil qilish badiiy matnlarda qo‘llanuvchi til vositalarga xos
xususiyat hisoblanadi. Usmon Azim ijodida esa qo‘llanilgan metaforalarda
shoirning salbiy va ijobiy munosabatda bo‘lishi, shoirning she’rda kimga qarata
murojaat qilayotgani, uni qanday baholashi va qanday birliklar vositasida unga
munosabat bildirishi bilan bog‘liq bo‘ladi. Shoir quyidagi balladasi da boshqa
shoirlar ijodida uchramaydigan metaforani qo‘llagan:
Ketgim kelayapti , akalar , ketgim ,
Jodugar uf q lar tortar aqlimni . (164-bet)
Bu balladada “jodugar ufq” metaforasini qo ‘ llaganini guvohi bo ‘ lamiz.
Ertaklardan ma’lumki, jodugarlar sehr-jodu bilan shug‘ullanib kelishgan. Shu bilan
insonlarni o‘zlariga bo‘ysindirgan holat ham bo‘lgan. Aynan shu holatga bog‘ligi
bilan ijodkor shu metaforani qo‘llab o‘tgan, buni “ufq meni o‘ziga chorlayapti”
yoki shunga o‘xshash jumlalardan foydalansa bo‘lar edi, lekin ijodkor boshqalarga
o‘xshamaydigan metaforalardan foydalanib, bu so‘zni ta’sir kuchini yanada
oshirganligini guvohi bo‘lamiz. Metaforalarning o‘ziga xos asosiy xususiyatlari
badiiy matn doirasida qaraluvchi she’riy asarlarda bo‘rtib turadi. Shuning uchun
ham Usmon Azim ijodida qo‘llanilgan metaforalarning o‘ziga xos jihatlarini
aniqlashda ularning shoirning ijodida tutgan o‘rniga alohida e’tibor qaratish lozim.
She’riy matnlarda Usmon Azim boshqa til vositalar qatorida metaforalarni qanday
maqsadda qo‘llashiga qarab bu vositaning bajaradigan vazifasi va shu bilan bir
qatorda badiiy estetik qimmatini belgilash mumkin. Usmon Azim o‘z asarlarida
metaforani qo‘llashda shu vositaning estetik vazifasini ta’minlashga har doim
harakat qiladi. Uning she’rlarida metafora o‘zi bog‘liq bo‘lgan matnda
yetakchilik ni o ‘ z qo ‘ liga oladi . Shuni ham alohida ta’kidla b o ‘ tishimiz
lozimki,Usmon Azim ijodida tilning boshqa ifoda-tasvir vositalari qatori da
41

metaforaning ham o‘ziga xos estetik vazifasi boshqa matnlarga nisbatan yaqqol
namoyon bo‘ladi. Usmon Azim tomonidan tanlangan va she’riy asarlar tilida
mahorat bilan qo‘llanilgan metafora lar asarlari da aniqlik va ta’sirchanlik,
jozibadorli k, ohangdorlik kabi xususiyatlarini ko‘rsatadi. Ayniqsa, ijodkor
tomonidan yor i ga nisbatan qo‘llanilgan metaforalar ham shoir ijodi bilan tanishgan
kitobxonni turli ichki kechinmalarga va ruhiy holatlarga soladi, kitobxon ni
shoirning xayolot olamiga tomon yetaklaydi va uning estetik tafakkuri qamrovini
sezilarli darajada kengaytiradi. Shoir balladalari da qo‘llanilgan til vositalar bilan
tanishgan kitobxon metaforalarni anglash jarayonida ulardan ta’sirlanadi ,shu bilan
birgalikda, Usmon Azim asarlari quvvatini ham his etadi. Shoirning o‘ziga xos
uslubi shundan dalolat beradiki, u o‘z qahramoni ichki kechinmalarini anglagan
holda uning g‘am-qayg‘ulariga sherik bo‘lgan hol atda hayotiy voqea-hodisalarga
obrazlilik nuqtai nazaridan yondashadi va shunga xos bo ‘ lgan metaforalarni
tanlaydi.
Gulpari
Jonim , ochman ,
Jonim , holim tang ... (166-bet)
Yuqoridagi misralarda lirik qahramon sevgan insonini o ‘ zining ruhiga kuch
berguvchi sifatida “jonim” metaforasini qo ‘llaydi. Balladada ko‘p bora takror
kelgan bu metafora har bir takrorida murojaat shaklida uchragan.
Tilimiz so‘z, iboralarga va turli xil vositalarga qay darajada boy bo‘lmasin,
kishilar fikrlarini har doim ham o‘zlari ko‘zlanganidek ifodalay olmaydilar.
Bizning tilimiz lug‘at tarkibidagi ma’lumot, xabar yetkazishga xizmat qiluvchi
vositalar hamda leksik birliklar kishiga o‘z subyektiv-emotsional munosabatini o‘z
istagi darajasida aniq va ta’sirchan, yorqin shu bilan birgalikda obrazli qilib
ifodalashga, baholashga har doim ham imkon beravermaydi. Bu esa ijodkorlarga
tilimiz lug‘at tarkibidan joy olgan o‘z kommunikativ maqsadiga mos keluvchi so‘z
va iboralarni metaforik qo‘llashiga zamin hozirlaydi. Mana bu balladada esa ma’no
ko‘chishi, ya’ni metafora (oppoq qo‘lcha) va jonlantirishning o‘zaro uyg‘unlik
hosil qilganligi seziladi:
42

Men ko‘cha kezaman. Yog‘a boshlar qor,
Oppoq qo‘lchalarni yelkamga tashlab.
Sokin shivirlaydi: «Nima gaping bor?»–
Qadamim tovshidan uyg‘ongan uylar. ( 75- bet)
Xulosa qilish mumkinki, ma’no ko ‘ chish vositalardan biri bo‘lgan
metaforalar Usmon Azim balladalar ida faol qo‘llanil gan bo ‘ lib, asarlar tilining
o‘ziga xosligini ta’minlashga xizmat qiladi, hamda shoirning hayotiy voqea-
hodisalarga va insoniy munosabatlarga nisbatan ijodiy yondashuviga bog‘liq holda
hosil bo‘ladi. Metaforalar poetik matnlarda obrazlilini hosil qiluvchi til xususiyati
sifatida Usmon Azimning badiiy-estetik tafakkuri hosilasi bo‘lib, uning o‘ziga xos
bo‘lgan individual uslubini belgilab beradi va ular she’riy matnlarda kutilmagan
obrazlilikni hosil qiladi. Usmon Azimga fikr ifodalashda bu vositalar ancha
qulaylik yaratadi.
Usmon Azim balladalarida metonimiyalarning qo‘llanishi. Metonimiya
ham nom ko‘chishiga asoslanishiga ko‘ra xuddi metaforaga o‘xshab ketadi. Usmon
Azim ijodidan olingan “Buyumlar haqida ballada” ham metonimiyani ko ‘ rishimiz
mumkin.
Ye rga kirgizay deb bosadi javon .
Tanishlar o‘tmoqda — berishib salom ,
Siz ham bosh silkiting , jilmaying mayin ...
– Ko‘zim tiniyapti . Ye lkamda javon . (5-bet)
Bu misralarda tanishlar so ‘zi misolida metonimiya qo‘llanganligini guvohi
bo‘lamiz. Bu misrani “tanish insonlarim” deb tiklasa bo‘ladi. Metonimiyada
aloqadorlik asosida qayta nomlangan holat bo‘lyapti. Bu ballada buyumlar haqida
bo‘lib, ularning tor xonaga zich joylashuvidan hattoki, buyumlarni tashuv
jarayonida tanish insonlarining ham salom beryotganiga qahramonning buyum
ko‘targan holatda ularga hattoki salomiga alik ololmay qolgan ilojsiz holatini
ko‘rsatib o‘tilgan.
43

Shoirning “Ilk she’rning yozilishi haqida ballada” sida qo‘llanilgan
metonimiya insonning tafakkuri va xayolotida mavjud bo‘lgan o‘ziga xos bo‘lgan
olamni, undagi obrazlarni qamrab oladi:
Osmon bilan o‘ynashmang – qo‘rqing,
Ko‘z yosh to‘kmang, ishqdan urmang lof.
Hali-zamon qudratli qo‘shin –
Qo‘zg‘oladi butun Ko‘hi Qof. (1 0 2-bet)
Usmon Azimning “Chiroq haqida ballada”sida ham metonimiya
ifodalanganini tahlil qilib o ‘ tamiz.
Aylanadi tomdan narida
Alam ichra qorong‘u ofat .
Navoiyning uzun bahrida
Men g‘azallar qilgum tilovat . (207-bet)
Lirik qahramon Navoiyning asarlarini dengizga qiyoslab, g ‘azllarlarni butun
uzun tun mobaynida mutolaa qilib chiqqanligini nazarda tutib, “Navoiyning uzun
bahrida” deb metonimiya qo‘llaganini ko‘rib o‘tdik. Bu misralarda metafora va
metonimiyaning uyg ‘ un holda kelganligiga guvoh bo ‘ lamiz.
Usmon Azim ijodida bu kabi boshqa shoirlar ijodida uchramaydigan
metonimiyalarni ko‘plab uchratish mumkin. Ular o‘zlarining poetik ta’sirchanligi
bilan kitobxon ruhiyatiga ta’sir etgan holda, turli his-tuyg‘ularni uyg‘ota olishi
bilan boshqa ma’no ko‘chish turlaridan farqlanib turadi.
Sinekdoxaning Usmon Azim ijodida tutgan o‘rni. Usmon Azim ijodida
faol qo‘llanuvchi yana bir obrazli til xususiyatlaridan biri bu sinekdoxadir. Usmon
Azim quyidagi parchada sinekdoxaning qism orqali butun ifodalangan ko‘rinishini
qo‘llagan:
Salom , chiroq ! Azizim , chiroq .
Men yashayman endi sen bilan
Bu eshikdan ketmayman yiroq .
Cho‘chimayman falak qahridan (207-bet)
44

Usmon Azimning “Chiroq haqida ballada”sidan olingan parchada aynan
sinekdoxa qo‘llanganiga guvoh bo‘lamiz.Bu misrada qo‘llangan “bu eshikdan
ketmayman yiroq” jumlasida eshik uy ma’nosida qo‘llanganligini
ko‘ramiz.Yuqorida keltirilgan qoidaga muvofiq holatda bu misrada qism orqali
butunni tushunish holati bor. Bu jumlada lirik qahramon “bu uyingdan ketmayman
“demoqchi, chunki uyning bir qismi eshik hisoblanadi. Lirik qahramon bu ballada
uzoq izlagan makonini topganligi va endi uydagi yagona buyum chiroq bilan birga
yashash holati tasvirini berib o‘tgan.
Yoriltosh , Yoriltosh !
Yolg‘iz qoldi g‘arib bosh .
Yoril , bag‘ringga kiray
Toshlikka bo‘lay yo‘ldosh .
Ko‘zlar yig‘lab ko‘r bo‘ldi ,
Artmoqlikka qo‘l qayda ?
Faqat shayton zo‘r bo‘ldi. (179-bet)
Keltirilgan misra “O‘n uchinchi ballada”dan olingan bo‘lib, xalq og‘zaki
ijodining ta’sirini sezish qiyin emas.Bu balladada qo‘llangan “bosh”, “ko‘z” va
“qo‘l” leksemalari sinekdoxa sifatida qo‘llangan. Bunda lirik qahramon
yoriltoshga iltijosi sifatida berilganligini ko ‘ rishimiz mumkin. Bunda kelgan
“bosh”, “ko‘z” va “qo‘l” leksemalari orqali inson nazarda tutilyotganini
ko‘rishimiz mumkin, ya’ni qahramon yolg‘iz qolganligini aytmoqchi o‘ziga mehr
beradigan insoni yo‘qligini, ayriliqdagi holatini tasvirlab berayotganligini guvohi
bo‘lamiz. Bu misralarda ham qism orqali butunni ifodalash holati bor.
Bu to‘rt devor aylagay asir
Qayda bo‘lsa bir to ‘ lim ziyo .
Umidvorsan yonishdan , axir ,
Bir lahza ham bunda qolma , oh ! (207-bet)
Berilgan misralar “Chiroq haqida ballada”dan olingan bo ‘ lib, bunda ham
sinekdoxani ifodalanganini ko ‘ rib o ‘ t ishimiz mumkin. Bunda ifodalangan “to ‘ rt
devor” jumlasi qism orqali butunni berish, ya’ni uyni nazarda tutib ifodalanyapti.
45

Misralarda chiroqning holati ko ‘rsatib o‘tilgan.Uy chiroqni qul qilgani, Lekin
shunday bo‘lsa ham yonishdan umidini uzmagan holatda berilgan.Bunda chiroq
yolg‘izlikka mahkum bo‘lsa ham, kelajakda umidi katta holatda tavsirlab berilgan.
Usmon Azim ijodida jonlantirishlar uslubiy vosita. Usmon Azim ijodini
tilning poetik vositalarsiz, xususan, jonlantirishlarsiz tasavvur etib bo‘lmaydi deb
hisoblayman. Jonlantirish haqida gapirilganda R. Qo‘ng‘urovning fikrlarini keltirib
o ‘ tamiz. “ Jonlantirish metaforaning maxsus bir turi sifatida og‘zaki nutqda ham,
badiiy nutqda ham, o‘xshatishlar kabi juda qadimdan ishlatilib keladi. Bu shunday
priyomki, unda kishilarning harakatlari, his-tuyg‘ular; so‘zlash va fikrlashlari
jonsiz predmetlarga ko‘chiriladi. Boshqacha qilib aytganda. jonsiz predmetlarni
insonlar kabi harakat qiladigan, fikrlaydigan, so‘zlaydigan qilib tasvirlash
jonlantirish deyiladi” 15
.
O‘z o‘rnida shuni aytib o‘tishimiz joiz, jonlantirish shoirga fikr ifodalashda
qulaylik tug‘diradi, she’rdagi poetik ta’sirchanlikni kuchaytiradi. Quyida shoir
jonlantirish vositasida kutilmagan tasvir yaratadi:
Tog‘lar kichiraydi . Pasaydi osmon .
Yashab bo‘lmaydi - ku , axir engashib ,
Jo‘nadim balandroq osmonlar tomon –
Ortimdan Boysunning dashti ergashdi ...
Meni ishonmadi ufqlarga u ,
Dosh berib tezlikning shamollariga
Ortimdan yugurdi , yugurdi ohu . (34-bet)
Berilgan “Dasht haqida ballada”da lirik qahramonning ortidan Boysunning
dashtini xuddi insonlar singari jonlantirgan. Boysun dashtini jonlantirish bilan lirik
qahramon o ‘ ziga go ‘ yo hamroh topganday holatda ko ‘ rsatilganligini balladani
o ‘ qish jarayonida kuzatib boramiz. Boysunning dashti lirik qahramonni hech
qanday narsaga ishonmasligi va hatoki, shamollarga ham dosh berishi va tezlikda
xuddi ohulardek yugurish holatini jonli tarzda ko ‘ rsatib o ‘ tganligiga guvoh
15
Қўнғуров Р. Танланган асарлар. – Самарқанд: СамДУ, 2008, 37 9 -бет.
46

bo ‘ lamiz. Bu misralarda metafora va jonlantirishni uyg ‘ un holatda ko ‘ ramiz. Bu
esa misralarga o ‘ zgacha joziba baxsh etgan. Yana tog ‘ larning kichrayishi va
osmonning pasayish holatlarini ham jonli tarzda ifodalab ko ‘ rsatib o ‘ tadi. Bunday
holat kitobxon ni hayratga soladi va o‘z ta’siriga oladi. Shoir o‘z ijodiga nisbatan
jonlantirishni qo‘llashida, o‘z balladasini satrlarini xuddi jonli narsadek
tasvirlashida ham ko‘rinadi:
Har bahor dovdirab Boysun boraman ,
Boys u nga dashtini tashlab kelgani ...
Qaytaman . Ammo dasht sezib ulgurar ...
Dosh berib tezlikning shamollariga ,
Ortimdan halloslab , shoshib yugurar ,
Qoqilib temir yo‘l shpallariga .
Uyimga gezarib kirib kelaman ,
Meni asra endi , inglizcha qulf !
Shundoq ostonada dasht qolar garang . (34-bet)
Yuqoridagi misralar davomida ham shoir dashtni xuddi insondek jonli tarzda
tasvirlab beradi. Dasht lirik qahramon bilan birgalikda yurishni xohlaydi.U
qayerga borsa boradi, yugursa yuguradi, yosh boladek qoqilib bo ‘ lsa ham lirik
qahramon ortidan qolmaydi.Faqatgina u uyiga kirgan paytda ostonada uni kutib
qolaveradi. Bu satrlarni o ‘ qigan kitobxon dashtni jonli holatda ko ‘ rib, ko ‘ z oldiga
keltirib, obrazli holatda asarni qiziqish bilan mutolaa qilishga kirishadi.
Jonlantirishning asosida insonga xos bo ‘ lgan xususiyatlarni jonsiz narsalarga
ko‘chirilishi yotadi. Masalan, insonga xos salbiy bo ‘ yoqdorlikka ega bo ‘ lgan
“ garang ” so‘zi so ‘ zlarni aniq holatda eshitmaslik uchun qo ‘ llanadi yoki biror
narsadan, kutilmagan holatdan ajablanish, hayratlanish ma’nolarini ifodalaydi.
Usmon Azim mana shu so‘zni jonsiz – dashtga nisbatan qo‘llab jonlantirishning
o‘ziga xos ko‘rinishini yuzaga keltirgan .
Jonlantirishning eng yaxshi namunasini Usmon Azimning “Sevgi haqida
umidbaxsh ballada”sida ham ko‘rib o‘tishimiz mumkin.
Menga nima kerak tashvishli olam !
47

Meni sudrab borar musiqa – g‘ovur ,
Meni quchog‘iga olar restoran ,
O‘lgan odamlarga senmisan tirak . (75-bet)
Bu satrlarda lirik qahramonni xuddi yaqinidek restoran o ‘ z quchog ‘ iga olishi
jonlantirish bilan ko ‘ rsatib o ‘ tilgan. Restoranning xuddi insonlar singari quchoqqa
egaligini ko ‘ rsatib bergan.
Usmon Azimning ko ‘ plab balladalarida jonlantirish yetakchi o ‘ rinni
egallaydi. Shoirning yana bir gozal balladasi hisoblanmish “Bulbulga aylangan
odam haqida ballada”sida ham jonlantirishlarni uchratishimiz mumkin.
Devorlar qulagay gullar yig‘lasa ,
Deraza suv bo‘lgay bulbul ursa to‘sh ... (106-bet)
Bu ballada ham boshqa asarlaridagi kabi jonsiz narsalarni, xuddi insonlarga
xos bo ‘lgan fazilatlar bilan korsatib bergan.Gullar ham insonlar singari tushunlik
holatidan yig‘lash holati obrazli holatda ko‘rsatib o‘tilgan.
Gullar titrab - qaqshab nochor pichirlar ;
– Bizsiz ne bo‘ladi bechora odam ? (106-bet)
Gullarning inson singari tilga kirishi va insonning tushkunlik holatiga
achinishi va insonni tashlab ketsa uning holi qanday kechadi deb unga nisbatan
achinish hissini tuyushi hammasi jonlantirish bilan berilganligini guvohi bo ‘ lamiz.
Bunday tasvirlar bilan shoir kitobxonga asarni ko ‘ z oldiga keltirib, jonsiz
narsalarni ham jonli tarzda ifodalab ularni ham his-tuygularini his qilib ko ‘ rish
imkonini bergan. Bu balladada insonning ichki kechinmalari azaliy orzusi berilgan
bo ‘ lsa-da, o ‘ sha kechinmalarga sherik sifatida jonli holatda gullarni ham tasvirlab
o ‘ tgan. Dunyoda hamma narsa o‘tkinchi, inson umri juda qisqa ekanligi, tabiat
bilan uygun holatda tasvirlab berganligiga guvoh bo‘lamiz, balladaningning asosiy
g‘oyasi modern ruhda, ya’ni inson o‘zi orzu qilgan bulbulga aylanib, u his qilgan
narsalarni his qilish orzusi amalga oshish holati tasvirlangan va bu orzularga sherik
sifatida gullar ko‘rsatilgan. Bu g‘oya esa so‘zsiz jonlantirish vositasida yuzaga
chiqqan. Jonlantirishlar lirik qahramon ruhiyatini ochib berishning eng qulay
bo‘lgan vositalaridan biridir. Insoniy munosabatlar so‘zlovchining nutq qaratilgan
48

shaxsga nisbatan munosabati qanday ekanligiga qarab ijobiy yoki salbiy
tushunchalarni ifodalaydi. Usmon Azim o‘z balladasi da buni to‘g‘ridan to‘g‘ri aks
ettirmaydi, aksincha ana shu tushunchalar doirasida qaraluvchi mavhum otlarni
jonlantiradi. Shoir ularni harakat ga keltirib , so‘zlat ib va shu orqali ularga o‘z
munosabatini, bahosini ifoda etadi. “Armon haqida ballada”da ham xonaning
holati insonning ruhiyatini ochib bergan vosita sanaladi:
Bosib kela boshlar shom qorong‘usi ,
Uylarda chiroqlar charaqlar sho‘x - sha’n .
Bu xona kechani kutib olgusi ,
Xo‘mrayib , badqavoq bir nazar bilan .
Teleekranida olam aylanar ,
Tubsiz ko‘zi bilan boqadi falak .
Kino ko‘rmoqlikka xona shaylanar ,
Ammo derazaga boqar jonhalak .
Qahraton ayozning tosh og‘ushida ,
Chirsillab sinadi bog‘larning beli .
Xona ajraladi aqlu hushidan (192-bet)
Yuqorida keltirilgan misralarda xonaning insonlarga xos bolgan xulq-atvori
tasviri berilgan, ya’ni xonada chiroqlar yasangan, kechani kutib olishga tayyor,
ammo xona insonlarga xos xo ‘ mraygan, badqovoqlik bilan, hattoki insonlarga xos
holatda kino ham ko ‘ rishga tayyorligi, insonlardek aqlu hushidan ajralish holatida
tasvirlaydi. Balladada insonga sherik dardkash sifatida xona tasviri beriladi. Lirik
qahramon dilidagi armoni bo ‘ l gan yorini ko ‘ rish istagi berilgan. Har tun xonasini
bezatiligan holatda yorini kutadi, lekin u kelmagan vaziyatda xonananing ham
insonlarga xos bo ‘ lgan sifatlarini jonlantirish orqali tasvirlab bergan. Xona tasviri
dardkash holatda keltirib o ‘tilgan.
Jonlantirish o‘z tabiatiga ko‘ra turli-tuman ko‘rinishga ega bo‘lishi mumkin.
Uning nimaga nisbatan qo‘llanishi bu ijodkorning badiiy mahoratiga, tilimizning
yashirin, nozik ma’no ifodalash imkoniyatlaridan qay darajada xabardorligiga
bog‘liqdir. Usmon Azim ijodida qo‘llanilgan jonlantirishlardan ko‘pchiligi aniq
49

predmetlarni emas, balki mavhum tushunchani bildiruvchi otlar xuddi insonlardek
harakat qiladi, so‘zlaydi va fikrlaydi. Masalan, mavhum ot hisoblangan armon
quyidagicha jonlantirilgan:
– Qaydasan , uzoqdan keldim sog‘inib ,
Sog‘indim tanimda qolmadi darmon .
Men orzu - umidning g‘amgin yolqini ,
Men – Armon ! Ko‘yingda qovrulgan Armon !. (192-bet)
Jonlantirishni hosil qilishda Usmon Azim faqat jonsiz predmetlarni xuddi
insonlardek harakatlantirish bilan cheklanmaydi, aksincha ulardan lirik qahramon
ruhiyati, ichki kechinmalarini ochib berishda yordamchi vosita lardan biri sifatida
foydalangan.
Qo‘ng‘iroq chalmagin. Ochmaydi hech kim,
Eshik na jilmayar, na u so‘z bilsin.
Azizlik taxtidan tushgan, azizim,
Paltongni sukunat qoziqqa ilsin.
O‘t jonidan o‘tar – bo‘zlaydi choynak,
Deraza yig‘laydi –tashqari tuman.
Teleekranining og‘zini poylab,
Endi qahva ichgin yolg‘izlik bilan (111-bet).
Parchada eshikning jonlantirilishi lirik qahramon holati ni , iztirob chekishiga
loqaydlik ma’nosini ifodal agan , sukunatning jonlantiri lib berilganligi esa
mehribonlikni anglatadi. Choynakning qaynagandagi ovoz chiqarishi insonning
bo‘zlashin i anglatsa, deraza oynasini yomg‘ir yuvish holati yoki oyna terlaganda
unda tomchilarning paydo bo‘lishi esa insonning yig‘lashini eslatadi. Bu
holatlarning hammasi bir qilib umumlash tiri ib, jonlantirishning yuqoridagi
ko‘rinishlarini yuzaga keltir adi . Bu nday tarzda jonlantirish hosil qilishni faqat va
faqat Usmon Azim uslubiga xos xususiyat de sak mubolag ‘ a bo ‘ lmaydi.
Shoir ba’z i holatlarda jonlantirishning tabiiy chiqishi uchun dialogik
nutqdan ham foydalanadi. Bunda y vaqtda mavhum tushunchalar va jonsiz
predmetlar xuddi insonlardek so‘zlaydilar va turli holatlarga tushadilar:
50

Ikki nochor vujud – ikkita Armon .
– Sovuq qotmadingmi ?
Yo‘q , yonib ketdim !
– Birov ko‘rib qolsa ...
– Menga baribir !
– Taqdirga ming shukur , visolga yetdim !
– Aytdim - ku , men seni sevaman , axir ! (192-bet)
Usmon Azim ijodida bunday jonlantirishlarni ko‘plab uchratish mumkin.
Jonlantirishlar har qanday holatda ham shoir maqsadining amalga oshishida
muhim ahamiyat kasb etadi.
Usmon Azim ijodida antitezaning o‘rni. Usmon Azim asarlarining til
xususiyatlarini o ‘ rganish davomida ijodida antitezadan ham foydalan ganiga guvoh
bo ‘ lamiz. Antiteza grekcha so‘z bo‘lib, qarama-qarshi qo‘yish degan ma’noni
bildiradi va bu haqida t ilshunos R.Qo‘ng‘urov antiteza haqida fikr yuritar ekan,
“Antiteza poetik sintaksisning bir ko‘rinishi hisoblanadi, u nutqda ifodalilikni
kuchaytirish uchun logik jihatdan qarama-qarshi tushunchalarni, fikr obraz,
predmetlarni va shaxslar xarakterlarini qiyoslash yoki birgina predmet yoki
hodisalarning daraja jihatidan qarama-qarshi holatini tasvirlashdir”- deb yozadi.
Olimning fikricha, “Antiteza orqali ifodalangan ma’noni tushunishda bir-biriga
keskin qarama-qarshi hodisalarga nisbatan bizning reaksiyamizning ham ahamiyati
bor. Masalan, issiq-sovuq, baland-past, ulug‘ va pastkash, jasur va qo‘rqoq, saxiy
va xasis, haqiqat va yolg‘on, tun va kun, yorug‘ va qorong‘i kabi antonimik so‘zlar
har biri o‘ziga xos reaksiya uyg‘otadi. Ma’lum hodisa yoki hodisalar
tasvirlanayotganda ularni ana shu kabi antonim so‘zlar vositasida birini
ikkinchisiga qarama-qarshi qo‘yib qiyoslanadi va shoir ularga nisbatan o‘zining
munosabatini bildiradi yoki bir hodisani turli tomondan tasvirlash orqali
o‘quvchida unga ijobiy yoki salbiy munosabat uyg‘otadi” 16
Kunduzlari bedardlik yomon ,
16
Қўнғуров Р. Танланган асарлар. – Самарқанд: СамДУ, 2008, 38 8 -бет
51

Kechalari beomon og‘riq .
E shikni och , turibman vayron
Derazada sollangan yorug‘ . (207-bet)
Balladadagi fikrlar o‘zaro zidlik asosiga qurilgan bo‘lsa ham, unda
muallifning nutq qaratilgan shaxsga bo‘lgan ijobiy munosabati yashirin tarzda aks
etgan. Ballada da muallif o‘zini holatini shu ravishlar vositasida nutqi qaratilgan
shaxsga xabari beryapti.
Quyidagi ballada da tun va kun tushunchalari o‘zaro zidlikda tasvirlanadi.
Kun va tun tushunchalari uzluksiz sodir bo ‘ lgan harakatlarni salbiy deb hisoblagan
tasavvurlari mujassamlashgan:
Ikkita qaroqush – ikkita kalxat
Ikkita ko‘zimni cho‘qidi kun - tun .
Yillar sezmadingiz – quladi osmon .
Ikkita qo‘limni ko‘tardimu dast. (165-bet)
Usmon Azim “Oltinchi ballada” deb nomlangan balladasida
qahramonlarning nomlarini qarama-qarshi qo‘llab, poetik tasvir yaratgan. Bunda
xalq ogzaki ijodining ta’sirini sezish qiyin emas, albatta. Qahramon hisoblangan
Qorabotirni salbiy obraz sifatida undagi illatlarni nomiga mos tarzda salbiy
bo‘yoqlarda tasvirlagan bolsa, Oqbotirni ijobiy tarzda Qorabotirni yomon
illatlardan qaytaruvchi obraz sifatida tasvirlab o‘tganligiga guvoh bo‘lamiz.
Q orabotir
Axir , men kirmagan yo‘l qolgani yo‘q ,
Ne o‘jar yo‘llarni qilmadim taslim ...
Aytgin , qaysi yo‘lga borolmaydi o‘q ,
Qay joyda isyondan kulaman vazmin ?
O q botir
Ajal qarshisida titranma , botir ,
Insonga azaldan bir yo‘l bor - imon .
Ana , u qarshingda qiynalib yotur ,
Bu qiynoq ichida yurmog‘ing gumon ... (172-bet)
52

Tilimizda so‘zlarning o‘zaro lug‘aviy jihatdan anglatgan ma’nosiga
asoslangan holda yoz va qish faslini zidlik munosabatiga kiritish poetik matnlarda
ko‘p kuzatiladi. Usmon Azim esa bu holat biroz boshqacharoq tarzda bo‘lib, bahor
va kuz faslini antiteza sifatida qo‘llab tasvirning o‘ziga xos ko‘rinishini yuzaga
keltirgan:
Bahorda ko‘karib, kuzda sarg‘ayib,
Sukunatu qorga o‘ranib qishda,
G‘o‘ra she’rlarimga boqdi mung‘ayib...
Xullas, sodiq bo‘ldi har ezgu ishda! ( 34-bet )
Balladada tasvirlangan bahorni hayotning va ijodning boshlanishi, kuzni
bo‘lsa buning aksi sifatida tushunishimiz mumkin. So‘zlarning o‘zaro zidlik hosil
qilishi bu bevosita matn bilan bog‘liq.
Usmon Azim balladalarida deyksislarning noodatiy turlari. Keyingi
yillarda qilingan tadqiqotlarda til birliklarining ifoda imkoniyatlarini ochib
berishda va ularning mazmuniy tuzilishini belgilashda nutqiy vaziyat, kontekst shu
bilan birgalikda til egalarining nutq obyekti haqidagi umumiy bilimlari, til
ko‘nikmalari kabi omillar ham muhim ahamiyatga ega ekanligiga e’tibor qaratildi.
Bu tilshunoslikda yangidan-yangi yo‘nalishlarning yuzaga kelishiga va yangicha
qarashlarning paydo bo‘lishida ham o‘z tasdig‘ini topib turibdi. Tilda aks etgan
voqelik har doim ham hamma axborotni ifodalayvermaydi. Unda s o‘zlovchi
o‘zining pragmatik maqsadiga muvofiq tarzda ba’zi axborotlarni yashirin holatda
ifodalaydi. “Nutqda so‘zlovchining maqsadidan kelib chiqqan holda til birliklari
o‘rtasidagi mazmuniy aloqani topish, kontekstga murojaat qilish va u orqali nutq
ishtirokchilariga ma’lum bo‘lgan axborotni tiklash kabilar deyksis hodisasini
tadqiq etish zaruratini yuzaga keltirdi” 17
. Hozirga qadar amalga oshirilgan
tadqiqotlarda deyksislarning shaxs, predmet, belgi, miqdor, zamon, makon,
ijtimoiy va emotsional kabi turlari o‘rganilgan. Usmon Azim she’rlarida esa
qo‘llanilgan deyktik birliklarni tahlil qilganimizda, deyksisning yuqorida
17
Давлатова Р. Ўзбек тилининг дейктик бирликлари. Филол.фан.док.( DSc ) дисс. – Тошкент, 2020.
53

keltirilgan turlariga mos kelmaydigan ishora birliklarini uchratamiz. Bunday
deyksislarni Allohga va oxiratga ishora qiluvchi deyksislar deyishimiz mumkin.
Shoir she’riyatida yaratganga, iltijo va unga murojaat qilish, Allohga nisbatan
ishoralar o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘ladi.
Kecha - kunduz jim yolvoraman ,
Madad ber , deb oyoqlarimga .
Axir , men ham o‘sib tolaman –
Ye m bo‘lib yel tirnoqlariga .
Yiqitmagin , qodir xudoyim ! (276-bet)
Bu misralarda lirik qahramon antiteza va deyksisni birgalikda kelgan holatni
uchratamiz. Bu ham misralarda boshqalarga o ‘ xshamagan holatni yuzaga keltirib
bergan. Shoir Usmon Azim balladalarida murojaat birliklarining sodda shaklda
ifodalanishini holatini guvohi bo‘lamiz she’rlarining xalqchilligiva xalq tiliga
yaqinligi bilan izohlash mumkin. Shoir she’rlarida Allohga, oxiratga ishora qilish
orqali qahramon ruhiy holatini va ayni damdagi iztiroblarini ta’sirchan ifodalashga
erishgan. Xulosa qilib aytganda, deyktik birliklarning qo‘llanilishiga oid ilmiy
manbalarda deyksisning turli yondashuvlar asosida tasnif etilishi kuzatiladi.
Deyksisning yuqorida qayd etilgan barcha turlari ham uning qaysidir jihatini ochib
berishga xizmat qiladi. Shuningdek, biz tahlil qilgan deyktik birlik boshqa deyksis
turlaridan ishora qilish imkoniyatlari jihatidan ajralib turadi.
Takror – personaj ruhiyatini ifodalash vositasi. Usmon Azim balladalari
shoirning ko‘p yillik mehnati, unda xalq hayotini, insoniy munosabatlar va
tabiatning betakror manzaralarini kuzatishi natijasidir. Filologiya ilmiga oid
manbalarda esa badiiy takrorning bir necha turlari, jumladan, alliteratsiya, epifora,
rifma, anafora, assonans, konsonans, monorim, pleonazm, taftologiya va naqorat
kabi turli xil ko‘rinishlari mavjudligi qayd etiladi.
Bu haqidan tilshunos R.Qo‘ng‘urovning ko‘rsatishicha, “Shoir va
yozuvchilar tasvirlayotgan voqea-hodisaning nazarda tutilgan tomoniga
o‘quvchining diqqatini tortish, uni bo‘rttiribroq ko‘rsatish uchun yoki ma’lum
narsalarni sanab ko‘rsatish niyatida ko‘proq she’riy asarlarda, ba’zan prozada ham
54

ayrim tovush yoki tovushlar birikmasi, so‘z yoki so‘zlar birikmasiga, gaplarga
ataylab alohida urg‘u beradi, takrorlaydi” 18
. Usmon Azim o‘z ijodi bilan badiiy
adabiyotda munosib o‘rniga ega bo‘lgan va poetik vositalardan, jumladan,
takrordan o‘ziga xos tarzda foydalana olgan shoirlardan hisoblanadi. Uning
she’rlarida tabiatning turli fasllariga xos jonli tasvirlar, shu bilan bir qatorda,
insonlar o‘rtasidagi munosabatlar chigalligi, turmush tashvishlari va
ziddiyatlaridan ozor chekuvchi inson obrazi doimo birinchi o‘rinni egallab turadi.
Quyidagi parchada ham jumlani takror keltirish holati uchraydi. Bu holatda
antiteza bilan uygunlik kasb etganini guvohi bo ‘ lamiz. Yigitning harakatlari
kabutarning harakatlariga qarama-qarshi holatda takrorlar orqali ifodalab
ko ‘ rsatilgan.
Ko‘kda uchar qirqta kabutar ,
Bir o‘spirin yugurar yerda .
Qushlar bilan manzillar o‘tar ,
O‘tib borar daladan , qirdan .
Qirq kabutar falakda uchar ,
Bir o‘spirin yugurar yerda .
Osmon bilan yer farqi o‘char (102-bet)
Usmon Azim balladalarida shoir obrazli tafakkurining nihoyatda keng
qamrovli ekanligi, kutilmagan holatlar va hamma birday idrok qilavermaydigan,
faqatgina o‘tkir aql va mushohada egasi ko‘ra oladigan eng nozik lavhalar o‘z
badiiy qiyofasiga ega bo‘ladi. Shoir boshqalar nazarida oddiy bo‘lib tuyulgan
holatlardan badiiy ko‘rinishlarni o‘z nozik didi bilan ilg‘ay oladi va ularni turli
poetik vositalar orqali misralarga soladi. Bizga ma’lumki, alohida olingan shoir
yoki yozuvchilar badiiy asarlarini tahlil qilishda poetik nutqning fikr ifodalashdagi
imkoniyatlarini shu asar misolida o‘rganib chiqiladi. Usmon Azim ona tilining
keng bo‘lgan imkoniyatlaridan foydalanib, xalq tilida qo‘llanilib kelayotgan va
ma’lum darajada milliylik ufurib turgan so‘z, iboralarning ma’nosini matnga
18
Қўнғуров Р. Танланган асарлар. – Самарқанд: СамДУ, 2008, 39 8 -бет
55

bog‘liq holda kengaytirishga harakat qiladi.Bunda milliy-ma’naviy qadriyatlarni,
asrlar davomida shakllanib kelayotgan urf-odatlarni o‘zida aks ettirgan ona tilimiz
lug‘at boyligini shoirona tafakkur bilan ilg‘ay olgan shoir o‘zining har bir asarida
so‘z tanlashda ana shu mezonlarga tayanadi va tanlangan birliklarni o‘z tafakkur
chig‘irig‘idan o‘tkazadi.
Botirim , devlardan qo‘rqmog‘im ordir ,
Sevging – qo‘rqinchlarni ayladi bekor .
Botirim , devlardan qo‘rqmog‘im ordir ,
Sevging – qo‘rqinchlardan ayladi ozod .
Botirim , devlardan qo‘rqmog‘im ordir ,
Sevging – mening uchun tasalli ziyo . (166-bet)
Bu misralarda o ‘ zbek yigitlari uchun qo ‘ rqoqlik eng uyatli sifat shaklida
jumlani takrorlash bilan ko ‘ rsatib o ‘ tilgan.Azal-azaldan yigitlarimiz mard va jasur
holatda tasvirlangan. Berilgan misrada malika botirim deb murojaat qilishi ham
lirik qahramonni mardligini, jasurligini ko ‘ rsatib bergan. Malika uni yanada
qo ‘ llab-quvvatlash uchun uchragan devni yengishga va qo ‘ rqoqlik yigit kishi
uchun or deb ko ‘ rsatib o ‘ tganligini guvohi bo ‘ lamiz.
Shoir tomonidan favqulodda hosil qilingan noyob, obrazli ifodalar
kitobxonni o‘ziga jalb etmay qolmaydi va tanlangan ifodalarda baxshiyona ruh,
badiiy tafakkur, asosli va mantiqiy xulosalar aks etadi. Shunisi xarakterliki, Usmon
Azim o‘zbek tilining boy, go‘zal, ifoda imkoniyatlari cheksizligini o‘z asarlari
orqali to‘la namoyon eta olgan ijodkorlardan biridir.
Quyidagi balladada “sensiz ketdim” so‘zini misra boshida takror keltirish
bilan lirik qahramon yoridan ayrilgan holatdagi iztiroblari, nimalarga duch
kelganligi asoslar bilan ko‘rsatib o‘tilgan.
Sensiz ketdim – topmadim murod ,
Sensiz ketdim – chalkashdi yo‘lim .
Sensiz ketdim — tugadi hayot ,
Sensiz kirdi ruhimga o‘lim . (174-bet)
56

Shoir asarlari tahlili jarayonida Usmon Azimning til mahorati, uslubiga ham
alohida e’tibor qaratishi va asar tiliga xos bo‘lgan til hodisalarni, leksik
xususiyatlarni hozirgi o‘zbek adabiy til me’yorlari bilan chog‘ishtirishi ularni
atroflicha izohlashiga imkoniyat yaratadi. Usmon Azim asarlaridagi bosh
qahramon aslida yakka shaxsning emas, aksincha shu millatga xos bo‘lgan, orzu-
umidlari, tashvish va quvonchlari bir-biriga hamohang bo‘lgan kishilarning
umumlashma obrazi sifatida namoyon bo‘ladi. Usmon Azim ijodida til vositalari
muhim o‘rin egallaydi. Shoir asarlari tilini poetik jihatdan tadqiq etish jarayonida
uning badiiy tasvirning usul, vositalarini yaxshi bilishi va o‘z she’rlarida ulardan
mohirona foydalana olishining guvohi bo‘lamiz. Tahlil jarayonida esa shoir
asarlarida poetik vositalarning keng qamrovli ekanligi va ularning xalqona ohang
hosil qilishdagi o‘rni takrorlanmas badiiy obrazlar yaratishda hamda boshqa
shoirlar ijodida uchramaydigan turli xil ma’no nozikliklarini poetik tasvirlashda
eng muhim vositalardan biri ekanligi tobora oydinlasha boradi.
Bob yuzasidan xulosa
1. Insonning jamiyatda tutgan o‘rni va ma’naviy qiyofasi, jamiyatdagi
bo‘layotgan har bir o‘zgarishni qay darajada idrok qilishi, eng avvalo, uning nozik
histuyg‘ulari ifodasi bo‘lgan badiiy matnlarda namoyon bo‘ladi. Badiiy matnlar
esa xalqimizning asrlar mobaynida shakllanib kelayotgan va san’at darajasiga
ko‘tarilgan badiiy ijodi mahsuli bo‘lib, u ajdoddan – avlodga o‘tib kelayotgan
ruhiyat hodisasi hisoblanadi. U tildagi badiiy vosita , usullar yordamida o‘z badiiy
qiyofasiga ega bo‘ladi. Badiiy ijod ijodkorlarning nafosat, go‘zallikni idrok etis hda
o‘ziga xos usuli ham bo‘lib, unda xalqimizning ijtimoiy hayot tarzi ni, uning
kechasi va buguni, ertasi, ma’naviy qadriyatlari shu bilan birgalikda e’tiqodi
kabi larni qamrab olganini ko ‘ ramiz . Bularning barchasi badiiy ijod vositasida
namoyon bo‘ladi.
2 . Ona tilimizda tovushdan tortib butun boshli gapgacha bo‘lgan lingvistik
birliklar she’riy asarlar tilida kitobxonga matn mazmuni haqida ma’lumot
yetkazish bilan chegaralanib qolmaydi. Ular matnlarda qo‘llanilgan birliklar
vositasida kitobxonga ta’sir etish ni ko‘z da tutiladi. Shunga ko‘ra badiiy matnlarda
57

qo‘llanilgan birliklarning badiiy-estetik vazifalarini o‘rganish, badiiy matnning til
xuysusiyatlari bilan shug‘ullanish lingvopoetikani tashkil qiladi. Bu
tilshunoslikning alohida bir bo‘limi sifatida qaraladi va badiiy matnlarni tadqiq
etadi . Bunda shoir va yozuvchilar individual uslubi, til birliklarining badiiy
matnlardagi o‘rni va vazifasi haqida ma’lumotlar beradi.
3. Usmon Azim asarlar i tilining badiiy jihatdan obrazli va bo‘yoqdor, ifodali
va ta’sirchan bo‘lishini ta’minlovchi til vositalardan biri o‘xshatish hisoblanadi.
Usmon Azim poetik matnlarida jamiyat hayoti bilan bog‘liq holatda va
kishilarning kundalik turmushida yuz beradigan turli voqea-hodisalar va narsalarni
kitobxon ko‘z o‘ngida aniqroq gavdalantirish uchun o‘xshatishdan mahorat bilan
foydalanadi. Bunda o‘xshatish kitobxonga badiiy estetik ta’sir etish vazifasini
o‘taydi. Usmon Azimning poetik matnlar mazmuniga mos keladigan o‘xshatish
hosil qiluvchi til birliklarini to‘g‘ri tanlanishi tilimizdagi so‘z va iboralarni
emotsional-ekspressiv vositaga aylanishiga zamin hozirlaydi.
4. Usmon Azim tilimiz qoidalariga amal qilgani holda ulardan o‘rni bilan
o‘ziga xos bo‘lgan betakror poetik manzaralar va ruhiy holatlar tasvirlarini
yaratadi. Ana shunday vositalardan biri sifatida esa metafora ni k o‘ rsatib o ‘ tadi.
S hoir ijodida poetik tasvirni berish jarayonida metaforalar hosil bo‘ladi. Usmon
Azim esa ijodida metaforaning vujudga kelishi to‘g‘ridan to‘g‘ri shoirning idroki
va tafakkuri qamrovi bilan bog‘liq holda namoyon bo‘ladi.
5. Usmon Azim ijodida individuallik u tomonidan qo‘llanilgan til
vositalarining o ‘ rinli qo ‘ llangan holatida yaqqol ko‘zga tashlanadi. Uning
ballada lar tilida boshqa shoirlar ijodida uchramaydigan metonimiyalarni ham
ko‘plab uchratish mumkin. Usmon Azim tomonidan to‘g‘ri tanlangan va o‘rinli
ishlatilgan metonimiyalar asarlarining ta’sirchanligi va matn mazmuniga
bog‘liqligi, shu bilan birgalikda kitobxon ruhiyatiga ta’sir etib, unda turli his-
tuyg‘ularni uyg‘ota olishi bilan boshqa ma’no ko ‘ chish turlaridan farqlanib turadi
6. Usmon Azim she’riyatida qo‘llanilgan sinekdoxalar esa tropning bir turi
bo‘lib, ular predmetlarga nisbatan qo‘llanadigan son bilan bog‘langan, ya’ni
Predmet ni son jihatdan olganda birining (qismi, to‘la) ma’nosi ikkinchisiga
58

ko‘chiriladi. Shoir o‘z ijodida sinekdoxalardan mahorat bilan qism orqali butunni
(yoxud, aksincha) yoki birlik o‘rnida ko‘plik (yoki aksincha) qo‘llash orqali badiiy
tasvirda o‘ziga xos ifodalar yarata olgan.
7. Usmon Azim ijodida j onlantirish usulidan mahorat bilan foydalanganligi
seziladi. Shoir tomonidan tanla b olingan jonlantirishlarda kishilarning harakatlari,
his-tuyg‘ulari , hattoki so‘zlash va fikrlashlari jonsiz predmetlarga ko‘chiriladi.
Shoir ijodini kuza tish davomida , jonlantirishlar lirik qahramon ruhiyatini ochib
berishning qulay vositalaridan biri ekanligi ma’lum bo‘ladi.
8. Usmon Azim ijodi da ma’lum hodisa yoki hodisalar tasvirlanayotganda
ularni ana shu kabi antonim so‘zlar vositasida birini ikkinchisiga qarama-qarshi
qo‘ yish bilan qiyoslanadi va shoir ularga nisbatan o‘zining munosabatini bildiradi
Shoir tomonidan kutilmagan da hosil qilingan noyob va obrazli ifodalar kitobxonni
o‘ziga jalb et may qolmaydi va tanlangan ifodalarda Usmon Azimga xos badiiy
tafakkur, asosli xulosalar aks etadi. Shuni aytishimiz kerakki, Usmon Azim o‘zbek
tilining boy va go‘zal ifoda imkoniyatlari cheksiz ekanligini o‘z ijodi orqali to‘la
namoyon eta olgan ijodkorlardan biri hisoblanadi.
59

XULOSA
1. Til vositalari badiiy matnning asosiy mazmunini kitobxonga badiiy tarzda
yetkazishning muhim vositalari hisoblanadi. Badiiy matnlar matnning boshqa
turlaridan til birliklarining qo‘llanishi, leksik-frazeologik birliklar, lingvopoetik
vositalarga boyligi bilan ajralib turadi. Badiiy matn xalqimizning asrlar mobaynida
shakllangan va san’at darajasiga ko‘tarilgan badiiy ijodi mahsuli bo‘lib, u
xalqimizning og‘zaki ijodi bilan chambarchas bog‘liqdir. Xalqimizning milliy
qiyofasini aks ettiruvchi urf-odatlar, marosimlar,an’analar badiiy matnlarda turli til
vositalari orqali o‘quvchiga yetkazib beriladi . Badiiy ijod nafosat, go‘zallikni idrok
etishning o‘ziga xos usuli ham bo‘lib, unda xalqimizning ijtimoiy hayot tarzi,
kechasi va buguni, ertasi, ma’naviy qadriyatlari, e’tiqodi kabilar o‘z aksini
topadi.Bularning barchasi badiiy ijod vositasida namoyon bo‘ladi.Badiiy matnda til
bajaradigan eng muhim ijtimoiy vazifalardan biri – ta’sir etish doimo birinchi
o‘rinda turadi.
2. Badiiy matnlarni o‘rganish o‘zbek ijodkorlarining muallif nutqi va
personaj nutqini individuallashtirish, portret, turli tabiat manzaralari va poetik
obraz yaratishda ifoda-tasvir, til vositalaridan, leksik-frazeologik resurslar,xalq tili
birliklaridan unumli foydalanish mahorati, ularning o‘zbek adabiy tili xazinasini
boyitishga qo‘shgan munosib hissalarini aniqlashda muhim ahamiyat kasb
etadi.Usmon Azim ijodida qo‘llanilgan tovushdan tortib butun boshli gapgacha
bo‘lgan lingvistik birliklar she’riy asarlar tilida kitobxonga matn mazmuni
to‘g‘risida ma’lumot yetkazish bilan chegaralanib qolmaydi . Ularni qo‘llashda
Usmon Azim kitobxonga ta’sir etish maqsadini ham ko‘zlagan.
3 . Usmon Azim ijodida she’riy asarlar tilining badiiy jihatdan obrazi va
bo‘yoqdor, ifodali va ta’sirchan bo‘lishini ta’minlovchi lingvopoetik vositalardan
o‘xshatish, metafora ,sinekdoxa, metonimiya, antiteza, jonlantirish kabilar faol
ishtirok etgan. Usmon Azim poetik matnlarda jamiyat hayotida, kishilarning
kundalik turmushida yuz berayotgan turli voqea-hodisa, narsalarni kitobxon ko‘z
o‘ngida aniq gavdalantirish uchun o‘xshatish, metafora, metonimiya, jonlantirish
kabi vositalardan mahorat bilan foydalanadi. Bunda ular til vosita sifatida
60

kitobxonga badiiy-estetik ta’sir etish vazifasini bajaradi. Usmon Azim tilimiz
qonun-qoidalariga amal qilgan holda o‘rni bilan o‘ziga xos betakror poetik
manzaralar, ruhiy holatlar tasvirlarini yaratadi. Lingvopoetik vositalar shoir
asarlarida tilga olingan tushunchalar, fikr va tasavvurlarni ma’lum bir obrazlar
sifatida kitobxon ongida muhrlaydi hamda badiiy-estetik vosita sifatida muhim
ahamiyat kasb etadi.
4. Usmon Azim ijodida individuallik u tomonidan qo‘llanilgan til vositalarda
yaqqol ko‘zga tashlanadi. Uning she’riy asarlari tilida boshqa shoirlar ijodida
uchramaydigan metonimiyalarni, sinekdoxalar va jonlantirishlarni ko‘plab
uchratish mumkin. Usmon Azim tomonidan to‘g‘ri tanlangan va o‘rinli ishlatilgan
lingvopoetik vositalar o‘zlarining poetik ta’sirchanligi,matn mazmuniga
bog‘liqligi, kitobxon ruhiyatiga ta’sir etib, unda turli his-tuyg‘ularni uyg‘ota olishi
bilan boshqa lisoniy vositalardan farqlanib turadi.Bu ham Usmon Azimning o‘ziga
xos so‘z san’atkori ekanligidan dalolat berib turadi. Shoir ijodida til vositalar i lirik
qahramon ruhiyatini ochib berishning eng qulay vositalaridan ekanligi ma’lum
bo‘ladi. Insoniy munosabatlar so‘zlovchining nutq qaratilgan shaxsga bo‘lgan
munosabati qanday ekanligiga qarab ijobiy yoki salbiy tushunchalarni ifodalaydi.
Lingvopoetik vositalar munosabat ifodalovchi, baholovchi birlik sifatida Usmon
Azim ijodida muhim o‘rin tutadi.
5 . Usmon Azim ijodida yaqqol bo‘rtib turadigan jihat shuki, unda shoir
tilimizda mavjud bo‘lgan, badiiy ijodda tez-tez murojaat qilinaverib ma’lum
darajada o‘z badiiy-estetik qimmatini yo‘qotgan vositalardan foydalanilmaydi.
Balki shoir hayotni teran ko‘z bilan kuzatadi, u tabiat va jamiyat hayotida
boshqalar ko‘ra olmagan jihatlarni ko‘ra oladi va ularni she’riyatga ko‘chirish
bilan o‘z maqsadiga erishadi. Shuning uchun shoir tomonidan favqulodda hosil
qilingan noyob va obrazli ifodalar kitobxonni o‘ziga jalb etadi, tanlangan
ifodalarda Usmon Azimga xos badiiy tafakkur, asosli va mantiqiy xulosalar aks
etadi. Bu esa Usmon Azimning mustaqilligimizning noyob kuychisi, badiiy
ijodning mohir san’atkori ekanligidan dalolat beradi.
61

ADABIYOTLAR RO‘YXATI :
I. Ijtimoiy siyosiy adabiyotlar:
1. Президент Шавкат Мирзиёевнинг ўзбек тилига давлат тили мақоми
берилганининг ўттиз йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги нутқи //
“Халқ сўзи”, 2019 йил, 22 октябрь.
II. Ilmiy-nazariy adabiyotlar:
2. Абдураҳмонов Ғ ., Рустамов А . Навоий тилининг грамматик
хусусиятлари . – Тошкент : Фан , 1984.
3. Абдураҳмонов Х., Маҳмудов Н. Сўз эстетикаси. – Тошкент: Фан,
1981. – 59 б.
4. Алишер Навоий. Муҳокамат ул-луғатайн. Асарлар. Ўн беш
томлик.14-том. – Тошкент, 1967.
5. Бафоев Б. Навоий асарлари лексикаси. – Тошкент: Фан, 1983.
6. Бегматов Э. Ўзбек тили лексикасининг ижтимоий тарихий
асослари // Ўзбек тили лексикологияси. – Тошкент: Фан, 1981.
7. Боймирзаева С.Ў. Ўзбек тилида матннинг коммуникатив-прагматик
мазмунини шакллантирувчи категориялар: филол. фан. д-ри дисс. автореф. –
Тошкент, 2010. – 26 б.
8. Давлатова Р. Ўзбек тилининг дейктик бирликлари. Филол.фан.док.
( DSc ) дисс. – Тошкент, 2020.
9. Дониёров Х. Навоий ва ўзбек адабий тили. – Тошкент: Ўқитувчи,
1972.
10. Дониёров Х., Йўлдошев Б. Адабий тил ва бадиий стиль. – Тошкент:
Фан, 1988. – 79 б.
11. Дониёров Х., Мирзаев С. Сўз санъати. – Тошкент: Ўзадабийнашр,
1962. – 316 б.
12. Ёқуббекова М. Ўзбек халқ қўшиқларининг лингвопоэтик
хусусиятлари: Филол. фан. д-ри. дисс…автореф. – Тошкент, 2005. – 27 б.
62

13. Жамолиддинова Д. Бадиий нутқда парантез бирликларнинг
семантик-грамматик ва лингвопоэтик хусусиятлари:
Филол.фан.номз. ...дисс.автореф. – Тошкент, 2009.
14. Ибрагимова Ф. Бадиий матнда эллипсис ва антиэллипсис.
Филол.фан.номз. ...дисс.автореф. – Тошкент, 2011.
15. Imomov K. O‘zbek xalq ertaklari .Kitobda: O‘zbek folklorining epik
janrlari. O‘zbek xalq ijodi bo‘yicha tadqiqotlar.
16. Имомова Г . Типик миллий характерлар яратишда бадиий нутқнинг
роли : Филол . фан . номз . дисс … автореф . – Тошкент , 1993.
17. Йўлдошев Б. ва б. Бадиий асар тили масалалари. – Навоий: Навоий
ДПИ нашри, 2001.
18. Йўлдошев М. Бадиий матн ва унинг лингвопоэтик таҳлили
асослари. – Тошкент: Фан, 2007.
19. Йўлдошев М. Бадиий матннинг лингвопоэтик тадқиқи:
Филол.фан.д-ри....дисс. – Тошкент, 2008.
20. Йўлдошев М. Чўлпоннинг бадиий тил маҳорати:
Филол.фан.номз. ...дисс.автореф. – Тошкент, 2000. – 26 б.
21. Каримов С. Зулфия асарлари лингвостилистикаси. – Самарқанд:
СамДУ, 2006. – 120 б.
22. Каримов С. Ўзбек тилининг бадиий услуби: Филол.фан. д-ри. дисс.
– Тошкент, 1994. – 292 б.
23. Каримов С.А. Бадиий услуб ва тилнинг ифода тасвир воситалари.
Ўқув қўлланма. – Самарқанд: СамДУ, 1994 .
24. Маҳмудов Н. Нутқ маданияти ва тилнинг эстетик вазифаси //
Филология масалалари. – Тошкент, 2006, - №2 (11), -Б.47-51.
25. Маҳмудов Н. Ўқитувчи нутқининг маданияти. – Тошкент, 2009,
17 0- бет
26. Мирзаев И. Проблемы лингвопоэтической интерпретации
стихотворного текста (на материале современной узбекской поэзии): дисс…
док.филол.наук. – Ташкент, 1992. – 146 б.;
63

27. Муҳаммаджонова Г. 80-йиллар охири 90-йиллар бошлари ўзбек
шеъриятининг лингвопоэтик тадқиқи: Филол. фан. номз. дисс…автореф. –
Тошкент, 2004.
28. Самадов Қ. Ойбекнинг тил маҳорати. – Тошкент: Фан, 1981. – 154 б.
29. Солижонов Й. ХХ асрнинг 80-90-йиллари ўзбек насрида бадиий
нутқ поэтикаси: Филол. Фан. д-ри. дисс…автореф. – Тошкент, 2002. – 38 б.;
30. Умирова С. Ўзбек шеъриятида лингвистик воситалар ва поэтик
индивидуаллик. Филол. фан. Бўйича фалс. д-ри…дисс. – Самарқанд, 2019.
31. Умурқулов Б. Бадиий адабиётда сўз. – Тошкент: Фан, 1981. – 134 б.
32. Умуров Ҳ. Адабиётшунослик назарияси. – Тошкент, 2004.
33. Федин К. Маҳорат ҳақида. Бадиий ижод ҳақида. Ёзувчиларнинг
нутқ ва мақолалар тўплами. – Тошкент, 1960.
34. Шадиева Д. Муҳаммад Юсуф шеърияти лингвопоэтикаси:
Филол.фан.номз. ...дисс.автореф. – Тошкент, 2007. – 26 б.
35. Шомақсудов А., Расулов И., Қўнғуров Р., Рустамов Ҳ.Ўзбек тили
стилистикаси. – Тошкент: Ўқитувчи, 1983.
36. Шукуров Н. Бадиий услуб ва бадиий тил // Ўзбек тили ва адабиёти.
– Тошкент, 1972. –№ 4. –Б.4-9 .
37. Қўнғуров Р. Танланган асарлар. – Самарқанд: СамДУ, 2008 .
38. Қўнғуров Р. Ўзбек тили стилистикасидан очерклар. – Самарқанд:
СамДУ, 1975.
39. Қўчқортоев И. Бадиий нутқ стилистикаси. – Тошкент: Фан, 1975. –
96 б.;
40. Ҳамидов З. Навоий бадиий санъатлари. – Тошкент: Университет,
2001 .
41. Ҳасанов А. Абдулла Қаҳҳор ҳикоялари тилининг бадииятини
таъминловчи лексик-стилистик воситалар. Филол.фанлари
номз...дисс.автореф. – Тошкент, 2010.
64

42. http :// sigla . rsl . ru /Маниева Н.С. Прилагательные-эпитеты в
поэтическом дискурсе второй половины XX века: дисс… канд.филол.наук. –
Махачкала, 2007.
Badiiy adabiyot
43. Азим Усмон. Сайланма: Шеърлар. – Тошкент: Шарқ, 1995.
65

Usmon azim ijodida til birliklarining qo‘llanishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish