Usmon nosir ijodida an’ana va novatorlik - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	387.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Usmon nosir ijodida an’ana va novatorlik

Купить

USMON NOSIR IJODIDA AN’ANA VA NOVATORLIK
MUNDARIJA:
KIRISH .......................................................................................................................................................... 3
1.1. Usmon Nosir ijodida lirik qahramon va muallif “men”i. XX asr 30-yillarida eng ko‘zga tashlangan
ijodkorlardan biri Usmon Nosir sanaladi. O‘z davrida Turob To‘la shoir ijodini “Chaqmoqqa” o‘xshatgan
edi. Mana shu chaqmoq o‘z ruhiyatida qiyinchiliklar bilan o‘tgan bolaligini, o‘smirlik yillarini, umri
davomida uchragan, uchratgan insonlarini, turli-tuman taqdirlarni, ularning dardlarini, tashvishlarini,
o‘ylarini, orzularini va armonlarini qamrab oldi. Natijada. xalq dardi bilan yashagan shoir lirikasida
bularning barchasi aks sado berib turdi. Shoir she’riyatidagi lirik qahramon shu jihatdan alohida
ahamiyatga ega. Lirik qahramon haqida fikr yuritilganda muallif “men”i, bilan farqlash lozim sanaladi.
Aristotel bu haqda esa quyidagicha xulosaga keladi. Ya’ni lirik qahramon muallif “men”idir deydi. Gegel
esa o‘zining “Lirik poeziya” asarida “lirik subyekt” atamasini ishlatadi. V.G.Belenskiy ham Gegel fikrlariga
qo‘shilgan holda sub’yekt deb ataydi. Bundan tashqari u “shoirning shaxsiyati birinchi o‘rinda turadi,
faqat u orqaligina biz hamma narsani qabul qilamiz va anglaymiz” deydi. Jamol Kamol esa “Lirik
she’riyat”da “lirikada – birinchi shaxs men” orqali amalga oshadi, deb hisoblaydi. Lirika esa olamni ana
shu shaxs orqali aks ettiradi deb hisoblaydi. “Adabiy tur va janrlar”da ta’kidlanishicha: “Men”
tushunchasini dastlab N.G.Chernishevskiyning Rostovchina she’rlari haqida yozgan taqrizida ishlatilgan.
Taqriz muallifi bu haqda shunday degan edi: “Bundan beshak ma’lum bo‘ladiki: 1)lirik she’rning “men”i
har doim ham bu she’rni yozgan muallif “men”ining o‘zi deb bo‘lavermaydi; 2) lirik she’rdagi “men”da
mavjud bo‘lgan qiliqlar, holatlar va hislarni shoirning o‘ziga nisbat berishda nihoyatda ehtiyot bo‘lishi
kerak va bu lirik “men”ning his-tuyg‘ulari va harakatlarini ijobiy tarixiy-adabiy omillar tushunishdan o‘zga
narsa emas”. Demak, yuqoridagi fikrlarga e’tibor qaratilsa, lirik qahramon muallifning o‘zi ham yoki o‘zga
shaxs ham bo‘lishi mumkin. Bu haqda O.Sharafiddinov quyodagi fikrlarni keltirib o‘tadi. O.Sharafiddinov
S.Mamajonovning “Lirik qahramon – shoirning o‘zi emas” , degan fikriga e’tiroz qilib deydiki, “Menimcha
S.Mamajonov ikkita masalani – lirikaning ob’yekti, predmeti va bu ob’yektni ifodalash masalasini
aralashtirib yuborgan”… “shoir, “men” bilan birga yana bir lirik qahramon” “o‘ylab chiqarish uchun
zarurat yo‘q” degan haqli e’tirozni bildiradi. ............................................................................................... 9
G.N.Pospelov lirik qahramonni Gegel izidan borib, “lirik sub’yekt” deb ataydi. U shunday degan edi: “lirik
meditatsiya sub’yekti o‘zining atamashunoslik jihatdan tayin etilishini talab qiladi. Uni ko‘pincha “lirik
qahramon” deb atashadi. Biroq bunday belgilash predmetning o‘ziga xos xususiyatlariga mos kelmaydi.
Qahramon – so‘zi keng ma’noda tushuniladi – bu, asardagi harakat etuvchi shaxsdir, meditative lirika esa
harakatni, uni maishiy turmushdagi aniqlikda tasvirlamaydi. Bu еrda lirik personaj atamasi ham
muvaffaqiyatsiz chiqadi. Personaj – bu maishiy turmush jihatidan individuallashtirilgan shaxsdir,
meditativ lirikada esa bunday individuallashtirish yo‘q”. .......................................................................... 10
1

KIRISH
Magistrlik dissertatsiyasi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi .
Jahon adabiyotshunosligida jadid davri adabiyoti va jadid adabiyoti vakillarining
ijodini o‘rganish eng qiziqarli va bahstalab masalalardan biriga aylangan. Chunki
bu davr adabiyoti ikki qutb orasidagi yangilanish bo‘sag‘asi sanaladi. U Sharq va
G‘arb adabiyoti an’analarini o‘zida jamlagan hamda o‘ziga xos novatorlikka
asoslangan. Shu nuqtayi nazardan bu davr ijodkorlarini ijodini o‘rganish va
ularning asarlariga bugungi adabiyotshunoslik nuqtayi nazaridan baho berish
asosiy muammolaridan biridir. Ayniqsa, Usmon Nosir ijodini an’ana va novatorlik
asosida o‘rganish va u yaratgan asarlarning ahamiyatini shu nuqtayi nazardan
asoslash o‘zbek adabiyotshunoslikdagi dolzarb masala hisoblanadi.
Usmon Nosir o‘zbek adabiyotida 1930-yillardan boshlab kirib kelgan
bo‘lsa-da, biroq tez fursat ichida eng yosh qalamkash sifatida dovruq qozona oldi.
U yaratgan asarlar esa ham Sharq, ham G‘arb an’analarini o‘zida jamlagan asar
sifatida muhim ahamiyat kasb etdi. Ayniqsa, asarlaridagi novatorlik hamda o‘ziga
xoslik fenomen darajasiga ko‘tarildi. Umuman, O‘zbekiston Respublikasining
Prezidenti Sh.Mirziyoyev: “Bizni hamisha o‘ylantirib keladigan yana bir muhim
masala – bu yoshlarimizning odob-axloqi, yurish-turishi, bir so‘z bilan aytganda,
dunyoqarashi bilan bog‘liq. Bugun zamon shiddat bilan o‘zgaryapti. Bu
o‘zgarishlarni hammadan ko‘proq his etadigan kim - yoshlar. Mayli, yoshlar o‘z
davrining talablari bilan uyg‘un bo‘lsin. Lekin ayni paytda o‘zligini ham
unutmasin. Biz kimmiz, qanday ulug‘ zotlarning avlodimiz, degan da’vat ularning
ularning qalbida doimo aks sado berib tursin”. 1
Ushbu fikrlarini amalda qo‘llashda
ham mazkur tadqiqot dolzarblik kasb etadi. Darhaqiqat, o‘zbek xalqining
ma’naviy-axloqiy ideallarining o‘sib borishi, umuminsoniy qadriyatlarimizning
tiklanishi adabiyotimizda ham o‘z aksini topib bormoqda. Shu bilan bir qatorda
1
Mirziyoyev Sh. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. –T.: O‘zbekiston NMIU,
2017. 55-b.
3

yoshlarning ma’nan еtuk inson sifatida qaror topishida jadid vakillarining o‘rni
ham beqiyosligini unutmaslik lozim. Adabiyotni esa har doim ma’nan еtuklikka
erishishning kaliti sifatida tushunishimiz va ijodkorlarining asarlari orqali jamiyat
yoshlarini tarbiyalashimiz lozimligini ko‘rsatadi. Zero, O‘zbekiston
Respublikasining birinchi Prezidenti I.A.Karimov ta’kidlaganidek: “Agar biz
O‘zbekistonimizni dunyoga tarannum etmoqchi, uning qadimiy tarixi va yorug‘
kelajagini ulug‘lamoqchi, uni avlodlar xotirasida boqiy saqlamoqchi bo‘lsak,
avvalambor, buyuk yozuvchilarni, buyuk shoirlarni, buyuk ijodkorlarni
tarbiyalashimiz kerak. Nega deganda, ulug‘ adib Cho‘lpon aytganidek, adabiyot
yashasa millat yashaydi”. 2
Ushbu qarashlar ham mazkur tadqiqot ishining
dolzarbligini ko‘rsatadi.
Mamlakatimiz Prezidentining 2017 - yil 12 - yanvardagi «Kitob mahsulotlarini
chop etish va tarqatish tizimini rivojlantirish, kitob mutolaasi va kitobxonlik
madaniyatini oshirish hamda targ‘ibot qilish bo‘yicha komissiya tuzish
to‘g‘risida»gi F-4789 -son Farmoyishi, 2017 - yil 16 - fevraldagi PF-4958-sonli «Oliy
o‘quv yurtlaridan keyingi ta’lim tizimini yanada takomillashtirish to‘g‘risida»gi
Farmoni, 2017 - yil 18 - apreldagi PQ–28-29-son Alisher Navoiy nomidagi
O‘zbekiston Milliy bog‘i hududida Adiblar xiyobonini barpo etish to‘g‘risida”gi
q arori, 2017 - yil 17 - fevraldagi PQ-2789-son «Fanlar akademiyasi faoliyati, ilmiy-
tadqiqot ishlarini tashkil etish, boshqarish va moliyalashtirishni yanada
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi, 2017 - yil 13 - sentyabrdagi PQ-
3271-son «Kitob mahsulotlarini nashr etish va tarqatish tizimini rivojlantirish,
kitob mutolaasi va kitobxonlik madaniyatini oshirish hamda targ‘ib qilish bo‘yicha
kompleks chora-tadbirlar dasturi to‘g‘risida»gi qaror lar i va mazkur faoliyatga
tegishli boshqa me’yoriy-huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga
oshirishda ushbu tadqiqot ishi muayyan darajada xizmat qiladi.
2

I. Karimov. Yuksak ma‘naviyat – yengilmas kuch. –T: “Ma‘naviyat”. 2008. 140-b.
4

Tadqiqot ob’yekti va predmetining belgilanishi. Usmon Nosirning
1968-yilda nashr etilgan “Tanlangan asarlar”i, 1965-yilda nashr etilgan “She’rlar”
to‘plami hamda 2018-yilda nashr etilgan “Yurak sensan mening sozim”
to‘plamlari asosiy manba sifatida olindi. Tadqiqotning predmetini 1930-yillarda
eng jo‘shqin ovozga ega bo‘lgan ijodkor Usmon Nosirning adabiy merosini ilmiy
metodlar asosida tahlil va tadqiq etish tashkil etadi.
Tadqiqot maqsadi va vazifalari. Usmon Nosir ijodini an’ana va novatorlik
mezonida tadqiq etish, ijodkorning poetik mahoratini aniqlash, u yaratgan
dostonlarni bugungi adabiyotshunoslik nuqtayi nazaridan baholash mazkur
tadqiqotning asosiy maqsadini tashkil etadi. Tadqiqotning vazifalari :
 Usmon Nosir she’riyati, dostonlari hamda dramatik asarining bugungi
adabiyotshunoslikdagi ahamiyati;
 shoir yaratgan poetik obrazlar tabiati, uning g‘oyaviy-badiiy vazifasi;
 lirik qahramon va muallif “men”i va uning tadqiqi;
 she’riyatining janr xususiyatlari hamda shoirning individual uslubi;
 she’riyatida an’ana va novatorlikni aniqlashda peyzajning ahamiyati;
 lirik qahramon va uning ruhiyatini yoritishda muallif pozitsiyasi ko‘rsatish.
Tadqiqotning asosiy masalalari va farazlari. Mazkur tadqiqotda Usmon
Nosir ijodi ilk an’ana va novatorlik masalasi asosida o‘rganilmoqda. Shoir
she’riyatining poetikasi o‘z davri ijodkorlari hamda bugungi davr ijodkorlari
asarlari bilan qiyosiy tahlil etiladi. Ulardagi lirik qahramon ruhiyatiga e’tibor
bergan holda she’riyatining nazariy asoslari o‘rganiladi hamda an’ana va
novatorlik bo‘yicha o‘ziga xos uslubiy qirralariga e’tibor qaratiladi;
Usmon Nosir yaratgan she’rlardan tashqari dostonlari hamda dramatik
asarlarini an’ana va novatorlik asosida tadqiq etiladi. Ulardagi obrazlarga e’tibor
bergan holda ijodkorning o‘ziga xos xususiyatlari aniqlanadi;
She’rlar, drama va dostonlar yozilgan davrni va ulardagi zamon va makon
voqeligi tahlil etiladi;
5

Shoir qalamga olgan davr siyosatining kamchiliklarini, mustamlaka tuzum
oqibatlarini, millatimizga xos ijobiy va salbiy jihatlarga to‘xtalib o‘tiladi.
Mavzu bo ‘ yicha qisqacha adabiyotlar tavsifi. O‘zbek she’riyatida an’ana
va novatorlik masalasi izchil o‘rganilib kelinayotgan dolzarb masalalardan biridir.
Ko‘plab tadqiqot va maqolalarda bu muammo u yoki bu jihatdan tadqiq etilgan.
Jumladan: B.Sarimsoqov, Ya.Qosimov, B.Aliyev, B.Norbekov, I.To‘lakov,
J.Jumaboyeva, U.Hamdamov singari adabiyotshunos olimlarning tadqiqotlari,
shuningdek, professor K.Yo‘ldoshevning qator maqolalari xarakterlidir 1
.
I.To‘lakov, B.Norboyev dissertatsiyalarida lirik qahramon ruhiyati haqida
fikr yuritilgan. Ammo an’ana va novatorlik masalasi asosiy mezon sifatida
o‘rganilmagan. B.Aliyev va J.Jumaboyevalarning tadqiqotlarida mazkur masala
umumiy tarzda tadqiq etilganligi bilan ajralib turadi. M.Yo‘ldosheva va A.Hayitov
dissertatsiyalarida esa lirik qahramon masalasi bilan bog‘liqlikda tadqiq etiladi.
Ko‘proq 90-yillar she’riyatida ruhiyatdagi evrilishlar va ruh falsafasini anglashga
bo‘lgan izlanishlar tashkil etadi.
O‘zbek she’riyatida o‘ziga xos ovozga ega bo‘lgan shoir Usmon Nosir ijodi
bo‘yicha ham talaygina ishlar amalga oshirilgan. Usmon Nosir ijodining dastlabki
tadqiqotchisi sifatida Abubakr Rajabiyni ta’kidlash mumkin. Uning “Usmon Nosir
(hayoti va ijodi)” mavzusida yozgan nomzodlik dissertatsiyasida shoirning hayoti
va ijodi, uning ijodiy merosiga e’tibor qaratiladi. Shoirning adabiy merosini
adabiyotshunoslardan N.Karimov, I.G‘afurov, B.Karimov, N.Rashidova,
N.Umurzoqovalarning olib borgan tadqiqotlari ham muhim. Biroq ushbu
tadqiqotlarda ham an’ana va novatorlik asosiy mezon sifatida birinchi planga
chiqarilmaydi.
1
Sarimsoqov B.Dostonlarda psixologik tasvirning xarakteri haqida ba’zi mulohazalar || Po’lkan shoir.O’zbek xalq
ijodi bo’yicha tadqiqotlar.2-kitob.-Toshkent : Fan, 1976.-B.106-114; Qosimov Ya.O’zbek she’riyatida poetik
fikrning yangilanish jarayoni(60 yillar shoirlar avlodi ijodi misolida ):Filol:fan.nomz…diss.-T.:1993; Aliyev
B.Hozirgi o’zbek she’riyatda psixologizm problemasi: Filol.fan.nom..diss.T.: 1994; To’lakov I.Hozirgi o’zbek
lirikasida davr va qahramon talqini : Filol.fan.doktori…dis.-T.: 1994; G’afurov I. Lirikaning yuragi. – Toshkent:
1982-222 b.
6

Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati. Tadqiqotning
amaliy ahamiyati, avvalo, XX asr boshlaridagi o‘zbek adabiyoti, xususan, jadid
adabiyotiga oid qarashlar, Usmon Nosir ijodida an’analar, undagi yangiliklar ya’ni
novatorona qarashlarni takomillashtirish, bu boradagi tadqiqotlar xususida fikr
bildirish hamda janrlardagi yangiliklar asosida shoir ijodini tadqiq etishda ilmiy-
nazariy manba sifatida xizmat qiladi.
Tadqiqotning nazariy ahamiyati, avvalo, dissertatsiya xulosalari va
tavsiyalaridan XX asr adabiyoti tarixi, jadid adabiyoti fanlaridan innovatsion
darslik va o‘quv qo‘llanmalarini yaratish, ma’ruza va seminar mashg’ulotlari
mazmunini takomillashtirish, fakultativ darslar va maxsus kurslar ishlab chiqishda
foydalanish, magistrlik dissertatsiya ishining materiali oliy o‘quv yurtlari
umumta’lim maktablari, kollej va akademik litseylar uchun mustaqillik davri
o‘zbek adabiyoti, she’riyat bo‘yicha beriladigan kurs ishlari, mustaqil ta’lim
topshiriqlarini yozishda yaxshi samara berishi mumkinligi bilan asoslanadi.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Mazkur tadqiqotda Usmon Nosir ijodida
an’ana va novatorlik masalasi ilk bor maxsus tadqiqot ob’yekti sifatida
o‘rganilmoqda. Shoir she’riyatida janrlar va ularning tabiati tadqiq etilib, boshqa
ijodkor asarlari bilan qiyosiy tahlil etiladi.
Ishda uning o‘zbek adabiyotida tutgan o‘rni, asarlarining ahamiyati, ularda
an’analar ifodasi, yangiliklarga bo‘lgan munosabat ya’ni novatorligi, o‘ziga xos
badiiy uslubi, janrlarga munosabati, doston hamda dramatik asar yaratishdagi
mahorati, liqik qahramon ruhiyati va shoir “men”i masalalari o‘rganiladi.
Shuningdek obraz yaratishdagi mahorati, obrazlarning poetik g‘oyaga nisbatan
muvofiqlik darajasi, badiiy tasvir me’yori masalalari tadqiq etiladi.
Dissertatsiya tarkibining qisqacha tavsifi. Dissertatsiya kirish, uch bob,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat . 84 sahifani tashkil qiladi.
7

I BOB. USMON NOSIR POETIKASI
8

1.1. Usmon Nosir ijodi da lirik qahramon va muallif “men”i. XX asr
30-yillarida eng ko‘zga tashlangan ijodkorlardan biri Usmon Nosir sanaladi. O‘z
davrida Turob To‘la shoir ijodini “Chaqmoqqa” o‘xshatgan edi. Mana shu
chaqmoq o‘z ruhiyatida qiyinchiliklar bilan o‘tgan bolaligini, o‘smirlik yillarini,
umri davomida uchragan, uchratgan insonlarini, turli-tuman taqdirlarni, ularning
dardlarini, tashvishlarini, o‘ylarini, orzularini va armonlarini qamrab oldi. Natijada.
xalq dardi bilan yashagan shoir lirikasida bularning barchasi aks sado berib turdi.
Shoir she’riyatidagi lirik qahramon shu jihatdan alohida ahamiyatga ega. Lirik
qahramon haqida fikr yuritilganda muallif “men”i, bilan farqlash lozim sanaladi.
Aristotel bu haqda esa quyidagicha xulosaga keladi. Ya’ni lirik qahramon muallif
“men”idir deydi. Gegel esa o‘zining “Lirik poeziya” asarida “lirik subyekt”
atamasini ishlatadi. V.G.Belenskiy ham Gegel fikrlariga qo‘shilgan holda sub’yekt
deb ataydi. Bundan tashqari u “shoirning shaxsiyati birinchi o‘rinda turadi, faqat u
orqaligina biz hamma narsani qabul qilamiz va anglaymiz” deydi. Jamol Kamol
esa “Lirik she’riyat”da “lirikada – birinchi shaxs men” orqali amalga oshadi, deb
hisoblaydi. Lirika esa olamni ana shu shaxs orqali aks ettiradi deb hisoblaydi.
“Adabiy tur va janrlar”da ta’kidlanishicha: “Men” tushunchasini dastlab
N.G.Chernishevskiyning Rostovchina she’rlari haqida yozgan taqrizida ishlatilgan.
Taqriz muallifi bu haqda shunday degan edi: “Bundan beshak ma’lum bo‘ladiki:
1)lirik she’rning “men”i har doim ham bu she’rni yozgan muallif “men”ining o‘zi
deb bo‘lavermaydi; 2) lirik she’rdagi “men”da mavjud bo‘lgan qiliqlar, holatlar va
hislarni shoirning o‘ziga nisbat berishda nihoyatda ehtiyot bo‘lishi kerak va bu
lirik “men”ning his-tuyg‘ulari va harakatlarini ijobiy tarixiy-adabiy omillar
tushunishdan o‘zga narsa emas” 1
. Demak, yuqoridagi fikrlarga e’tibor qaratilsa,
lirik qahramon muallifning o‘zi ham yoki o‘zga shaxs ham bo‘lishi mumkin. Bu
haqda O.Sharafiddinov quyodagi fikrlarni keltirib o‘tadi. O.Sharafiddinov
S.Mamajonovning “Lirik qahramon – shoirning o‘zi emas” 2
, degan fikriga e’tiroz
qilib deydiki, “Menimcha S.Mamajonov ikkita masalani – lirikaning ob’yekti,
1
Adabiy turlar va janrlar. 2-jild.-Toshkent: Fvn, 1992, 61-62-betlar.
2
Mamajonov S. Poeziyada lirik qahramon masalasi. // Sharq yulduzi, 1961, 9-son.
9

predmeti va bu ob’yektni ifodalash masalasini aralashtirib yuborgan”… “shoir,
“men” bilan birga yana bir lirik qahramon” “o‘ylab chiqarish uchun zarurat yo‘q” 3
degan haqli e’tirozni bildiradi.
G.N.Pospelov lirik qahramonni Gegel izidan borib, “lirik sub’yekt” deb
ataydi. U shunday degan edi: “lirik meditatsiya sub’yekti o‘zining atamashunoslik
jihatdan tayin etilishini talab qiladi. Uni ko‘pincha “lirik qahramon” deb atashadi.
Biroq bunday belgilash predmetning o‘ziga xos xususiyatlariga mos kelmaydi.
Qahramon – so‘zi keng ma’noda tushuniladi – bu, asardagi harakat etuvchi
shaxsdir, meditative lirika esa harakatni, uni maishiy turmushdagi aniqlikda
tasvirlamaydi. Bu еrda lirik personaj atamasi ham muvaffaqiyatsiz chiqadi.
Personaj – bu maishiy turmush jihatidan individuallashtirilgan shaxsdir, meditativ
lirikada esa bunday individuallashtirish yo‘q” 4
.
U.To‘ychiyev o‘zining “O‘zbek adabiyotida badiiylik mezonlari va ularning
maromlari” asarida lirik qahramonning oltita muhim bo‘lgan belgilarini ko‘rsatib
o‘tadi. Bular quyidagilardir:
1. Lirik qahramon subyektivlik (“men”) saltanati shohidir, ya’ni ob’yektiv
dunyoni sub’yektib dunyo orqali bayon qiluvchi kishidir;
2. U “qalb dialektikasi” yoki “ichki reaksiya” sohibi (bu hol ma’qullash yoki
rad qilish orqali ayon bo‘ladi);
3. Bular hammasi lirik qahramonning kechinmasi tarzida ro‘y beradi
(kechinmasi ko‘ngilda og‘ir kechishi mumkin);
4. Lirik qahramon emosional-hissiy fikrlovchi (meditativ) insondir, fikri
hissiyot, ehtiros (goho jazava) orqasiga yashiringan bo‘ladi;
5. Lirik qahramon o‘zi yaxshi, ezgu niyat, g‘oya va ideallari bilan ilg’or
shaxs, hayotiy, umuinsoniy, tarbiyaviy va estetik qarashlar jihatidan ta’sir etuvchi
Xizr kabidir; u “sharhi holat” egasi, uni tinglovchilarniham shu o‘z holatiga
soluvchidir;
3
Sharafiddinov O. Zamon, qalb, poeziya. –Toshkent: Fan, 1962, 22-24-betlar.
4
Pospelov G.N. Lirika sredi literaturn ы x rodov. -M., 1964, с .71.
10

6. Lirik qahramon realistik kechinma, his-tuyg‘ular harakatidan iborat
bo‘lgan lirik syujet, lirik kompozitsiya va lirik konflikt qatnashuvchisidir 5
.
Adabiyotshunos D.Qur’onov “Adabiyot nazariyasi asoslari” darsligida
quyiga fikrlarni bildiradi” “Ko‘pincha lirik qahramon deganda shoirning o‘zi
tushuniladiki, bu u qadar to‘g‘ri emas. Zero, shoir o‘zining kechinmalarini
tasvirlashi ham, go‘yo o‘zganing ruhida evrilgan holda “o‘zga shaxs”
kechinmalarini tasvirlashi ham mumkin bo‘ladi. Bu o‘rinda yana bir muhim
masala shuki, she’rda shoir hatto o‘z kechinmalarini tasvirlagan holda ham lirik
qahramon bilan real shoir orasida tenglik alomati qo‘yib bo‘lmaydi” 6
.
D.Quronov ta’kidlaganidek lirik qahramon bilan shoir – muallif munosabati
masalasi hanuz bahsligicha qolmoqda. Bu masalada ko‘pchilik e’tirof etgan qarash
shuki, ularning orasiga tenglik alomati qo‘yib bo‘lmaydi. Ayni chog‘da, lirik
qahramonni shoirdan mutlaqo boshqa hodisa sifatida tushunish ham to‘g‘ri emas: u
shoir shaxsi bilan bog‘liqlikda idrok etiladi. Shunday bo‘lganda ham, lirik
qahramon shoirning aynan o‘zi emas: u “men”dan yaratilgan boshqa bir
“men”dirki, shuning uchun ko‘pincha lirik qahramon va shoir munosabati prototip
va xarakter munosabatlariga qiyosan tushuniladi. Ya’ni lirik qahramon bilan
shoirni bir-biridan butkul ajratish ham, tamom qo‘shib yuborish ham mumkin
emas, ular “ajralmas qo‘shilmaslik”dir degan xulosani adabiyotshunos D.Qur’onov
beradi. Demak, lirik qahramon “men” (“biz”) nomidan so‘zlab, ob’yektiv olamni
sub’yekt orqali aks ettituvchi, boshqa adabiy turlarga qaraganda his-hayajon va
lirizmga ko‘priq suyanuvchi, “yolg‘iz” lirik obrazlardir. O‘zbek adabiyotining
XX asr 20-30 yillarida o‘z she’rlari bilan hayratlantira olgan shoir Usmon Nosir
yaratgan lirik qahramon ko‘pincha shoirning “men”i orqali ifoda etiladi. Shoir
yaratgan lirik qahramon ga e’tibor qaratilsa, qalb haroratini butun borlig ‘ icha o‘z
o‘quvchisiga yuqtira olish qudratiga ega bo‘lgan qahramonga duch kelish mumkin .
U o‘z hissiyotlarini jo‘shib so‘zlaydi. Bu jo‘shqinlikni esa Lermontov, Geyne,
5
To‘ychiev U. O‘zbek adabiyotida badiiylik mezonlari va ularning maromlari. –Toshkent: Yangi asr avlodi, 2011,
308-bet.
6
Quronov D. Adabiyot nazariyasi asoslari. –Toshkent: Akademnashr, 2018, 383-bet.
11

Pushkin asarlaridan oladi. Ularni o‘rganadi. Mahoratini egallash barobarida o‘zi
ham tasvir me’yorlarini kengaytira boradi. Uning eng mashhur she’ri bo‘lgan
“Yurak”ka murojaat etsak ham bu jo‘shqinlikni his etishimiz mumkin bo‘ladi:
Yurak, sensan mening sozim,
Tilimni nayga jo‘r etding.
Ko‘zimga oyni berkitding,
Yurak, sensan ishqibozim
Senga tor keldi bu ko‘krak,
Sevinching toshdi qirg‘oqdan
Tilim charchar, ajib, gohi
Seni tarjima qilmoqdan. 6

Yurak ishqibozligi. Ajib holat. Ishqqa mubtalo oshiq holatining aksini
birgina so‘zga, ishqibozga joylaydi. Yurakning sozga aylanishi esa, albatta oshiq
ko‘ziga dunyo go‘zalligidan dalolatdir. To‘g‘ri, shoirning lirik qahramoni
tuyg‘ularni marvarid donalaridek qalb gavharidan olib bir ipga teradi. Shu bois
ko‘ziga go‘zal ko‘ringan dunyoga oy ya’ni tun sig‘maydi. Oshiqning qalbi singari
dunyo ham nurli ko‘rinish, yorug‘lik kasb etadi. Albatta, bu holatda ko‘krak tor
keladi, sevinchi esa ko‘krak qirg‘oqlaridan toshadi, oshiqning bu holatini tasvir
etishga esa til ojiz. Jonlangan til bu holatni tasvirlashga o‘zida so‘z topa olmay
charchaydi.
Biz she’rning ikkinchi va uchinchi bandini o‘qir ekanmiz, lirik qahramon
oddiy oshiq emasligini anglay boshlaymiz. Bu oshiq Vatan tuyg‘usidan mast
bo‘lgan qahramondir. U Vatan oldidagi burchini oliy burch deya bilganligi bois
yurakka qayta-qayta murojaat etishdan charchamaydi. Vatanning har bir quchgan
zafari oshiq uchun o‘ynoqi dilbarga aylanadi. Ayniqsa, so‘nggi bandidagi holat
kashfiyot darajasida. Vatan oldidagi burchini oliy maqsad deb bilganligi bois
“Yoril, chaqmoqqa aylan sen, // Yoril! Mayli, tamom o‘lsam” deb hayqira oladigan
6
Usmon Nosir. She’rlar.-Toshkent: Badiiy adabiyot nashriyoti, 1965, 11-bet.
12

qahramon. Yorilish darajasi va holatidagi hissiyot, tuyg‘u qolaversa kayfiyat,
ruhiyat o‘quvchini larzaga soladi. O‘lim oldida ham mardlarcha sharaf bilan
chaqmoq singari holatni barcha ham birdek tassavvur eta olmaydi. Bu holatni
anglash uchun esa lirik qahramon ruhiyati va tuyg‘usiga to‘g‘ri baho bera olish
lozim. O‘tkir Rashid ushbu she’r haqida fikr bildirar ekan, u quyidagi xulosaga
keladi: “O‘z ijodini Vatan xizmatiga bag‘ishlagan shoir o‘z yuragiga – ijodiga
shunday buyruq beradi . Shoir o‘z she’rlarini mana shu g‘oya bilan sug‘ordi” 7
.
N.Umurzoqova esa o‘z tadqiqotida quyiga mulohazalarni beradi: “Yurak” she’rida
shoirning g‘oyaviy - badiiy niyati, lirik “men” ruhiyatini ochuvchi poetik obraz
“yurak”dir. She’rda yurak lirik qahramon ruhiyatini, uning o‘ziga xos nozik
qirralrini ifodalashda moddiy va ma’naviy vositaga aylanadi. She’rning birinchi
to‘rtligida ma’naviy asos, ya’ni “yurak” istioraga aylangan holda soz, nay, oy kabi
poetik timsollar bilan birgalikda muayyan estetik maqsadni ifodalashga xizmat
qiladi. Ya’ni, yurak sozga, oyga aylanib lirik qahramon kechinmalarini o‘ziga xos
kuy va ohanglarda kuylovchi…. oshiqqa aylantiruvchi kuchga aylanadi. She’rning
ilk satrlarida tug‘ilgan yurak obrazi misradan-misraga o‘tib mukammallashadi” 8
.
Umuman, shoir she’riyatiga e’tibor qaratilsa, unda barcha tasvirlar
jo‘shqinlik kasb etadi. Shoirning “Gulzor” deb boshlanuvchi she’riga e’tibor
qaratamiz:
Gulzor – chaman, yur bog‘larga
Eltay еtklab,
Binafshalar terib beray
Senga etaklab…
Chakkangga taq! To‘lib tursin,
Oydek yuzlaring
Kunday yorug‘, tunday qora
7
O‘tkir Rashid. So‘zboshi. Usmon Nosir. She’rlar.-Toshkent: Badiiy adabiyot nashriyoti, 1965, 7-bet.
8
Umirzoқova N. Usmon Nosir she’riyatida ruҳiyat tasviri. Fil.fan.darajasini olish uchun yozilgan disser.avtoreferati.
–Toshkent, 2005, 8-bet.
13

Ekan ko‘zlaring 9
.
Shoir qo‘shma vazndan foydalangan holda o‘z ruhiyatini Gulzor deb
atalmish bog ‘ ga ochadi. Biroq bu Gulzor oddiy gulzor emas. Bu adabiyot deb
atalmish bog‘dir. Demak, original obrazga duch kelamiz. Unda shoir o‘z o‘rnini
topish uchun lirik “men” orqali barcha tasvirlarni jamlaydi. Albbata, bu jamlashda
xalq og‘zaki ijodidan ham unumli foydalanadi. “Chakkanga taq, chakkangga” deb
nomlanuvchi xalq qo‘shig’ining misralarini she’riga singdirib yuboradi. Albatta,
bir etak binafsha terish ham xalq qo‘shiqlarini yodga soladi. An’analardan
foydalangan shoir original yo‘ldan borib, mana endi bog‘ ya’ni gulzorga nisbatan
ifoda etadi. Gulzorni o‘rtoq sifatida tasvir etadi. Yuqoridagi she’rdagi singari
ushbu she’rda ham Vatan tushunchasi barcha tushunchalardan yuqoriroq turadi.
Chunki bu she’rda ham Vatan chorlasa, she’rlarini, shoirligimni qo‘yib, shinel
keyish darajasidagi vatanparvar qiyofasi aks etadi.
Ushbu she’rning e’tiborli jihati shundaki, shoir noan’anaviy tasvir orqali
ya’ni: “Qonim she’r bo‘lib oqsin-da, // Men qayta ichay.” she’rni qon bilan
birlashib ketishi va bu holat uning hayotining mazmuni ekanligi e’tirof etadi.
Ilhom deb atalmish hissiyotni lirik kayfiyatga joylagan shoir Vatan oldidagi burchi
bilan bog‘laydi. Natijada Vatan uchun jon fido etuvchi obrazga aylanadi. Demak,
Usmon Nosir she’riyatidagi lirik qahramon har ikki she’rda ham Vatanparvar yigit
obrazida gavdalanadi.
Usmon Nosir she’riyatida tabiat qo‘ynida kezgan va unga maftun bo‘lgan
obraz ham muhim ahamiyatga ega. Shoir bu obraz orqali hayotni sevuvchi va
undan kuch oluvchi obrazni o‘quvchiga taqdim etadi. “Dengiz oyna kabi” she’ri
fikrimizga yorqin misoldir:
Dengiz oyna kabi yaltirar,
To‘lqinlarga suqim oqadi.
Oqqush mungli-mungli oh urar,
Hazin kuyi dilga yoqadi.
9
Usmon Nosir. She’rlar.-Toshkent: Badiiy adabiyot nashriyoti, 1965, 24-bet.
14

O‘tiraman – ko‘nglim osuda,
Boshim uzra barglar shitraydi.
Soyalari limmo-lim suvda
Tanga-tanga bo‘lib titraydi 1 0
.
Darhaqiqat, kechga yolg‘iz dengiz atrofida kezish va tabiatning bu olamini
kashf etish lirik qahramon ichki kechinmalarini hamohang tasvirlash shoir
dunyoqarashiga yo‘l ochadi. Shoir dengizning so‘lim tabiatini kashf etar ekan,
undagi o‘zgarish dengizning ma’sum holatini yodga soladi. Chunki misralardagi
oyning parishonxol qizga mengzashi hamda sochlarini yozib o‘ynashi dengizdagi
aks ta’sir orqali namoyon bo‘ladi. To‘g‘ri shoir jonlantirishdan unumli
foydalanadi. Umdagi o‘xshatish han original. Shu asosda dengiz va uning tabiatini
chizish orqali kechki oqshom tarovatini ham bera oladi. Go‘yoki vaqt tasviri orqali
makonni tasvirlash shoirga yangi tuyg‘ularni tuyishga yordamlashadi. Xullas,
Usmon Nosir yaratgan lirik qahramon Vatanparvar qahramon sifatida bo‘y
ko‘rsatadi. Hamda bu qahramon qalbidagi inja tuyg‘ular tabiatning nurli
ko‘rinishlari bilan aks etib, kelajakdan umidvor shaxs sifatida gavdalanadi:
Hayot hali mening oldimda,
Aqlim o‘sar, fikrim yuksalar.
Ammo, ko‘rganlarim yodimda
Hammasi ham butunlay qolar.
O‘sha paytda qaysidir kulki,
Qaysi biri berar hayajon.
Bu she’rimning boisi shuki:
Fikr – bola, bola – o‘suvchan 1 2
.
Usmon Nosir yaratgan har bir she’rda muallif “meni” aniq sezilib turadi. U
hayotni qanday ko‘ra olayotgan bo‘lsa shunday ifodalaydi. Goho bu ko‘rinish
1 0
Usmon Nosir. She’rlar.-Toshkent: Badiiy adabiyot nashriyoti, 1965, 9-bet.
1 2
Usmon Nosir. She’rlar.-Toshkent: Badiiy adabiyot nashriyoti, 1965, 19-bet.
15

ijodni ham yodga soladi. Shoir o‘z ijodiga murojaat etayotgandek tasavvur
uyg‘otadi.
Olcha bog‘laridan esgan shamol
Betlarimga yumshoq urilur.
Oy nurini to‘kib, o‘ynasa tol
Bargdek titrab ko‘ngil qo‘zg’alur.
Qo‘zg‘alur-da… orom bilmay picha,
Tog‘ bulog‘i kabi urar jo‘sh…
Shunda meni ochoqlaydi kecha;
(O, u qanday shirin, issiq tush! ) 1 3
Shoir “men” orqali tuyg‘ularni ifoda etar ekan, u pezajdan unumli
foydalanadi. Butun tuyg‘uni tabiat tasviri, uning holati orqali berishga muvaffaq
bo‘ladi. Holat tasviri va hissiyot omuxtalashgan holda ajib tuyg‘uga eshik ochadi.
Usmon Nosir juda mayin hissiyotni berishga intiladi. Shu bois yaralgan misralar
kishi ongini tinchlantiradi. Ruhiyatini yangi tuyg‘ular bilan sug‘oradi. Shodliik
tuyg‘usini she’rning oxirgi misralariga joylar ekan, barcha holatni shu shodlik
singari yo’naltiradi. Usmon Nosir o‘z ruhidagi shodlikka o‘quvchini oshno qiladi.
O‘zining ko‘nglidan o‘tayotgan tuyg‘u bilan maslakdosh etadi. U ruhidagi
yorug‘likni boricha beradi. O‘z ko‘zi bilan ko‘rgan kuzatgan tabiat birlashadi va
shirin, totli tuyg‘uga yo‘l ochadi. Umuman, Usmon Nosir avtopsixologik
xarakterga ega lirik qahramonni yaratadi. Shu bois lirik qahramon har doim
shoirning “men”i bo‘lib bo‘y ko‘rsataveradi.
“Iste’dod shunday bir gavharki, u dengiz tubida, sadaf ichida ham - gavhar,
iste’dod shunday bir zilol irmoqki, uning har qatrasida daryolarning qudrati,
ummonlarning teranligi bor. Iste’dod shunday bir gulki, uning har bir ochilmagan
gunchasida chamanlarning bo‘yi va tarovati bor.” 1
Usmon Nosir iste’dodi ana
shunday gavhar, shunday irmoq, ana shunday g‘uncha edi.
1 3
Usmon Nosir. She’rlar.-Toshkent: Badiiy adabiyot nashriyoti, 1965, 29-bet.
1
Vohidov E. Shoiru she’ru shuur. – Toshkent: Yosh gvardiya, 1987, 51 – bet.
16

Xulosa qilib aytganda, Usmon Nosir yaratgan lirik qahramon har doim
kelajakdan umidvor shaxs sifatida gavdalanadi. Shoir ko‘proq “men” orqali barcha
tuyg‘u va holatlarni beradi. Bu esa avtopsixologik xarakterga ega bo‘lgan she’riyat
sifatida tasvirlanadi.
1.2. Peyzaj va ruhiy holat sentizi. Ijodkorni ilhomlantira oladigan
vositalardan biri peyzajdir. Shu bois barcha ijodkorlar tabiat tavsiriga qayta-qayta
murojaat etaverishadi. Umuman, peyzaj poetik manzara yaratishning mihim
vositasi. Bu haqda M.Narziyeva o‘zining “Badiiy qiyofa va manzara yaratishning
adabiy-poetik tadqiqi (Abdulla Oripov she’riyati misolida)” tadqiqotida peyzaj
xususida batafsil to‘xtaladi. Biz o‘z dissertatsiyamizda ana shu tadqiqotdan
to‘g‘ridan-to‘g‘ri foydalanamiz. Unda keltirilishicha, “Peyzaj” fransuzchadan
olingan bo‘lib ( paysage ) , “ mamlakat ”, “ yurt ”, “ joy ”, “yer” ma’nolarini anglatadi.
Badiiy asarga oid adabiyotlarda peyzajning asar tuzilishida muhim rol tutishi
ta’kidlanadi. U matnning g‘oyaviy-mazmuniy hamda makon va zamonda
tashkillashuviga xizmat qiladi. U uslub va ma’noviy xususiyatga ko‘ra ajraladi.
Adabiyotshunoslikda esa tabiat tasviri tushuniladi. “ Adabiyotshunoslik
terminlarining ruscha-o‘zbekcha izohli lug’ati ” da berilishicha , “ Badiiy asarda aks
ettirilgan joy, tabiat tasviri bo‘lib, u yozuvchining metodi va uslubi bilan bog‘liq
holda turlicha vazifalarni o‘taydi ” 1
L.I.Temofeyevning ko‘rsatishicha, “…peyzaj -
badiiy matnda yozuvchi metodi va uslubiga bog‘liq holda turli vazifalarni
bajaruvchi tabiat ko‘rinishlari tasviridir ” 2
. B.Galiyev esa peyzaj “asardagi harakat
vaqti va joyini belgilovchi va ma’lum kayfiyat hosil qiluvchi tabiat tasviri”, deb
Hisoblaydi. 3
. M.N.Epshteyn peyzajni “o‘zaro bog‘liq bo‘lgan predmetli detallar
tizimida tabiatning yaxlit tasvirlanishi” sifatida tasvirlaydi 4
. T.N.Guryev esa
1
Hotamov N., Sarimsoqov B. Adabiyotshunoslik terminlarining ruscha-o‘zbekcha izohli lug‘ati. -
Toshkent:O‘qituvchi, 1979, 228 - bet.
2
Timofeev L.I., Turaev S.V. Slovar literaturovedcheskix terminov. –M.: Prosveщenie. 1974 , 216 - s.
3
Galanov, B.E. Jivopis slovom. Portret. Peyzaj. Ve щ [Tekst] /B.E. Galanov. – M: Sovetskiy pisatel,
1974 ,.185 - s.
4
Epshteyn, M.N. «Priroda, mir, taynik vselennoy…»: Sistema peyzajn ы x obrazov v russkoy poezii
[Tekst] / M.N. Epshteyn. – M. : V ы sshaya shkola, 1990 , 114 - s.
17

peyzajni tabiat manzarasi deb talqin qiladi. 5
. Rassomlik san’atiga e’tibor qaratilsa,
manzara ya’ni peyzaj janr sifatida e’tirof etiladi 6
. Biroq adabiyotshunoslikda
peyzaj janr sifatida ifoda etilmaydi. Demak, yuqoridagi firlardan ayon bo‘ladiki,
peyzaj tabiatning badiiy asardagi tasviridir.
N.B.Murodaliyev badiiy asardagi peyzajning uch elementi, bosqichi
mavjudligini qayd etadi. Bular quyid a gilardan iborat:
a) peyzaj detal ;
b) peyzajli tasvir ;
c) peyzajli asar.
Muallifning fikricha, “o‘zida emotsional mazmun, estetik baho va muallif
pozitsiyasini qamrab olgan obrazli detal” peyzajli detal deyiladi 7
. Adabiyotshunos
K.V.Piragevning ta’kidlashicha, peyzaj, avvalo, “vatanga muhabbat tuyg‘usiga
to‘lib toshgan bo‘lishi kerak. Shundagina u milliy peyzaj hisoblanadi” 8
. Ammo
talqinlar qanday bo‘lishidan qat’iy nazar, adabiyotshunoslikda mazkur terming
berilgan ta’riflarni umumlashtirsak, uning ko‘p ma’noda qo‘llanilishi ma’lum
bo‘ladi.
L.M.Krupchanov badiiy asar tilida qo‘llaniluvchi peyzajning vazifalarini
quyidagicha talqin qiladi:
Peyzaj harakat aylanuvchi emosional holatni hosil qilishi mumkin;
a) Peyzaj insonning hayoti va turmushini belgilaydigan, ya’ni insonning
mehnatiga qo‘shimcha joy bo‘lgan sharoit sifatida namoyon bo‘lishi
mumkin;
b) Peyzaj qahramonning ma’lum ruhiy holatiga diqqatni tortishi yoki tabiatning
kontrastli yoki o‘xshash manzaralarini hosil qilish yordamida uning
xarakteridagi u yoki bu xususiyatlarini yaqqol ifodalashi mumkin;
5
Gureva, T.N. Nov ы y literaturn ы y slovar. – Rostov na Donu:Fenik , 2009. 213 – s.
6
Bekmirov J. Manzara janrini tasviriy san’atdagi o‘rni va tarbiyaviy ahamiyati. Academic research in educational
sciences, 2021, 243 bet.
7
Muradalieva, N.B. Romanticheskiy peyzaj v literature [Tekst] /N.B. Muradalieva. – Baku, 1991. 139–s.
8
Pigarev, K.V. Russkaya literatura i izobrazitelnoe iskusstvo. Ocherkio russkom natsionalnom peyzaje
seredinы XIX v. [Tekst] /K.V. Pigarev. – M., 1972. 7 – s.
18

c) Tabiat ko‘pincha inson va u bilan o‘zaro ta’siridagi kuzatuvchi bo‘lgan tirik
jon sifatida namoyon bo‘ladi;
d) Peyzaj asarning emosional ma’nosini kuchaytiradi va uning g‘oyaviy
mazmunini teranlashtiradi, yozuvchining asosiy fikri ifodalanishida
imkoniyat yaratadi;
e) Peyzaj ta’sirni kuchaytiruvchi vositalardan, davrlaridan, syujet
elementlaridan biri, ya’ni u badiiy asar ta’sirini kuchayishiga uzviy ravishda
kirishi mumkin;
f) Peyzaj badiiy asar mazmuniga yozuvchi tasvirlagan milliy ijtimoiy voqelik
qismi sifatida kirishi mumkin;
g) Peyjaz ijtimoiy; ramziy va allegorik; kompozitsion yoki ramkaga soluvchi;
poetik yoki estetik rol o‘ynashi mumkin 9
.” 1 0
Yuqoridagi tadqiqotlarni inobatga oladigan bo‘lsak, demak, peyzaj keng
tushuncha sanaladi. Usmon Nosir o‘z ijodida ajoyib tabiat tasvirini o‘z
o‘quvchisiga taqdim etadi. Biroq, bu tasvir shoir ijodida oddiy holatda berilmaydi.
Balki sentretlashgan formada ifoda etiladi. Y a’ni shoir ruhiy kechinmalarni tabiat
tasviri bilan hamohanglikda efoda etadi. Bu albatta, o‘sha davr uchun novatorlik
hisoblanar edi. Fikrimiz isboti uchun shoirning “Tiflis oqshomi” she’riga e’tibor
qaratamiz:
Yulduzlar yonar… gurji qizlarning
Ko‘zlari kabi.
Aragvadan esgan mayin еl o‘ynar,
Burglar – asabiy…
Tun misolida oq bulut suzar
Sudralib bari.
Osmon – kashtali chodir… uzoq chetlari
9
Krupchanov, L.M. Teoriya literat ur ы : uchebnik / L.M. Krupchanov. – M,2012. 360 – s.
1 0
Narziyeva M . Badiiy qiyofa va manzara yaratishning adabiy - poetik tadqiqi ( Abdulla Oripov she ’ riyati misolida ).
Filol . fan . bo ’ yicha fals . dokt . disser . – Samarqand , 2022 y .
19

Kuradan nari.
Lermontov sevgan Pushkin qoyalarin
Ko‘rsaydim deyman,
Och bag‘rimni to‘shlariga bossam,
To‘ysaydim deyman.
Tiflis oqshomi sutdek… ko‘zim to‘ymas
Har yon boqmoqdan.
Qaytmasdan, “Ko‘z yoshi” shalolasidek
Tomchilamoqdan!.. 1 0
Ushbu she’rda shoir Tiflisning so‘lim tabiatini qalb prizmasi orqali
o‘quvchisiga taqdim etadi. Shoir qiyoslash asosida shaharning moviy osmonini
qizlarning qora ko‘zlari misolida ta’riflaydi. To‘g‘ri, shoir nigohidagi shahar
oqshom og‘ushida. Bu tasvir esa shoir nigohlari orqali jonlanadi. Metaforik
tafakkur Pushkin va Lermontovning bu go‘shada ifodalashga qo‘l keladi. She’rni
o‘qish jarayonida shoir tabiat tasvirini chizish uchun o‘xshatishlardan,
jonlantirishlardan foydalanganligiga guvoh bo‘lamiz. Asosan, Tiflisning tabiatini
taqdim etar ekan, uni o‘z tuyg‘usi orqali jonlantiradi. Bu aynan shoir nigohi va
uning ruhiyati bilan bog‘liq xotiralar ekanligiga shubha qilmaymiz. Demak, shoir
tabiat orqali o‘z his-tuyg‘ularini ham beradi. Shu bois tabiat va hislarni
omuxtalashgan holda kuzatamiz.
Usmon Nosir she’riyati an’ana va yangiliklardan otilib chiqqan ijod
sanaladi. Bu ijod jarayonida uning ruhiyatidagi evrilishlar alohida ahamiyat kasb
etadi. Birgina “Yurak”ning o‘zidagi harorat va u berayotgan jo‘shqin kayfiyat
barchaga birdek yo‘qadi. Bu harorat, bu kayfiyat U.Nosirning aksariyat
she’riyatidagi ruhiy kayfiyatlardan sanaladi. U bor borlig‘icha, jo‘shib, qalban his
1 0
Usmon Nosir. She’rlar.-Toshkent: Badiiy adabiyot nashriyoti, 1965, 31-32-б.
20

etgan kechinmani qog‘ozga tushirgan. She’riyatini o‘qish zamirida hatto shoshilib
yozgandek taassurot ham qoladi. Xuddi o‘z qismatini oldindan bilgandek, shoshib
yozadi. Biroq tasvirdagi suratlantirish, undagi mazmun kishini hayratlantiradi:
Yodimdadir uzoq Shamol,
Yodimdadir, u tinch oqshom.
Suv betiga egilgan tol
Shivir-shivir qilib behol
So‘zlaganday edi boqsam.
Shunda sen ham etib kelding,
O, dengizning oq qunduzi,
Ko‘l bo‘yidan chechak terding,
Estalik deb menga berding,
Esingdami, Shimol qizi?
Usmon Nosir bu kechinmani hozir his etayotgandek tasvirlaydi. Ayniqsa,
kechinma zamiridagi harorat tabiat jilosi bilan omuxtalashgan holda beriladi. U
tabiatni shugday tasvirlaydiki, butun go‘zlallik shu tasvirga jo bo‘lgandek. She’r
xotiraga asoslangan bo‘lsa-da, biroq ruhiyat bu kechinmani hozir his etayotgandek.
Shoir har doim shunday haroratli kechinmani taqdim etishi va o‘quvchi qalbini
bunga oshufta etishini sezish ham maroqli. Shoir Shimol tasvirini bersa-da, unda
an’analarga yondashishlik ham kuzatiladi. Aslida, an’ana ham deyish biroz irish
tuyuladi. Xalqchillikka xos xususiyatni berish kuzatiladi. Ya’ni “Suv betiga
egilgan tol”ning kuzatayotgan inson qiyofasiga kirishi va ko‘rib turgan hodisalarni
“Shivir-shivir qilib” so‘zlashi xalqchillik asosida yuzaga chiqqan kechinmalardir.
She’riyat o‘zining oltin jilosiga ega. Shu bois har bir ijodkorda bu jilo yangi
qirralari bilan tovlanadi. O‘zbekiston Qahramoni Abdulla Oripov ham o‘z
she’riyatiga “Uchinchi odam” obrazini kiritadi. Yoki O‘zbekiston Xalq shoiri
Muhammad Yusufda ham uchinchi odam tasviri uchraydi. Usmon Nosir esa
uchinchi odam sifatida tabiatning bir bo‘lagi bo‘lgan tolni tanlaydi. Uning shivir-
21

shiviri esa o‘quvchiga erish tuyuladi. Unda hech bir g‘arazni, mish-mishlarni
kuzatib bo‘lmaydi. U sof tuyg‘uligicha xotiradan joy oladi.
Usmon Nosir yaratgan kechinmalarning aksariyati biografik xususiyatga
ega. U kechinmani o‘z bag‘ridan, o‘z qalbidan oladi va taqdim etadi. Uning
bag‘ridagi issiq taft esa xotiralarga asoslanadi:
Quyosh kabi jahonga mashhur,
Yoshligimning hamrohi Xumor.
Men bilaman, ko‘nglimiz bahor,
Men bilaman, shirin bu umr.
Men bilaman yillar еl kabi
Tez o‘tadi... To‘ymay qolaman.
Shunda xayolimni sel kabi
O‘tmish bosar... Esga olaman.
Ham kelajak, ham bukun, ham u.
O‘tmish bo‘lgan shonli onlarni
Bizning shodlik uchun janglarda
Daryo-daryo oqqan qonlarni.
Usmon Nosir fenomenida shunday holat kuzatiladiki, u o‘tgan o‘tmishni,
tarixni gapirsa-da, biroq kelajakdan xabar berayotgandek go‘yo. Shu bois
shoshayotgandek, shu bois tasvirni ilhomlantirayotgandek, shu bois hayotga
to‘ymayotgandek. O‘tmish va kelajak o‘rtasida ko‘prik qurayotgandek. Shoshish
zamirida o‘z qismatiga ko‘nikkandek. Biroq kelajakning buyukligi oldida
qismatining ahamiyati yo‘qolayotgandek. Bu tasvir va bu tasavvurlar kishini uyga
toldiradi. Usmon Nosir she’riyatiga boshqacha nazar solishga undaydi. Shoir
nigohidagi tasvir va qalbidagi harorat bir butunlikka aylangandek. Shoir “Bizning
shodlik” deb atashi ham o‘sha kunlar (Usmon Nosir nazdidagi baxtli onlar) va
bugungi kunlarni anglashilishiga yordam beradi.
Daryo chayqaldi sabodan,
Oyning nuri chil-chil sinadi.
22

Dengiz kabi moviy havoda
Yulduzlarning sayri tinadi
Muhammad tur, Muhabbat, uyg‘on, -
Deydi sekin mehribon ona.
Shirin tushlar ko‘rib to‘ymagan.
Muhabbatxon uyg‘onar, yana...
Shoir jonlantirishdan unumli foydalangan. U daryo, oy, yulduzlarni
jonlantiradi. Jonlanish asnosida tabiatning go‘zal tarovati, tongi namoyon bo‘ladi.
Tong tasvirini shunday musaffolikda bera oladiki, tasavvurda xuddi
erkalayotgandek xotirani joylaydi. Shoir har bir kechmishni mehr bilan tasvirlaydi.
Bu mehrni esa o‘z qalbidan olib tortiq qiladi. Biografik kechinmaga asoslanganligi
bois o‘quvchi bu jarayonni his etib turadi.
Tong tasviridagi ilk go‘zallik, albatta, oy bilan bog‘lanadi. U o‘z pardasini
asta tortib olayotgan jarayonni shoir nuri sinishiga mengziydi. Oyning nuri sinish
oqibatida yulduzlar ham o‘z sayrini nihoyalaydi. Qiziq holat. Dengiz, oy va
yulduzni bir chiziq orqali tasvir etadi. Unda birgina tong shamoli saboning esishi
natijasida butun jarayon o‘zgarib ketadi. Sabo dengizni chayqatish asnosida oy o‘z
aksini ko‘rolmaydi, nurlari chil-chil sinadi, shu bois yulduzlar ham o‘z sayrlarini
tugatayotgandek. Asl haqiqatdan o‘sib chiqqan manzarani o‘quvchisiga o‘z ko‘zi
bilan ko‘rgandek tasavvurni beradi.
She’rning ikkinchi bandidagi quyuq tasvir esa inson va hislarni bog‘lab
yuborayotgandek. Shoir inson ya’ni go‘zal qiz tasvirini tong bilan bog‘lashi ham
ajib holat. Uyqudan to‘ya olmagan tasvir esa hayotga to‘ya olmagan tasavvurlar
bilan bog‘lanadi. Biroq undagi jo‘shqinlik kelajakdan umidvor inson kayfiyatini
beradi. Chunki satrlardagi kayfiyat: “Salqin havo asta qo‘yar lab//Oppoq betlariga
ko‘chada//Ko‘rmoq uchun uni ataylab//Yakka yulduz qopti kechadan//” fikrimizni
dalillaydi. Chunki yakka yulduzni visol uchun qolishi va bu detalni aniq
markazdan joy olishi kishini hayratga soladi. Shoir original yo‘ldan borgan. U tong
23

yulduzini visol bilan bog‘lash asnosida yangi tasvirni bera oladi. Bu esa shoir
fenomenidan darak beradi.
Umuman, Usmon Nosir yaratgan har bir satr o‘z favqulotdaligi bilan kishini
hayoratga soladi. Undagi ko‘tarinki kayfiyat esa yuqimlidir. X ullas, shoir fenomeni
o‘quvchi qalbidan joy olibgina qolmay, uni ilitadi, unga harorat bag‘ishlaydi, yangi
sururni baxshida etib, kayfiyatni tortiq qiladi.
I BOBDAN CHIQARILGAN XULOSALAR:
1. Usmon Nosir XX asr o‘zbek adabiyotining yirik vakillaridan
biri sanaladi. U adabiyotga juda tez kirib kelib, nom qozongan bo‘lsa-da,
uning adabiy merosi kata hajmda emas. Shoirdan bizga bir qancha she’rlar.
Dostonlar hamda dramatik asar qoldi. Ushbu merozning barchasida
shoirning fenomeni kuzatiladi.
2. Usmon Nosir she’riyatiga e’tibor qaratilsa, unda muallif
“men”idan ko‘proq foydalanganligi kuzatiladi. Asosan, she’riyatida lirik
qahramon muallifninf o‘zidan. U barcha she’rlarida o‘z ruhiyatining
evrilishlarida kechayotgan hissiyotni o‘quvchisiga taqdim etadi.
3. Shoir she’riyatida peyzaj еtakchilik qiladi. Biroq ushbu hodisa
oddiy holatda berilmaydi. Asosan, peyzaj tasviri shoir uchun ruhiyarti ifoda
etuvchi vositaga aylanadi. Shu bois uning lirikasida ruhiyat tasvirini peyzaj
tasviri orqali senkretik holati kuzatiladi.
24

II BOB. SHOIR IJODIDA AN’ANA VA YANGILIK MEZONLARI
2.1. An’anaviy obrazlardan foydalanish mahorati. Adabiyot dunyoga
kelgandan to hozirga qadar inson xarakterini, qalbini tasvirlash bilan
shug’ullanmoqda. “Muhabbat ul o‘zi eski narsa, lekin har bir yurak uni
yangilaydi”, - degan (H.Toqtosh) haqiqatga tayansak, “So‘z san’atida hamma bir-
birining shogirdi hisoblanadi, ammo har kim o‘ziga xos yo‘ldan boradi”, - degan
yozuvchi M.Prishvin so‘zini isbotlaydi. Har bir davr adabiyoti barkamol insonning
qanday bo‘lishi kerakligi muammosini o‘z tushunchasi, g‘oyasi orzusi, ijtimoiy-
siyosiy qarashlari talabi, tajribasidan kelib chiqib kun tartibiga qo‘yadi; namunali
qahramonlar yaratadi. Shu xislati bilan u mumtoz adabiyotning davomchisi,
rivojlantiruvchisidir. Jahoniy muammolarni yuksak insoniylik, ma’naviylik bilan
yorituvchi, “O‘lmas so‘z yaratish yo‘lidagi zahmatkash” (E.Vohidov)dir; beqiyos
qudratga va salohiyatga ega tarbiyachidir, bu, o;z navbatida, badiiyat vorisligi
tufayli yuzaga kelgan yangi bosqichdir.
Traditsiya (an’ana) (yunoncha tradicia – o‘tkazish, topshirish, berish) –
an’ana deganda “dunyoni badiiy idrok etish sohasida davrdan-davrga, bo‘g‘indan-
bo‘g‘inga o‘tib kelgan adabiy tajribalarni ko‘zda tutamiz. Ya’ni tradi t siya keksa
bo‘g‘in ijodiy laboratoriyasida sinalgan, jilosi o‘chmaydigan vositalarni yosh
bo‘g‘inga topshirishdir.
Amalda traditsiya – g‘oyat katta bir xazina, uning turli-tuman javohirlari
bor. Unda har kim o‘ziga keragini, birov syujet qurishdagi mahoratini, birov yorqin
xarakterlar yaratishni, birov qahramonlar psixologiyasini tasvirlashni, boshqa birov
romantik parvozni va hokazolarni oladi, o‘rganadi. Shu yo‘sinda tradisiyadan
o‘rganish ma’lum ma’noda, badiiy tadqiqotga aylanadi” 1
.
“Demak, har qanday ijodkor o‘zidan oldin o‘tgan salaflari va badiiy еtuk
zamondoshlarining ijodlarini, yuksak tajribalarini, mahorat sirlarini o‘rganish
orqali kamol topadilar. Shuning uchun ham Abdulla Qahhor “Klassiklardan
1
Yunusov M. Barhayot an’analar. – Toshkent: G‘fur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1969, 17-
betyu
25

o‘rganish degan so‘z klassik asarlardagi… mehrigiyoni topishga o‘rinish,
topishdan iborat” – deydi. O‘rganish – taqlid qilish emas, balki ta’sirlanish,
ta’sirlanishning tahlil va tadqiq jarayonidagi badiiy kashfidir” 2
.
Har bir adabiyot milliy an’analarga egaligi bilan muhim ahamiyat kasb etadi.
“Har bir milliy adabiyotda asrlar mobaynida yig’ilib kelgan estetik tajriba –
hayotning qanday tomonlarini hamda qanday usullar va vositalar bilan tasvir etish
sohasidagi ijobiy yutuqlar – adabiyotshunoslikda adabiy traditsiya (an’ana) deb
ataladi. Adabiyotda hayotni tasvirlash borasida yangi tarixiy sharoitda ochilgan
yo‘llar, tasdiq topgan yangi usul va vositalar adabiy novatorlik deb ataladi” 3
.
An’ana xalq og‘zaki ijodidan oqib kiruvchi buloq singari. U mumtoz
adabiyotni boyitishga sabab bo‘lgan vosita. U.To‘ychiyev o‘zining “ O‘zbek
adabiyotida badiiylik mezonlari va ularning maromlari ” deb nomlanuvchi asarida
quyidagi fikrlarni bildiradi: “ Navoiyning otasini “ kichik baxshi ” deb atashgan, u
ko‘p she’rlarni yoddan bilgan, adabiyotni sevgan. Navoiyning bir tog‘asi ham shoir
bo‘lgan, shu sababli, mashhur shoirlar Navoiy xonadonida tez-tez to‘planib
turishgan. Alisher Shayx Sa’diyning “Bo‘ston”, “Guliston” asarlarini sevib
o‘qigan , Farididdin Attorning “Mantiq ut-tayr” asarini yoddan bilgan. Natijada 7-8
yoshida she’r yoza boshlagan. An’ananing kuchi shu darajada ediki, Alisher
dastlabki she’rlarini fors-tojik tilida yozgan. Chunki o‘sha davrda shu an’ana va
ruh еtakchi edi. Navoiy ham yoshligida ishni avval, asosan fors shoirlarini
o‘rganishdan boshladi ” 4
. Shu bois keyinchalik u yaratgan asarlar an’analarga boy
badiiylik namunalari sifatida muvaffaqiyot qozondi.
“Biror san’atkorning tradisiyasini davom ettirish konkret tarixiy sharoit
taqozosiga bog‘liq” 5
. O‘shanday tarixiy sharoit XV asrda ko‘zga yaqqol tashlanadi.
Bu albatta xamsachilik an’analari bilan bog‘lanadi. Nizomiy, Amir Xusrav
Dehlaviy “Xamsa” yozdi. Ma’lum bo‘lishicha, forsiyda Nizomiy, o‘zbekchada
2
Umurov H. Adabiyot qoidalari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2002, 147-bet.
3
Izzat Sulton. Adabiyot nazariyasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1980, 196-bet.
4
To‘ychiev U. O‘zbek adabiyotida badiiylik mezonlari va ularning maromlari. –Toshkent: Yangi asr avlodi, 2011,
374-bet.
5
Mamajonov S. Saylanma. – Adabiy-tanqidiy maqolalar. –Toshkent: Adabiyot va san’at nashriyoti, 1981, 476-bet.
26

Navoiy “Xamsa”si dong chiqardi. S huning uchun ham akademik N.I.Konrad
shunday deydi: “Alisher Navoiy degan shunday shoir bo‘lganligidan quvonamiz!
Bizga shunday shoirni sovg‘a etgan o‘zbek xalqiga katta rahmat deymiz. Uni
o‘rganibgina qolmaymiz, balki u haqda o‘ylaymiz ham. Va o‘qibgina qolmaymiz,
balki u haqda o‘ylaymiz ham. Uni o‘zimizniki qilib olamiz! U buyuk bir
Renessans davridan boshqa bir Renessansga – tarixiy ma’nodagi yanada kattaroq
Renessansga keldi” 6
.
Albatta, badiiylik an’anasiz bo‘lishi mumkin emas. “Adabiy traditsiya
yozma va og‘zaki adabiyotda davr sinovidan yaxshi o‘tgan eng nodir g‘oyaviy-
badiiy meros va tajribani zamon talabi va estetik saviyasi jihatidan ijodiy
o‘zlashtirishdir” 7
. An’ana o‘zini qachon, qanday, qanaqa, qayda foydalanishni
soqit qilmaydi. An’anani o‘z vaqtida foydalanmaslikning milliy adabiyot
taraqqiyotiga salbiy ta’sir etishi ko‘p uchraydi. An’ana, asosan, adabiyotning
mazmun va shakli sohasiga tegishlidir, u milliy va baynalminal bo‘ladi, an’ananing
bu ikki ko‘rinishi bir-birini boyitadi. An’ana xalq hayoti yo yozuvchining o‘z
oilaviy turmushi bilan aloqadorlikda namoyon bo‘ladi. Uning kerak bo‘lishi
hayotiylik bilan bog‘liq. An’ananing qo‘llanilishi xalq taqdiriga ijobiy ta’sir etadi.
U yozuvchining hayotiga, xalqqa munosabatini ham ko‘rsatadi. Demak, u yoki bu
an’anani davom ettirishni hayot, davr taqozo etadi, xalq ongini o‘stirishni, ba’zi
kishilarni qayta tarbiyalash ishini, biron estetik qadriyatni qayta tiklash yumushini
ado etadi. Ana shu sababli yozuvchida hayot va davr bilan ro‘baro‘ keladi.
Adabiyotshunos E.Xudoyberdiyev ta’kidlaganidek: “Har qanday
taraqqiyotda o‘zaro bog‘liqlik, davomiylik, an’anaviylik bo‘ladi. Adabiy
taraqqiyotdagi har bir yangi, ulkan hodisa ham o‘tmishdagi eng yaxshi
an’analarning ijodiy davom ettirilishi natijasida yuzaga keladi. Adabiyot
taraqqiyotida g‘oyalar, tiplar va badiiy tasvir vositalari doirasidagi an’anaviylikni
farqlash zarur. Bu uch sohadagi an’anaviylik o‘ziga xosligi bilan bir-biridan
farqlanib turadi. Agar g‘oyalar sohasidagi an’anaviylik, asosan, dunyoqarashi bir-
6
Konrad N.I. Zapad i Vostok. –M., glavnaya redaksiya Vostochnoy literatur ы , 1972, s.289.
7
O‘zbek adabiyoti tanqidi tarixi. Ikki tomlik, ikkinchi tom. –Toshkent: Фан, 1987, 107-бет.
27

biriga yaqin bo‘lgan yozuvchilar ijodida ko‘zga tashlansa, tasviriy vositalar
borasidagi an’anaviylikni turli g‘oyaviy yo’nalishdagi ijodkorlar asarlarida ham
uchratish mumkin. Ikkinchi hol xuddi til kabi turli g‘oyaviy maqsadlarda
qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan badiiy tasvir vositalari va usullari taraqqiyotining
ichki qonuniyatlari bilan izohlanadi” 8
.
Badiiy tasvir vositalari sohasidagi an’anaviylik o‘ziga xos xususiyatga
egadir. Har bir yozuvchi o‘z asarining mazmunini ifodalash maqsadida ko‘plab til
vositalarini ishga soladi. Bu vositalar g‘oyalardan farqli o‘laroq, ijtimoiy
yo’nalishlari turlicha bo‘lgan yozuvchilarning asarlarida qo‘llanilishi mumkin.
Har bir asar yozuvchilar muayyan tasvir usulini tanlaganlarida badiiy
mazmunini chuqurroq ochishga xizmat qiluvchi muqobil shakl topishga intiladilar.
Biroq ba’zida bir xil tasvir usulining, ifodaviy vositalarning o‘zi qandaydir boshqa
mazmunni yuzaga chiqarishga muvofiq kelgan hollar ham uchraydi. Shunday qilib,
adabiyot va san’at taraqqiyotidagi an’anaviylik har bir san’atkor uchun zamonaviy,
muhim va zarur bo‘lgan ijtimoiy adabiy ehtiyojlar taqozosi bilan yuzaga keladi.
An’ana o‘zlashtirishgina emas, balki rivojlantirishni ham talab qiladi,
natijada u yangilanadi, boyiydi, taraqqiy etadi, lekin u sayqallanmasligi lozim.
Adabiy hodisa yangi bo‘lsagina u an’anaga aylanadi. Shu sababli, an’ana asosida
yangilik turadi, shuning uchun an’ana moda, sxema, shtampga aylanmasligi
mumkin, yangilik kashf etish an’ana negizida sodir bo‘ladi, yangilik an’anani
buzish emas, balki rivojlantirishdir. Yangilik adabiyotga yangi mavzu, yangi
qahramon, yangi badiiy vosita, yangi fikr, yangi so‘z va yangi ifoda olib kirishi
lozim. Bu hol badiiy mahorat asosida turadi. Shu nuqtai nazar orqali Usmon Nosir
ijodiga razm solamiz.
Usmon Nosir yaratgan she’rlardagi an’ananing eng xarakterli xususiyati
mehr-muhabbat tushunchalari bilan bog‘liqdir. Biz har doim an’anaviy obraz
sifatida mumtoz adabiyotda uchraydigan yor, oshiq va raqib obrazlarini anglaymiz.
Biroq xalq og‘zaki ijodi hamda mumtoz adabiyotda shunday obrazlar uchraydiki,
8
Xudoyberdiev E. Adabiyotshunoslikka kirish. – Toshkent: Sharq, 2008, 219-bet.
28

bu – mehr-muhabbatni o‘zida ifoda etuvchi ona hamda safarda yo‘ldosh bo‘la
oluvchi – yo‘lchi obrazlaridir. Asosan, ona obrazi “Toqtoshni o‘qib” bag‘ishlovi
asosida yaratilgan “Birinchi xat” turkumiga kirgan she’rlarida kuzatiladi:
Uxla, qo‘zim, uxla, oppog‘im,
Ishongan bog‘im.
Suyangan tog‘im alla-yu, alla…
Uxla, qo‘zim, uxla, jigarim,
Uxla, akarim.
Uxla shakarim, alla-yu, alla… 9

Shoir ona obrazini oddiy holatda bermaydi. Mehrga to‘yingan qalb egasi
sifatida suratlantiradi. Biz ushbu misralarni o‘qir ekanmiz, unda o‘z farzandiga
bo‘lgan mehr nechog‘lik qalbini egallaganligiga guvoh bo‘lamiz. Shoir ona
obrazini yaratar ekan, uni o‘z farzandi yonida o‘tirib, uxlatayotgan holati hamda
mehr bilan alla qo‘shig‘ini kuylayotgan ayolda duch kelamiz. Psixologik kayfiyat
orqali obrazni jonlantirgan shoir xalq og‘zaki ijodidagi digarim, akarim so‘zlarini
qo‘llaydiki, bu an’ana bulog‘idan otilib chiqqan misra bo‘lib yangray boshlaydi.
Yoki xalq og‘zaki ijodidagi alla qo‘shig‘ini yangi ohangda ifodalashi ham
shoirning o‘ziga xosligidan dalolatdir. Demak, Usmon Nosir o‘z ijodida obrazlarni
yaratishda ham an’analardan foydalana oladi.
Yuqorida ta’kid etganimizdek, shoir ijodida yo‘lchi obrazi ham mavjud.
Ushbu obrazni biz “Yo‘lchi” she’ri orqali ham anglashimiz mumkin:
Yo‘lchiman, manzilim dengizdan nari,
Lojuvard ufqning tubiga yaqin.
Ko‘nglimda dardlarim daryodek oqin,
Chayqalar ko‘zlarim tikilgan sari.
O, yo‘llar!
Chu qora toychog‘im! Chu, qora yo‘rg’am!
9
Usmon Nosir. Yurak, sensan mening sozim. –Tosgkent: Yangi asr avlodi, 2018, 44-bet.
29

Murodga qasd qilib yugurgan еtur.
Bo‘ronni sevmasa, dil nechun tepur?
Tiriklik ne kerak bemehnat, beg’am?!
Chu, qora yo‘rg’am! 1 0

Usmon Nosir o‘z lirik qahramonini yangi manzil sari otlantirgan. U
kelajakka qarab olg’a qadam bosmoqda. Albatta, har bir qahramon singari ushbu
obrazning yaqin bo‘lgan do‘sto mavjud, bu qora yo‘rg’a. shoir xalq og‘zaki
ijodidagi dostonlardan foydalangan. Aynan dostonlarda biz qahramonning yo‘lga
otlanayotganida uning do‘sti sifatida ot obraziga duch kelamiz. Demak, Usmon
Nosir ham an’analarga sodiq qolgan holda yondashgan va bu obrazni o‘z
she’riyatiga kirita olgan. She’rning asosini ushbu jonivorga ritorik munosabat
orqali kuzatamiz. Ushbu obraz, ya’ni yo‘lchi obraziga I.G‘afurov ham e’tibor
qaratadi. Munaqqid Usmon Nosirni “Yo‘lchi” deb ataydi. “U har bir she’rida bizga
yo‘lchi siymosida gavdalanadi. U o‘zini yo‘lchi deb atashni yaxshi ko‘radi” 1 1
.
Ushbu obraz haqida N.Umrzoqova tadqiqotida quyidagi mulohazalarni bildiradi:
“Ma’lumki, Usmon Nosirning borayotgan yo‘li, bu avvalo, ulug‘ dargoh –
she’riyat olami sari eltuvchi yo‘l edi. U shu yo‘l sari butun kuchini, g’ayratini
sarflab safarga otlandi. “Yo‘lchi” she’rida o‘zini shu yo‘lda “qora toychog‘iga”
minib, ulug‘ niyat bilan uzoq safar yo‘lini ko‘zlagan yo‘lchi deb biladi. Uning
“qora toychog‘i”, “yo‘rg’asi” esa o‘z she’rlaridir” 1 2
. Demak, tadqiqotchi
Umrzoqovaning nazdida yo‘l adabiyot, she’riyatdir. Bizningcha yo‘l ushbu she’rda
kelajakdir.
Shoir o‘z ijodida yor obrazini mahorat darajasida ifodalay olgan. U yorni bir
musavvir singari chizadi. Bir faylasuf singari kuzatadi. Kuzatishi natijasida yor
portreti ruhiy holat hamohangligida tasvirlanadi. Fikrimiz isboti sifatida Usmon
Nosirning “Qizlar” turkumiga kirgan “Oyimjon” she’riga nazar tashlaymiz:
“O‘lgur, qahrab qolgur, xirmoni
1 0
Usmon Nosir. Yurak, sensan mening sozim. –Tosgkent: Yangi asr avlodi, 2018, 26-bet.
1 1
G’afurov I. Lirikaning yuragi. –Toshkent: Yosh gvardiya, 1982, 172-bet.
1 2
Umirzoqava N. Usmon Nosir she’riyatida ruhiyat tasviri. Filyufanyunomyudisseryuavtoreferatiyu -Toshkent,
2005, 10-bet.
30

Muncha shirin-shakar bo‘libsan?
Koshki yuzingga aks solgan,
Zuhro yulduz asti o‘chmasa
Koshki, betingga tiniqlik
Begona lablarga ko‘chmasa. 1 3
Shoir Oyimjon ismli qizni portretini chizar ekan, unga bo‘lgan munosabatini
ham o‘z misralarida berib boradi. Ayniqsa, “Koshki, shunday chiroy sen uchun//
Moling bo‘lib qolsa umrbod” misralari fikrimizni isbotlaydi. Shoir Oyimjondan
go‘zallik tark etishini istamaydi. Shu bois unga iliq munosabatda bo‘ladi. She’rni
o‘qir ekanmiz, bog‘dagi voqelikni kuzata boshlaymiz. Bog‘ning ko‘rki bo‘lgan
uzum ham qizga qiyoslanishi, biroq yulduz o‘chishi bilan olamni zulmat qoplashi
va bu zulmat qizning kelajagi singari qorong‘ulikda aks etishi esa o‘sha davr
qizlarining hayotiga ishora edi. 20-yillarda qizlarning chimmatga o‘ralishi, kelajagi
haqida ham orzu qila olmasliklari she’rda yorqin tasvirlangan. Bu tasvirlarni,
ayniqsa, quyidagi misralar quyuqlashtirgan: “U, falakdan uzilib tushgan// Quyosh
edi… Va lekin asir!”. She’r ikki qismga ajralgan. Birinchi qismda Oyimjonning
bugungi kuni tasviri akslantirilgan bo‘lsa, ikkinchi qismda esa Oyimjonning o‘g‘li
bilan tasviri o‘z ifodasini topgan. She’rning ikkinchi qismida ham bu obrazning
portreti bog‘ bilan hamohanglikda suratlantirilgan. Biroq ikkinchi qismda ham bu
obrazning ro‘shnolik ko‘ra olmaganligi uzum hamda bog‘ detallari orqali berilgan.
Usmon Nosir yaratgan “Qizlar” turkumidagi qizlar, bizningcha, prototip
asosida yaratilgan obrazlardir. Chunki turkumning birinchi she’rini Xumor ismli
qizga bag‘ishlanib, shoir uni o‘rtoq, deya ataydi. Bu obraz yor obraziga aylana
olmagan. Shoir unda safdosh, zamondosh, hamfikr bir inson sifatida talqin etadi.
Qiz obraziga bo‘lgan bunday munosabat shoirning novatorligidan dalolatdir.
Chunki, o‘sha davrda yaratilgan biror she’rda qizga nisbatan o‘rtoqlik tushunchasi
o‘z ifodasini topa olmaydi. Demak, shoir bu obrazga ham novatorona yondashadi.
1 3
Usmon Nosir. Yurak, sensan mening sozim. – T.: Yangi asr avlodi, 2018, 36 bet.
31

Turkumda Muhabbat ismli qizga bo‘lgan munosabat ham bor. Muhabbatni
o‘z ismiga monand tarzida tasvirlagan shoir uning husni malohatiga kechadan
qolgan yakka-yu yagona yulduzni oshiq sifatida jonlantiradi. Shu bois: “Ko‘rmoq
uchun uni ataylab,// Yakka yulduz qopti kechadan!” Shoir bu obrazni o‘z
kelajagini “Muhabbatni quchdi kombinat”da topadi. She’rda Muhabbat she’r parisi
va ilhomi sifatida e’zozlanadi.
Shoirning “Qizlar” nomli turkum she’rlarida qiz xatidan parchalar muhim
ahamiyatga ega. E’tibor qaratilsa, xalq og‘zaki ijodi hamda mumtoz adabiyotda
ruhiyatni yorqinroq ifoda etish uchun ushbu detaldan foydalanadi. Shoir ham
qizlarning ruhiyatini ochish uchun bu detalni turkumga kiritadi. Biroq real hayotda,
ayniqsa, XX asr boshlarida barcha qizlar ham xat orqali o‘z hasb-u holini bayon
qilavermas edi. Shoir ushbu holatni to‘g‘ri anglaydi. Shu bois bu xatlar bir obrazga
yoki bir qizga tegishli emas. Qiz xatidan parchalar deb nomlangan bo‘lsa ham
nomaning yozilgan yili yoki muallifini aniq ifodalamaydi. Xatlarga murojaat
etamiz:
Sen qalbimda o‘chmas suratsan,
Qanday qilib seni sog‘inmay?
Suvlar go‘yo menga oqin-may,
Qarayman-da, dil ovutaman!
Qizlarning maktubi har doim ham dil izhori sifatida asosiy detal bo‘lib
xizmat qilgan. Shoir mana shu detaldan unumli foydalanadi. Qizlarning dil izhori
bo‘lib yangragan xat, uning orzulari tasvirlashda shoirga qo‘l keladi. Biz xatlarni
o‘rganar ekanmiz, ularning barchasiga yangi bir ruh, yangi bir tuyg‘uga duch
keldik. Xatlar bir-birini takror etmaydi. Unda kelajak xususida ham o‘z
qarashlariga ega bo‘lgan qizlar ruhiyati yoritilgan, shu kabi qarashlar esa xat
tuchunchasini yangilay olgan xususiyatlardan sanaladi.
Usmon Nosir xalq og‘zaki ijodidan unumli foydalanadi. Xalq og‘zaki
ijodidagi namunalardan an’anaviylikni yarata oladi. Uning “Gulzor - chaman” deb
boshlanuvchi she’riga nazar tashlaymiz:
32

Gulzor – chaman. Yur, bog‘larga
Eltay еtaklab,
Benafshalar terib beray
Senga etaklab…
Chakkanga taq! To‘lib tursin
Oydek yuzlaring.
Kunday yorug‘, tunday qora
Ekan ko‘zlaring.
Tingla erkam, o‘rtog‘imsan,
Ko‘nglimni ochay,
Qonim she’r bo‘lib oqsin-da,
Men qayta ichay.
Istaymanki, oqar qonim
Tamom bo‘lmasin.
Istaymanki, sevar yorim
Tashlab ketmasin 1 4
.
Ushbu she’rga e’tibor qaratilsa, shoir xalq og‘zaki ijodi qo‘shiq janridagi
misralarni she’rga singdirganligini anglab olish qiyin emas. Chunki misralardagi
binafsha bilan bog‘liq bo‘lgan holat ya’ni “chakkanga taq” buyruq istak maylidagi
fe’l xalq og‘zaki ijodidan olingandir. Bu qo‘shiq bolalar folklori bilan bog‘liq.
Demak, shoir an’analardan unumli foydalanadi hamda ushbu jarayonda o‘ziga
xoslikni ham bera oladi. Ya’ni an’nanadan yangilik kashf etadi. Bu kashfiyot xalq.
Vatan obrazlarini she’rga singdirilishida kuzatiladi.
Xullas, Usmon Nosir xalq og‘zaki ijodi an’analaridan, mumtoz adabiyotda
o‘rin egallagan obrazlardan unumli foydalanadi. O‘z she’rlarida ushbu obrazlarni
kiritibgina qolmay, balki yangi qarashlar bilan boyitadi. Natijada, shoirning o‘ziga
xos qarashlari an’analarda ham kuzatiladi
1 4
Usmon Nosir. She’rlar.-Toshkent: Badiiy adabiyot nashriyoti, 1965, 24-bet.
33

2.2. Yangilik mezonlari va maromlari. Yozuvchi asar yozishdan oldin
milliy adabiyot tarixini, uning an’analarini, unda nima boru, nima yo‘qligini bilishi
kerak. Adabiyotga yangi g‘oya, yangi qahramonlar olib kirishi lozim. Shunday
qilib, badiiylik mezoni an’ana va novatorlikda o‘z ifodasini yana bir bora topadi.
An’anadan uzilib qolgan yangilik faqat eksprement natijasidir va u kitobxon didiga
muvofiq kelmaydi, chunki did o‘tmish va hozirgi kun tajribasidan tug‘iladi, ayni
holda, kelajakka tutashdir. Usmon Nosir ijodi ham an’analarni o‘zida ifoda etgan
va yangilikka boyligi bilan kelajakka tutashgan ijoddir.
“Ulug‘ san’atkorlar badiiy ijod tajribasiga tayanganlari va o‘sha tajribaning
eng yaxshi tomonlarini o‘z asarlarida mujassamlashtirganlari holda, har doim biron
yangilikka erishganlar, yangi fikrni ilgari ilgari surganlar yoki go‘yo hammaga
tanishdek tuyulgan masalalarni yangicha yoritganlar. Ularga yangicha
yondashganlar. Ilmiy tafakkur taraqqiyotidagi kabi badiiy ijodda ham o‘tmish
adabiy tajribasi va malakasi yangi-yangi avlodlar tomonidan o‘zlashtirilib,
tanqidiy ravishda qayta ishlanib, boyitilib, chuqurlashtirilib va yangi bosqichga
ko‘tarilib kelingan. Shu tufayli, o‘tmishdagi eng yaxshi, ilg’or an’analarni davom
ettiruvchi san’atkorlar badiiy ijod taraqqiyotiga o‘z hissalarini qo‘shgan novatorlar
(yangilik yaratuvchilar) sifatida ham namoyon bo‘ladilar” 1 5
.
Novatorlik (lotincha novator – yangilanib turuvchi) “san’at va adabiyotda
g‘oyaviy-badiiy jihatdan yangilik yaratish jarayoni, mazmun va shaklni yangi
imkoniyatlar hisobiga boyitish demakdir. Real voqelikda, poetik fikrda , tasviriy
vositalarda hali hech kim ishlatmagan va ko‘rmagan tomonlarini birinchi bo‘lib
ishlatish, ko‘rish qobiliyatiga ega bo‘lishdir. Qisqasi novatorlik – yangi hayotiy
munosabatlar in’ikosi, yangi tiplar, yangi his-tuyg‘ular, yangi janrlar va obrazlar,
yangi qofiyalar va vazn rang-barangligi, xullas, hammasi… novatorlik xalqimizga
shodlik va ilhom manbayi bo‘lib xizmat qiladigan idealarning yashash usuli,
ifodalanish tarzi, mazmunning tashkil qilinishi, strukturasidir” 1 6
.
1 5
Xudoyberdiev E. Adabiyotshunoslikka kirish. –Toshkent: Sharq, 2008, 222-bet.
1
6
Yunusov M. Barhayot an’analar. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1969, 70-
bet.
34

“Kunduz kechasidan, kechasi kunduzdan kelib chiqqanidek, novatorlik
traditsiyadan, traditsiya novatorlikdan kelib chiqadi. Boshqacha qilib aytsak,
traditsiyada novatorlikning “uchquni, urug’i” yashiringan bo‘lsa, novatorlikda
traditsiyaning unsurlari yashaydi. Ya’ni traditsiya bag‘rida oldingisiga nisbatan
mukammalroq yangi traditsiya yuzaga keladi. Ular doim vobastalikda, bir
butunlikda voqe bo‘ladi ” 1 7
.
Usmon Nosir o‘zbek jadid adabiyotida o‘ziga xos qalam tebratgan va
yangilik kirita olgan ijodkordir. Shoir an’analar bilan bir qato rda yangi-yangi
yo’nalishlarda, shakllarda, janrlarda qalam tebrata olgan shoirlar sirasiga kiradi.
Uning novatorligi, avvalo, oq she’rlarida kuzatiladi. “Oq she’r – lirikada qofiyasiz
yozilgan she’r janri. Mavzusi, vazni cheklanmagan, asosan barmoq sistemasida
yozilmoqda. Uni aruzda ham yozish mumkin” 1 8
. “Oq she’rda misralar bo‘g‘in
miqdori bir xil bo‘lishiga amal qilinadi” 1 9
. “Oq she’rda vazn, inversiya, tovush
takrori, misradorlik saqlanadi. Oq she’rning strofik jihatdan ikki xili bor. Birida
misralar bandlarga ajratilmaydi, boshqasida ajratiladi” 2 0
. Usmon Nosir ham mana
shu yo‘ldan borib o‘zining “Bobomning falsafasi” she’rini yaratadi:
“Dunyo – u,
Dunyo – bu,
Bil bolam!
Boboginang bor edi qari.
Sen bilmaysan. U o‘lib ketgan,
Moma seni yo‘rgaklagan kech
U derdi: “Taqdirga o‘shqirmang,
Zo‘rlik ham, insof ham xudodan” 2 1
.
1
7
Umurov H. Adabiyot qoidalari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2002, 147-bet.
1 8
Adabiy tur va janrlar. – Toshkent: Fan, 1992, 207-bet.
1 9
Ulug’ov A. Adabiyotshunoslik nazariyasi. – Toshkent: G’afur G’ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi,
2018, 227-bet.
2 0
Adabiy tur va janrlar. – Toshkent: Fan, 1992, 207-bet.
2 1
Usmon Nosir. She’rlar. – Toshkent: Badiiy adabiyot nashriyoti, 1965, 65-bet.
35

Shoir oq she’r talablariga binoan vazn, inversiya, tovush takrorlarini
saqlaydi. Shu bilan bir qatorda siqiqlikka erishish uchun u qofiyadan
foydalanmaydi. Bu esa o‘z navbatida nasrga yaqinlashtiradi. Yuqoridagi she’rga
e’tibor qaratilsa, shoir dialog ko‘rinishidan ham foydalanadi. Bu esa falsafiy
mushahadakorlikka yo‘l ochadi. “Adabiy tur va janrlar”da yozilishicha oq
she’rning ilk mualliflaridan biri Usmon Nosirdir. “U “Shafaq o‘chay deb qoldi”
degan oq she’rida kelajakka intilishga undadi.
Usmon Nosir “Lug’atimda so‘zim ancha ko‘p” (1934) nomli oq she’rida
o‘zini qushday еngil, shodon his etadi, sentabrning sokin kechasini onamday
yumshoq, beozor deb ta’riflaydi” 2 2
.
Adabiyotshunos H.Umurov ta’kidlashicha, oq she’rning asosiy alomati –
misralardagi bo‘g‘inlar tartibi (xuddi barmoqdagidek) bir xil bo‘ladi, turoqlanishi
har xil bo‘ladi, o‘zaro qofiyalanmaydi. Munaqqid misol tariqasida U.Nosirning
“Yurak” she’rini keltiradi. (Qarang 2 3
) Biroq ushbu fikrga to‘liq qo‘shilib
bo‘lmaydi. Chunki oq she’r birgina turoqlanish bilan farqlanmaydi. Oq she’rda
hatto misralardagi bo’ginlar ham bir xillik kasb etmasligi mumkin.
Usmon Nosirning novatorligini publisistik minbar she’riyatida kuzatish ham
mumkin bo‘ladi. “Ijtimoiy-publisistik lirika deb muayyan davrlarda ijtimoiy
masalalarga bag‘ishlab yozilgan asarlarga aytiladi” 2 4
. Adabiyotshunos A.Ulug‘ov
publisistik she’riyat xususida quyidagi fikrlarni keltirib o‘tadi: “Publisistik lirika
hayotning ijtimoiy-siyosiy hodisalariga munosabat bildirish asosida maydonga
keladi. Turmushning dolzarb muammolariga kishilar e’tiborini jalb etish
publisistik lirika mohiyatini tashkil etadi. Bu kabi she’rlarda chaqiriq, da’vat
ohanglari asosiy o‘rin tutadi. Publisistik she’rlarda muayyan ijtimoiy-siyosiy holat,
muammo alohida ta’kidlanadi” 2 5
. Shoir publisistikaga urg’u berar ekan, shu yo‘l
orqali hayotni, uning go‘zalligini ta’riflashni bosh maqsad qilib oladi:
2 2
Adabiy tur va janrlar. – Toshkent: Fan, 1992, 208-bet.
2 3
Umurov H. Adabiyot qoidalari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2002, 141-bet.
2 4
Jamol Kamol. Lirik she’riyat. – Toshkent: Fan, 1986, 58-бет.
2 5
Ulug’ov A. Adabiyotshunoslik nazariyasi. – Toshkent: G’afur G’ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi,
2018, 222-bet.
36

Ko‘chalarda quyosh bayram etar,
El – orkestr o‘ynaydi xursand.
Bilasanmi, bu to‘p qayga ketar?
Qolma! Orqasidan yugur san!
Qolma! Osmon ko‘m ko‘k bayroq kabi
Bosh ustingda yoyilgan hamon.
Tutqich bermay xuddi simob kabi
Olg‘a qarab tashlanar har on.
Tinglaysanmi temir qadamlarni?
Eh, qayday ko‘p oldindagi to‘p!
Yugur! Qichqir! Bermagin damlarni,
Sevin, sevintirgan, degan xo‘p!.. 2 6

Ushbu she’r publisistik ruhda bo‘lib, bag‘ishlov asosida yaratilgan. Shoir
kelajakni oq rangda ko‘rganligi bois singlisiga xalqdan ajralmaslikni uqtiradi.
She’r “Senga singlim” deb nomlanadi. Shoir singlisiga xitob qilar ekan, ijtimoiy
hayotdagi o‘zgarishlarni kelajakning nurli qatlamlari deb hisoblaydi. Shu bois
barcha yangiliklarni jo‘shqinlik bilan qabul qiladi, natijada esa singlisiga shunday
bir xitob qiladiki, bu xitobda xalqning qizg’in hayoti va uning ortidan
yugurayotgan qahramon gavdalanadi. Bu chaqiriq singari jaranglaydi. She’rni o‘qir
ekanmiz, kelajakdan umidvor bo‘lgan obrazga duch kelamiz.
Shoirning “Haqiqat qalami” deb nomlangan muxbirlarga bag‘ishlovi ham
muhim sanaladi. Ushbu she’r nafaqat publisistik ruhda yaatlgan, balki sarbast
asosida ekanligi bulan ham ajralib turadi, she’rga e’tibor qaratamiz:
Qo‘lingda tinmay o‘ynar
Haqiqatchi qalaming.
Umid kuyini tinglar
2 6
Usmon Nosir. She’rlar. – Toshkent: Badiiy adabiyot nashriyoti, 1965, 40-bet.
37

Qalbingda yo‘q alaming.
Haqiqatni yozasan
Borliqni sen kezasan,
Zolim ko‘nglin ezasan,
Erkin yo‘lni chizasan.
Qadamingda zo‘r umid
Har vaqt chqnab toshadi.
Ko‘nglingdagi zo‘r belgi
Istak tog‘in oshadi. 2 7
Shoir muxbirlarni haqiqatni kuylovchilar sifatida e’tirof etadi. Shu bois
she’rda qalami o‘tkir inson sifatida talqin etiladi. Ko‘ngillarga qarshi bormay
haqiqatni barilla aytuvchi shaxs sifatida kuzatar ekan, ularning qalbini haqiqat
olovi ila ilhomlangan dil ekanligiga shubha qilmaydi. Erkni baralla ayta olgan
shaxs qiyofasini gavdalantirar ekan, ularni zolimlarni eguvchi inson deya e’tirf
etadi. Darhaqiqat, jurnalistika sohasiga e’tibor qaratilsa, ularning tig’i ya’ni qalami
har doim haqiqatga oshno predmet sifatida talqin etilgan. Ayniqsa, XX asrning 20-
30-yillaridagi jurnalistika sohasida faoliyat olib brogan jadidlar o‘lka hayotidagi
har bir jarayonni qalamga olishga harakat qilishgan. Turkiston hayoti va uning
tarixi, davr qavromi asosida talqin etilib borilgan. Usmon Nosirning ushbu she’ri
esa, ularning jurnalistik faoliyatiga berilgan baho desak adashmaymiz. Demak,
Usmon Nosir o‘zi ijod etish barobarida adabiy jarayondan ham yaxshigina
xabardor bo‘lgan. Xalq hayotini kuzatgan. Natijada, yuqoridagi kabi qarashlar
satrlarga muhrlangan.
Shoirning novatorligi sonet janrida ham kuzatiladi. Adabiyotshunos
N.Shukurov “Sonetlar” maqolasida ushbu janr xususida quyidagi fikrlarni bayon
etadi: “Sonet qat’iy shakl belgilarga ega bo‘lgan lirik asardir. U 14 misradan iborat
bo‘lib, uchta to‘rt misralik, bitta ikki misralik banddan, ba’zan esa ikkita to‘rt
misralik, ikkita uch misralik banddan tashkil topadi. Shakldagi bunday qat’iy
2 7
Usmon Nosir. Yurak sensan mening sozim. –Toshkent: Yangi asr avlodi, 2018, 67-bet.
38

belgilar poetik fikrni g‘oyat quyuqlashtirilgan holda ifodalashga imkon beradi.
Sonetning uch bandi davomida fikr izchil rivojlanadi. Yoki detallashtiriladi,
shundan so‘ng keluvchi oxirgi ikki misrada esa poetik fikrga yakun yasaladi” 2 8
.
«Adabiyotshunoslikka kirish» darsligida ham shunga yaqin fikrlarga duch kelish
mumkin 2 9
. « Adabiy tur va janrlar » ning U.To‘ychiyev tomonidan yozilgan ikkinchi
tomida sonnet to‘g‘risida quyidagicha ma’lumot beriladi : « Sonet o’n to‘rt misrali
band, rus adabiy-ilmiy ,manbalarida lirik janr deb ko‘rsatilgan… to‘rtligini
katrena, uchligini terseta deyiladi » 3 0
. Demak, janr xususiyatiga e’tibor qaratilsa,
sonet 14 misrali she’rdir. Usmon Nosir ham shu shakldan ya’ni janrdan unumli
foydalanadi. Uning “Ayriliq” she’riga e’tibor qaratamiz:
Uchdi yulduz barg kabi,
Qarab qolding sen.
Men ketarman “xat yoz” deb
So‘rab qolding sen.
Oydin edi u kecha,
Sen ham oy eding.
Ko‘zingda yosh, ko‘ksimga
Yig’lab bosh qo‘yding.
Sochlaringni siladim
“Ko‘zim, Muhabbat,
Kelaman, - deb – oppog‘im,
Kelaman, albat!”
O‘sha kecha so‘ng marta
2 8
Shukurov N. Bu olam sahnida .Sonetlar.T., G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1982. – 192 b.
2 9
Adabiyotshunoslikka kirish. -T., «O‘qituvchi», 1984.- 217 b.
3
0
Adabiy turlar va janrlar.Uch tomlik, 2-tom. -T., Fan, 1992.- 188 b.
39

O‘pding betimdan… 3 1

Shoirning ushbu she’rida hijron tuyg‘ulari tasviri asosiy planga chiqarilgan.
Ushbu she’r mavzu jihatdan ham shakl jihatdan ham sonet janri asosidadir.
She’rning mazmunida muhabbat aks etsa, shaklida esa 14 misra kuzatildai.
Misralari uch to‘rtlik va bir ikkilik shaklidadir. Umuman, Usmon Nosir ushbu
janrda barakali ijod etgan.
Usmon Nosir sonet janrini o‘zbek adabiyotda yuqori cho‘qqiga ko‘tara olgan
ijodkor hisoblanadi. H.Mirzayev “Hozirgi o‘zbek sonetlarida milliy kolorit va
umuinsoniy qadriyatlar” nomli tadqiqotida bu haqda batafsil to‘xtaladi. Biz ana
shu tadqiqotdan to‘g‘ridan to‘g‘ri foydalanishga harakat qilamiz: “U.Nosirning
“Nil va Rim” asari sonetdan iborat. Unda qadimgi Rim tarixi va siyosatiga nazar
solinib, tarixiy voqelik sgoirona ehtiros vositasida gavdalantiriladi. Shuning uchun
shoirning o‘zi ham tagsarlavhada “Tariz kitobidan” deya izoh beradi. Garchi
she’rlar katren va tersetlarga maxsus bo‘linmagan bo‘lsa-da (balki noshirlarning
xatosidir), lekin unda ma’lum fikrning o‘rtaga tashlanishi, kulminasiyasi, xulosasi
kabi aniq ko‘rinib turgan belgilar “Nil va Rim”ning sonet janrida yozilganligini
ko‘rsatadi. Balki mavzu Rim, italyan tarixiga aloqadorligi uchun shoir she’rni
sonet janriga (sonetning kelib chiqishi Italiyaga taqaladi) yozgan bo‘lishi mumkin.
Sonetlar turkumi boshqa sonet gulchambarida bo‘lganidek avvalo, muddao
bayon etiladi. Keying sonetlarda esa ana shu muddaoning ro‘yobga chiqishi
kuzatiladi.
Lampam yonur… Yaralangan qanoqdek og‘ir
O‘y bosadi. Yuragimga go‘yo sel yog‘ir, -
Degan qisqacha ekspozitsiyadan so‘ng muddao bayoniga o‘tiladi. O‘tmish,
kelajak, bugun shoir ko‘z o’ngida gavdalanib, insoniyat taqdiri haqida o‘yga
botadi, yillar, yo‘llar, odamlarni tushunmoq istaydi .
Sariq qumlar orasida qon rangli quyosh –
Ko‘tarilar, Nil oqadir – qullar to‘kkan yosh.
3 1
Usmon Nosir. She’rlar. – Toshkent: Badiiy adabiyot nashriyoti, 1965, 13-бет.
40

Faryodlarga chidolmaydi еr bilan osmon .
Ro qayerda? Azirisa ? Qiynaydi Tifan !
Kimga yig‘lab , kimdan madad kutsin bemor qul ?
Erki qulfdir, hayoti qulf, bor xudolar qulf !
Kosasida suv yo‘q, quruq xaltasi – non yo‘q !
Botayotgan quyosh kabi rangida qon yo‘q .
Ko‘zida ko‘z yo‘q, belida bel yo‘q, hayhot!
Fir ’ avn uni chumoliday ezadi: voydod !..
Fir ’ avnning hukmi qattiq, fir’avn xo‘jayin .
Xudolarga u manzurdir, hayoti tayin .
Neki qilsa, o‘zi bilar, o‘zi hukmron ,
Misr bo‘ylab Nil oqadir – qullar to‘kkan qon ! 3 2
Birinchi bandda ekspozitsiya tabiat manzarasi va qullar faryodi vositasida
poetiklashtiriladi. Bosh fikr o‘rtaga tashlanadi. Ikkinchi banning birinchi misrasi
tugun, qolgan misralari voqea rivoji. Uchinchi band esa kulminatsiya hisoblanadi,
ya’ni tasvirning eng baland, avj nuqtasi. Xulosa esa yuqoridagi bandlarga nisbatan
sokin, hayotiy faktning ifodasi: zulm va zo‘rlik bor joyda inson hayotiga
munosabat hamisha bir xil kichadi.
Turkumning keying she’rlarida Misr Firavnlaridan tortib, Minis, Ramzes,
Kleopatra, Sezar kabilarning hukmronligi davrida insonga munosabat
o‘zgarmaganligi, qullar qulligicha qolib ketganligi obrazli ifodasini topadi.
Qudratli Rim imperiyasiga g‘ulg‘ula slogan qullar isyoni, o‘zligidan, insonligidan
xabar topgan tutqunlarning so’nmas yodi, ularning erkka, ozodlikka bo‘lgan
3 2
Nosir Usmon, Nil va Rim, “Unutmas meni bog‘im”, She’rlar, dostonlar, she’riy drama//So‘zboshi E.Vohidovniki//
Toshkent, Adabiyot va san’at nashriyoti, 1988 y. - 21-22 b.
41

intilishlari ulug‘lanadi, ular ruhi oldidagi qarzdorlik hissi lirik qahramon o‘ylarida,
qalbida jo‘sh uradi” 3 3
.
Xullas, Usmon Nosir o‘zbek adabiyotiga yangi janrlar asosida novatorlikni
yarata oldi. Bu kabi xususiyatlarni uning barcha she’rlarida hamda dostonida ham
kuzatish mumkin bo‘ladi.
II BOBDAN CHIQARILGAN XULOSALAR:
1. Usmon Nosir o‘z she’riyatida an’analardan unumli foydalandi. U goh xalq
qo‘shiqlaridan foydalansa, gohida esa obrazlardan foydalandi. Ayniqsa, xalq
og‘zaki ijodidagi alla kabi qo‘shiqlarga yangi ohang berishi, shu bilan bir
qatorda allada xalq jonli tilidan unumli foydalanishi, she’rning ritmini o‘ziga
xos tarzda namoyan bo‘lishiga olib keldi.
2. Shoir bolalar folkloridan ham foydalanishi natijasida uynoqi misralar yarata
oldi. Ayniqsa, ushbu jihat “Yur, tog‘larga chiqaylik” deb boshlanuvchi
she’rida aniq namoyon bo‘lgan.
3. Usmon Nosir mumtoz adabiyotda o‘z o‘rniga ega bo‘lgan yor (qiz) obrazini
o‘ziga xos talqinda berdi. Usmon Nosir yaratgan obraz kelajakdan umid
qiluvchi hamda kelajakka ishonchla boquvchi obraz qiyofasiga ega. Biroq
shoir lirikasida hayotda o‘z o‘rnini topa olmagan qiz obrazi ham uchraydi.
4. Shoir obrazlarning ruhiyatini yoritishda ko‘proq xat detalidan foydalangan.
Bu esa uning asarlarini xalq og‘zaki ijodi hamda mumtoz adabiyotga
yaqinlashtirgan.
5. Usmon Nosir ijodida novatorlik ham kuzatiladi. U o‘zbek adabiyotiga oq
she’rni olib kirdi. Natijada, bu janr asosida o‘zbek adabiyotida ko‘plab lirik
asarlar yaratildi.
6. Shoir ijodida sonnet janri alohida ahamiyatga ega. U sonnet janrida barakali
ijod etgan hamda o‘zbek adabiyotida yangi qirra hosil qila olgan. Hatto “Nil
va Rim” dostoni ham sonet janri talablari asosida yaratilgan. Bu kabi
xususiyat esa o‘z davri uchun novatorlik edi.
3 3
H.Mirzayev Hozirgi o’zbek sonetlarida milliy kolorit va umuinsoniy qadriyatlar. Fil.fan.bo’yicha
fals.fan.dok.disser. 2022, 59-61-betlar.
42

7. Shoir lirikasida publisistik ruh ham еtakchilik qiladi. U Mayakovskiy izidan
borib, minbar she’riyatini yatara olgan shoirdir. Biroq publisistik
she’riyatida ham shoirning ruhiyati va uning jamiyat haqidagi qarashlari
еtakchilik qiladi.
43

III BOB. USMON NOSIR DOSTONCHILIGI
3.1.Dostonlarda mavzu va mazmun yangilanishi. Liro-epik xususiyatga
ega bo‘lgan janrlardan biri doston sanaladi. “Doston – O‘rta va Yaqin Sharq
xalqlari, shu jumladan, turkiyzabon xalqlar og‘zaki va yozma adabiyotidagi katta
hajmga ega bo‘lgan liro-epik asarlar. Xalq og‘zaki ijodi tarkibidagi doston va
yozma adabiyot namunasi sanalmish dostonlar bir xil atalishidan qat’iy nazar,
yaratilishi, shakliy xususiyatlari, ijro qilishi jihatlari bilan farqlanadi. Xususan,
og‘zaki ijod dostonlari ma’lum nisbatda navbat talashib kelgan nasriy va she’riy
matnlardan tashkil topadi. She’riy qismlar erkin band tuzilishi va qofiyalanishga
ega bo‘ladi.
Yozma adabiyotdagi dostonlar faqat she’riy shaklda bo‘lib, odatda bir xil –
masnaviy tarzda qofiyalanadi. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari turkiy
yozma dostonchilikning ilk yirik namunasidir” 1
. “Adabiyotshunoslik nazariyasi”da
keltirilishicha: “Doston” va “poema” terminlari o‘zbek adabiyotshunosligida
ko‘pincha bir-birining muqobili sifatida qo‘llaniladi. Bu unchalik to‘g‘ri emas.
Chunki dostonlar masnaviyda yozilgan, ularda nasriy parchalar ham mavjud
bo‘l adi. 2
Adabiyotshunos Sh.Hasanov O‘zining tadqiqotida dostonchilik xususida
quyidagi mulohazalarni bildiradi: “Muallif shaxsiyatining doston markazida
mustahkam o‘rnashishi janrning barcha tizimlarini, jumladan, uning qurilish
xarakterini ham belgilaydi. Muallif shaxsiyatining asar markazini tashkil etishi esa
lirikaning asosiy belgisi ekanligi ko‘plab tadqiqotlarda isbotlangan.
Lirika unsurlari, epik parchalar va dialog ko‘rinishidagi dramatik manzaralar
bilan yaxlit bir butunlikda zamonaviy dostonlarning murakkab qiyofasini
gavdalantirmoqda. Obyektiv olamni tasvirlashda lirikaning katta imkoniyatlarga
egaligini Gegel bir necha bor uqtirib o‘tadi. “Garchi lirik she’riyat ba’zi hollarda
1
Sallaev F., Qurbonniyozov G. Adabiyotshunoslik atamalarining izohli lug‘ati. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2010,
65-66-betlar.
2
Ulug‘ov A. Adabiyotshunoslik nazariyasi. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi,
2018, 230-bet.
44

lirik subyekt harakat qilishi lozim bo‘lgan doiralardan chiqib, o‘zining tuyg‘u va
o‘ylarini rang-barang obrazlar vositasida muhtasham mazmunga joylasa-da, u
biribir o‘zining ichki olami bilan lirikaning xususiyatlariga sodiq qoladi”.
Jamiyat va shaxs ichki dunyosidagi ziddiyatlar, manzaralar, umuman
davrning eng muhim masalalari epik lirika, ya’ni dostoniy lirikada individual
dunyoqarashga ega bo‘lgan shaxs nuqtai nazaridan yoritiladi. Hamda bu xususiyat
zamonaviy dostonlarda lirik tur belgilarining ustivor o‘ringa ko‘tarilganligini
ko‘rsatib turibdi. G‘arbiy Yevropa poemachiligida lirik tur xususiyatlarining
ustivorligi XIX asrning birinchi yarmidan boshlab kuzatiladi. O‘zbek
dostonchiligida lirika xususiyatlarining ustuvorligi XX asrning 20-30-yillar
orasidagi namunalarida boshlangan bo‘lsa-da, bu yo‘nalish 60-yillarga kelib
o‘zining kamolot bosqichlariga ko‘tarildi. Mirtemirning “Surat”,
M.Shayxzodaning “Toshkentnoma”, S.Zunnunovaning “Ruh bilan suhbat” kabi
asarlarida lirik tur xususiyatlarining еtakchi maqomga ko‘tarilganligi yaqqol
namoyon bo‘ladi.” 3

“Xalq og‘zaki ijodida ushbu liro-epik janrning ishqiy romantik, sarguzasht
va didaktik doston, deb ataluvchi turlari mavjud. Yozma she’riyatimiz esa ularni
“qahramonlik dostoni”, “romantik doston” va “realistik doston” deb uch guruhga
ajratadi. Mashhur tarixiy voqelar va tarixiy shaxslar tasviri hamda ular asosida
olg‘a suriladigan ijtimoiy-hayotiy saboqlar qahramonlik dostonlarini belgilovchi
xususiyatlardir” 4
.
Ma’lumki, lirik dostonlar o‘quvchida o‘zgacha kayfiyat paydo qiladi.
Buning sababi lirik dostonlarda syujet bor va bu syujetda qahramon ruhiyati,
kechinmalari tasviriga alohida o‘rin berilib keng yoritiladi hamda, eng asosiysi,
bular barchasi she’riy yo‘lda yoziladi. Baxshilar ham xalq dostonlarini
kuylayotganda qahramonlar ruhiyati va voqealarning shiddatli tus olgan o‘rinlarini
she’riy yo‘lda aytishni afzal ko‘radilar. Chunki “nasr – og‘ir qadam, nazm –
chopag`on”. Bu o‘quvchiga tezroq ta’sir qiladi va yuqumli bo‘ladi. Lirik dostonlar
3
Hasanov Sh. O’zbek dostonchiligi.-Samarqand, Samdu nashri, 2012, 13-bet.
4
Jamol Kamol. Lirik she’riyat. – Toshkent: Fan, 1986, 63-bet.
45

haqida gap borar ekan, hassos shoir Usmon Nosir dostonlari alohida ahamiyat kasb
etadi. Shoir qisqa umri davomida “Naxshon”, “Norbo‘ta” kabi mag‘zi to‘liq
dostonlar yaratishga ulgurdi. Birgina “Naxshon” dostoni misolida tahlil qilsak,
adabiyotshunos olim Ibrohim G‘ofurov yozganidek: “bu doston shunchalar erka
ovozga egaki, bamisoli bulbul inson tiliga kirib, ajib qissaxonlik qilayotgandek...” 5
Doston shoirning Armanistonga sayohati, arman xalqlari bilan muloqoti, bu xalq
tarixining taassurotlari, Kavkaz va Yerevanda o‘tkazgan kunlari badiiy
bo‘yoqlarda mahorat bilan tasvirlangan.
Usmon Nosirning “Naxshon” asari bag ‘ ishlov asosida yaratilgan bo‘lib,
1934-yilda yozib tugallangan. Shu bois asar oxirida Yerevan-Samarqand deya izoh
berilgan. Asar 1615 misrani tashkil etadi. Doston kompozitsiyasiga e’tibor
qaratilsa, unda 34 qismga ajratilganligiga guvoh bo‘lish mumkin, dostonda kirish
qismi (mumtoz adabiyot namunalaridek hamd va na’t) yoki asosiy qism
kuzatilmaydi, biroq xotima berilgan. Shoir asar bosh qahramonini doston
sarlavhasiga olib chiqqan.
Doston ekspozitsiyadan boshlanadi. Ekspozitsiyada esa tabiatning so‘lim
qiyofasi aks etadi. Lirik qahramon mana shu tabiat og‘ushida o‘z yori visoliga
mahtal. Biz lirik qahramon tili orqali tasvirlangan yorning portretiga duch kelamiz.
Bu portret albatta, Naxshon portretidir.
Naxshon – arman qizi, bosh qahramon. Qizning tasvirini berishda,
xarakterini ochishda, tuyg‘ularini ifodalashda Usmon Nosir turli tashbehlardan
foydalanadi.
Ko‘z tutdim
Ko‘zlarim nigoron bo‘ldi,
O, dilbar,
Siymbarim, yuzlari qirmiz,
Kiprigi ko‘ksiga soya solgan qiz,
Ko‘z tutdim
5
G‘ofurov I. Qismatning ovozi. “Yoshlik” jurnali, 1998-yil, 13-noyabr soni.
46

Yuragim to‘la qon bo‘ldi. 6
Shoir tashbeh orqali yorning uzun kipriklarini alohida ta’kidlagandek go‘yo.
Yor portretini chizar ekan, unga oshiqning munosabatini ham ochib berishdga
intiladi. Ya’ni oshiqning qon bo‘lgan yuragi Naxshonning gulzorga oy fonarini
yoqishi bilan olovlanadi. Shu bois, Yasha! Deya unga o‘z iliq munosabatini
bildiradi. Yor kelishi esa oshiqning ko‘ngliga iliqlik olib kelishi, ruhi esa
yashashga intiqlik holatiga tushishi hamda sevinchdan ko‘zlari behol yoshlanishi,
she’ri uchun ilhom manbayiga aylanganligi holatlarini ehtirosli tuyg‘ular bilan
izohlaydi.
Dostonda lirik qahramon kayfiyati bilan bir qatorda o‘tgan umrini yod olish
tuyg‘ulari ham shakllanadi. Lirik qahramon yoshligini yodga olar ekan, otadan
ajrab еtimlik neligini bilganligi orqali bu tarix uning ruhiyati orqali chizib beriladi.
Suv betiga oqqan
Hay, sap-sariq barg
To‘xta, hayolimni
Olib qochmay tur
Suv betiga tushgan sap-sariq barg tasviri lirik qahramon ruhiyatiga
hamohang. Yetimlik va sariq barg tasvirida o‘xshashlik mavjud. Shoir ana shu
o‘xshashlikdan unumli foydalanadi.
Bir kun
Yomg ‘ irli tun
Qop-qora zulmat
Chuchvaradek qaynar
Ko‘chalarda suv
Baxmal kabi qora
Ko‘rinmas osmon.
Yomg ‘ ir yog ‘ ganda pufakchalar hosil bo‘lishini chuchvaraning suvda
qaynashiga o‘xshatgan shoirning iste’dodiga qoyil qolmasdan ilojimiz yo‘q. Bu –
6
Usmon Nosir. Poemalar. –Toshkent: G‘aur G‘ulom nomidagi badiiy adabiyot nashriyoti, 1970, 40-bet.
47

she’riyatda yangicha tasvir. Osmonning baxmal kabi qora deb tasvirlanishida ham
ajib badiiyat borki, bu qahramon ruhiyatiga ham bog‘liq. Naxshonning qalbi
osmon kabi qora, chuqur g‘amga botgan. Shoir Naxshon siyrati orqali uning hatti
harakatlarini ham suratlantiradi.
Tun qorong‘u. Zulmat?
Hol quridi. Uh...
Ochlik еngvordi.
Sovuqlik sezdim.
Etim “juv” etdi-yu,
Ko‘zim berkildi.
Holsiz qolim bilan
Boshimni tutdim:
Peshonamdan ajib
Sovuq ter keldi,
Boshginamga qildim
Bir toshni bolish.
Sal o‘tmasdan yurdi
Shaboda g‘ir-g‘ir.
Qulog‘imga ingan
Bir tomchi yomg‘ir
Go‘yo bir faqirga
Aylardi nolish...
Hol qurishi, ochlikni ustun kelishi, etning jo‘njikishi, ko‘z oldi
qorong‘ulashi sabab, boshini tutib qolishi hamda peshonasidan ajib ter kelishi
holatlari bu badiiyat belgilari bo‘libgina qolmay balki, siyratning akslanishi
hamdir. Shoir Naxshon holatini so‘z orqali suratlantirar ekan, unga hamohang
tarzda yomg‘irning ham Naxshon ahvoliga achinishi va uning holatiga nola
qilayotgandek qulog‘iga shivirlashi shoir mahoratidan dalolat beradi. Siqiq
misralarda Naxshon holatini ko‘z o‘ngimizda gavdalantiradi.
48

Shunday kunlarning birida unga mehribonlik bilan bir qo‘l uzatiladi. Yangi
oilaga kelgan Naxshon bu oilaning soddadilligi, mehribonligidan juda quvonadi.
Eh, uyqusiz tunning
Chirik o‘ylari
Eh, o‘ylarim -
Qanot yozgan kaptarlar.
Eh, kaptarlar –
Yumshoq, momiq oqparlar,
Eh, oq parlar
Uching samo bo‘ylari
Misralardagi o‘y, xayolning qanot yozgan kaptarga, kaptarlarni oq yumshoq
momiq oq parlarga qiyoslanishi va oq parlarning uchib, asta-asta еrga tushishi
o‘quvchi ko‘z oldiga ajib manzarani hosil qiladi. Naxshon yolg‘izlikdan ketganiga,
panoh topganiga xursand. Xayollari, orzulari endi parlar kabi momiq va oppoq.
Uning qalbi uchayotgan parlar kabi osmon qadar cheksiz quvonch hissi bilan to‘la.
Mehrli qo‘llari bilan boshini silagan Maro (Sarkisning rafiqasi) bilan Naxshon
o‘rtasida shunday suhbat bor:
Rostdan, Naxshon uka
Tokay bu xo‘rlik
Tokay boshimizda
Badnoma ko‘lka.
Qo‘yki, ozod bo‘lsin
Ohudek yayrab,
Osmon kabi toza
Bo‘lsin bu o‘lka
Usmon Nosir arman xalqi misolida o‘z yurtida bo‘layotgan nohaqlik,
“badnoma ko‘lka”, xo‘rlikni yozayotgan emasmikan? Axir, aynan o‘sha yillarda
Rusiya inqilobi bo‘lish arafasida emasmidi?
49

Shoirlar salkam bashoratchi bo‘ladi, degan gap bor. Ayniqsa, o‘zining
taqdirini oldindan ko‘ra bilish shoirlar ijodida uchrab turadi. “Naxshon” dostoni
1935-yilda yozilgan bo‘lsa, shoir 1937-yil “xalq dushmani” sifatida qamoqqa
olindi. Dostondagi Sarkisni to‘rtta politsiya kelib olib ketayotganda bir chekkada
Maro va Naxshonning yig‘lab turishi Usmon Nosirni ham olib ketishayotganda
onasi Xolambibi va singlisi Rohatoyning yig‘lab qolishiga naqadar yaqin…
Sevgi, muhabbat hali uylanishga ham ulgurmagan yosh navqiron Usmon
Nosir ijodida asosiy mavzulardan. “Monolog” she’rida sevgiga qarshi bosh
ko‘targan shoir sevgisiz yashab bo‘lmasligini, har bir tirik jon uning ko‘chasidan
o‘tajagini yaxshi anglaydi. Naxshonning yoshgina yuragiga sevgi mo‘ralagan
o‘rinlarni shoir juda nozik tasvirlaydi:
Ne bu?
Nega nuri kiprikni suzdi?
Nega o‘z-o‘zidan
So‘z yo‘qotdi til.
So‘qim oqib ketdi
Uning poyiga.
Lablarim ham ajib qaltirab turdi.
Ashot ismli ishchi, “gazet, kitoblarga harflar teruvchi” bu yigit doston syujet va
g‘oyasini ochishda muhim rol o‘ynaydi.
Yenguv bizning qo‘lda,
Vatan bizniki,
Maro qurbon bo‘lgan
Qurbonlar aro
Yoki bir yuzinchi,
Yoki minginchi,
Chop, ilgari!
Yugur!
Oldda jang, Naxshon!
50

Ashot tilidan aytilgan ushbu so‘zlar qahramonning vatanparvar ekanini, jang
maydonida qurbonlarning ko‘p bo‘lishini va Vatan uchun qurbon bo‘lgan insonlar
jannatiy ekanligi, jangda esa o‘zlarining qo‘li baland kelayotganidan xursandligini,
qizga bo‘lgan samimiy tuyg‘ularini, yupatishini ko‘rishimiz mumkin va vatanini
jon qadar sevuvchi Naxshon obraziga naqadar mos.
Dastonda hech kimda uchramaydigan original tashbehlar, tushunchalar
bisyor va ular hech bir o‘quvchini befarq qoldirmaydi: “Naylay kiprigimning nozik
uchida, Qayg‘ularning nami – Simob donalar”, “osmon shodligimday toza va
baland”, “barglar ko‘nglim kabi qaltirar tinmay”, “damlar soqov kabi mirg‘ayib
o‘tar”, “yana ilhom qalbni ignalab tildi”, “ko‘zlarimdan bir juft chashma o‘yasan”,
“uch kunlik oy ko‘kda simobday egik”, “Maro keldi ko‘zi soqqadek o‘ynab”,
“kaptar qoni kabi shafaq nimqizil” va hokazo.
Ona Vatan Usmon Nosir uchun har narsadan qadrli. Vatan xizmatini qilishlik
har qanday sharafli ishdan baland. Bu tuyg‘ular nainki ijodida bo‘y ko‘rsatadi,
shoirning hayot yo‘li ham Vatan uchun, uning ozodligi uchun xizmat qildi.
“Yurak” she’rida “agar Vatan sendan rozi emas bo‘lsa, yorilib chaqmoqqa aylan”
degan bo‘lsa, “Naxshon” dostonida
Agar Vatan senga
Yana “Chiq” desa,
Kipriklaringni ham
O‘q qilib otgin!
deya dushmanga qarshi pistolet bilan kurasha olgan, o‘zida kuch topa olgan
Naxshonga qilgan murojaati o‘zi uchun ham, butun o‘quvchilarga ham
qaratilgandek, go‘yo.
Xullas, Usmon Nosir ijodida “Naxshon” asari alohida ahamiyatga ega. U
bolalikdagi еtimlikni o‘z obrazlari ruhiyatiga singdiradi. Shoir an’analarni yuqori
darajaga kutarar ekan, Naxshon obrazini kurashuvchan obraz sifatida asarga olib
kiradi. U o‘z hayotidagi qiyinchiliklarga qaramasdan, hayotini o‘zgartira olgan
shaxs sifatida muhim ahamiyatga ega.
51

3.2. Dostonlarda davr tushunchasi va uning talqini. Adabiyotshunosligimizda
mumtoz va yangi davr o‘zbek dostonchiligining ilmiy-nazariy masalalariga
bag’ishlangan qator dissertasiyalar himoya qilindi . 6

To‘rt tomlik “O‘zbek sovet adabiyoti tarixi”; uch jildlik “Adabiy turlar va
janrlar”ning I -jildi, “XX asr o‘zbek adabiyoti tarixi” kabi yirik tadqiqotlarda,
N.Karimovning “Urushdan keyingi davr o‘zbek sovet adabiyoti”,
N.Rahimjonovning “O‘zbek sovet poemasi”, M.Ibrohimovning “O‘zbek sovet
poeziyasi janrlarining tarkib topishi” singari monografiyalarida, B.Sarimsoqovning
“Epik janrlar diffuziyasi” nomli tadqiqotida, H.Yoqubov, N.Shukurov,
S.Mamajonov, O.Sharafiddinov, N.Karimov, U.Normatov, I.G‘afurov,
N.Rahimjonov, N.Xudoyberganov, I. To‘lakov, S.Meli kabi adabiyotshunoslarning
ilmiy maqolalarida, muayyan ijodkor faoliyatiga bag’ishlangan adabiy portretlarida
XX asr o‘zbek dostonchiligining ilmiy-nazariy, g‘oyaviy-badiiy xususiyatlariga
oid jiddiy tadqiqotlari mavjud.
“Adabiy turlar va janrlar”ning birinchi jildidan o‘rin olgan
N.Rahimjonovning “O‘zbek sovet poemasining taraqqiyot jarayoni” deb
nomlangan muhim tadqiqoti yangi davr dostonchiligi borasida bildirilgan
mulohazalar, qarashlarni umumlashtiruvchi xarakterga ega. Adabiyotshunos yangi
tipdagi doston spesifikatsiyasining ilmiy-nazariy xususiyatlarini monografik
asosda o‘rganadi, liro-epik poemaning shakllanishi va taraqqiyot bosqichlaridagi
еtakchi omillarni ochib berishga erishadi.
Istiqlol arafasi va undan keyingi ijtimoiy voqeligimiz doston tabiatiga qator
yangi xususiyatlar olib kirdi. Va tabiiyki, bularni ilmiy-nazariy jihatdan o‘rganish
6
Sharafiddinov O. Uzbekskaya sovetskaya poema (1946-1953 g.) AKD. M., 1955; Turabekova S.“Yazыk i stil
poem G.Gulyama. AKD. T., 1962; Muxiddinov U. Problema konflikta i xaraktera v sovremennoy uzbekskoy poemi
(1956-1967), AKD. T., 1970; Mamurov M. Traditsii folklora v uzbekskoy sovetskoy poezii 30-x godov. (v aspekti
poem)” AKD. Samarkand, 1973; Raximdjanov N. Liricheskaya poema. (po osnovi materialov uzbekskoy poezii
1961-1973 g.) AKD. T., 1975;; Abdikulov T. Uzbekskaya sovetskaya dotskaya poema 30-x godov i folklor, AKD.
1978; Tulakov I. Poeticheskie traditsii i xarakter geroya v uzbekskoy sovestkoy poemi (60-70-ie godы) AKD. T.,
1981;; Mustaev K. Poetika sveta i chislovыx znakov-simvolov v uzbekskom i fransuzkom geroicheskom eposax..
AKD. Samarkand, 1994; Hasanov Sh. O‘zbek dramatik dostoni. (Janr manbalari va ularning tarkib topishi). NDA,
Samarqand, 1995; Tangiev A. Hozirgi zamon dostonchiligida tarixiy voqelik va shaxs talqini. NDA. –Toshkent,
1995 va boshqalar.
52

janr poetikasining yangi qirralarini ochish imkonini beradi.
Tabiiyki, yuqorida qayd etilgan tadqiqotlarda shakl va mazmun, syujet va
kompozisiya, xarakter va konflikt kabi qator nazariy masalalar turlicha talqin
qilingan. Ayni holat zamonaviy o‘zbek dostoni poetikasini tadqiq etishni taqozo
etadi.
XX asrning II yarmida qardosh xalqlar adabiyotshunoslari tomonidan
muayyan xalq dostonchiligining ilmiy nazariy xususiyatlariga, evolyusion
taraqqiyotiga bag‘ishlangan bir qator doktorlik dissertatsiyalari himoya qilindi,
monografik tadqiqotlar yuzaga keldi. Xususan, I.Neupokoyevaning qator ishlari,
jumladan, “Revolyusionno-romanticheskaya poema pervoy polovinы XIX veka”
tadqiqoti yangi davr dostonchiligining muhim ilmiy nazariy asoslarini ochib
berganligi bilan qimmatlidir. Tadqiqotda XIX asrning birinchi yarmi revolyu t sion
romantiklar san’atining muhim muammolari o‘rganiladi. Yevropa badiiy
madaniyatining eng ilg’or yo‘nalishini tashkil etgan bu davr poemachiligi
umumevropa kontekstida kuzatiladi. Tadqiqotda o‘z davri mafkurasining ta’sirini
sezish mumkin. Jumladan, adabiyotshunosning simfonik kuylardan ham inqilobiy
ohanglarni, “xalqning qahr-u g‘azabi sadolari”ni tinglashi ilmiy mulohazalardan
ko‘ra badiiy mushohadaga mosroq keladi.
M.A.Lazarukning “Beloruskaya poema v XIX i nachalo XX veka”
(stanovlenie janra) mavzusidagi doktorlik dissertasiyasida belorus
poemachiligining shakllanish jarayonlari, avom ommaning jaydari
qo’shiqchiligidan milliy dostonchilik maqomiga еtganligi ilmiy asosini topadi.
A.A.Kaspruk XIX asr oxiri XX asr boshlari ukrain poemachiligini tadqiq
etar ekan, I. Franko, L. Ukrainka, P.Grabovskiy va boshqa ijodkorlar
poemalarining g‘oyaviy-tematik, badiiy-stilistik o‘ziga xosliklariga ko‘proq e’tibor
qaratadi.
Adabiyotshunos X.Otaxonovaning “Tahavvuli janri doston dar nazmi muosiri
tochik” mavzusidagi tadqiqotida XX asr 50-70 yillari tojik dostonchiligining
taraqqiyot tendensiyalari o‘rganiladi. X.Otaxonova zamonaviy tojik dostonchiligi
53

tadrijini mumtoz dostonchilikning badiiy-estetik tajribalari bilan qiyoslab tadqiq
etadi.
Dostonchilik borasida qardosh xalqlar adabiyotshunosligida yuzaga kelgan
e’tiborli ishilar sifatida A.Karpovning “Russkaya sovetskaya poema”,
S.Kovalenkoning “Xudojestvennыy mir sovremennoy poemы”, V.Kikansning
“Sovremennaya sovetskaya poema” asarlarini alohida qayd etib o‘tish lozim.
O‘tgan asrning 80-yillariga qadar yozilgan mazkur tadqiqotlar
dostonshunoslikning jiddiy yutug‘idir. O‘tgan davr mobaynida ijtimoiy hayotda
kechgan o‘zgarishlar, davrning tezkor su’rati bugungi doston tabiatiga ham o‘z
izlarini qoldirmoqdaki, bu kelgusida yangidan-yangi tadqiqotlar yuzaga kelishini
anglatadi.
Janrlar rang-barangligi, ulardagi mushtarak va farqli holatlar, shaklu
shamoyilidagi o‘zgarishlar, lirik “men” va obyektiv olam munosabatlari,
kompozisiya va syujet qurilishi, janrning tub mohiyatini tashkil etuvchi xalq va
Vatan obrazlari, liro-epik tasvir uyg‘unligi va lirik qurilish ustivorligi kabi qator
ilmiy-nazariy masalalarning o‘rganilishi dissertasiya mavzusining dolzarbligini
ko‘rsatadi.
Adabiy turlar va janrlar masalasini adabiyotshunoslik fani qonuniyatlari
nuqtai nazaridan tadqiq etish keng ko‘lamda davom etmoqda.
Jumladan, Adelina Adalis dramatizmni, Ilya Selvinskiy xarakterni, Vladimir
Siban muhitni, Yakov Belinskiy kompozision qurilishni dostonning asosiy
xususiyatlarini ro‘yobga chiqaradigan unsurlar sifatida e’tirof etadilar. Keyingi
yillarda amalga oshirilgan tadqiqotlar esa mazkur belgilarning barchasini o‘zaro
aloqadorlikda o‘rganish kutilgan natijalarini berishi mumkinligini isbotladi.
Dostonlardagi syujet va kompozisiya, xarakter va konflikt, dramatizm va
lirizmning o‘zaro bog‘liqligi, lirik qahramon masalasi, muhit tasviri singari
muammolar bo‘yicha alohida-alohida tadqiqotlar amalga oshirilgan bo‘lsa-da,
biroq doston poetikasi mukammal o‘rganildi, deyish mushkul. Yuqorida qayd
etilgan masalalar mushtarak holda muayyan davr dostonchiligini tadqiq etishga
54

yo‘naltirilmagan.
Qolaversa, bugungi kunda o‘zbek dostonchiligi istiqlol sharofati tufayli yangi
davrni boshdan kechirmoqda. Xalq og‘zaki ijodi va mumtoz yozma dostonchilik
ohanglarining zamonaviy dostonlar tabiatiga chuqur singib borayotganligi, Sharq
va G‘arb she’riyati ilg’or an’analarining omuxtalashib ketayotganligi, tasavvufiy
qarashlar va komillik konsepsiyasining kun tartibiga qo‘yilayotganligi, shaxs va
borliq, tarix va davr, vaqt va makon masalalarining yangidan yangi talqinlarga
tortilayotganligi hamda shafqatsiz realizmning qaror topib borayotganligi mazkur
tadqiqotning dolzarbligini asoslaydi.
Yarim asr janr tarixi uchun katta davr emas. Lekin ayni shu yillarda janr
spesifikasida qator o‘zgarishlar yuzaga keldi, hayotni bir tomonlama tasvirlash
prinsiplaridan voz kechila boshlandi hamda inson ruhining erkin harakat-holatiga
va uning turfa xil tasviriga e’tibor kuchaydi. Ijtimoiy hayotdagi o‘sish-o‘zgarishlar
janr tarixi va taraqqiyotida ham o‘z izini qoldirishi, shubhasiz. Zamonaviy o‘zbek
dostoni bizning ko‘z o‘ngimizda yangilanib bormoqda, yangi-yangi poetik qirralari
bilan namoyon bo‘lmoqda va tabiiyki, o‘zining mumtoz qadriyatlariga tayanib,
jahon she’riyatining tarkibiy bir qismiga aylanmoqda.
Doston janri bilan bog‘liq talaygina tadqiqotlar mavjud bo‘lsa-da, biroq ularda
davr tushunchasi to‘laqonli aks etmagan. Yoki davr tushunchasi Usmon Nosir ijodi
bilan hamohang tarzda tadqiq etilmagan. Biz mazkur ishimizda
adabiyotshunoslikdaga mana shu bo‘shliqni to‘ldirishga harakat qilamiz. Usmon
Nosirning “Nil va Rim” dostonida davr tushunchasi aniq namoyon bo‘lgan. Bu
quldorlik tuzumi davri bilan aks etgan. Shoir quldorlik tuzumini tasvirlar ekan,
undagadi barcha tafsilotlat Rim tarixi bilan bog‘lanadi:
Lampam yonur… yaralangan qanotdek og‘ir,
O‘y bosadi. Yuragimga go‘yo sel yog‘ar.
Qiynalaman. Tirashaman. Hushim parishon.
O‘tmish, hozir va kelajak ko‘rinar har on.
Chirog‘imga parvonadek urinar yillar.
55

To‘rt tarafim to‘lib ketar kuygan qanotga…
Xayolimda: kata sahro, men minib otga –
Shamoldan tez, bulutlardan еngil chopaman,
Kuyib tushgan har qanotdan bir jon topaman.
Termulaman o‘lik ko‘zga (nega qo‘rqmayin?).
Barchasidan o‘yib olib ko‘zining oyin,
Termulaman: qichqiradi yillar, odamlar,
Eshitiladi menga ular bosgan qadamlar 1

E’tibor qaratilsa, mazkur doston an’analardan ancha uzoqlashganligi, yangi
holat va yangi kayfiyatni o’quvchisiga taqdim etganligi bilan ajralib turadi. Shoir
o‘z dostonini mumtoz dostonchilik sifatida, uning an’analari bilan hamohang
tarzda yoritishni istamaydi. Shu bois dostonda hamd, na’t singari yoki
bag‘ishlovlar uchramaydi. Balki o‘z ruhiyati va hissiyotiga yaqin bo‘lgan tarix
manzaralarini chizib beradi. Doston rivoyaviy usulda ifoda etilganligi bois, rivoyat
etuvchini shoirning o‘zi deb hisoblashimiz mumkin, demak, Usmon Nosir shoir
“men”idan foydalanadi. Dostonning ekspozitsiya deb hisoblaydigan kirish qismida
aynan shoir “men”iga duch kelamiz. Bu “men” tarixni zarvaraqlar ekan, undagi
jarohatlarni o‘z jarohati sifatida e’tirof etadi. Shu bois shoir qalbi, tarix jahohatlari
orqali kuzatiladi. Shoir “men”i bugungi XX asr boshlaridagi shaxs. Shu bois u
tarixni kuzatadi. Undagi insonlarning dodi va faryodini eshitgandek, jarohatlarini
o‘z ko‘zi bilan ko‘rayotgandek holatni o’quvchisiga taqdim etadi. Shoirni
qiynayotgan, uning ruhini bezovta qilayotgan davr – o‘z davri emas, balki tarizdir.
Tarix va kelajak o‘rtasida turgan qahramon ruhiy holati aynan ekspozitsiyada o’z
ifodasini topadi. Mazkur ekspozitsiyaga e’tibor qaratilsa, go‘yo shoir o‘z
o’quvchisini qonli tarix bilan tanishtirishni xohlagan shaxs sifatida gavdalanadi.
Qonli tarixni mana endi ochib berishga intilish namoyon bo‘ladi.
Usmon Nosir mazkur dostoniga novatorona yondoshib, 6 sonet asosiga
quradi. Albatta, birinchi sonnet doston uchun ekspozitsiyadir. Ikkinchi sonetdan
1
Usmon Nosir. She’rlar.- Toshkent: Badiiy adabiyot nashriyoti, 1965, 42-bet.
56

asar mazmuni va davr jarohatlari aks eta boshlaydi:
Sariq qumlar orasidan qon rangli quyosh –
Ko‘tarilar. Nil oqadir – qullar to’kkan yosh.
Faryodlarga chidolmaydi еr bilan osmon.
Ro qayerda? Aziriso? Qiynaydi Tifan!
Kimga yig’lab, kimdan madad kutsin bemor qo‘l?
Erki qulfdir, hayotu qulf, bor xudolar qulf!
Kosasida suf yo’q. quruq xaltasi – non yo’q.
Botayotgan quyosh kabi rangida qon yo’q.
Ko‘zida ko‘z yo’q, belida bel yo’q, hayhot!
Fir’avn uni chumoliday ezadi: voy dod!..
Fir’avnning hukmi qattiq, fir’avn xo’jayin,
Xudolarga u manzurdir, hayoti tayin.
Neki qilsa, o‘zi bilar, o‘zi hukmron.
Misr bo‘ylab Nil oqadir – qullar to’kkan qon!
Shoir ikkinchi sonetda tariz jarohatlarini qul obrazi orqali gavdalantiradi. Uning
nazdidagi qul ko‘zida ko‘z yo’q, rangida qon yo’q, belida bel yo’q bo‘lgan obraz.
Bu davr uchun qullar inson toifasiga kiritilmaganligi bugungi kunda ayni
haqiqatdir. Shoir ularning ahvolini ko‘rsatar ekan, ularga undov so‘zlari orqali o‘z
munosabatini ham, hayrixohligini ham ta’kidlab o‘tadi. Ayniqsa, dostonda qo‘llar
to’kkan qonlar Nilda oqayotga suv sifatida tasvirlanishi birorta kitobxonni befarq
qoldirmaydi. Rus adabiyotshunosi M.Baxtin davrni vaqt tushunchasi hamda
makon tushunchasida idrok etishni ilgari suradi. Bu haqda u quyidagi fikrlarni
bayon etadi: “Bu еrda vaqt tig’izlashadi, badiiy nigohga aylanadi; makon esa vaqt
syujet va tarix harakati doiraasida jadallashadi hamda kengayadi. Zamon
alomatlari makonda ko‘rinsa, makon zamonda o‘lchanadi va anglanadi. Bunday
qorishiq, alomatlar oqimida badiiy xronotop tabiati namoyon bo‘ladi” 2
. Demak,
shoirning badiiy nigohidagi Nilning qon daryosiga aylanishi quldorlik tuzumi
2
Bvxtin M. Romanda zamon va xronotop shakllari. Tarixiy poetikasidan ocherklar. (Rus tilidan Uzoq Jo‘raqulov
tarjimasi)yu – Toshkent: Akademnashr, 2015, 288-bet.
57

sifatida idrok etilgan bo‘lsa va bu edrok quldorlik davridagi Misrning ma’lum bir
tarixiy qiyofasini ochsa, uning tig‘izlashida esa shoir nigohi joy oladi. Shu bois
Misr tarixidagi bu voqealarning kichik hajmga lakonizm asosida sig‘dirilishi
o‘tmish voqeligini tezlashtirib tasvir etishga xizmat qiladi. Ushbu fikrimizni esa
Misrdagi ko‘p xudolikka asoslangan davrni namoyon etish uchun Ro, Aziriso,
Tifan, Fir’avn singari obrazlarni kiritilishi natijasida isbotlash mumkin bo‘ladi.
Usmon Nosir qalamiga mansub bo‘lgan dostonlardan yana biri “Kirish”dir.
Shoir sarlavhani bejizga “Kirish” deb nomlamaydi. U ijodni, she’riyatni nazarda
tutadi. Shu bois, ijodga qo‘yilgan qadamlar sabab asar shunday nomlanadi.
Dostonning bosh qahramoni shoirning o‘zi. U “men” tilidan ifoda etilgan^
Lirika!
Lirikam,
O‘yna, ko‘lkalan,
Ko‘lkalan yurakning
Pokiza nayi!
Sen uchun,
Sen uchun,
Buyuk o‘lkadan
Safarbar etilib
Keldim atayin.
Sevgilim, bu kungi
Naylar – qo‘shiqlar
Avjlanar chertarak
Ertaning sozin.
Lirika,
Lirikam,
Sayroq bulbulim,
Senga zafarlarni
58

Kuylamoq lozim! 1
Asarlarda har doim ham vaqt va davr tushunchasi zamon va makonni
anglatavermaydi. Ayniqsa gap lirika xususida so‘z ketganda bu kabi jihatlar har
doim ham o‘zini oqlayvermaydi. Biroq shoir tafakkuridagi olamni zamon va davr
deb qaraydigan bo‘lsak, u idrok etgan tushuncha esa vaqtdir. Shu bois mazkur
dostonda davr aniq namoyon bo‘lmasa ham biz uni anglab olishimiz qiyin emas.
Yoki makon tushunchasi lirika so‘zi bilan ifoda etilgan bo‘lsa ham, bundan
tashqari lirikani shoir chaman, bog‘ga mengzagan bo‘lsa ham bu еrda makon
tushunchasi aniq gavdalanadi. Demak, Usmon Nosir bog‘, chaman kabi makon
tushunchalari orqali ijodga hamda adabiyotga ishora etadi. Shu bois asarda makon
tusunchasi aniq namoyon bo‘ladi.
Xullas, Usmon Nosir asarlarida, ayniqsa, dostonlarida davr tushunchasi aniq
namoyon bo‘lgan. U, ko‘pincha, shoirning orzu-umidlari bilan bog‘lanib ketgan.
Bu kabi xususiyatlar, ayniqsa, shoirning “Kirish” dostonida yaqqol kuzatiladi.
III BOBDAB CHIQARILGAN XULOSALAR:
1. Usmon Nosir yaratgan dostonlar bir-birini takrorlamas dostonlardir. Adib
o‘z dostonlarini mazmun va mavzu jihatdan yangilaydi. Shunday
xususiyatni ayniqsa “Nil va Rim” dostonida kuzatish mumkin.
2. Shoirning “Nil va Rim” dostonida qadim tarixga murojaat etilishi kuzatiladi.
Usmon Nosir Misr tarixiga nazar solar ekan, o‘tmishda bo‘lib o‘tgan
voqelikni bir-bir tasvirlash orqali quldorlik tuzumi tasviriga o’quvchini
oshno etadi. Begunoh oqqa qonlar iskanjasidagi shoirning ruhiy holati esa
undov so‘zlar orqali o‘z aksni topadi. Shoir ushbu asarini sonet janri asosiga
quradi. Bu esa o‘z davri uchun yangilik edi.
3. Usmon Nosirning “Naxshon” asari bag‘ishlov asosida yaratilgan bo‘lib,
1934-yilda yozib tugallangan. Shu bois asar oxirida Yerevan-Samarqand
deya izoh berilgan. Asar 1615 misrani tashkil etadi. Doston
1
Usmon Nosir. Yurak, sensan mening sozim. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2018, 69-bet.
59

kompozitsiyasiga e’tibor qaratilsa, unda 34 qismga ajratilganligiga guvoh
bo‘lish mumkin, dostonda kirish qismi (mumtoz adabiyot namunalaridek
hamd va na’t) yoki asosiy qism kuzatilmaydi, biroq xotima berilgan. Shoir
asar bosh qahramonini doston sarlavhasiga olib chiqqan.
4. Usmon Nosir o‘z dostonlarida tasvirlarni aniq еtkazish uchun davr
tushunchasiga ham o‘z e’tiborini qaratadi. Natijada, “Nil va Rim” dostonida
davr tushunchasi aniq namoyon bo‘ladi. Biroq bu tushunchani shoirning
“Kirish” dostonida kuzatmaymiz. Chunki shoirning “Kirish” dostonida
davrga nisbatan makon tushunchasi yuqoriroq turadi. Shoir lirikaga murojaat
etganligi sababli aniq davrni tasvirlamaydi. Biroq chaman, bog‘
tushunchalari orqali tasavvurdagi makonga imkon yaratadi.
60

UMUMIY XULOSALAR
1. Usmon Nosir XX asr o‘zbek adabiyotining yirik vakillaridan biri sanaladi. U
adabiyotga juda tez kirib kelib, nom qozongan bo‘lsa-da, uning adabiy
merosi kata hajmda emas. Shoirdan bizga bir qancha she’rlar. Dostonlar
hamda dramatik asar qoldi. Ushbu merozning barchasida shoirning
fenomeni kuzatildi.
2. Usmon Nosir she’riyatiga e’tibor qaratilsa. Unda muallif “men”idan ko‘proq
foydalanganligi kuzatiladi. Asosan she’riyatida lirik qahramon muallifninf
o‘zidan. U barcha she’rlarida o‘z ruhiyatining evrilishlarida kechayotgan
hissiyotni o‘quvchisiga taqdim etadi.
3. Shoir she’riyatida peyzaj еtakchilik qiladi. Biroq ushbu hodisa oddiy holatda
berilmaydi. Asosan, peyzaj tasviri shoir uchun ruhiyarti ifoda etuvchi
vositaga aylanadi. Shu bois uning lirikasida ruhiyat tasvirini peyzaj tasviri
orqali senkretik holati kuzatiladi.
4. Usmon Nosir o‘z she’riyatida an’analardan unumli foydalandi. U goh xalq
qo‘shiqlaridan foydalansa, gohida esa obrazlardan foydalandi. Ayniqsa, xalq
og‘zaki ijodidagi alla kabi qo‘shiqlarga yangi ohang berishi, shu bilan bir
qatorda allada xalq jonli tilidan unumli foydalanishi, she’rning ritmini o‘ziga
xos tarzda namoyan bo‘lishiga olib keldi.
5. Shoir bolalar folkloridan ham foydalanishi natijasida uynoqi misralar yarata
oldi. Ayniqsa, ushbu jihat “Yur, tog‘larga chiqaylik” deb boshlanuvchi
she’rida aniq namoyon bo‘lgan.
6. Usmon Nosir mumtoz adabiyotda o‘z o‘rniga ega bo‘lgan yor (qiz) obrazini
o‘ziga xos talqinda berdi. Usmon Nosir yaratgan obraz kelajakdan umid
qiluvchi hamda kelajakka ishonchla boquvchi obraz qiyofasiga ega. Biroq
shoir lirikasida hayotda o‘z o‘rnini topa olmagan qiz obrazi ham uchraydi.
61

7. Shoir obrazlarning ruhiyatini yoritishda ko‘proq xat detalidan foydalangan.
Bu esa uning asarlarini xalq og‘zaki ijodi hamda mumtoz adabiyotga
yaqinlashtirgan.
8. Usmon Nosir ijodida novatorlik ham kuzatiladi. U o‘zbek adabiyotiga oq
she’rni olib kirdi. Natijada, bu janr asosida o‘zbek adabiyotida ko‘plab lirik
asarlar yaratildi.
9. Shoir ijodida sonnet janri alohida ahamiyatga ega. U sonnet janrida barakali
ijod etgan hamda o‘zbek adabiyotida yangi qirra hosil qila olgan. Hatto “Nil
va Rim” dostoni ham sonnet janri talablari asosida yaratilgan. Bu kabi
xususiyat esa o‘z davri uchun novatorlik edi.
10. Shoir lirikasida publisistik ruh ham еtakchilik qiladi. U Mayakovskiy izidan
borib, minbar she’riyatini yatara olgan shoirdir. Biroq publisistik
she’riyatida ham shoirning ruhiyati va uning jamiyat haqidagi qarashlari
еtakchilik qiladi.
11. Usmon Nosir yaratgan dostonlar bir-birini takrorlamas dostonlardir. Adib
o‘z dostonlarini mazmun va mavzu jihatdan yangilaydi. Shunday
xususiyatni ayniqsa “Nil va Rim” dostonida kuzatish mumkin.
12. Shoirning “Nil va Rim” dostonida qadim tarixga murojaa etilishi kuzatiladi.
Usmon Nosir Misr tarixiga nazar solar ekan, o‘tmishda bo‘lib o‘tgan
voqelikni bir-bir tasvirlash orqali quldorlik tuzumi tasviriga o‘quvchini
oshno etadi. Begunoh oqqa qonlar iskanjasidagi shoirning ruhiy holati esa
undov so‘zlar orqali o‘z aksni topadi. Shoir ushbu asarini sonet janri asosiga
quradi. Bu esa o‘z davri uchun yangilik edi.
13. Usmon Nosirning “Naxshon” asari bag‘ishlov asosida yaratilgan bo‘lib,
1934-yilda yozib tugallangan. Shu bois asar oxirida Yerevan-Samarqand
deya izoh berilgan. Asar 1615 misrani tashkil etadi. Doston
kompozitsiyasiga e’tibor qaratilsa, unda 34 qismga ajratilganligiga guvoh
bo‘lish mumkin, dostonda kirish qismi (mumtoz adabiyot namunalaridek
62

hamd va na’t) yoki asosiy qism kuzatilmaydi, biroq xotima berilgan. Shoir
asar boshqahramonini doston sarlavhasiga olib chiqqan.
14. Usmon Nosir o‘z dostonlarida tasvirlarni aniq еtkazish uchun davr
tushunchasiga ham o‘z e’tiborini qaratadi. Natijada, “Nil va Rim” dostonida
davr tushunchasi aniq namoyon bo‘ladi. Biroq bu tushunchani shoirning
“Kirish” dostonida kuzatmaymiz. Chunki shoirning “Kirish” dostonida
davrga nisbatan makon tushunchasi yuqoriroq turadi. Shoir lirikaga murojaat
etganligi sababli aniq davrni tasvirlamaydi. Biroq chaman, bog‘
tushunchalari orqali tasavvurdagi makonga imkon yaratadi.
63

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
SIYOSIY ADABIYOTLAR:
1. Mirziyoyev Sh. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga
quramiz. –T.: O‘zbekiston NMIU, 2017. 55-b.
2.
I. Karimov. Yuksak ma`naviyat – yengilmas kuch. –T: “Ma`naviyat”. 2008.
140-b.
ILMIY VA BADIIY ADABIYOTLAR:
3. Aliyev B. Hozirgi o‘zbek she’riyatda psixologizm problemasi:
Filol.fan.nom..diss.T.: 1994
4. G ‘ ofurov I. Qismatning ovozi. “Yoshlik” jurnali, 1998-yil, 13-noyabr soni.
5. G‘afurov I. Lirikaning yuragi. – Toshkent: 1982, -222 b.
6. G‘afurov I. Lirikaning yuragi. –Toshkent: Yosh gvardiya, 1982, 172-bet.
7. H.Mirzayev Hozirgi o‘zbek sonetlarida milliy kolorit va umuinsoniy
qadriyatlar. Fil.fan.bo‘yicha fals.fan.dok.disser. 2022, 59-61-betlar.
8. Hamdamov U. Badiiy tafakkur tadriji.-Toshkent Yangi asr avlodi, 2002-
B.199
9. Hasanov Sh. O‘zbek dostonchiligi.-Samarqand, Samdu nashri, 2012, 13-bet.
10. Hayitov A.90-yillar o‘zbek lirikasida an’ana va shakliy izlanishlar:
Filol.fan.nom… diss. aftoreferati. –T.:2004
11. Jumaboyeva J. XX asr she’riyatida psixologik tasvir mahorati :
Filol.fan.doktori…diss. aftoreferati. – T.,1999
12. Norboyev B.hayotni poetik talqin etish tamoyillari va mahorat muammolari:
Filol.fan.doktori…diss.avtoreferati.-T.:1996
13. Qosimov Ya. O‘zbek she’riyatida poetik fikrning yangilanish jarayoni(60
yillar shoirlar avlodi ijodi misolida ):Filol:fan.nomz…diss.-T.:1993
14. Quronov D. Adabiyot nazariyasi asoslari. –Toshkent: Akademnashr, 2018,
383-bet.
15. Rajabov A.Usmon Nosir (hayoti va ijodi): Filol.fan.nom… diss. aftoreferati.
–T.: 1967. 272 b.
16. Sarimsoqov B. Dostonlarda psixologik tasvirning xarakteri haqida ba’zi
mulohazalar // Po‘lkan shoir.O‘zbek xalq ijodi bo‘yicha tadqiqotlar.2-kitob.-
Toshkent: Fan, 1976.-B.106-114
64

17. To‘lakov I. Hozirgi o‘zbek lirikasida davr va qahramon talqini :
Filol.fan.doktori…dis.-T.: 1994
18. Ulug‘ov A. Adabiyotshunoslik nazariyasi. – Toshkent: G‘afur G’ulom
nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2018, 227-bet.
19. Ulug‘ov A. Adabiyotshunoslik nazariyasi. – Toshkent: G‘afur G’ulom
nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2018, 222-bet.
20. Ulug‘ov A. Adabiyotshunoslik nazariyasi. – Toshkent: G‘afur g’ulom
nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2018, 230-bet.
21. Usmon Nosir. Yurak, sensan mening sozim. –Tosgkent: Yangi asr avlodi,
2018, 44-bet.
22. Yana o‘sha .Iztirob suratlari// “Hurriyat”. -2003.-24 sentabr
23. Yana o‘sha Adabiyot osmoni cheksiz// “O‘zbekiston adabiyoti va
san’ati”.2004.-8oktab.
24. Yana o‘sha insoniy tuyg‘ular jilvasi // “Yozuvchi”. -2002.-27 aprel;
25. Yana o‘sha samimiy tuyg‘ular tarovati// “O‘zbekiston adabiyoti va
san’ati”.-2002-1mart.
26. Yo‘ldoshev Q. Ko‘ngil mavjlari // “O‘zbekiston ovozi”.-2001.-10 mart.
27. Yo‘ldosheva M. Hozirgi o‘zbek modrn she’riyatining asosiy xususiyatlari:
Filol.fan.nom… diss. aftoreferati. – T.:2004
28. Абдикулов Т. Узбекская советская дотская поэма 30-х годов и
фольклор, AKD. 1978
29. Адабиётшуtсликка кириш. -Т., «Ўқитувчи», 1984.- 217 б.
30. Адабий тур ва жанрлар. – Тошкент: Фан, 1992, 207-бет.
31. Адабий турлар ва жанрлар. 2-жилд.-Тошкент: Фвн, 1992, 61-62-бетлар.
32. Адабий турлар ва жанрлар.Уч томлик, 2-том. -Т., Фан, 1992.- 188 б.
33. Б a хтин М. Романда замон ва хроtтоп шакллари. Тарихий
поэтикасидан очерклар. (Рус тилидан Узоқ Жўрақулов таржимаси) . –
Тошкент: Академнашр, 2015, 288-бет.
34. Бекмиров Ж. Манзара жанрини тасвирий санъатдаги ўрни ва тарбиявий
аҳамияти. Academic research in educational sciences, 2021, 243 бет.
35. Воҳидов Э. Шоиру шеъру шуур. – Тошкент: Ёш гвардия, 1987, 51 –
бет.
36. Галаtв, Б.Е. Живопись словом. Портрет. Пейзаж. Вещь [Текст] /Б.Е.
Галаtв. – М: Советский писатель, 1974,.185 - с.
37. Гурьева, Т.Н. Новый литературный словарь. – Ростов на Дону:Феник ,
2009. 213 – с.
38. Жамол Камол. Лирик шеърият. – Тошкент: Фан, 1986, 58-бет.
65

39. Иззат Султон. Адабиёт назарияси. – Тошкент: Ўқитувчи, 1980, 196-
бет.
40. Конрад Н.И. Запад и Восток. –М., главная редакция Восточtй
литературы, 1972, с.289.
41. Крупчаtв, Л.М. Теория литературы: учебник / Л.М. Крупчаtв. –
М,2012. 360 – с.
42. Мамажоtв С. Поэзияда лирик қаҳрамон масаласи. // Шарқ юлдузи,
1961, 9-сон.
43. Мамажоtв С. Сайлаiа. – Адабий-танқидий мақолалар. –Тошкент:
Адабиёт ва санъат нашриёти, 1981, 476-бет.
44. Мамуров М. Традиции фолклора в узбекской советской поэзии 30-х
годов. (в аспекти поэм)” AKD. Самарканд, 1973
45. Мурадалиева, Н.Б. Романтический пейзаж в литературе [Текст] /Н.Б.
Мурадалиева. – Баку, 1991. 139 – с.
46. Мустаев К. Поэтика света и числовых знаков-символов в узбекском и
французком героическом эпосах.. AKD. Самарканд, 1994
47. Мухиддиtв У. Проблема конфликта и характера в совремеtй
узбекской поэми (1956-1967), AKD. T., 1970 .
48. Пигарев, К.В. Русская литература и изобразительtе искусство.
Очеркио русском национальtм пейзаже середины XIX в. [Текст] /К.В.
Пигарев. – М., 1972. 7 – с.
49. Поспелов Г.Н. Лирика среди литературных родов. -М., 1964, с.71.
50. Рахимджаtв Н. Лирическая поэма. (по осtви материалов узбекской
поэзии 1961-1973 г.) AKD. T., 1975
51. Саллаев Ф., Қурбониёзов Г. Адабиётшуtслик атамаларининг изоҳли
луғати. – Тошкент: Янги аср авлоди, 2010, 65-66-бетлар.
52. Тангиев А. Ҳозирги замон достончилигида тарихий воқелик ва шахс
талқини. NDA. –Тошкент, 1995.
53. Тимофеев Л.И., Тураев С.В. Словарь литературоведческих термиtв. –
М.: Просвещение. 1974 , 216 - с.
54. Тўйчиев У. Ўзбек адабиётида бадиийлик мезонлари ва уларнинг
маромлари. –Тошкент: Янги аср авлоди, 2011, 308-бет.
55. Тўйчиев У. Ўзбек адабиётида бадиийлик мезонлари ва уларнинг
маромлари. –Тошкент: Янги аср авлоди, 2011, 374-бет.
56. Тулаков И. Поэтические традиции и характер героя в узбекской
совесткой поэми (60-70-ие годы) AKD. T., 1981
57. Турабекова С.“Язык и стиль поэм Г.Гуляма. AKD. T., 1962;
66

58. Ўзбек адабиёти танқиди тарихи. Икки томлик, иккинчи том. –Тошкент:
Фан, 1987, 107-бет.
59. Умирзоқова Н. Усмон Носир шеъриятида руҳият тасвири.
Фил.фан.даражасини олиш учун ёзилган диссер.автореферати. –
Тошкент, 2005, 8-бет.
60. Умуров Ҳ. Адабиёт қоидалари. – Тошкент: Ўқитувчи, 2002, 147-бет.
61. Усмон Носир. Поэмалар. –Тошкент: Ғаур Ғулом номидаги бадиий
адабиёт нашриёти, 1970, 40-бет.
62. Усмон Носир. Шеърлар.-Тошкент: Бадиий адабиёт нашриёти, 1965, 11-
бет.
63. Ўткир Рашид. Сўзбоши. Усмон Носир. Шеърлар.-Тошкент: Бадиий
адабиёт нашриёти, 1965, 7-бет.
64. Худойбердиев Э. Адабиётшуtсликка кириш. – Тошкент: Шарқ, 2008,
219-бет.
65. Ҳасаtв Ш. Ўзбек драматик достони. (Жанр манбалари ва уларнинг
таркиб топиши). NDA, Самарқанд, 1995
66. Ҳотамов Н., Саримсоқов Б. Адабиётшуtслик терминларининг русча-
ўзбекча изоҳли луғати. - Тошкент:Ўқитувчи, 1979, 228 - бет.
67. Шарафиддиtв О. Замон, қалб, поэзия. –Тошкент: Фан, 1962, 22-24-
бетлар.
68. Шарафиддиtв О. Узбекская советская поэма (1946-1953 g.) AKD. M.,
1955
69. Шукуров Н. Бу олам саҳнида .Сонетлар.Т., Ғафур Ғулом tмидаги
Адабиёт ва санъат нашриёти, 1982. – 192 б.
70. Эпштейн, М.Н. «Природа, мир, тайник вселеtй…»: Система
пейзажных образов в русской поэзии [Текст] / М.Н. Эпштейн. –
М. : Высшая школа, 1990 , 114 - с.
71. Юнусов М. Барҳаёт анъаналар. – Тошкент: Ғафур Ғулом tмидаги
Адабиёт ва санъат нашриёти, 1969, 70-бет.
72. Юнусов М. Барҳаёт анъаналар. – Тошкент: Ғфур Ғулом tмидаги
Адабиёт ва санъат нашриёти, 1969, 17-бет.
67

ILOVA
1956-yil sentyabr oyining oxirlarida Masodiqova Xolambibi nomiga xat
keldi. «Grajdanka Masodiqova Xolambibiga! Sizga shuni ma’lum qilamanki,
o‘g‘lingiz Nosirov Usmonning ishi tekshirib chiqildi. O‘g‘lingiz asossiz hukm
qilinganligi aniqlandi. Arizangiz hamda Nosirov Usmonning jinoyat ishi, 1956-yil
3-sentabr kuni o‘tkazilgan tekshiruv materiallari asosida avvalgi hukmni bekor
qilish va o‘g‘lingizni batamom oqlash uchun Bosh Harbiy Prokuror nomiga
(Moskva shahriga) jo‘natildi. Qaror haqida Bosh Harbiy Prokuror sizga ma’lum
qiladi. TurkVO Prokurorining o‘rinbosari, yustitsiya podpolkovnigi (imzo)
M. PASTUSHENKO»
Xolambibining ko‘p yillar zardobga to‘lib yotgan yuragida umid
uchquni paydo bo‘ldi: «U tirik!» Bu uchqunni oktyabr oyining boshida Moskvadan
kelgan boshqa bir xat yana alangalatdi. «Sizga ma’lum qilamanki, arizangiz Bosh
Harbiy Prokuratura tomon i dan hal qilindi. O‘g‘lingiz Nosirov Usmonga tegishli
jinoiy ish qayta ko‘rib chiqish uchun Oliy Sudga jo‘natildi. Natija Sud tomonidan
Sizga ma’lum qilinadi. GVP bo‘limining Harbiy Prokurori, Yustitsiya
podpolkovnigi (Imzo) PROSHKO».
«Demak, Usmonxon tirik. Bironta xatda uning vafoti haqida hech
qanday gap-so‘z yo‘q, axir! Xolambibi bu gaplarni tovush chiqarib aytishga
qo‘rqar, go‘yo bu so‘zlar aytilsa, umidi barbod bo‘lishi mumkindek, shu umid
onaning hayotiga bir oz bo‘lsa-da, nur olib kirgandek edi. Biroq, 1957-yilning
aprel oyida kelgan xat… uni qulatdi.
69

«SSSR Oliy Sudining Harbiy kollegiyasidan 1956 y. 30 mart SPRAVKA
Hibsga olingunga qadar yozuvchi-shoir bo‘lgan Nosirov Usmonning ayblanish
to‘g‘risidagi jinoiy ishi SSSR Oliy SudiningHarbiy kollegiyasi tomonidan 1957-yil
21-martda qayta ko‘rib chiqildi.1938-yilning 5-ktyabrida Harbiy Kollegiya
tomonidan Nosirov Usmonga tegishli ish yuzasidai chiqarilgan hukm vujudga
kelgan yangi vaziyatlarga ko‘ra, bekor qilindi va jinoyat sostavi yo‘qligi tufayli
jinoiy ishning ko‘rilishi to‘xtatildi. Nosirov U. vafotidan so‘ng oqlandi.
SSSR Oliy Sudi Harbiy kollegiyasi Sudlovchi hay’atnnig raisi, Yustitsiya
polkovnigi (Imzo)«
«Vafotidan so‘ng». Oppoq qog‘ozga qora siyohda yozilgan bu sovuq
so‘zlar onaning qalbini bir zumda chil-chil qildirdi. 1937-yilning quyuni uning
bag‘ridan biryo‘la uch farzandini: Usmonni, kuyovi O‘zbekiston Kompartiyasi
Markazqo‘mning sekretari Nuriddin O‘lmasboevni, 23 yoshida vafot etgan qizi
Ravzaxonni yulib ketdi. Lekin birgina ilinj — Usmonning tirikligiga bo‘lgan
ishonch onaga darmon, dalda edi. Xat bu ishonchni ham tilka-pora qildi.
Xolambibi yotib qoldi. O‘sha yili yoz oylarida bir kuni hovliga ozg‘indan kelgan,
novcha odam kirib keldi. Ona uni darrov tanidi: bu Usmonning do‘stlaridan biri
Ibrohim Nazir edi. U Xolambibi bilan ancha suhbatlashdi. Mehmon ketganidan
so‘ng ona o‘rtanib qoldi.
«Usmon og‘ir dardga mubtalo bo‘ldi; uning sovuq urgan qo‘l-
oyoqlarini kesib tashlashdi, tsinga kasalidan tishlari to‘kilib ketdi… bir burda non
yeyishga zor bo‘lib, Magadanda 1952 yili vafot etdi…» deb aytdi Ibrohim Nazir.
Uning gaplarini keyinchalik Tojihon Shodieva ham tasdiqladi. Ona uchun
umidning oxirgi uchquni ham so‘ndi. «Usmon yo‘q!» Bu xayol uni chayondek
chaqardi. O‘sha suhbatlardan so‘ng rangi yanada siniqqan, ko‘rpa-to‘shak qilib
yotib qolgan ona hasratini menga, yosh qizaloqqa to‘kardi: «Usmonni olib
ketishganiga uch-to‘rt oycha bo‘lgan edi. Tog‘ang qamoqxonadan xat chiqarib,
Ibrohim Nazir va Madamin Davronlarda palto bilan etigi borligini aytib, shu
70

narsalarni yetkazishni so‘rabdi. Men ayang (Rohatxon) bilan qo‘shni qiz Dilbarni
Arpapoya mahallasiga yubordim. Madamin Davronning singlisi ularni qarshilab
olibdi-da, Ibrohimning eshigini taqillatib qizlar kelganligini aytibdi. Shunda
Ibrohim eshikni qiya ochib turib: «Men xalq dushmanning singlisi bilan
gaplashmayman!» deb paltoni itqitibdi va shoshib eshigini berkitib olibdi. Rohatoy
uyga yig‘lab-yig‘lab qaytdi. Ertasi kuni Madaminning singlisi biznikiga kelib,
Ibrohimni kechasi olib ketishganligini aytdi. Mana, Ibrohim ham eson-omon
qaytibdi. Tog‘ang esa yo‘q…» O‘sha kezlarda Xolambibiga O‘zbekiston
Yozuvchilar soyuzidan u yerda 1957-yil 2-iyulda bo‘lib o‘tgan majlisning
qaroridan ko‘chirma olib kelishdi. Unda Usmon Nosirni Yozuvchilar soyuzi
a’zoligiga tiklash va uning onasi Masodiqova Xolambibiga 6 ming (yangi pul bilan
600) so‘m mablag‘ ajratib berilishi to‘g‘risidagi masalalar ko‘rilgan edi. Ko‘p
o‘tmay Xolambibining qo‘liga pul keltirib berishdi. Haykaldek qotib o‘tirgan ona
qo‘lidagi bir dasta pulga qarab yig‘lab yubordi. Chunki…
Usmon hech yolg‘iz yurmasdi. Uyga ham hech qachon yolg‘iz kirib kelmasdi;
yonida hamisha do‘stlari, o‘rtoqlari bo‘lardi. Kunlarning birida u besh-oltita
o‘rtoqlarini mehmonga olib keladi. Ona o‘choq boshida ovqat tayyorlash bilan
ovora bo‘ladi… Bir payt Usmon tashqariga chiqib, onasiga qo‘shnidan qarz olib
bo‘lsa-da, do‘stlariga sigareta topib keltirishni iltimos qiladi. Yaqinda Qo‘qondan
ko‘chib kelgan Nosir ota hali ishga joylashmagani sababli. oilada yetishmovchilik
bo‘lsa ham, Xolambibi qo‘ni-qo‘shnilardan bironta narsa so‘ragani tortinardi. Ona
o‘g‘liga ahvolni tushuntiradi. Shunda Usmon: «Aya, hech uyalma, qarz uziladigan
narsa. Hali vaqt keladiki, mening o‘ligim ham seni boqadi!» deydi. O‘sha kuni bu
voqeadan voqif bo‘lgan Nosir ota Xolambibining qo‘lidagi bittagina uzugini bir
xalta sigaretaga almashtirib, Usmonning o‘rtoqlariga kiritib yuborgan ekan.
Shularni eslab ona yuragi vayron bo‘ldi. «Bu pullarni endi nima qilaman?!» deb
menga tikilib qolgan buvimning yosh to‘la ko‘zlari hamon dilimni o‘rtaydi.
Xolambibining ahvoli tobora og‘irlasha bordi. 85 yoshlik Nosir ota hamon davlat
ishida bo‘lib, Sirdaryodagi qamish zavodida direktorlik qilardi, Toshkentga bir
71

haftada bir marta kelib ketardi. Men xasta buvimning yonida ko‘proq bo‘lishga
harakat qilardim. Uni hech yolg‘iz qoldirgim kelmasdi. Uning o‘sha kezlarda
yuragidan otilib chiqqan alamlari, hasratlari qalbimga o‘rnashib qolgan…
1936 yilning bahori. Usmon Toshkentdan Qo‘qonga kelib Nosir otaga
o‘zining do‘sti Nuriddin O‘lmasboevga katta singlisi Ravzaxonni turmushga berish
niyati borligini aytadi. Ota rozilik beradi. To‘yni o‘tkazib Usmon Ravzaxonni
Toshkentga ko‘chirib keladi. Bir oz vaqt o‘tgach, Usmon Qo‘qondan butun oilasini
Toshkentga ko‘chirib kelish niyatida yana Qo‘qonga borib: «Endi hammamiz bir
joyda bo‘laylik», deb otasini ko‘ndiradi. 1937 yilning bahorida Usmon oila
a’zolarini Toshkentga, Chaqar mahallasidagi bir qarindoshinikiga olib keladi. Ikki
oylar do‘sti Nodirbek topgan shu mahalladagi Yo‘ldosh qassob degan kishining
uyida ijarada turadilar. Nosir ota hovli axtarish bilan shug‘ullanadi. Shu kezlarda
Usmon bir kuni uyga mast bo‘lib qaytdi. Uni o‘rtoqlari — artist Muhsin Hamidov
bilan shoir Yusufjon Hamdam olib kelishgan edi. Usmon onasiga: «Bugun meni
yozuvchilikdan o‘chirishdi,— deb aytdi.— Nimagaligini o‘zim ham bilmayman».
Ona sho‘rlik o‘g‘li millatchilikda ayblanib, Yozuvchilar soyuzida «ishi»
muhokama bo‘lganini bilmasdi. Usmonga rahbarlardan biri: «Aybingni bo‘yningga
ol, keyin gunohing yengillashadi. Men sening tarafingni olib, oqlab chiqaman.
Egilgan boshni qilich kesmaydi, axir!» deb avraganini o‘z qulog‘i bilan eshitgan
kishi hozir hayot, lekin iltimosiga ko‘ra, uning ismi-sharifini keltirmadik… Usmon
unga ishondi. O‘sha majlisda Usmonni rosa talaydilar…
Shunday qilib, endi 24 bahorni qarshilagan shoirning qanotini sindiradilar.
Darvoqe, majlis oxirida «ayblanuvchi»ning o‘ziga, shoir Usmon Nosirga so‘z
beriladi. U haligi rahbar «aytganini» qilib, aybini bo‘yniga oladi. Lekin qaysi
aybini?! O‘zi ham bilmasdi… O‘sha «maslahatchi» dik etib o‘rnidan turadiyu:
«Ana, ko‘rdingizmi, u aybini bo‘yniga olyapti! Unga oramizda o‘rin yo‘q.
Soyuzdan o‘chirilsin deganlar qo‘l ko‘tarsin!» deydi… Bu ertakka o‘xshaydi.
O‘shanda Usmon zog‘lar orasida qolgan bulbulga o‘xshardi.
72

Bir necha kundan keyin Usmon Nosirning uyiga ertalab bir kishi kirib keldi.
O‘zini NKVD xodimi o‘rtoq Mansurov deb tanishtirdi. U kitob-qog‘ozlarni tintuv
qildi. Uzoq tintuv qildi. Usmon derazaning tepa toqisiga ikki qo‘lini tiragancha
indamay turardi. Nogahon eshikdan yig‘lab kirib kelayotgan singlisi Ravzaxonga
ko‘zi tushadi. «Singlingiz o‘lsin, aka! Meni nima uchun bu yerlarga olib
kelgandingiz, akajon…» deb bo‘zlar edi u. «Rozochka… Rozochka, yig‘lama,
singlim!» deydi jovdirab Usmon va singlisini bag‘riga bosadi. Peshonasidan
o‘padi. Ravzaxon akasining bag‘rida hushidan ketadi. Usmonga xonadan chiqishga
ruxsat yo‘qligi uchun Ravzaxonni uning qo‘lidan olib hovlining narigi betidagi
uyga kiritadilar. Tintuv tugagach, Mansurov Usmonni oldiga solib tashqariga
chiqadi. Usmon hovlida turgan otasi va Qo‘qondan ulardan xabar olgani kelgan
amakisi Ibodjon bilan quchoqlashib xayrlashadi, singillarining peshonasidan
o‘padi. Qo‘shni xonada hamon hushidan ketib yotgan singlisi Ravzaxonga ko‘z
qirini tashlaydi-da, Mansurov ketidan ko‘cha eshik tomon yuradi. Izidan:
«Usmonjon, bolam, ayang o‘lsin!.. Bizni o‘zing kimlarga tashlab ketyapsan?!» deb
faryod qilayotgan onasi tomon qayrilib: «O‘lsang o‘laver!..» deb chiqib ketadi.
Onaning faryodi bo‘g‘zida qoladi… Shunchalar «bemehr» o‘g‘lining ketidan
chiqish yo chiqmasligini bilmay joyida taxta qotadi. Birov shu zum uning yuragini
muzday suvga botirib olganday bo‘ladi. Ko‘zidan selday oqib kelayotgan yoshi bir
zumda quriydi. Onaning ko‘z o‘ngida Usmon siymosi qo‘lidagi oppoq kepkasini
g‘ijimlagan ko‘yi bir umr muhrlanib qoldi…
1936 - yil iyul oyining jazirama kuni ona yuragini roppa-rosa 20 yil
kuydirdi. «O‘lsang o‘laver!..» degan so‘zlar o‘sha damda ona yuragiga nishtardek
sanchilgan edi. Usmon bu dahshatli so‘zlarni onasining qalbini asrab qolish uchun
ataylab aytganini hech kim bilmasdi, albatta. Ona buni ko‘p yillar o‘tgandan keyin
ich-ichidan his etdi.
73

Usmonning izi o‘chdi… U bilan birga oila hayotidan shodlig - u
baxtiyorlik, tinchlik ketdi. Faqatgina bir narsa qoldi — o‘zaro ahillik, o‘zaro
totuvlik.
Oila nihoyatda og‘ir ahvolda yashay boshladi. Nosir otaga «xalq
dushmani»ning otasi bo‘lgani uchun hech qaerda ish yo‘q, qizlari Rohatxon,
Inobatxonlarga hatto maktablarning eshiklari berk, Ravzaxon yana ota-onasi
xonadoniga qaytgan. Uning turmush o‘rtog‘i Nuriddin O‘lmasboev Akmal
Ikromovning safdoshi sifatida qamalgan. Nosir otaga: «Usmon sizga o‘gay o‘g‘il,
undan ariza orqali voz keching. Siz inqilob uchun ko‘p xizmat qilgan odamsiz.
Hukumat sizni qo‘llab-quvvatlaydi, ish beradi», deb maslahat beruvchilar ko‘p
bo‘ldi. Lekin Nosir ota o‘g‘lining nomini sotmadi, uning begunohligiga umrining
oxirigacha ishondi. O‘g‘li bilan, uning halolligi bilan hamisha faxrlandi. Hatto
o‘sha og‘ir yillarda ham Usmonning nomini himoya qildi. Oila esa och-nahor
yashar edi. Nosir ota qizlari bilan Toshkent qamoqxonasiga bot-bot oziq-ovqat,
kiyim-kechak kiritib turishi kerak edi. Biri Usmonga va yana biri kuyovi Nuriddin
O‘lmasboevga. Ana shunday og‘ir kunlarda ona uydagi jamiki qog‘oz-kitoblarni
yig‘ib qopga soladi-da, pistafurushga topshiradi. Bu qog‘ozlar Usmon Nosirovning
hali gazeta, jurnal, kitob sahifalarini ko‘rishga ulgurmagan qo‘lyozmalari edi…
Ikki yil muqaddam, 1935 yilda yozilgan «Nil va Rim» she’rida Usmon Nosir
shunday degan edi:
O‘lim yaxshi, odam agar shunday xor bo‘lsa!
Bir parcha non nima o‘zi! Shunga zor bo‘lsa!
Biz nochorlik va qo‘rquvni hozir unchalik his etolmaymiz. Lekin o‘sha
paytlarda odamlarni g‘aflat chirmab olgan edi.1944-yilning mart oyida Farrux
Ahmadiy ismli kishi (u surgundan qaytgach, Muqimiy nomidagi muzikali drama
teatrida qorovul bo‘lib ishlagan) Usmonning Sibirdan yozgan xatini singlisi
74

Rohatxonga yetkazadi. Xatda: «Singlim Rohatxon! Eshitdim, O‘tkir Rashid bilan
turmush qilibsizlar. Juda xursand bo‘ldim (bu nikoh Usmon Nosirning vasiyati edi
— N. R.). Baxtli bo‘linglar. Toshkentga, Yozuvchilar soyuziga «V. I. Lenin»,
«Shahlo» degan poemalarimni yubordim. Nahotki, butun O‘zbekistonda meni bu
yerlardan olib ketadigan bironta do‘st, yoru birodar topilmasa?.. Toshkentga
borsam, umrim qamoqda o‘tsa ham mayli edi… Soyuzga ayam iltimos bilan
borsin. Mening gunohim yo‘q. Jonim singlim, xatni o‘qigach yoqib yubor!»
deyilgan edi. Barcha harakatlar naf bermadi. Bir oz o‘tgach, «Yozuvchilar
soyuziga Usmondan paket kelibdi. Unda «V. I. Lenin» va «Shahlo» poemalari bor
ekan», degan xabar tarqaldi. Xolambibi o‘sha yillari Yozuvchilar soyuzining
rahbarlaridan bo‘lmish kishining huzuriga boradi. O‘g‘li Usmon Nosirni
Toshkentga keltirilishi uchun yordam berishlarini iltimos qiladi, o‘g‘lining o‘z
qo‘li bilan yozgan poemalarini ko‘rmoqchi bo‘ladi. Onaga o‘g‘lidan kelgan xatu
qo‘lyozmalarni ko‘rsatish u yoqda tursin, «Xalq dushmanining onasi bilan
gaplashiladigan gap yo‘q!» deb kabinetdan chiqarib yuborishadi. Ona ko‘cha
eshigigacha zo‘rg‘a yetib kelib, ostonaga behol o‘tirib qoladi. Uning yoniga yuzida
kinoya aralash tabassum bilan Temir Fattoh kelib so‘rashadi; o‘zini go‘yo avvallari
onani hech tanimaganday tutadi. Xolambibining dargohi Qo‘qonda ham,
Toshkentda ham Usmonning do‘stlari uchun hamisha ochiq edi. Endi esa… Ona
dili vayron bo‘ldi. O‘sha damda Xolambibi shu Temir Fattoh, Nosir ota Usmondan
voz kechgan do‘stlarini bir kuni koyigani uchun, matbuot sahifasida bu oiladan
keyin alamini olajagini bilmagan edi. («Sovet O‘zbekistoni» gazetasi, 1967 yil 24
sentyabr). Bugungi kunda o‘sha voqeani Xolambibining qizi Rohatxon yaxshi
eslaydi. O‘shanda u onasining yonida edi. Onaning qalbi ilk bor faryod qiladi va
birinchi bor nafratga to‘lib, qarg‘ish yog‘diradi…
Oradan ko‘p o‘tmay ona Yozuvchilar soyuzining raisi Hamid Olimjon
avtomobil halokatida fojiali vafot etdi degan xabarni eshitadi va Usmonning
qo‘lyozmalari taqdirini bilishdan umidini uzadi.
75

* * *
Ajdarhoga o‘xshash 1937 yil elning ko‘pgina asl farzandlari qatori
hali 25 yoshga to‘lmagan Usmon Nosirni ham yutdi. Uni o‘zbek xalqining
bag‘ridan tuhmat, hasad, malomatlar yulib ketdi. Xo‘sh, navqiron, surur osmonida
parvoz qilib yurgan shoir qanday qilib birdan «xalq dushmani» tamg‘asini oldi?!
O‘ylab o‘yga yetish qiyin. O‘sha dahshatli, ajal yog‘dirgan yillar va voqealarning
guvohi bo‘lgan, vaqti kelsa ishtirokchisiga aylangan kishilar bugungi kunda hayot.
O‘ylab o‘yga yetolmaysan… Axir o‘shalarning ko‘pchiligi mayda shaxsiy
manfaatlarini ko‘zlab xalqning boyligiga, bisotiga chang solganlar-ku! Xalqning
ma’naviy dunyosini poymol qilganlar-ku! Mana shunday o‘y-xayollar mening
xotiramga Uyg‘unning ulug‘ shoirimiz Hamzaga bag‘ishlangan to‘rt misrasini
mixlab qo‘ydi.
Uni o‘ldirganlar bilmadi:
Mumkin emas uni o‘ldirmoq!
U-chi ko‘rki bo‘lib sheriyatning,
O‘tiribdi qo‘r to‘kib to‘rda…
Ha, faqatgina 24 yoshgacha ijod qilgan Usmon Nosir ham bugungi
she’riyatimizning «to‘rida qo‘r to‘kib o‘tiribdi». U oradan juda erta ketdi. Lekin
o‘zbek xalqining qalbiga uchqun tashlab o‘tdi. Shuning uchun ham Usmon Nosirni
baxtli inson deb aytish mumkin. Hozir qaysi o‘zbek shoirining to‘plamini qo‘lga
olmang unda albatta Usmon Nosirga bag‘ishlangan she’r o‘qiysiz. Demak, shoir
barhayot! Demak, u o‘lmagan! Usmon Nosir tabiatan juda xushchaqchaq, bag‘ri
keng, qo‘li ochiq yigit edi. U bilan bir suhbatda bo‘lgan odam albatta
do‘stlashishga intilarkan. Qavm-qarindoshlar ham Usmonni juda hurmat qilishardi.
U barchaga barobar mehribon edi.
76

Mana shunday xotiralar, mana shunday o‘y-xayollar meni yoshligimdan
Usmon Nosirning izlarini axtarishga undadi. Ongim bilan uning vafot etganligiga
ishonsam hamki, qalbim bu fojiani hech qabul qilishni istamasdi. Nazarimda,
go‘yo u tirik va men uni albatta topish imkoniyatiga egadek tuyulardi. 1968-yilda
Magadan ichki ishlar boshqarmasiga xat yozdim; men tog‘am haqida ma’lumotlaru
uning qo‘lyozmalarini izlayotganimni aytdim. U yerdan kelgan javob xatda:
«Usmon Nosirov 1941 - yilning oxirlarida Kemerovo oblastiga ko‘chirilgan. Uning
keyingi taqdiri haqida ma’lumotlarga ega emasmiz», deb yozilgan edi. 1969-yili
Kemerovo ichki ishlar boshqarmasidan kelgan xatdan esa men Usmon Nosirov
Marinsk shahri yaqinida 1944-yilgacha, ya’ni vafotigacha istiqomat qilganini
bildim. Yuragimda g‘ulg‘ula paydo bo‘ldi. Qaysi sana to‘g‘ri? Qaysi biriga
ishonish kerak? Kimga ishonay? O‘sha yerlarda qamoq muddatini o‘tab kelgan
Ibrohim Nazir, Tojixon Shodieva va ko‘pgina boshqa guvohlargami yoki bu
xatlargami? Ko‘p yillar shu muammo meni qiynadi. Va nihoyat, O‘zbekiston
Yozuvchilar soyuzi rahbarlarining ko‘magida men Usmon Nosirning qabrini izlab
ketdim. Qabristonni topdim. Kemerovo oblast ichki ishlar boshqarmasi arxivida
saqlanayotgan Nosirov Usmonga tegishli «delo»dan O‘zbekiston Yozuvchilar
soyuzi nomiga berilgan spravkani olib keldim:
77

«O‘zbekiston Yozuvchilar soyuzi pravleniesi sekretarining yordamchisi
o‘rtoq H. Shayxovga . Sizning Nosirov Usmon haqidagi so‘roq xatingiz bo‘yicha
shuni ma’lum qilamanki, Nosirov U. Kemerovo oblastining mahbuslar uchun
ajratilgan joylariga 1943 - yilning boshida keltirilgan.U uzluksiz ravishda
kasalxonaning og‘ir ahvoldagi kasallar bo‘limida bo‘lgan. 1944 - yilning mart oyida
vafot etgan.
Uni bilgan va davolagan meditsina xodimlari oblastda yashamaydilar.
Nosirov Usmon 1944 - yilda Kemerovo oblast, Marinsk rayonining Suslovo
qishlog‘idagi qabristonga dafn etilgan. Kemerovo oblasti Ichki ishlar
boshqarmasining boshlig‘i (Imzo)L. V. PROSIN»
O‘sha muammo biribir muammoligicha qoldi: mish-mishlar to‘g‘rimi
yoki davlat hujjatlarimi?Yuragimni hamon gumon kemirardi. Balki boshqa
«Nosirov Usmon»dir? Shu sababdan biz shoira Mukarrama Murodova bilan
birgalikda Kemerovo oblast Ichki ishlar boshqarmasining boshlig‘i general V. I.
Runshikov bilan uchrashdik. Uning yordamida yana bir bora arxiv bilan tanishdik.
Hujjatlardagi: «Nosirov Usmon, shoir-yozuvchi, 1912 yili Namanganda tug‘ilgan»,
degan yozuvlar gumonimizni tarqatdi. Gumonimiz tarqaldi, lekin ko‘nglimizdagi
g‘ubor baribir tarqalmadi. Meni hamon bitta jumboq qiynaydi: xo‘sh, Usmon Nosir
o‘limiga aynan kimlar aybdor? Aybdorlarning nomlari bordir, axir?! Axir hamma
fojialarni «shaxsga sig‘inish» degan mavhum atama ostiga ko‘mib yuborib
bo‘lmaydi-ku! O‘zbekiston SSR Davlat Xavfsizligi komitetining raisiga,
O‘zbekiston SSR Oliy sudining raisiga Usmon Nosir «delo»si bilan tanishishga
ruxsat berishlarini so‘rab qayta-qayta murojaat etdik. Lekin iltimoslarimiz
oqibatsiz qoldirildi. Nega?.. Ehtimol, shoir nomini yomonotliqqa chiqarishga
«ulush» qo‘shgan ba’zi bir «adabiyot korchalonlari» Usmon Nosir «delosi» oshkor
etilishiga qarshilik qilishayotgandir? Balki ular tariximizdagi «oq dog‘lar»
yuvilishidan manfaatdor emasdir?.. «Aflotun mening do‘stim, lekin Haqiqat menga
qadrliroqdir», degan edi ulug‘ allomalardan biri. O‘ylaymizki, Usmon Nosir
78

«delo»sini arxivda saqlayotgan tashkilot mutasaddilari oshkoralik nasimi
esayotgan ushbu kunlarda mardonavorlik bilan Haqiqat tomon yuz buradilar.
Chunki hozirgi yoshlar, ayniqsa, adabiyotimizning kenja avlodi haqiqatni bilishlari
shart.
ESLATMA.
Quyida Usmon Nosir qamoqdan I. V. Stalinga yo‘llagan maktub e’lon
qilinmoqda. Maktub hozircha shoirning oshkor etilmagan shaxsiy delosidan
olindi. «VKP(b) MKning sekretari Iosif
Vissarionovich Stalinga shoir Usmon
Nosirdan
ARIZA
Men xalq dushmanlarining bo‘htoniga
uchradim. Dushmanlarning mish-mishiga
qaraganda, go‘yo men Sizni haqorat
qilganmishman, pessimistik (tushkunlik)
ruhida she’rlar yozgan emishman. 1937 yili (14 iyul kuni) O‘zSSR NKVD
tomonidan hibsga olindim. Tergov aldov usullarini qo‘llab, mening
tajribasizligimdan foydalanib yolg‘on aybnomaga meni iqror etish yo‘lini
tutdi. 1936 yilning 5 oktyabrida men Harbiy kollegiyaning ko‘chma uchligi
oldida menga qo‘yilgan yolg‘on aybnomani batamom rad etdim. Lekin
kollegiya Yozuvchilar soyuzining sobiq rahbari tomonidan sud boshlanishi
arafasida bo‘ynimga qo‘yilgan boshdan-oyoq bo‘htondan iborat
ko‘rgazmaga asoslanib, barcha aybnomalarni inkor etishimga qaramay,
ayblash uchun hech qanday faktik material bo‘lmasa ham O‘zSSR JKning
67, 64—14 moddalari bo‘yicha kamina 10 yil qamoq jazosiga hukm qilindi.
Jumladan, meni 5 yil siyosiy huquqlardan mahrum etishdi. Bu qaror, bu
hukm adolatsizdir.Men 1912 yili tug‘ilganman, bolalar uyida
tarbiyalanganman, o‘sha yerda VLKSM safiga o‘tganman.
79

Mening 6 ta she’riy to‘plamim, 4 ta tarjima kitobim chop etilgan. Pushkin va
Lermontov ijodiy merosidan qilgan tarjimalarim (o‘zimning asarim singari)
juda yaxshi baholangan. Qamoqda o‘tgan 3 yillik umrim mobaynida, barcha
qiyinchiliklarga qaramay, men bitta she’riy roman, 3 ta pesa va turkum
she’rlar tayyorladim. Men hali yoshman, ijodiy rejalarim bisyor.Menga xalq
dushmanlari tuhmat qilishdi!Men mutlaqo asossiz, hech bir aybsiz qamoqda
yotibman! Men hayotga qaytishim kerak, ulug‘ Vatanning to‘la huquqli
grajdani bo‘lishim kerak! Men Sizdan yordam so‘rayman. (imzo) Usmon
Nosir 1940 yil 20 avgus t. Muddatni o‘tash joyimning adresi: Magadan sh.
Xabarovsk o‘lkasi, N° 2 Sanoat kombinati».

80

Usmon nosir ijodida an’ana va novatorlik

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish