Usmonli Turklar davlati taraqqiyotida islom dinining o‘rni - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	58.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Usmonli Turklar davlati taraqqiyotida islom dinining o‘rni

Купить

M a v z u : U s m o n l i T u r k l a r d a v l a t i t a r a q q i y o t i d a i s l o m d i n i n i n g
o ’ r n i .
R e j a :
K i r i s h
I B O B I s l o m l a s h t r i s h s i y o s a t i
1 . 1 . U s m o n i y T u r k l a r n i n g B o l q o n y a r i m o r o l i d a i s l o m l a s h t i r i s h
s i y o s a t i .
1 . 2 . U s m o n i y T u r k l a r d a v l a t i d a i s l o m d i n i n i n g o ’ r n i , u n i n g i l m - f a n
s a n ’ a t , m a d a n i y a t d a t u t g a n o ’ r n i
I I B O B U s m o n i y T u r k l a r d a m e ’ m o r c h i l i k v a q u r u l i s h
2 . 1 . I s l o m d i n i n i n g m e m o r c h i l i k g a t a s i r i .
2 . 2 . T u r k t a r i x c h i s i M e t i n K u n t H u s a y i n n i n g “ 1 3 0 0 - 1 6 0 0 y i l l a r d a
T u r k i y a t a r i x i ” a s a r i d a I s l o m d i n i g a o i d m a ’ l u m o t l a r .
I I I B O B “ U s m o n l i T u r k l a r i m p e r i y a s i d a v r i d a i s l o m d i n i n i n g
o ’ r n i ’ ’ m a v z u s i n i o ’ q i t i s h d a p e d a g o g i k t e x n a l o g i y a l a r d a n
f o y d a l a n i s h .
3 . 1
3 . 2
X u l o s a .
F o y d a l a n i l g a n a d a b i y o t l a r .

K i r i s h
Turklar Islom dinini IX-X asrlardan O’rta Osiyoda yashayotgan
paytlaridayoq qabul qilgan edilar. Janub tomon XI asrda siljiy boshlagan
turklarning bir shoxobchasi Saljuq boshchiligida Forsda joylashib qolib, 1055 yilda
Bag’dodni bosib oldi. Ikkinchi shoxobchasi – g’uriylar Qobulni egallab, u yerda
o’z hokimiyatini tashkil etdilar. Boshqa bir kichik shoxobcha Fors va Iroq orqali
o’tib, mongollar istilosi davrida Furot daryosining yuqori qismi sohillarida ma’lum
vaqtgacha qaror topdilar. U paytda hali musulmonlar o’z e’tiqodlari uchun
salibchilarga qarshi jang olib borishayotgan edilar. Hamma jabhalarda – Kichik
Osiyoda ham, Shomda ham ko’ngillilarga ehtiyoj sezilardi. Turklarning ko’pgina
guruhlari shu mintaqada borib-kelib yurishdi, ayrimlari elxonlar hukmronligi
davrida bekliklarni qo’lga kiritdilar. Ana shunday guruhlardan biriga Usmon ismli
turk sarkori bosh bo’lib, uning tarafdorlari usmonli turklar deb ataladigan bo’ldilar
(keyinroq ularni ovrupocha talaffuzda «usmoniylar» deb nomlay boshladilar). U
o’zi boshqargan ko’plab janglardan birida halok bo’lganidan keyin o’g’li
Erto’g’rul Ko’nyoning saljuqiy sultoni Alouddin II xizmatiga o’tadi. Jasur
jangchilari bilan dong taratgan bu turklarni sulton vizantiyaliklarga qarshi
savashda sinab ko’rmoqchi bo’ldi. U Erto’g’rulni Marmar dengizining janubiy
sohilida joylashgan So’g’undga bek qilib tayinlab, unga chegara posbonligini
topshirdi. 1289 yili Erto’g’rul vafot etgach, qabilaga boshchilik hamda chegara
tumaniga egalik qilish uning o’g’li Usmon ixtiyoriga o’tdi.
USMON I (1290-1326 yillar). Usmon usmoniylar davlatining asoschisi hisoblanib,
uning nomini turklar hozir ham hurmat bilan tilga oladilar. U o’z xalqini buyuklik
darajasiga ko’tarishni orzu qilardi. Saljuqiylar va g’uriylar qo’lga kiritgan
yutuqlarni yaxshi bilgan Usmon, nega mening xalqim ham shunday ulug’ taqdirga
arzimas ekan, deb o’ylardi. Uning oldida turgan oydin vazifa Vizantiya
imperiyasini tor-mor keltirish edi. U G’arbga o’z imperiyasi sifatida qaramoqchi
bo’lardi, bunga erishmoq uchun esa xalqiga kuch-quvvat ato etishi zarurligini
yaxshi bilardi. U vizantiyaliklarni yengib, hyech bo’lmaganda ularning Kichik
Osiyodagi istehkomini – ko’hna Bursa shahrini yoki Nikodemiyani zabt etib,

loaqal kichikroq mustaqil bir amirlikka ega bo’lib olgach, Marmara dengizi orqali
Triyest tayanch nuqtasini qo’lga kiritishi darkor edi. Usmon o’g’li O’rxon bilan
birgalikda ana shularning hammasiga erisha oldi. Sarguzasht ishqibozi bo’lgan
ko’pgina musulmonlar, savdogarlar, hatto yahudiylar unga kelib qo’shildilar. Ular
madadidan kuch-quvvatga to’lgan Usmon vizantiyaliklarga qarshi bir necha
g’azavot urushi olib borishi natijasida Melangnor shahrini zabt etdi va unga
Qarjahisar nomini berib, o’z poytaxtiga aylantirdi. So’ngra muhim Bursa qal’asini
qamal qildiki, bu shahar 1326 yili, ya’ni uning vafoti yili taslim bo’ldi. Kichik bir
davlatiga amir bo’lgan Usmon o’zini mustaqil deb e’lon qilib, jonajon turklarini
buyuk maqsad sari boshlab bordi. Ularga intilish va qahramonona harakatlar
vasiyat qildi. Uning o’rnini O’rxon I egalladi.
O’RXON I (1326-1359 yillar). O’rxon I Usmonning jasadini katta dabdaba bilan
Bursa qo’rg’onidagi cherkovga dafn ettirdi. Shundan buyon masjidga aylantirilgan
bu imorat turk sultonlarining dahmasi bo’lib qoldi. O’rxon Nikodemiyani bosib
olib, u yerda birinchi turk maktabini ochdi. Ajoyib fazilatlari bilan yaxshi ma’lum
Dovud al-Qaysariy unga rahbar etib tayinlandi. O’rxon otasi an’analarini davom
ettirib, 1330 yili Filokrin yaqinida vizantiyaliklarga zarba berdi, shaharni egallab, u
yerda maktablar hamda sanoat korxonalarini ochdirdi. Millatning haqiqiy
bunyodkori sifatida u barcha eski yunon bilimgohlarini saqlab qoldi: ularni Islom
tartib-qoidalariga moslashtirib, o’ziniki qilib oldi. Qo’shinlarini qayta qurib, g’oyat
iste’dodli dodxoh Qora Xalil Jondorli Xayriddin Poshshoni ularga bosh qilib
qo’ydi. Deyarli butunlay otliq askarlardan iborat turk qo’shinlari uchun yangicha
poyabzal kiyishni urf ettirdi. «Jonnisorlar» (din uchun o’limga ham tayyorlar) deb
nomlangan harbiy qism tashkil qildiki, u keyinchalik shon-shavkati hamda cheksiz
sadoqati jihatidan turk qo’shinlarida eng yaxshi qismga aylandi. Uning a’zolari
jonnisorlar nomini oldilar. Dastlab qaram nasroniy o’lkalarning farzandlaridan ham
ular safiga olishib, alohida imtiyozli sharoitlarda ta’lim berildi. Bu yigitlarning
ko’plaridan mashhur dodxohlar yetishib chiqdi, ularning hammasi musulmon
sanalardi. Sultonga mutaassiblarcha sodiq kishilardan tashkil topgan bu qism

maxsus qo’shin sifatida dong taratdi. Jonnisorlar qariyb uch yuz yil mobaynida
yetakchilik qilishib, keyin aynib ketdilar.
O’RXON VA VIZANTIYaLIKLAR. Shu davrga kelib Vizantiya imperiyasi ancha
kichrayib qolgandi. Avvaliga saljuqiylar, so’ngra usmoniylar vizantiyaliklarni
Kichik Osiyodan surib chiqardilar. Janubi-sharqiy Ovrupodagi Vizantiya
imperatorining davlati serblarning kuch-qudratga to’lib kelayotgan davlati
tomonidan qulatildi. Bulg’orlar ham hujumga o’tdilar. Vene’iya davlatlarini hamda
Genuya Egey dengizidagi bir nechta orolni egalladilar. Ana shunday bir paytda
imperator Andronikus III vafotidan keyin (1331 yil) uning bevasi Anna imperator
xonim bo’lib, Kantakuzin ismli kimsa esa unga muvaqqat vasiylikni o’z
zimmasiga oldi. Tez orada ular o’rtasida kelib chiqqan nizo natijasida Kantakuzin
O’rxon I bilan ittifoq tuzarkan, uning qizi Teodoraga uylanib, evaziga vaqtincha
olti ming kishilik qo’shin ajratib berishni iltimos qildi. Kantakuzin turk otliq
askarlari yordamida Annani yengib, o’z rafiqasi bilan birgalikda imperatorlikka
ko’tarildi. To’rt yil o’tib, 1349 yili serblar Vizantiyaga qarshi qo’lga qurol
olganlarida imperator Konstantinopol malikasi bilan birgalashib, ikkinchi bor turk
qo’shinlarini yordamga chaqirishdi. O’rxon yana yigirma ming otliq va piyoda
askarlari bilan madadga keldi. To’rt yildan keyin Kantakuzin imperator xonim
Annaning balog’atga yetgan o’g’li Jon Paleolugos bilan janjallashib qolib, tag’in
qaynotasidan ko’mak so’rashga majbur bo’ldi. Bu gal u O’rxonga mamlakatning
Xallesponta deb atalgan Ovrupo qismidagi Tzimpe qal’asini ishonib topshirdi.
O’rxon o’z o’g’li Sulaymonga vakolat berib, kuchli harbiy qism bilan shu qal’aga
jo’natdi. Tadbirkor yigit Sulaymon zilzila sababli Gallipoli qal’asi vayron
bo’lganligidan foydalanib, uni ham egalladi. Kantakuzin bunga noroziligini bayon
qilganida O’rxon tez-tez ko’rsatilib turilgan yordam oldida shu xaroba qal’ani
arzimagan narsa, degan fikr bildirdi. Bunday muomala aslo ma’qul tushmagan
imperator to’polon ko’tarib, nasroniy do’stlari – serb va bulg’or qirollaridan
yordam so’raganida ulardan rad javobni oldi. Bu voqyea vizantiyaliklarning
Kantakuzinga nisbatan g’azabini alanga oldirib yubordi. Uni sotqinlikda ayblashib,
taxtdan voz kechishga majbur qildilar. Fursatdan foydalanib, Jon Paleolugos

turklar qal’ani tark etishlari uchun jon kuydirdi, lekin uning bu rejasi ro’yobga
chiqolmay qoldi. Chunki turklar u yerda mahkam o’rnashib olgan edilar. Ular hozir
ham shu yerda muqim yashab kelishyapti. Sulaymon otidan yiqilib qazo qilganida
O’rxon juda qattiq kuyindi. Uning o’zi sevimli o’g’lidan bir yil keyin, 1359 yilda
vafot etdi. U yaxshi rahnamo, buyuk tashkilotchi, ajoyib ma’mur va millatning
vujudga kelishida haqiqiy bosh bo’lgan kishi edi.
MUROD I (1359-1381 yillar). O’rxon o’rniga Onodo’lida xizmat qilayotgan
paytidayoq Angorani egallagan ikkinchi o’g’li Murod keldi. O’rxon vafotidan
keyin savdogarlarning oqiy birlashmasi yordamiga tayangan onodo’liliklar
qo’zg’olon ko’tarishdi. Murod tezda orqaga qaytib kelib, qo’zg’olonni bostirgach,
Triyest dovonidan oshib o’tib, Demostikeni o’ziga qarorgoh qilib belgiladi. Shu
yerdan turib u Bolqon shahzodalariga qarshi ko’plab chora-tadbirlarni amalga
oshirdi. Murod 1362 yili Adrianopolni zabt etib, poytaxtga aylantirgach,
Konstantinopolni Bolqondan ajratib oldi. So’ngra Bolqon knyazliklarini ketma-ket
qo’lga kirita bordi. Uning Evrenos va Lala Shalin ismli dodxohlari Tchorlu va Kirk
Kilissa qal’alarini egallashdi. Endi qo’shin tortib kelish navbati Vizantiya
imperatoriga yetgan edi, biroq Murod Eski Bobo bo’sag’asida uni mag’lubiyatga
uchratib, Filippolini ham qo’lga kiritdi. U hujumni to’xtatmagan holda Bolqon
tog’larigacha bo’lgan barcha yerlarni bosib oldi. Shu bilan Murod Bolqon xalqi
qalbiga titroq soladigan rahbarga aylandi, bulg’or qiroli Shisham esa tovon, soliq
to’lashga ham rozi bo’ldi.

I bob
U s m o n i y T u r k l a r n i n g B o l q o n y a r i m o r o l i d a i s l o m l a s h t i r i s h
s i y o s a t i .
B o l q o n h u d u d l a r i d a X I X a s r d a a h o l i n i n g d i n i y t a r k i b i
m u s u l m o n l a r f o y d a s i g a a h a m i y a t l i t a r z d a o ’ z g a r g a n : A l b a n i y a d a
m u s u l m o n l a r b u t u n m a m l a k a t a h o l i s i n i n g 7 0 % n i , K o s o v a d a – 7 2
% g a y a q i n i , M a k e d o n i y a d a – t a x m i n a n 4 0 % t a s h k i l e t g a n . B u
d a v r d a u s m o n i y l a r h u d u d l a r i d a m a h a l l i y a h o l i n i i s l o m l a s h t i r i s h
j a r a y o n i k e c h a d i . I s l o m d i n i n i q a b u l q i l g a n m a h a l l i y a h o l i
B o l q o n y a r i m o r o l i n i n g a s o s i y q i s m i n i t a s h k i l e t g a n .
B o l q o n y a r i m o r o l i d a i s l o m d i n i n i y o y i s h m u r a k k a b
j a r a y o n l a r b i l a n p a r a l l e l r a v i s h d a k e c h i b , b o l q o n a h o l i s i n i n g
m u s u l m o n v a x r i s t i a n d i n i y v a k i l l a r i o ’ r t a s i d a g i q a r a m a -
q a r s h i l i k l a r a s o s i d a k e c h g a n 7
.
B i r i n c h i o ’ r i n d a i s l o m l a s h t i r i s h b o l q o n a r i s t o k r a t l a r i n i n g
u s m o n i y l a r f e u d a l s i n f i t a ’ s i r i d a o ’ s i s h i b o ’ l g a n . Q o r a d e n g i z d a g i
( 1 3 7 1 - y i l ) u s m o n i y l a r n i n g g ’ a l a b a s i d a n s o ’ n g v i z a n t i y a l i k
i m p e r a t o r l a r , B o l g a r i y a p o d s h o s i I v a n S h i s h m a n , P r i l e p i h u k m d o r i
q i r o l M a r k o , K y u s d e n t i l , P e t r i c h v a S t r u m i s l a r e g a s i K o n s t a n t i n ,
S a l o n i k a d a n s h i m o l d a y a s t a n g a n y e r l a r e g a s i b o ’ l g a n B o g d a n
J u p a n l a r u s m o n l i l a r g a o ’ z v a s s a l l i k l a r i n i i z h o r q i l i s h a d i . 1 3 8 9 -
y i l g i K o s o v a j a n g i d a n v a k n y a z L a z a r n i n g v a f o t i d a n s o ’ n g u n i n g
m a r o s x o ’ r i S t e f a n L a z a r e v i c h B o y a z i d I n i o ’ z s y u z e r e n i s i f a t i d a
t a n o l a d i v a h a r b i y y u r i s h l a r d a u n g a j a n g c h i l a r y e t k a z i b b e r i s h
m a j b u r i y a t i n i o l a d i . M a h m u d I C h a l a b i y d a v r i d a J a n u b i y A l b a n i y a
u s m o n i y l a r i m p e r i y a s i g a b o ’ y s u n a r e d i , M a r k a z i y h a m d a S h i m o l i y
A l b a n i y a f e o d a l l a r i a v t a n o m m a ’ m u r i y a t i n i s a q l a b q o l i s h g a n
b o ’ l s a d a , a m a l d a u l a r h a m u s m o n i y l a r v a s s a l i e d i . S h u n i n g d e k
b o s n i y a l i k f e o d a l l a r P a v l o v i c h , S a n d a l X r a n i c h v a s h a x s a n
7
3

q i r o l n i n g o ’ z i h a m u s m o n i y l a r v a s s a l i g a a y l a n i s h g a n e d i .
C h e r n a g o r i y a h u k m d o r i I v a n C h e r n o e v i c h h a m o ’ z i n i v a s s a l
s i f a t i d a t a n o l a d i . V a s s a l B o l q o n f e o d a l l a r i n i n g h a r b i y o t r y a d l a r i
u s m o n i y l a r i s t i l o c h i l a r i n i n g h a r b i y q o ’ s h i n i n i t o ’ l d i r i s h g a n .
U s m o n i y l a r g a v a s s a l q a r a m l i k k a t u s h i b q o l g a n B o l q o n
f e o d a l l a r i o ’ z h o k i m i y a t i n i s a q l a b q o l i s h m a q s a d i d a d o i m i y t a r z d a
u l a r n i n g l e n c h i l a r i g a , x r i s t i a n - s i p o h i y l a r g a a y l a n i b q o l i s h g a n .
U l a r d a n b a ’ z i b i r l a r i i s l o m n i d a r h o l q a b u l q i l i s h g a n . M i s o l u c h u n
a l b a n f e o d a l l a r i n i n g k o ’ p c h i l i g i v a I v a n C h e r n o e v i c h n i n g 1 4 9 6 -
y i l d a S k a n d a r b e k C h e r n o e v i c h n o m i b i l a n t a x t g a o ’ t i r g a n o ’ g ’ l i
s h u n d a y q i l i s h g a n .
B o l q o n a r i s t o k r a t l a r i n i n g i s t i l o c h i l a r g a q o ’ s h i l i s h i n a f a q a t
q u r o l k u c h i b i l a n , b a l k i u l a r o ’ z f e u d a l k u c h l a r i n i s a q l a b
q o l i s h g a u r i n g a n l i g i u c h u n h a m s o d i r b o ’ l a d i .
B o l q o n x r i s t i a n l a r i o r a s i d a g i g ’ o y a v i y t a n a z z u l o l i y
f e o d a l l a r g a c h u q u r t a ’ s i r k o ’ r s a t a d i . K o ’ r i b o ’ t i l a y o t g a n d a v r d a
A l b a n i y a f e o d a l l a r i d i n i y a s o s d a b o ’ l i n i b k e t g a n v a p r o v a s l a v
h a m d a k a t o l i k o q i m l a r i g a p a r c h a l a n g a n e d i . B o s n i y a
f e o d a l l a r i n i n g k o ’ p c h i l i g i m a h f i y r a v i s h d a b o g o m i l l i k t a r a f d o r l a r i
e d i l a r , s h u q a t o r d a u l a r p r o v a s l a v c h e r k o v i b i l a n k e l i s h m a g a n
h o l d a d i n i y e r k i n l i k a x t a r i s h a r e d i l a r . B u i n q i r o z u s m o n i y l a r n i n g
g ’ o l i b o n a i s t i l o c h i l i k l a r i d a n s o ’ n g y a n a d a k u c h a y d i . B o l q o n
f e o d a l l a r i b u h o l a t d a n c h i q i s h y o ’ l i i s t i l o c h i l a r b i l a n y a q i n l a s h i s h
d e b h i s o b l a s h a d i .
A l b a n i y a v a M a k e d o n i y a d a g i e n g b i r i n c h i s i p o h l a r i s l o m n i
q a b u l q i l g a n m a h a l l i y f e u d a l a r i s t o k r a t l a r o r a s i d a n c h i q a d i .
S a n j o q A r v a n i d n i n g 1 4 3 2 - y i l g a t a l u q l i d a f t a r i d a 5 0 % d a n k o ’ p r o q
v a s s a l l a r n i s u l t o n v a b e y l a r q u l l a r i d e b a t a l g a n h a m d a i s l o m n i
q a b u l q i l g a n a l b a n f e o d a l l a r i t a s h k i l e t g a n . S h k o d r e n s a n j o q l i g i d a

i s l o m n i q a b u l q i l g a n A y a z b e y v a u n i n g o ’ g ’ l i K u k e o ’ n l a b y i r i k
l e n h u k m d o r l a r i d a n b i r i b o ’ l i s h g a n 9
.
1 4 8 5 - y i l d a b u s a n j o q l i k d a g i 1 0 7 t a t u m o r d a n y e t t i t a s i
m u s u l m o n - a l b a n l a r e d i : X a z i r Y o v a n , X a s a n A r n a u t , M u s t a f a X r a c h ,
X a s a n M a r i n v a b o s h q a l a r . D e b r s k s a n j o q l i g i d a 1 4 6 7 - y i l d a 8 % g a
y a q i n t u m o r e g a l a r i i s l o m g a o ’ t g a n m a h a l l i y f e o d a l l a r e d i . H a t t o
D e r g o z q a l ’ a s i d a h a m o d a t i y u s m o n i y l a r o k u p a t s i o n g a r n i z o n i
b o ’ l m a g a n , q a l ’ a d a h i z m a t q i l a y o t g a n l a r n i n g y a r m i d a k o ’ p i
i s l o m n i q a b u l q i l g a n m a h a l l i y a h o l i v a k i l l a r i e d i l a r .
1 4 4 0 - y i l d a n 1 4 5 6 / 5 7 - y i l g a c h a b o ’ l g a n d a v r d a n
M a k e d o n i y a n i n g b a ’ z i b i r v i l o y a t l a r i d a t u m o r i y l a r r o ’ y x a t i m a v j u d
b o ’ l g a n , h a r b i y l e n l a r n i n g a s o s i y q i s m i n i x r i s t i a n - s i p o h l a r t a s h k i l
e t g a n , l e k i n q a y d e t i s h k e r a k k i m a h a l l i y f e o d a l l a r b u y e r d a
i s l o m n i q a b u l q i l g a n j a r a y o n k u z a t i l m a g a n . F a q a t g i n a b i r n e c h a
y i l d a n s o ’ n g g i n a , l e n e g a l a r i n i n g y a n g i r o ’ y x a t i t u z i l g a n d a
( 1 4 6 7 / 6 8 - y i l l a r ) f e u d a l s i n f l a r n i n g e t n o d i n i y t a r k i b i
o ’ z g a r g a n l i g i g a g u v o h b o ’ l i s h i m i z m u m k i n . Y a n g i r o ’ y x a t d a
t u m o r i y - m u s u l m o n l a r h i s o b i g a x r i s t i a n - s i p o h l a r s o n i k o ’ p a y g a n l i g i n i
k u z a t i s h m u m k i n . U l a r “ y a n g i m u s u l m o n l a r ” , “ A b d u l l o h
o ’ g ’ i l l a r i ” d e b r o ’ y x a t g a q a y d q i l i n g a n . K o ’ r s a t i l g a n y i l d a
K a l k a n d e l e n ( T e t o v a ) v i l o y a t i d a s h u n d a y “ y a n g i m u s u l m o n l a r ”
m a h a l l i y f e o d a l l a r i c h i d a u m u m i y s i p o h l a r s o n i n i n g 7 % n i t a s h k i l
e t g a n . O ’ z i n i n g x r i s t i a n l i k e ’ t i q o d i n i f a q a t b i r s i p o h s a q l a b
q o l g a n . S k a p s k v i l o y a t i d a i s l o m n i q a b u l q i l g a n t u m o r l a r 4 % n i
t a s h k i l e t g a n , K i c h e v s k d a u l a r n i n g s o n i 8 5 % g a y e t g a n . P r i l e p s k
v i l o y a t i d a x u d d i s h u y i l d a q a y d e t i l g a n d a f t a r g a k o ’ r a x r i s t i a n -
s i p o h l a r n i n g s o n i 3 0 % g a q i s q a r g a n .
I s l o m l a s h t i r i s h j a r a y o n i s h u n i n g d e k K o s o v a d a h a m s o d i r
b o ’ l g a n . D a f t a r d a b i r i n c h i q a y d e t i l g a n V u k v i l o y a t i d a 1 4 5 5 - 5 6 -
9 9
Орешкова С.Ф. “Османская империя” Москва-1986 c . 107

y i l d a y o z i l g a n 1 7 0 t a t u m o r e g a l a r i d a n 2 7 t a s i x r i s t i a n - s i p o h
b o ’ l g a n , b u 1 6 % g a y a q i n d e g a n i .
B o l q o n f e o d a l l a r i n i n g i s l o m g a o ’ t i s h j a r a y o n i a n c h a f a o l
t a r z d a k e c h g a n .
B o l q o n x r i s t i a n l a r i o t r y a d l a r i d a n f o y d a l a n g a n u s m o n i y l a r
d a v l a t i i s t i l o c h i l i k y u r i s h l a r i h u d u d i y v a s s a l l i k h o l a t i d a v r i g a
o ’ t i l a b o s h l a d i . B o l q o n y a r i m o r o l i n i t o ’ l i q i s t i l o q i l g a c h
u s m o n i y l a r h o k i m i y a t i e n d i k u c h b i l a n m u s t a q i l l i k d a n m a h r u m
q i l i n g a n a h o l i n i o ’ z i n i n g q u r o l l i k u c h i g a a y l a n t i r a d i . U l a r
u s m o n i y l a r i m p e r i y a s i n i n g h a r b i y h o l a t i d a a h a m i y a t l i q i s m n i
t a s h k i l e t i s h g a n . B i r o q b u i k k i n c h i e t a p d a b o l q o n h a r b i y l a r i n i n g
i s h t i r o k i i s l o m n i n g B o l q o n y a r i m o r o l i d a k e n g y o y i l i s h i v a
a h o l i n i n g i s l o m l a s h i s h h a m d a a s s i m i l y a t s i y a l a s h u v i b i l a n u z v i y
b o g ’ l i q b o ’ l g a n .
U s m o n i y l a r i m p e r i y a s i n i n g i s t i l o c h i l i k h a r a k a t l a r i k o ’ p a y i s h i
n a t i j a s i d a u s m o n i y l a r a r m i y a s i t a r k i b i d a B o l q o n y a r i m o r o l i n i n g
q a r a m l i k k a t u s h i b q o l g a n a h o l i s i d a n i b o r a t j a n g c h i l a r s o n i h a m
k o ’ p a y a d i 1 0
1 0 .
B o l q o n n i e g a l l a b o l i s h d a v a t u r k - m u s u l m o n k o l o n i z a t s i y a s i n i
t a s h k i l e t i s h d a k o ’ c h m a n c h i y u r y u k l a r a l o h i d a a h a m i y a k a s b
e t g a n . U s m o n i y l a r j a m i y a t i n i n g a s o s i y q i s m i i s t i l o c h i l i k d a v r i
b o s h l a n g a c h a h o l i k o ’ c h m a n c h i h a y o t n i t a r k e t a b o s h l a d i l a r . X I I I
a s r d a O l d O s i y o v a E r o n d a n K i c h i k O s i y o t o m o n g a b o s h l a n g a n
m i g r a t s i o n t o ’ l q i n l a r u l a r n i n a f a q a t y a n g i k o ’ c h m a n c h i q a b i l a l a r
b a l k i , o ’ t r o q c h i l i k k a o ’ t g a n q a b i l a l a r b i l a n h a m t o ’ l d i r a d i .
10 10
Орешкова С.Ф. “Османская империя” Москва-1986 c . 109

B o l q o n f e o d a l l a r i n i n g i s l o m g a o ’ t i s h j a r a y o n i a n c h a f a o l
t a r z d a k e c h g a n . B o l q o n x r i s t i a n l a r i o r a s i d a g i g ’ o y a v i y t a n a z z u l
o l i y f e o d a l l a r g a c h u q u r t a ’ s i r k o ’ r s a t a d i . B o l q o n a r i s t o k r a t l a r i n i n g
i s t i l o c h i l a r g a q o ’ s h i l i s h i n a f a q a t q u r o l k u c h i b i l a n , b a l k i u l a r o ’ z
f e u d a l k u c h l a r i n i s a q l a b q o l i s h g a u r i n g a n l i g i u c h u n h a m s o d i r
b o ’ l a d i . B o l q o n y a r i m o r o l i d a i s l o m d i n i n i y o y i s h m u r a k k a b
j a r a y o n l a r b i l a n p a r a l l e l r a v i s h d a k e c h i b , b o l q o n a h o l i s i n i n g
m u s u l m o n v a x r i s t i a n d i n i y v a k i l l a r i o ’ r t a s i d a g i q a r a m a -
q a r s h i l i k l a r a s o s i d a k e c h g a n .
 U s m o n l i T u r k l a r d a v l a t i d a i s l o m d i n i n i n g o ’ r n i , u n i n g
i l m f a n s a n ’ a t v a m a d a n i y a t t u t g a n o ’ r n i .
H a r q a n d a y t a r i x i y x o d i s a b o ’ l g a n l i g i s i n g a r i i s l o m d i n i g a h a m
i j t i m o i y h a y o t d a g i v a m a d a n i y a t d a g i h o d i s s i f a t i d a q a r a s h l o z i m .
A r a b x a l i f a l i g i d a U s m o n i y l a r i m p r i y a s i d a i s l o m a s o s i y d i n s i f a t i d a
m a v j u d b o ’ l d i . I s l o m b u y e r d a f a q a t d i n e m a s , u m u s u l m o n l a r n i n g
h a y o t i g a t u l i q k i r i b b o r g a n , i n s o n f a o l i y a t i n g
m a f k u r a v i y , h u q u q i y , s i y o s i y , m a m u r i y , q i d i r o v - j a z o v i y , h a r b i y s u d v a
m a i s h i y s o h a l i r i n i q a m r a b o l g a n e d i . M u s u l m o n l a r d a f a q a t d i n i y
t a s h k i l o t v a o d a t l a r g i n a b i r x i l e m a s . q o n u n c h i l i k s u d v a j a z o
t i z i m i , a r m i y a , m a k t a b - b u l a r n i n g h a m m a s i i s l o m p r i n s i p l a r i g a a s o s a n
f a o l i y a t y u r i t g a n . C h u n k i i s l o m b o s h q a d i n l a r d a n f a r q l i u l a r o q , p a y d o
b o ’ l g a n p a y t d a n b o s h l a b s i y o s i y h o k i m i y a t u c h u n k u r a s h o l i b b o r d i .

B o s h q a d i n l a r d a b o ’ l g a n i s i n g a r i d a v l a t d i n i g a a y a n m a s d a n ( m a s a l a n
x r i s t i y a n l i k d a v l a t d i n i g a a y l a n i s h u c h u n 4 0 0 y i l k e r a k b u l d i ) i s l i m d a
x a l i f a l i k k o ’ r i n i s h i d a g i d a v l a t t u l i q d i n i y t a m o y i l l a r a s o s i d a
s h a k i l l a n t i r i l d i .
S h u n i n g u c h u n i s l o m d i n i j a m i y a t v a s h a x s h a y o t i n i n g h a m m a
j a b h a l a r i n i q a m r a b o l g a n d i n g a a y l a n d i .
U s m o n l i l a r i m p e r i y s i d a s h a r i y a t i s l o h a t l a r i 1 9 0 8 - 1 9 0 9 y i l l a r d a g i ’ ’
y o s h t u r k l a r ’ ’ i n q i l o b i d a n k i y i n b o s h l a n d i
E r o n d a e s a 1 9 0 5 - 1 9 1 1 y i l l a r d a g i i n q i l o b d a n k i y i n b o s h l a n d i .
X V I a s r d a x r i s t i a n l i k d a b o ’ l g a n r e f o r m a t s i y a s i n g a r i t u l i q i s l o h a t
i s l o m d a a m a l g a o s h m a d i .
S h u n d a y q i l i b i s l o m m u s u l m o n l a r h a y o t i v a f a o l i y a t i n i n g b a r c h a
s o h a l i g a k i r i b b o r g a n , m u s u l m o n j a m i y a t i n g b a r c h a i n s t i t u t l a r i n i
q a m r a b o l g a n e d i .
7 0 0 y i l d a n k o ’ p r o q d a v o m e t g a n u s m o n i y l a r n i n g b u y u k t a r i x i
k u l a n k a s i v a b u i m p e r i y a n i n g a s o s i b o ’ l m i s h i s l o m t a s i r i T u r k i y a n i
h a l i g a c h a t a r k e t m a i . U s m o n i y l a r i m p e r i y a s i m u s u l m o n o l a m i d a
o ’ z i n i n g 2 t a o ’ z i g a x o s l i g i b i l a n a j r a l i b t u r a d i .
B i r i n c h i d a n b u d u n y o t a r i x i d a g i x a l i f a l a r o r a s i d a g i a r a b l a r t o m o n i d a n
b o s h q a r i l m a g a n y a g o n a x a l i f a l i k , i k k i n c h i d a n a y n a n u s m o n i y a r
i m p e r i y a s i d a v r i d a m u s u l m o n l a r u c h u n u m u m i u o / z l i k h i s o b l a n m i s h
U m m a d e y a r l i m i l l a t d a r a j a s i g a k o ’ t a r i l d , b u n g a s a b a b i m p e r i y a n i n g
t e n g l i k a o s i d a t a s h k i l q i l i n g a n l i g i , h a r x i l m i l l a t g a t e g i s h l i g i g a

q a r a m a s d a n b a r c h a m u s u l m o n l a r n i n g t e n g h u q u q l i l i g i v a u n i n g u z o q
d a v o m e t g a n s h o n l i t a r i x i s a b a b d i r .
I m p e r i y a g a x o s b o ’ l g a n u m u m i y x u s u s i y a t l a r d a n b i r i b u - i m p e r i y a n i n g
r a s m i y t i l i U s m o n l i t u r k t i l i e d i . B u t i l f o r s v a a r a b t i l l a r i g a k a t t a t a s i r
k o ’ r s a t g a n . U s m o n l i t u r k t i l i i m p e r i y a n i n g t a s h k i l t o p i s h i d a n t o o x i r g i
y i l l a r g a q a d a r d a v o m e t g a n x a r b i y t i l e d i . B i r o q i m p e r i y a h u d u d l a r i d a
j u d a k o ’ p l a x j a l a r m a v j u d e d i u l a r o r a s i d a : b o s n i y a , a l b a n , y u n o n ,
l o t i n , y a h u d i y , i s p a n t i l l a r i d a n o l i n g a n t i l e d i . D a v l a t i d o r a l a r i g a
m u r o o j a t q i l i s h u c h u n U s m o n l i t u r k t i l i d a n f o y d a l a n i s h k e r a k
e d i . B u n d a n t a s h q a r i , i m p e r i y a k a t t a a h a m i y a t g a e g a b o ’ l g a 2 t a
q o ’ s h i m c h a t i l m a v j u d e d i . U l a r d a n b i r i f o r s t i l i b u l i b u l a r d a y u q o r i
m a l u m o t l i o d a m l a r s o / z l a s h a r e d i . A r a b t i l i d a n e s a a r a b i s t o n , i r o q ,
q u v a y t v a s h i m o l i y a f r i k a n i n g b a z i j o y l a r i d a i b o d a t q i l i s h u c h u n
i s l o m c h i l a r f o y d a l a n g a n
x u s u s a n m e m o r c h i l i k d a t u t g a n r o ’ l i
Til
Imperiyaning rasmiy tili "Usmonli turkchasi" bo'lgan, bu til fors va arab
tillariga katta ta'sir ko'rsatgan. Usmonli turkchasi imperiyaning boshidan
keyingi yillariga qadar davom etgan harbiy til edi.
Biroq, imperiya hududlarida juda ko'p lahjalar mavjud edi; ular orasida:
bosniya, alban, yunon, lotin va yahudiy-ispan tillari, qadimgi ispan tilidan

olingan til. Davlat idoralariga murojaat qilish uchun Usmonli turkchasidan
foydalanish kerak edi.
Bundan tashqari, imperiyada katta ahamiyatga ega bo'lgan ikkita
qo'shimcha til mavjud edi. Ulardan biri fors tili bo'lib, ularda yuqori
ma'lumotli odamlar so'zlashadi va arabiston, Arabiston, Iroq, Kuvayt va
Shimoliy Afrikaning ba'zi joylarida islomchilar uchun ibodat qilish uchun
foydalanilgan.
Arxitektura
Usmonli me'morchiligiga fors, Vizantiya, yunon va islom me'morchiligi
kuchli ta'sir ko'rsatgan.
Lolalar davrida Usmonlilar tomonidan G'arbiy Evropaga yo'naltirilgan
harakat Barok, Rokoko va ushbu mintaqalarning boshqa uslublari ta'siri
ostida bo'lgan.
Biroq, Usmonli me'morchiligi shaharni rejalashtirish va kundalik jamiyat
hayoti uchun masjidlar qurishga qaratilgan edi. Bunga hozirda Istanbulda
joylashgan Sulaymon masjidi misol bo'la oladi.
Adabiyot
Usmonli adabiyotidagi ikkita asosiy oqim she'riyat va nasr bo'lib, she'riyat
ustun oqim edi. Analog janrlar Divan she'riyati kabi turkiy mashhur

adabiyotda mavjud edi; vaqt ichida musiqaga qo'shilib, kuylangan she'rlar
to'plami.
XIX asrga qadar Usmonli nasri Divanning yuksak ramziy she'riyati singari
to'liq rivojlanmagan. Nasrda qofiyalangan nasr qoidalariga rioya qilinishi
kutilgan edi; nasrning bir turi arab tilidan kelib chiqqan, shuning uchun
Usmoniy uslubi u qadar mashhur bo'lmadi.
Frantsiya bilan tarixiy aloqalar tufayli 19-asrning ikkinchi yarmida frantsuz
adabiyoti Usmonli adabiyotiga mutlaq ta'sir ko'rsatdi; G'arbda rivojlangan
romantizm, realizm va naturalizmning ta'siri.
Musiqa
Usmonli mumtoz musiqasi Usmonli elitasini tarbiyalashning muhim
qismidir. Bu asosan Vizantiya musiqasi, arman musiqasi, arab musiqasi va
fors musiqasi aralashmasidan kelib chiqqan.
Pianino va skripka kabi Anadolu, O'rta Osiyo, O'rta Sharq va keyinchalik
G'arb asboblarining aralashmasi ishlatilgan.
Poytaxt va imperiyaning boshqa mintaqalari o'rtasidagi geografik va
madaniy bo'linishlar tufayli Usmonli musiqasining ikki turi paydo bo'ldi:
Usmonli klassik musiqasi va Usmonli xalq musiqasi. Har bir viloyatda xalq
musiqasining alohida turi ishlab chiqilgan.

Bezaklar
Usmonli imperiyasi davrida miniatyura an'analari ommalashib ketdi, ular
varaqlar yoki albomlarni tasvirlash uchun bo'yalgan. Ularga fors san'ati va
Vizantiya yoritish va naqqoshlik an'analarining elementlari kuchli ta'sir
ko'rsatdi. Xitoy san'atining jihatlari ham oshkor bo'ladi.
Boshqa bir bezak uslubi Usmonli yoritgichi bo'lib, u saroy ma'murlarining
rasmli qo'lyozmalarida yoki sulton qo'lyozmalarida ishlatiladigan dekorativ
shakllar bilan ifodalangan.
Ushbu qismlar islom xattotligi bilan tayyorlangan va qog'ozga marmar
to'qimalariga o'xshash to'qimalarni berish texnikasi yordamida bog'langan.
Usmonli gilam to'qish Usmonli imperiyasi san'atida muhim ahamiyatga ega
edi. Ularga diniy ramziy ma'no va rang-barang bezaklarning boshqa turlari
yuklangan.
Gastronomiya
Usmonli gastronomiyasi asosan poytaxtga yo'naltirilgan; Imperatorlik
saroyida tajriba o'tkazish va turli xil taomlar yaratish uchun imperiyaning
turli mintaqalaridan eng yaxshi oshpazlarni olib kelish orqali
takomillashtirildi.
Saroydagi gastronomik tajribalardan boshlab, retseptlar Ramazon voqealari
orqali butun Usmonli imperiyasiga tarqaldi.

Usmonli gastronomiyasining ta'siri yunon, Bolqon, Armaniston va Yaqin
Sharq oshxonalari lazzatlari aralashmasidan kelib chiqadi.
sport
Usmonli imperiyasida eng mashhur sport turlari ov qilish, turk kurashi,
kamondan otish, otda yurish, nayza uloqtirish va suzish edi.
19-asrda Konstantinopolda futbol sport klublari o'z o'yinlari bilan juda
mashhur bo'ldi. Vaqt xronologiyasiga ko'ra asosiy futbol jamoalari
quyidagilar edi: "Beshiktosh Jimnastik" klubi, "Galatasaroy" sport klubi,
"Fenerbaxche" sport klubi va "Ankaragücü" MKE.
Madaniyat
Usmonlilar o'zlari bosib olgan mintaqalarda ba'zi an'analar, san'at va
madaniyat muassasalarini o'zlashtirdilar va ularga yangi o'lchovlar
qo'shdilar.
Usmonli turklari tomonidan me'morchilik, gastronomiya, musiqa, ko'ngil
ochish va hukumat kabi sohalarda oldingi imperiyalarning ko'plab urf-
odatlari va madaniy xususiyatlari qabul qilindi, natijada Usmonlilarning
o'ziga xos yangi madaniy o'ziga xosligi paydo bo'ldi.
Madaniyatlararo nikohlar ham o'ziga xos Usmonli elitar madaniyatini
yaratishda muhim rol o'ynadi.

Din
Islom
Ishonishicha, turkiy xalqlar deyarli to'liq Islomni qabul qilishdan oldin,
ma'naviy dunyo bilan o'zaro aloqada bo'lish marosimlaridan iborat bo'lgan
shamanizm ta'limotlarini amalda qo'llashgan. Saljuqiylar va Usmonlilardan
kelganlar XI asrdan boshlab asta-sekin Islomni qabul qilishdi va dinni
Anatoliyaga olib kelishdi.
Konstantinopol zabt etilgandan va Yaqin Sharqdagi arab mintaqalari bosib
olingandan keyin Islom imperiyaning rasmiy diniga aylandi.
Islomning eng yuqori mavqei xalifalik tomonidan shakllantirildi; "xalifa"
nomli islomiy ma'mur. Usmonlilar uchun Sulton dindor musulmon sifatida
xalifalik lavozimiga ega bo'lishi kerak edi.
Xristianlik va yahudiylik
Musulmonlar boshqaruvi ostida bo'lgan Usmonli imperiyasiga ko'ra,
nasroniylarga ibodat qilish va maqtash huquqi kabi ba'zi cheklangan
erkinliklar kafolatlangan. Biroq, ularga qurol olib yurish, ot minish va
boshqa qonuniy cheklovlar taqiqlangan.
Usmonli jamiyatidagi barcha kafolatlarni ta'minlash uchun ko'plab
nasroniylar va yahudiylar Islomni qabul qilganlar.

Pravoslav nasroniylar uchun ham, yahudiylar uchun ham "millatlar" tashkil
etildi. "Mijo" atamasi turli diniy jamoalarning qonunlari hurmat qilinadigan
tizimni nazarda tutgan.
Pravoslav millati siyosat va tijoratda turli xil imtiyozlarga ega edi, ammo
musulmonlarga qaraganda ko'proq soliq to'lashi kerak edi. Boshqa
tomondan, xuddi shunga o'xshash millatlar Usmoniy ravvini yoki boshlig'i
huzurida bo'lgan yahudiylar jamoasi uchun tashkil etilgan.
Iqtisodiyot
Iqtisodiy rivojlanish uchun migratsiya
Sultonlar Mehmed II va uning o'rnini egallagan Bayezid II, Bursa, Edirne,
Konstantinopol va imperiyaning asosiy poytaxtlarini rivojlantirish siyosatini
ataylab olib borish uchun Evropaning turli qismlaridan yahudiylarning
ko'chib kelishini rag'batlantirdilar.
Evropaning turli joylarida yahudiylar nasroniylar tomonidan ta'qibga
uchragan, shuning uchun Usmonlilar ko'plab immigrantlarni shaharlarning
rivojlanishi uchun kutib olishgan.
Savdo yo'llarining ochilishi
Usmonli imperiyasi va G'arbiy Evropa o'rtasidagi munosabatlar G'arbiy
Evropa tomonidan dengiz yo'llarining ochilishi tufayli yaxshilandi. Angliya-

Usmonli shartnomasidan so'ng Usmonlilar frantsuz va ingliz raqobatchilari
uchun bozorlarni ochdilar.
Tijorat markazlari va marshrutlarning rivojlanishi shaharlarni imperiyada
ishlov beriladigan er maydonlarini hamda xalqaro savdoni kengaytirishga
undaydi. Usmonlilar oshkoralikning afzalliklarini ko'rib, kapitalistik va
merkantil tizimlarning maqsadga muvofiqligini tahlil qildilar.
Usmonlilarning erkin savdosi
Xitoy, Yaponiya va Ispaniyaning protektsionizmiga taqqoslaganda Usmonli
imperiyasi tashqi import uchun ochiq savdo siyosatiga ega edi. Shunga
qaramay, Usmonlilarning erkin savdosi imperiyada deindustrializatsiya
qilinishiga hissa qo'shdi.
Tooman imperiyasi 1536 yilda imzolangan birinchi shartnomalardan buyon
import va eksport uchun tariflarni 3 foizgacha pasaytirdi.
Siyosiy tashkilot
Usmonli imperiyasining davlat tashkiloti
19-20 asrlardagi islohotlardan oldin Usmonli imperiyasining davlat
tashkiloti harbiy ma'muriyat va fuqarolik ma'muriyatiga asoslangan edi.
Sulton markaziy hukumat tomonidan tavsiflangan oliy hukmdor edi.

Fuqarolik ma'muriyati mahalliy ma'muriy birliklar o'ziga xos xususiyatlarga
ega bo'lgan va fuqarolik hokimiyati tomonidan amalga oshiriladigan viloyat
tizimiga asoslangan edi.
Imperial Haram
Imperial Haram sultonlarning xotinlari, xizmatchilari, qarindoshlari yoki
sultonning kanizaklari, umuman ayollardan iborat edi. Ushbu raqamning
asosiy maqsadi to'g'ridan-to'g'ri tushishni davom ettirish uchun Usmonli
taxtida erkak merosxo'rlarning tug'ilishini ta'minlash edi.
Haram Usmonli sudining eng muhim siyosiy vakolatlaridan biri
hisoblangan. Imperatorlik Haremidagi eng yuqori hokimiyat Valide Sulton
(ona Sultona) bo'lib, u uydagi boshqa ayollarni boshqargan.
Divan
Usmonli davlati siyosatida Divan nomi bilan tanilgan bir qator
maslahatchilar va vazirlar bo'lgan. Dastlab, bu qabila oqsoqollaridan iborat
edi; ammo uning tarkibi harbiy ofitserlar, diniy maslahatchilar va
siyosatchilar tarkibiga kiritilgan.
Keyinchalik, 1320 yilda sultonning ma'lum vazifalarini o'z zimmasiga
olishga "Buyuk Vizier" figurasi tayinlandi. Divan kengash bo'lib, uning vaziri
imperiya siyosati bilan uchrashgan va bahslashgan. Sulton vazirning
maslahatini inobatga olgan bo'lsa-da, divanga bo'ysunishi shart emas edi.

Ijtimoiy tuzilish
Ulamo
Ulamolar diniy muassasalarda ta'lim olgan taniqli donishmandlar edilar.
Sunniy islomda Ulamalar Islomiy ta'limot va qonunlarni diniy bilimlarning
tarjimoni va uzatuvchisi hisoblangan.
Yangisarlar
Yangisariylar sultonlarning ichki qo'shinlarini tashkil etgan elita piyoda
qo'shinlari edi. Birinchi korpus Murod I qo'mondonligi ostida 1362-1389
yillarda tuzilgan deyishadi.
Ular xristianlik e'tiqodlari uchun o'g'irlangan yosh qullardan iborat bo'lib,
keyinchalik o'z ixtiyori bilan Islomni qabul qildilar. Guruhning asosiy
xarakteristikasi qat'iy tartib va intizom edi.
Tegirmonlar
Milletlar asosan yunonlar, armanlar va yahudiylar bo'lib, ular ko'p sonli etnik
va diniy ozchiliklardan iborat edi. Ular o'zlarining hokimiyatiga ega edilar va
boshqa aholidan ajralib turdilar.
Har bir joyda ular o'zlarini boshqarar, o'z tillarida muloqot qilar, o'z
maktablarini, madaniy va diniy muassasalarini boshqarar, shuningdek
qolganlariga qaraganda ancha yuqori soliqlar to'lashar edi.

Shunga qaramay, imperator hukumati ularni himoya qildi va boshqa etnik
guruhlar bilan ziddiyatli to'qnashuvlarning oldini oldi.
Ayan
Ayanlar badavlat savdogarlar, Yangisariy garnizoni boshliqlari va muhim
hunarmandlar gildiyalari rahbarlaridan iborat elita tabaqasi edi. Bu,
shuningdek, Istanbul hukumati uchun soliq yig'ish huquqini sotib
olganlardan iborat edi.
Ushbu mahalliy taniqli shaxslar XVI-XIX asrlarning boshlarida Usmonli
imperiyasidagi er uchastkalari ustidan turli darajadagi ma'muriy nazoratni
olib borishgan.
II BOB
Isl om di ni ni ni ng me m or c hil i kka t a si ri .
U s m o n i y l a r i m p e r i y a s i t a r i x i y j i x a t d a n i s l o m a s o s l a r i g a m u v o f i q
b o s h q a r i l a d i g a n m u s u l m o n d a v l a t i e d i . M a m l a k a t d a s l o m d i n i r i v o j
t o p g a n i s a y i n m a s j i d v a m a d r a s a l a l a r q u r i l i s h i k o ’ p a y d i . X V - X V I
f a s r l a r d a t u r l i m a m l a k a t l a r d a n k e l t i r i l g a n h u n a r m a n d l a r t a j r i b a s i d a n
f o y d a l a n i s h a s o s i d a o ’ z i g a x o s a j o y i b a r x i t e k t u r a o b i d a l a r i
y a r a t i l d i . S u l t o n l a r d i n i y v a d u n y o v i y f e o d a l l a r , v a z i i r l a r o ’ z l a r i n i n g
u l u g ’ v o r l i g i n i s a r o y v a m a s j i d l a r q u r i s h b i l a n k o ’ r s a t i s h g a i n t i l d i l a r
v a s h u n i n g u c h u n q u r i l i s h s o x a s i n i q o l l a b q u v a t l a d i l a r . A j o y i b

m a e m o r c h i l i k i n s h o a t l a r i n i y a r a t i s h d a a s l i m i l l a t i y u n o n b o ’ l g a n
m e ’ m o r x o j a S i n o n k a t t a r o l o ’ y n a d i . U y a r a t g a n o b i d a l a r n i n g e n g
y u q o r i c h o q q i s i v a j a x o n m e ’ m o r c h i l i g i n i n g e n g y u q o r i c h o q q i s i
E d i r n a d a g i S a l i m v a I s t a m b u l d a g i S u l a y m o n m a s j i d l a r i d i r . S i n o n
t o m o n i d a n j a m i 3 6 0 d a n o r t i q m e m o r i y i n s h o o t l a r q u r i l d i .
S h u l a r d a n 8 4 t a m a s j i d , 5 2 t a m a d r a s a 7 t a m a k t a b 2 2 t a
m a q b a r a 4 8 t a t a h a m m o m q a d r o s t l a g a n . S i n o n b u d a v r d a
o s i y o d a b i r i n c h i b o l i b ; b a r r o k k o ’ ’ u s u l i n i q o l l a g a n u s t a e d i .
U s m o n i y l a r i m p e r i y a s i d a n a q q o s h l i k v a m i n i a t u r a s a n a t i x a m
y a x s h i y o ’ l g a q o y i l g a n e d i . Y e v r o p a v a A r a b a r a b m a d a n i y a t i g a
q a r a m a s d a n X V - X V I a s r l a r d a t u r k m a d a n i y a t i a s o s a n m i l l i y l i k v a
o ’ z i g a x o s l i k n i s a q l a b q o l a o l d i . X V I - a s r d a m a d a n i y a t n i n g t u r l i
j a b x a l a r i d a j u d a k o ’ p l a b i s h l a r a m a l g a o s h i r i l d i . C H u n k i
m u s u l m o n l a r A r a b x a l i f a l i g i d a v r i d a y o q , o ’ z i n i n i n g b o s h q a l a r g a
o ’ r n a k b o ’ l s a a r z i g u l i k m a d a n i y a t g a e g a e d i l a r . O d d i y t u r m u s h
s h a r o i t i d a h a m b i r i s h g a y u k s a k d i d v a e t i b o r b i l a n y o n d a s h i s h
x u s u s a n s a n a t , x a t t o t l i k x a m d a x u s n i x a t s a n a t i n i s e v i s h ,
q u r i l i s h v a m e m o r c h i l i k s o x a s i d a o ’ z i g a x o s y u k s a k m a v q e g a
y e t i s h i s h d a v l a t d i n i i s l o m b o ’ l g a n m a m l a k a t l a r q a t o r i
U s m o n i y l a r d a x a m y a q q o l k o ’ z g a t a s h l a n a d i .
T u r k t a r i x c h i s i M e t i n K u n t H u s a y n n i n g a s a r i d a
I s l o m d i n i g a o i d m a l u m o t l a r .

U s m o n i y l a r i m p e r i y a s i d a s u n i y l i k t u s h u n c h a s i g a z a r a r l i h i s o b l a n g a a n
b a r c h a i l m l a r , f a l s a f a v a y a n g i l i k l a r g a n i s b a t a n m u n o s a b a t k e s k i n
o z g a r d i . B u n d a y m u n o s a b a t n a t i j a s i d a d a v r n i n g i l m i y d a r a j a s i t e z
p a s a y i b k e t a b o s h l a d i . B o s h q a t o m o n d a n d a v l a t t o m o n i d a n q a b u l
q i l i n g a n m a z h a b i n i m u s t a x k a m l a s h m a q s a d i d a 1 5 3 7 - y i l d a n b o s h l a b
y a n g i c h o r a t a d b i r l a r k o r i l d i . V a q u y i d a g i c h a s a n a b o t i s h m u m k i n ;
1 . b u d i n i y t a l a b l a r y o k i d i n g a h u r m a t s i z l i k k o r s a t g a n l a r ,
p a y g ’ a m b a r i m i z n i n g s o ’ z l a r i g a s h u b h a q i l g a n l a r k o f i r h i s o b l a n i b
o ’ l d i r i l d i . 2 H a r b i r q i s h l o q d a m a s j i d q u r i l i s h i v a j u m a n a m z i g a
b o r i s h i b o r i s h i t a l a b q i l i n d i . 3 . D a v l a t t o m o n i d a n q a b u l q i l i n g a n
s u n n i y q a r a s h n i n g k u c h a y i s h i g a y o r d a m b e r i s h m a q s a d i d a b a z i
k o ’ n g i l o c h a r j o y l a r y o p i l d i . N o t o ’ g ’ r i e t i q o d g a e g a e k a n l i g i i d d a o
q i l i n g a n b a z i d a r v e s h l a r i s t a n b u l d a n h a y d a l d i . M a y s h a r o b
t a y o r l o v c h i l a r x a m q a t t i q t a q i b o s t i g a o l i n d i . B a n g i v a m a s t k i s h i l a r
H i b s g a o l i n d i . D u n y o n i i s l o x q i l i s h u c h u n n a m o z o ’ q i s h , n a m o z n i
d a v o m e t t i r i s h t a l a b q i l i n d i , x a l q h a q v a s h a r i a t g a t o b e b o i d i .
U l a r n i n g h a r b i r i y a x s h i k o n g i l v a x o t i r j a m l i k b i l a n y o m o n n a r s a l a r n i
t a r k e t i b , s h a r i a t g a y u z l a n d i . X a r o m n i t a r k e t i b f a r z v a v i j i b n i a d o
e t d i l a r . S H u n d a y q i l i b , u l a r a l l o x n i n g a m r v a t a q i q l a r i g a
b o ’ y s u n d i l a r , p a y g ’ a m b a r i m i z s u n n a t l a r i g a e r g a s h d i l a r . S h u n d a n s o ’ n g
a s h u l a v a o ’ y i n k u l g u l a r o ’ r n i g a a h l i i y m o n o h a n g l a r i y i g ’ i n l a r i d a ,
o q s o q o l l a r v a u l u g ’ l a r m a j l i s l a r i d a a l l o h t a o l a g a h a m d ,

p a y g ’ a m b a r i m i z g a s a l o v o t l a r , t a s b e x o h a n g l a r i y a n g r a y d i .
M u s u l m o n l a r y u z l a r i y o r u g ’ b o ’ l d i . B u l a r n i n g b a r i s u l t o n n i n g h a y o t i
, d a v l a t i , b a x t i u c h u n d u o q i l d i l a r .
III BO B
« K a d r l a r t a y y o r l a s h m i l l i y d a s t u r i » d a i l g o r p e d a g o g i kʼ
t e x n o l o g i y a l a r n i j o r i y q i l i s h v a o z l a s h t i r i s h z a r u r l i g i k o p k a r r a
ʼ ʼ
t a k r o r l a n a d i . P e d a g o g i k t e x n o l o g i y a n i n g o z i n i m a v a u a n a n a v i y
ʼ ʼ
t a l i m m e t o d l a r i d a n n i m a s i b i l a n f a r q l a n a d i ?
ʼ
H o z i r g i k u n d a p e d a g o g i k a d a b i y o t , t a l i m m u a m m o l a r i g a o i d
ʼ
m a r u z a l a r , r a s m i y h u j j a t l a r d a " y a n g i p e d a g o g i k t e x n o l o g i y a " , " i l g o r
ʼ ʼ
p e d a g o g i k t e x n o l o g i y a " , " z a m o n a v i y p e d a g o g i k t e x n o l o g i y a " i b o r a l a r i
k e n g q o l l a n i l m o k d a . А y n a n t i z i m l i y o n d a s h u v p e d a g o g i k t e x n o l o g i y a
ʼ
a s o s i d a o q i t i s h n i b o s h q a y o n d a s h u v l a r d a n f a r q l o v c h i a s o s i y b e l g i
ʼ
h i s o b l a n a d i . T a l i m m a q s a d l a r i , u n i n g m a z m u n i , o q i t i s h v a t a l i m
ʼ ʼ ʼ
b e r i s h m e t o d l a r i , n a z o r a t v a n a t i j a l a r n i b a h o l a s h n i o z a r o a l o q a d a v a
ʼ
b i r - b i r i b i l a n b o g l i q l i k d a l o y i h a l a s h - k o p i n c h a a n a n a v i y o q u v
ʼ ʼ ʼ ʼ
j a r a y o n i d a y e t i s h m a y d i g a n n a r s a l a r d i r . M a s a l a n , k o p h o l l a r d a t a l i m ,
ʼ ʼ
a s o s a n , a x b o r o t n i e s l a b q o l i s h g a

y o n a l t i r i l g a n , t a l i m o l u v c h i n i n g b o l a j a k f a o l i y a t i e s a m u a y y a nʼ ʼ ʼ
i s h l a r n i b a j a r i s h y o k i t a s h k i l i y , b o s h q a r u v v a k a s b i y q a r o r l a r n i q a b u l
q i l i s h b i l a n b o g l i q b o l a d i . B o s h q a m i s o l : o q u v y u r t l a r i d a n b i r i d a
ʼ ʼ ʼ
t a l i m o l u v c h i l a r b i l i m l a r i n i n a z o r a t q i l i s h m e t o d i n i m a m u r i y a t
ʼ ʼ
b a r c h a f a n l a r u c h u n b i r x i l d a , u l a r n i h a r b i r i n i n g x u s u s i y a t l a r i n i
h i s o b g a o l m a y a s o s s i z b e l g i l a n g a n . А f s u s k i , h o z i r g i k u n d a b u n d a y
m i s o l l a r n i k o p l a b k e l t i r i s h m u m k i n .
ʼ
T e x n o l o g i y a - t u s h u n c h a s i y u n o n c h a « m a h o r a t » , « s a n a t » ,
ʼ
« t u s h u n c h a » , « o r g a n i s h » d e m a k d i r . T e x n o l o g i y a t u s h u n c h a s i i s h l a b
ʼ
c h i q a r i s h j a r a y o n i d a g i t e x n o l o g i y a o p e r a t s i y a l a r v a m a h s u l o t n i
t a y y o r l a s h m a z m u n i ( s i r l a r i ) b i l a n b o g l a n g a n . T e x n o l o g i y a s o z i
ʼ ʼ
z a m i r i d a j a r a y o n l a r n i a m a l g a o s h i r i s h u s u l l a r i v a v o s i t a l a r h a q i d a
b i l i m l a r y i g i n d i s i , s h u n i n g d e k o b e k t d a s o d i r b o l a d i g a n s i f a t
ʼ ʼ ʼ
o z g a r i s h l a r i t u s h u n i l a d i . T a l i m t e x n o l o g i y a s i t a l i m m e t o d i k a s i
ʼ ʼ ʼ
t u s h u n c h a s i g a q a r a g a n d a k e n g r o q d i r . O q i t u v c h i l a r , t a l a b a v a
ʼ
o q u v c h i l a r j a m o a s i d a o z a r o y o r d a m , h a m k o r l i k v a i j o d i y m u h i t n i
ʼ ʼ
y a r a t i s h d a z a m o n a v i y p e d a g o g i k t e x n o l o g i y a l a r n i n g o r n i b e q i y o s
ʼ
h i s o b l a n a d i .
Z a m o n a v i y p e d a g o g i k t e x n o l o g i y a l a r t a l i m j a r a y o n i n i h a r t o m o n l a m a
ʼ
m u k a m m a l l o y i h a l a s h t i r i s h , a n i q m a q s a d l a r q o y i s h v a u l a r g a
ʼ
k a f o l a t l a n g a n h o l d a e r i s h i s h ,

r e j a l a s h t i r i l g a n n a t i j a l a r n i a m a l g a o s h i r i s h i m k o n i n i b e r u v c h i u z v i y
b o g l a n g a n k o m p o n e n t l a r y i g i n d i s i d e b h i s o b l a n d i . U s h b u q o i d a d a nʼ ʼ
k e l i b c h i q q a n h o l d a h a r b i r o q i t i l a d i g a n m a v z u g a k e n g q a m r o v l i
ʼ
l o y i h a i s h l a b c h i q i s h b i l a n b i r q a t o r d a , o q u v - m e t o d i k m a j m u a
ʼ
t a y y o r l a s h y o l g a q o y i l d i . M a j m u a n i n g t a r k i b i g a l o y i h a g a q o s h i m c h a
ʼ ʼ ʼ
m a v z u g a d a h l d o r b o l g a n b a r c h a a x b o r o t l a r , t a r q a t m a m a t e r i a l l a r ,
ʼ
m a l u m o t n o m a l a r , m a n b a l a r , u l a r d a n f o y d a l a n i s h m e t o d i k a s i k i r i t i l d i .
ʼ
P e d a g o g i k t e x n o l o g i y a d e g a n d a , t e x n o l o g i k ( i s h l a b c h i q a r i s h d a g i )
y o n d a s h u v l a r g a a y n a n o x s h a s h b o l g a n t a l i m d a q o y i l g a n
ʼ ʼ ʼ ʼ
m a q s a d l a r g a e r i s h i s h k a f o l a t l a n g a n ( y a k u n i y n a t i j a n i o l i s h ) t a l i m
ʼ
j a r a y o n i t u s h u n i l a d i . B u n d a y t a l i m j a r a y o n i t e x n o l o g i y a l a s h t i r i l g a n
ʼ
d e y i l a d i . T e x n o l o g i y a l a s h t i r i l g a n t a l i m j a r a y o n i d a o q i t u v c h i
ʼ ʼ
s h a x s i g a b o g l i q b o l m a g a n f a q a t o q u v c h i ( t a l a b a ) n i n g s h a x s i
ʼ ʼ ʼ
e h t y o j l a r i , t a l a b l a r i v a x i s l a t l a r i g a a s o s l a n g a n t a l i m j a r a y o n i d i r .
ʼ
O q u v c h i ( t a l a b a ) t a l i m j a r a y o n i m a r k a z i d a t u r a d i . B u n d a d a r s n i k i m
ʼ ʼ
o l i b b o r a y a p t i ( t a j r i b a l i o q i t u v c h i m i y o k i y o s h o q i t u v c h i m i ) q a t i y
ʼ ʼ ʼ
n a z a r k o z l a n g a n y a k u n i y n a t i j a ( m a q s a d g a k o r a ) g a e r i s h i s h
ʼ ʼ
k a f o l a t l a n i s h i l o z i m . T a l i m d a o q i t u v c h i f a q a t i j r o c h i v a z i f a s i n i
ʼ ʼ
b a j a r a d i .
P e d a g o g i k t e x n o l o g i y a l a r d a g i g o y a m a k t a b f a o l i y a t i y o k i h a r q a n d a y
ʼ
t a l i m m u a s s a s i v a t a l i m n i n g a s o s i y z v e n o s i b o l g a n t a l i m j a r a y o n i n i
ʼ ʼ ʼ ʼ

b o s h q a r i l u v c h a n l i g i d i r . B a z i d a p e d a g o g i k i s h t a j r i b a s i d a ( a v v a l g iʼ
m a v z u l a r d a k e l t i r i l g a n ) p e d a g o g i k t e x n o l o g i y a l a r n i a l l a q a c h o n
o z l a s h t i r i l g a n ( m a l u m b o l g a n ) h a t t o f o y d a l i b o l g a n a m m o t a l i m
ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ
m e t o d i k a s i t e x n o l o g i k y a r a t i l m a g a n ( t u z i l m a g a n ) d e b t u s h u n i s h a d i .
L e k i n p e d a g o g i k t e x n o l o g i y a o z i g a x o s i n n o v a t s i o n y o n d a s h u v d i r .
ʼ
P e d a g o g i k t e x n o l o g i y a t a r i f l a r i d a a s o s i y t u s h u n c h a l a r , « t i z i m l i
ʼ
m e t o d » e k a n l i g i q o l g a n b a r c h a s o z l a r p e d a g o g i k t e x n o l o g i y a n i n g
ʼ
t i z i m s i f a t i d a g i t a r k i b i y q i s m l a r i n i i f o d a l a y d i . А y n a n t i z i m l i
y o n d a s h u v p e d a g o g i k t e x n o l o g i y a n i o q i t i s h d a g i b o s h q a
ʼ
y o n d a s h u v l a r d a n f a r q l o v c h i b o s h b e l g i h i s o b l a n a d i . А n a n a v i y o q i t i s h
ʼ ʼ
m e t o d i k a s i d a b u n d a y t i z i m l i ( s i s t e m a l i ) y o n d a s h u v g a h a r d o i m h a m
r i o y a q i l i n a v e r m a y d i . T a l i m m a q s a d l a r i , u n i n g m a z m u n i , o q i t i s h v a
ʼ ʼ
t a l i m b e r i s h m e t o d l a r i n a z o r a t v a n a t i j a l a r n i b a h o l a s h n i o z a r o
ʼ ʼ
a l o q a d a v a b i r – b i r i b i l a n a l o q a d a l o y i h a l a s h – k o p i n c h a a n a n a v i y
ʼ ʼ
( t r a d i t s i o n ) o q u v j a r a y o n i d a g i y e t i s h m a y d i g a n h o l d i r . M a s a l a n , k o p
ʼ ʼ
h o l l a r d a t a l i m a s o s a n , a x b o r o t n i e s l a b q o l i s h g a y o n a l t i r i l g a n , t a l i m
ʼ ʼ ʼ
o l u v c h i n i n g b o l a j a k f a o l i y a t i e s a m u a y y a n i s h l a r n i b a j a r i s h y o k i
ʼ
t a s h k i l i y , b o s h q a r u v v a k a s b i y q a r o r l a r n i q a b u l q i l i s h b i l a n b o g l i q
ʼ
b o l a d i ( o l d i n g i m a v z u l a r i m i z d a g i b i l i s h f a o l i y a t i v a b i l i s h f a o l i y a t i n i
ʼ
f a o l l a s h t i r i s h m o d e l i g a q a r a n g ) . Y o k i o l i y o q u v y u r t l a r i d a b a z a n
ʼ ʼ
m a m u r i y a t t o m o n i d a n t a l a b a l a r b i l i m o l i s h i s i f a t i n i n a z o r a t q i l i s h
ʼ
m e t o d i n i b a r c h a f a n l a r u c h u n b i r x i l y a n i h a r b i r f a n n i n g o z i g a x o s
ʼ ʼ
x u s u s i y a t l a r i n i h i s o b g a o l m a s d a n a s o s s i z b e l g i l a s h a d i . D e m a k ,

t a l i m o q u v j a r a y o n i d a b e l g i l a n g a n m a q s a d l a r , m a z m u n , m e t o d l a r ,ʼ ʼ
v o s i t a l a r v a s h a k l k a b i m e t o d i k t i z i m e l e m e n t l a r i o r a s i d a u z v i y l i k k a
r i o y a q i l i n m a y d i . N a t i j a t a l i m d a u z l u k s i z l i k t a m i n l a n m a s l i g i g a o l i b
ʼ ʼ
k e l a d i ( t a l i m u z l u k s i z l i g i h a q i d a g i a v v a l g i m a v z u l a r i m i z d a g i m o d e l g a
ʼ
q a r a n g ) . P e d a g o g i k t e x n o l o g i y a l a r d a b o l a r g a a l b a t t a r i o y a q i l i n i s h i
ʼ
n a z a r d a t u t i l a d i . « Y a n g i p e d a g o g i k t e x n o l o g i y a l a r » - p s i x o l o g i k v a
p e d a g o g i k b i l i m l a r t a r m o g i d a m u s t a q i l f a n s i f a t i d a s h a k l l a n i s h i v a b u
ʼ
f a n n i n g o r n i , m o h i y a t i , f a n n i n g t a r k i b i , m a q s a d i h a m d a v a z i f a l a r i
ʼ
r e s p u b l i k a m i z d a g i « K a d r l a r t a y y o r l a s h m i l l i y d a s t u r i » q o n u n i a s o s i d a
y u q o r i m a l a k a l i o l i y m a l u m o t l i k a d r l a r n i t a y y o r l a s h g a m u v o f i q
ʼ
b e l g i l a n g a n .

X U L O S A
X u l o s a q i l i b s h u n i a y t i s h m u m k i n k i t u r k l a r i s l o m d i n i n i I m p e r i y a g a
a s o s s o l i s h d a n a n c h a o l d i n I X - X a s r l a r d a O ’ r t a o s i y o d a
y a s h a y o t g a n p a y t d a y o q q a b u l q i l g a n e d i l a r .
U s m o n l i t u r k l a r i m p e r i y a s i t a s h k i l e t i l g a c h i s l o m d i n i d a v l a t
d a r a j a s i g a k o t a r i l d i b o s h q a m i n t a q a l a r g a h a m y o y i l d i , u s m o h l i t u r k l a r
h a t t o b o l q o n y a r i m o r o l i d a i s i o m d i n i n i y o y i s h m a q s a d i d a h a r b i y
y u r i s h l a r u y u s h t i r d i . U s m o n l i t u r k l a r d a v l a t i d a i s l o m d i n i f a q a t d i n
e m a s b a l k i i s l o m u s m o n l i l a r h a y o t i g a t o l i q k i r i b b o r d i . I n s o n
m a f k u r a s i n i n g a s o s i v a h u q u q i y - s i y o s i y q o n u n c h i l i g i s u d v a j a z o
t i z i m i m a k t a b . a r m i y a b u l a r n i n g b a r i i s l o m q o i d a l a r i a s o s i g a q u r i l g a n
E d i . I m p e r i y a d a s u l t o n d a n k e y i n e n g y u q o r i d a v l a t l a v o z i m i e g a l a r i d a n
b i r i s h a y x u l i s l o m h i s o b l a n g a n . y e v r o p a d a ; t u r k ’ ’ v a m u s u l m o n
a t a m a l a r i n i n g s i n o n i m g a a y l a n i b k e t g a n l i g i a j a b l a n a r l i e m a s e d i .
U s m o n l i l a r o ’ z l a r i n i m a l u m b i r m i l l a t v a k i l l a r i e m a s b a l k i b i r i n c h i
n a v b a t t a m u s u l m o n l a r d e b h i s o b l a r d i l a r . U s m o n l i l a r i s l o m n i n g
s u n i y l i k m a z h a b i d a e d i l a r . I s l o m d i n i n a f a q a t u s m o n l i l a r m a f k u r a s i g a
b a l k i a d a b i y o t . S a n a t . m e m o r c h i l i g i g a x a m j u d a k u c h l i t a s i r k o r s a t d i .
B o s h q a i s l o m i y m a m l a k a t l a r d a b o l g a n i s i n g a r i k a b i u s m o n l i l a r
i m p e r i y a s i d a h a m a s o s i y t a l i m d a r g o x i m a d r a s a e d i . M a d r a s a l a r d a
i s l o m o l a m i n i n g b o s h q a j o y l a r i d a n k e l g a n t a l a b a l a r h a m o q i t i l a r d i . B u

d a v r d a u s m o n l i l a r i m e g a l a r i b o s h q a m a m l a k a t l a r d a x a m k a t t a h u r m a t .
e t i b o r g a s a z o v o r b o l g a n . B u d a v r d a b a r c h a i l m a x l i i s t a m b u l s h a x r i g a
i n t i l a r d i . i m p e r i y a d a o l d i n i s l o m t a l i m o t i n i n i n g a s o s l a r i v a i s l o m
d a v l a t l a r i n i n g y u t u q l a r i d a n n a m u n a o l i n d i , k e y i n c h a l i k b u t u r k l a r
m a d a n i y a t i b i l a n b i r g a h a y o t g a t a d b i q e t i l d i , u n i z a m o n r u x i g a m o s
t a r z d a y a n a d a b o y i t d i . H a t t o 1 8 a s r d a r u x o n i y l a r n i n g o b r o y i k u c h a y i b
a l o x i d a t a b a q a n i s h a k l a n t i r d i . B u d a v r d a d e y a r l i d a v l a t m u a s s a s l a r i v a
s u l t o n f a o l i y a t i x a m d i n i y t o i f a v a k i l l a r i n a z o r a t i o s t i g a o t d i . 7 0 0 - y i l
m o b a y n i d a i s l o m d i n i u s m o n i y l a r i m p e r i y a s i d a g u l l a b y a s h n a d i r i v o j
t o p p d i .
F o y d a l a n i l g a n a d a b i y o t l a r r o ’ y x a t i ;

1 . O r e s h e n k o S . F ‘ ’ U s m o n i y l a r i m p e r i y a s i ’ ’ M o s k v a 1 9 8 6 .
2 . S H u x r a t E r g a s h e v J a x o n t a r i x i 1 - q i s m .
3 . M e t i n K u n t H u s a y n ‘ ’ 1 3 0 0 - 1 6 0 0 y i l l a r U s m o n l i T u r k l a r
d a v l a t i t a r i x i .
4 . S a l i m o v T . U ; J a x o n t a r i x i ‘ ’ T o s h k e n t 2 0 1 1

Usmonli Turklar davlati taraqqiyotida islom dinining o‘rni

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish