Ustyurt platosining tabiiy geografik va geoekologik sharoiti - География - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	4.4MB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Сентябрь 2019
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	География

Ustyurt platosining tabiiy geografik va geoekologik sharoiti

Купить

Mavzu: Ustyurt platosining tabiiy geografik va geoekologik sharoiti REJA: I. Kirish II. Asosiy qism 1. Geografik joylashishi 2. Geoekologik tuzilishi va relefi 3. Iqlimi va ichki suvlari 4. Tuproqlari o’simliklari va hayvonot dunyosi 5. Tabiiy geografik rayonlar Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar

Ustyurt okrugi 1. Okrug Kaspiy va Orol dengizlari orasida joylashgan Ustyurt platosining janubi-sharqiy qismini o’z ichiga olib, O’zbekistonning shimoli- g’arbini egallaydi. Ustyurt okrugi janubda O’zboyorti okrugi bilan, janubi-sharqda va sharqda SHimoliy Qoraqum, Quyi Amudaryo okruglari va Orol dengizi bilan, g’arbida va shimolida Markaziy Qozog’iston provintsiyasining Ustyurt okrugi bilan chegaralanadi. Ustyurt platosining umumiy maydoni 160 ming km 2 , shundan 40 ming km 2 O’zbekistonga to’g’ri keladi. Ustyurtning O’zbekiston hududidagi janubi-sharqiy qismi Qoraqalpoq Ustyurti deb ham yuritiladi. Ustyurt arid-denudatsion plato (yassi tekislik) bo’lib, mutlaq balandligi O’zbekiston qismida 300-200 metrni tashkil etadi. Ustyurtda bir qancha botiqlar (Asakaovdan, Borsa-kelmas va boshqalar

Ular tagining mutlaq balandligi 30-100 metrdan oshmaydi. Ustyurtning o’ziga xos xususiyatlaridan biri shuki, uning deyarli hamma chekkasi jarlik yonbag’ir (chink) bilan tugallanadi. CHinklarning nisbiy balandligi 50-150 m, Orolbo’yida esa 190 m gachaboradi. Jarlikning kengligi bir necha yuz metrdan 1,5 km gacha boradi. CHinklar tektonik jarayonlar, dengizning obrazion faoliyati va qadimgi daryolar eroziyasi natijasida vujudga kelgan. Ularda uchlamchi davrning ohaktosh, mergel va gildan tarkib topgan gorizonatal yotqiziqlari ochilib qolgan. Yonbag’irlarda tik jarliklar hosil bo’lgan. CHinklar Ustyurtning tabiiy chegarasi hisoblanadi.

Ustyurtning tabiiy xaritasi Ustyurt paleozoydan keyin tarkib topgan platformaning chekka bir qismi bo’lib, negizi paleozoy yotqiziqlaridan iborat, ustini qalin (3-4,5 km) mezozoy va kaynazoy cho’kindi jinslari qoplab yotadi. Ular asosan neogenning (Sarmat dengizi) ohaktosh, gips, mergel va paleogen gillaridan tarkib topgan. Bu jinslar orasida tuz qatlamlari ham uchraydi. Yotqiziqlarning usti 1-1,5 m qalinlikdagi shag’al, qum va boshqa nuroq jinslar bilan qoplangan. Sarmat ohaktoshlarining qalinligi 42-168 m ni tashkil etadi, ular paleogen hamda bo’r yotqiziqlari ustida yotadi. Platoning asl negizi kimmeriy burmalanishida paydo bo’lgan deb taxmin qilinadi. Ustyurtda geografik parallellar bo’ylab yo’nalgan bir necha tektonik strukturalar mavjud. Platoning shimoliy qismida SHimoliy Ustyurt bu

Ustyurtning relьefi uning tektonik xususiyatlariga to’g’ridan-to’g’ri bog’liq bo’lib, balandliklar antiklinalь burmalarga, botiqlar esa bukilgan cho’kmalarga to’g’ri keladi. Ustyurtda deyarli kenglik bo’yicha joylashgan uchta botiq va ikkita balandlik mavjud. Okrugning shimolida o’rta qismi sho’rhoklardan iborat kichik botiqlar bo’lib, ularning mutlaq balandligi 100 m dan oshmaydi. Bu botiqlardan janubda Kassarma balandligi joylashgan. Kassarma balandligining janubida tubi sho’rhoklardan iborat Borsa-kelmas botig’i joylashgan. Bu botiq tubining mutlaq balandligi 71 m bo’lib, atrofiga balandlashib, 150 m ga yetadigan yassi tekislikka aylanadi. Tekislikda sho’r yerlar va karst voronakalari mavjud. Borsa-kelmas botig’idan janubda yer asta balandlashib borib, Qorabovur qirlariga tutashib ketad

Ustyurt okrugi yer yuzasining mutlaq balandligi 100-300 m ekani va okrugning O’zbekistonning chekka shimoli-g’arbida joylashganligi uning iqlimiy xususiyatlarini belgilovchi asosiy omillardan hisoblanadi. Okrug iqlimi juda ham kontinental. Uning iqlimiga xos xusuiyatlar – bu qishki havo haroratining O’zbekistonning boshqa tabiiy okruglariga nisbatan ancha past bo’lishi, haqiqiy qishning uzoq vaqt davom etishi (u o’rta hisobda 4 oy davom etadi), yozgi havo haroratining baland bo’lib, respublikaning boshqa okruglaridan kam farq qilishi, yog’in-sochinning kamligidir (faqat Quyi Amudaryo va Qizilqum okruglaridagidan biroz ko’p). Ustyurtda yillik yog’in-sochin miqdori fasllar bo’yicha deyarli bir tekis taqsimlangan. Bu hol O’zbekistonning boshqa okruglarida kuzatilmaydi. Ustyurtda qishki havo h

Okrugda qish sovuq, yanvarning o’rtacha harorati -6, -8,6 0 , eng past havo harorati -36, -38 0 gacha tushadi. Qish faslidagi manfiy haroratlar yig’indisi – 800–900 0 ni tashkil etadi. Bu ko’rsatkich qo’shni Quyi Amudaryo va Qizilqum okruglarida ikki marta kam bo’lib, – 400– 450 0 ni tashkil etadi. Haqiqiy qish Ustyurtda 118-130 kun davom etadi, yaxmalakli kunlar 10-11 gacha boradi. Qo’ylarni qishda yaylovda boqish mumkin bo’lmagan kunlar soni 50-53 kunni tashkil etadi. Okrugda yilning iliq davridagi (+10 0 dan yuqori bo’lgan) musbat haroartning yig’indisi shimolda 3660 0 ni, janubida esa 4600 0 ni, vegetatsiya davridagi foydali harorat yig’indisi 1800-1950 0 ni tashkil etadi. Okrug shimolda joylashganligiga qaramasdan hududda yozgi havo harorati yuqori, o’rtacha iyul harorati +26,8-28,5 0

Lekin bahorgi oxirgi sovuq tushishining o’rtacha muddati may oyining o’rtalariga (14 may), kuzgi birinchi sovuq tushishining o’rtacha muddati esa oktyabrь oyning boshlariga (5 oktyabrь) to’g’ri keladi. Okrugda sovuq bo’lmaydigan davr respublikamiz bo’yicha eng qisqa bo’lib, 153 kunni tashkil etadi. Ustyurtda o’rtacha yillik harorat +10, -12,4 0 , sutkalik o’rtacha +10 0 dan yuqoriharorat bo’lgan davr 180-200 kunni tashkil etadi. Ustyurt okrugida o’rtacha yillik yog’in miqdori 100-122 mm, buning 17 % i qishga, 34 % i bahorga, 23 % i yozga, 26 % i kuzga to’g’rikeladi. Yog’in-sochinning bunday taqsimlanishiga asosiy sabab – okrugning mo’’tadil mintaqada joylashganligi, g’arbdan va shimoli-g’arbdan keladigan havo massalarining ustunligidir. Ustyurtda ayrim yillar seryog’in bo’lsa, ayrim yillar

Ustyurtda shimoldan janubga tomon iliq (samarali harorat yig’indisi 3500 0 , uzum zonasi) juda iliq (3500-4000 0 , o’rta pishar makkajo’xori zonasi), mo’’tadil issiq (4000-4500 0 , tez pishar va juda tez pishar paxta zonasi) termik zonalar almashinadi. Ustyurt okrugida oqar suv yo’q. Bahorgi namgarchilik vaqtida pastliklarda suv yig’ilib, kun isishi bilan ular bug’lanib ketadi. Lekin okrugda yer osti suvlari mavjud bo’lib, ular qum va Sarmat ohaktoshlari hamda paleogen yotqiziqlari orasida joylashgan. Ularning chuqurligi okrug shimolida 3- 35 m dan to 80 m gacha, janubida 18-35 m dan 100- 140 m gacha, markaziy qismida 5-50 m dan 100-110 m gacha bo’lib, aksariyati sho’r. Okrugdagi yer osti suvlarining dinamik miqdori sekundiga 1,2 kub metrni tashkil etadi. Bu miqdor Ustyurt yaylovlarini suv

Ustyurtda tabiiy sharoitga bog’liq ravishda zich cho’kindi jinslar tarqalgan joylarda sur-qo’ng’ir, qadimgi ko’l yotqiziqlarda taqir tuproqlar keng tarqalgan. Sur-qo’ng’ir tuproqlar maydoni 6521 ming ga. Bu tuproqlar yupqa bo’lib, undagi chirindi miqdori 0,5-0,8 % dan oshmaydi, tuproqda gips ko’p, sho’rlangan. Umuman, Ustyurtdagi bu tuproqlar sug’orib ekin ekish uchun yaramaydi. Taqirli tuproqlar 357,1 ming ga, taqirlar esa 39 ming ga maydonni egallaydi. Okrugdagi botiqlarda sho’rxoklar, sho’rxok botqoqlar, taqir sho’rxok tuproqlar uchraydi. SHo’rxoklar maydoni 306 ming ga ni tashkil etadi. Borsa-kelmas botig’ining shimoliy qismlarida qum va qumli tuproqlar uchraydi, ularning maydoni 50-60 ming ga ni tashkil etadi.

Iqlimning noqulayngligi va deyarli bir xil tuproq sharoiti Ustyurtda o’simliklarni siyrak o’sishiga olib kelgan. O’simliklar asosan shuvoq va sho’ralardan iborat. Bulardan tashqari, qirqbo’g’in, kovrak, qorasaksovul, burgan, tetir, sarsazan, iloq kabilar ham uchraydi, botiqlarda esa asosan qorasaksovul, kovrak, sarsazan keng tarqalgan. Qorasaksovulning balandligi 3-4 m ga boradi. Okrugda bahorda efemer va efemeroidlar katta maydonni egallaydi. Ular kun isishi bilan qurib qoladi. Qumli yerlarda saksovullar, ular orasida iloq o’sadi. Mutaxassislar Ustyurt zoogeografik jihatdan o’ziga xos bir hudud deb qaraydilar. CHunki u oraliq zonada joylashgan. Bu yerda sutemizuvchilarning 36 xili, qushlarning 51 xili, reptelliylarining 20 xili uchraydi.

Ustyurtda jayron, sayg’oq, yumronqoziq, qo’shoyoq, qumsichqon, qushlardan to’rg’ay, qora qarg’a, xo’jasavdogar keng tarqalgan. Suvli yerlarda o’rdak, qirg’ovul uchraydi. Ustyurtda yashovchi katta shamkapalak, qoplon, Ustyurt qo’yi, olaqo’zan, hind asalxo’ri, qoraquloq va jayron yo’qolishi arafasida turganligidan Qizil kitobga kiritilgan. Ular muhofazaga muhtoj. Ustyurt okrugida neftь va gaz konlari topilgan, yer osti suvlari, chorva uchun yem-xashak va sug’orib ekin ekishga yaroqli yerlar mavjud. Hozir Ustyurt yaylovlaridan yil davomida sifatida foydalanilmoqda. Ustyurt okrugi iqlimi va tuproq–geobotanik sharoitiga qarab 3 ta tabiiy geografik rayonga bo’linadi. Bular SHimoliy, Markaziy va Janubiy Usyurt rayonlaridir. I. SHimoliy Ustyurtga Q oraqolpog’iston Ustyurtining mutlaq balandligi 15

Rayon hududining sharqiy qismida Oqtumshuq burni yaqinida mutlaq balandligi 220-256 m gacha boradigan tekisliklar mavjud. Iqlimi o’ziga xos, qishning qattiqligi bilan ajralib turadi. Rayonning shimolida sutkalik o’rtacha harorat -10 0 dan past bo’lgan davr (o’rtacha ko’p yillikda) 20 kungacha boradi. Eng past mutlaq harorat esa -36, -38 0 ni tashkil etadi. Ayrim yillar bahor oylarida ham qattiq sovuqlar bo’lib turadi. Masalan, 1954 yil mart oyida CHuruqda haroart - 37 0 gacha, Qo’sbuloqda - 34 0 gacha pasaygan. Rayon hg’ududida qor qoplami 60-70 kun davom etadi, yaxmalakli kunlar soni 6-10 tagacha boradi. SHimoliy rayonda yog’in-sochin boshqalariga nisbatan ko’proq tushadi. Qish oylaridagi manfiy harorat yig’indisi -850- 900 0 ni tashkil etadi. Yoz SHimoliy Ustyurtda issiq, eng yuqori haro

SHimoliy Ustyurt rayoni quyidagi landshaftlardan tashkil topgan: 1. Rayon hududining 90 % ini egallagan, burgan- boyalich formatsiyasi mavjud bo’lgan, qumoq va qumli sur-qo’ng’ir tuproqli neogen platolar landshafti. 2. Burgan o’suvchi sho’rxok, sur-qo’ng’ir tuproqli neogen platolar landshafti. 3. Sarsazan o’suvchi sho’rxokli mezokaynozoy negizli berk botiqlar landshafti. 4. Burgan bilan qoplangan sur-qo’ng’ir tuproqli chinklar landshafti. II. Markaziy Ustyurt tabiiy geografik rayoni maydoniga ko’ra eng katta rayon bo’lib, Qoraqalpoq Ustyurtining markaziy qismini egallaydi. Bu rayon Ustyurtdagi mutlaq balandligi eng past rayon hisoblanadi.

Borsa-kelmas botig’ida eng past nuqta 63 m bo’lsa, rayon shimolida 150 m ga boradi. Borsa- kelmas oqimsiz, tubi sho’rxok bilan qoplangan botiqdir. Uni atrofi dan sal qiya tekislik o’rab turadi. Rayon iqlimi SHimoliy Ustyurtnikidan kam farq qiladi. Qishi biroz iliqroq, sutkalik o’rtacha harorat -10 0 bo’ladigan kunlar kuzatilmaydi, mutlaq past harorat -35-36 0 , qor 40-60 kun turadi, yaxmalakli kunlar 1kundan 10 kungacha,harorat +10 0 dan yuqori bo’lgan davrdagi sutkalik o’rtacha haroratlar yig’indisi 3700-4000 0 ga teng. Asosiy tuprog’i sur-qo’ng’ir tuproq bo’lib, botiqlarda sho’rxoklar keng tarqalgan, asosiy o’simligi sho’ralar va burgandir.

Rayon hududida quyidagi landshaftlar mavjud: 1. Rayonning g’arbiy qismida joylashgan burgan o’suvchi qumoq, sur-qo’ng’ir tuproqli neogen platolar landshafti, 29 % maydonni egallaydi. 2. Rayonning janubiy qismida o’rnashgan, burgan o’sadigan sho’rlashgan sur-qo’ng’ir tuproqli neogen platolari landshafti. Bu landshaft rayon maydonining 50% ini egallaydi. 3. Borsa-Kelmas botig’ining shimoliy g’arbida va g’arbida joylashgan, burgan o’suvchi sho’rlashgan sur- qo’ng’ir tuproqli neogen platolari landshafti. 4. Borsa-kelmas botig’ining shimoliy qismidagi eol qumliklaridan iborat, oq saksovul o’suvchi neogen platolari landshafti. 5. Borsa-kelmas botig’ining markaziy qismidagi sho’rxok va botqoqlar landshafti.

Janubiy Ustyurt rayoni Qoraqolpog’iston Ustyurtining Qorabovur platosidan janubda joylashgan hududlarni o’z ichiga oladi. Yer yuzasi asosan tekislik, janub tomonga sal qiya tekisliklardan iborat. Ko’l-akkumlyativ tekislikdan iborat bo’lgan Asakaovdon botig’i yer yuzasining tekisligini buzib turadi. Rayon Markaziy Qozog’iston va Turon provintsiyalari chegarasida joylashganligi uchun iqlimi boshqa rayonlardagiga nisbatan ancha yumshoq, landshaftida turon tipidagi landshaftlarga xos belgilar paydo bo’la boshlaydi. Haqiqiy qish davri 4 oydan oshmaydi. Hattoki ayrim yillari o’aqiqiy qish kuzatilmaydi. Vegetatsiya davom etadigan qish 5 % ni tashkil etadi. Yanvarь oyining o’rtacha harorati -6 0 , o’rtacha mutlaq minimum -22, -25 0 , mutlaq minimumi -32,-34 0 . Qish davridagi manfiy haroratlar yig

Yoz rayonda shimoldagi rayonlarga nisbatan issiq va quruqroqdir. Iyulning o’rtacha harorati +28,5 0 ga, mutlaq yuqori harorat +46 0 ga teng. O’rtacha harorat +10 0 dan yuqori bo’lgan kunlardagi haroartning yig’indisi 4000-4500 0 . Yillik yog’in-sochin kamayib, 100 mm ni tashkil etadi. Lekin qishki yog’in miqdori biroz ortadi va 26 % ni, yozgi yog’in esa -18% ni tashkil etadi. Rayonda quyidagi landshaft turlari mavjud: 1. Burgan o’suvchi sho’rlashgan sur-qo’ng’ir tuproqli balandliklar (Qorabovur balandligi) landshafti. Rayon hududining 15 % ini egallaydi. 2. Qora saksovul o’sadigan sho’rlashgan taqir tuproqli botiqlar (Asakaovdon botig’i) landshafti. 3. Burgan o’sadigan sho’rtob sur-qo’ng’ir tuproqli Qoplonqir neogen platosi landashfti. Rayon hududining yarmini egallaydi. 4. Oq saksovul tar

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Karimov I.A. O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. Toshkent, O’zbekiston, 1997. 2. Akromov Z.M., Rafikov A.A. Proshloe, nastoyahee i buduhee Aralskogo morya. Tashkent, 1990. 3. Atlas Uzbekskoy Respubliki. CHastь pervaya. Moskva-Tashkent, 1982. 4. Baratov P. O’zbekiston tabiiy geografiyasi.Toshkent. O’qituvchi, 1996. 5. Djumaev T. Goro’ Uzbekistana. Priroda, xozyaystvo, otdo’x. Tashkent, Fan. 1989. 6. Zokirov SH.S. Landshaftshunoslik asoslari. Toshkent, ToshDU, 1995. 7. Zokirov G’.Z., Rahmonov K.R. O’zbekistonning shifobaxsh maskanlari. Toshkent, Ibn-Sino,1991. 8. Lexina G.N., Lyapina O.A., Veremeeva T.L. Klimat Uzbekistana. Tashkent. SANIGMI, 1996. 9. Moiseev V.A., Kashkarov D.Yu. O’zbekistonning

Купить