Uyali aloqa kompaniyasi” mb ni loyihalash

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	509.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	pdf
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Uyali aloqa kompaniyasi” mb ni loyihalash

Купить

1

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O’RTA -MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
SAMARQAND DAVLAT UNIVERSITETI
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR FAKULTETI
AXBOROT TIZIMLARINI MATEMATIK VADASTURIY TA’MINOTI
YO’NALISHI
310 -GURUH TALABASI BURXONOV ABRORJON
MA’LUMOTLAR BAZASINI BOSHQARI SH TIZIMLARI FANIDAN
“UYALI ALOQA KOMPANIYASI” MB NI LOYIHALASH
MAVZUSIDA BAJARGAN

KURS ISHI

Kurs ishi rahbari: X immatov I.

2

Mundarija.
Kirish……………………………………………………………… … … … … … .2
Asosiy qism
1.Ma’lumotlar bazasi tushunchasi…………………… ………… … … … … … … .4
2.SQL operatorlari ni yozish … … … … … … … … … ..…………………………… 11
3. SQL ma'lumo tlar turlari … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … 13
4. “Uyali aloqa kompaniyasi ” ma’lumotlar bazasining mantiqiy strukturasi va uni
shakllantirish …… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … 14
4.Xulosa…………………………………………………………… … … … … … 29
5.Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati…………………………… … … … … … … 30

3

Kirish
Bugungi kunda mamlakatimizda axborot -kommunikatsiya te xnologiyalarini
qo‘llamaydigan korxonalar deyarli qolmadi va ulardan aksariyatining hozirgi
vaqtdagi muammosi u yoki bu jarayonlarni avtomatlashtirilmaganligida emas,
balki uzoq muddatli rejalarsiz amalga oshirilgan, ko‘r -ko‘rona avtomatlashtirish
oqibatid ir.Hisoblash texnikasi va dasturiy ta'minotni rejasiz xarid qilish, mayda
kompaniyalarda yangilanmaydiga biznes takliflarga buyurtma berilishi va ularning
joriy etilishi, turli bo‘linmalarga joriy etilgan bir vazifan i hal etish uchun turli
takliflarning ma vjudligi, har xil segmentlangan tarmoqlarni ma'muriylashtirish va
himoyalash muammolari — bularning barchasi turli kompaniyalar
axborotkommunikatsiya texnologiyalar bo‘linmalari rahbarlari duch keladigan
muammolar jumlasiga kiradi. AKTning rivojlanishi raq amli va matnli axborotga
ishlov berishning barcha texnik vositalarini firma ichidagi yagona axborot tizimiga
birlashtirish imkonini berdi. Bir vaqtning o‘zida hisoblash texnikasi va matnli
axborotlarga av tomatlashtirilgan tarzda ishlov berish vositalaridan foydalanishga
asoslangan axborot tizimi eng samarali hisoblanmoqda.Korxona faoliyati
mobaynida ko‘p hajmdagi axborotlarni to‘playdi, ularni tezda qidirib topish esa
ushbu axborot samarali joylashtirilgan va saqlangan taqdirda mumkin bo‘ladi.
Ma'lumotlar b azasi firmaning ishlab chiqarish -sotish bo‘linmalarining xo‘jalik
faoliyatini tavsiflovchi statistik ko‘rsatkichlar majmuini, shuningdek, firma
rivojlanishining holati va tendensiyalariga ta'sir ko‘rsatuv chi barcha omillarga
nisbatan materiallarni o‘z ichi ga oladi. Ma'lumotlar bazasi uchun statistik
ko‘rsatkichlar to‘plami puxta ishlab chiqiladi va firmaning faoliyat ko‘rsatishi
natijalari va istiqbollarini chuqur iqtisodiy tahlil qilish uchun zarur bo‘lga n
ko‘rsatkichlarni qamrab oladi. Odatda ma'lumotlar bazasini shakllantirishda
ma'lumotlarni saqlash va yangilash tizimi to‘g‘risidagi masala ham hal etiladi.
Bugungi kunda elektron hujjat aylanishi axborot taqdim etishning asosiy usuliga
aylandi. Elektron hujjat aylanishi tizimidan foydalanish orqali qog‘oz hujjatlar
bilan ishlash jarayonida yuzaga keladigan ko‘plab tashkiliy va texnologik
cheklovlarni bartaraf etish mumkin. Bu esa hujjatlar bilan ishlash
samaradorligi,boshqarish sifatini oshirish, axborotn i ishonchli himoya qilishni
ta’minlash
imkonini bera di. Elektron hujjat aylanishi tizimlari nafaqat bitta korxona
miqyosida, balki mamlakat iqtisodiyotining barcha jabhalarida qo‘llanishi lozim.

4

1. Ma’lumot bazasi tushunchasi
Informatsion texnologiyalarning rivojlanishi va axborot oqimlarining tobora
ortib borishi, ma’lumotlarning tez o’zgarishi kabi holatlar insoniyatni bu
ma’lumotlarni o’z vaqtida qayta ishlash choralarini qidirib topishga undaydi.
Ma’lumotlarni saqlash, uzatish va qayta ishlash uchun ma’lumotlar bazasi (MB) ni
yaratish, so’ngra undan ken g foydalanish bugungi kunda dolzarb bo’lib qolmoqda.
Ma’lumotlar bazasi – bu o’zaro bog’langan va tartiblangan ma’lumotlar
majmuasi bo’lib, u ko’rilayotgan ob’ektlarning xususiyatini, hola tini va ob’ektlar
o’rtasidagi munosabatni ma’lum sohada tavsiflaydi.
Darhaqiqat, hozirgi kunda inson hayotida MBda kerakli axborotlarni saqlash
va undan oqilona foydalanish juda muhim rol o’ynaydi. Sababi: jamiyat
taraqqiyotining qaysi jabhasiga nazar solm aylik o’zimizga kerakli ma’lumotlarni
olish uchun, albatta, MBga mur ojaat qilishga majbur bo’lamiz. Demak, MBni
tashkil qilish axborot almashuv texnologiyasining eng dolzarb hal qilinadigan
muammolaridan biriga aylanib borayotgani davr taqozasi.Ma’lumki, MB
tushunchasi fanga kirib kelgunga qadar, ma’lumotlardan turli ko’ri nishda
foydalanish juda qiyin edi. Programma tuzuvchilar ma’lumotlarini shunday tashkil
qilar edilarki, u faqat qaralayotgan masala uchungina o’rinli bo’lardi. Har bir yangi
masalani hal qilishda ma’lumotlar qaytadan tashkil qilinar va bu hol yaratilgan
pr ogrammalardan foydalanishni qiyinlashtirar edi. Shuni qayd qilish lozimki,
MBni yaratishda ikkita muhim shartni hisobga olmoq zarur: ma’lumotlarning turi
va ko’rinishi ularni qo’llaydigan programmalarga bog’liq bo’lmasligi lozim, ya’ni
MBga yangi ma’lumotl arni kiritganda yoki ma’lumotlar turini o’zgartirganda,
programmalarni o’zgartirish talab etilmasligi lozim;
MBdagi kerakli ma’lumotni bilish yoki izlash uchun biror pr ogramma
tuzishga hojat qolmasin.Shuning uchun ham MBni tashkil etishda ma’lum qonun
va q oidalarga amal qilish lozim. Bundan buyon axborot so’zini ma’lumot so’zidan
farqlaymiz, ya’ni axborot so’zini umumiy tushuncha sifatida qabul qilib, ma’lumot
deganda an iq bir belgilangan narsa yoki hodisa sifatlarini nazarda tutamiz.
Bugungi kunda ma’lumot larni eng ishonchli saqlaydigan vositalardan biri
hozirgi zamon kompyuterlaridir. Kompyuterlarda saqlanadigan MB maxsus
formatga ega bo’lgan muayyan tuzilmali fayl dema kdir. Kompyuter xotirasida har
bir fayl yozuv deb ataladigan bir xil turdagi qismlardan iborat bo’ladi.
Yozuvo’zaro bog’langan ma’lumotlarning bir qismidir. Fayldagi yozuvlar soni
qaralayotgan ma’lumotning o’lchoviga bog’liq.
Har bir yozuv esa maydon deb a taladigan bo’laklardan tashkil topadi.
Maydon ma’lumotlarning qisqa to’plamidan iborat b o’lishi lozim. Har bir maydon,
o’zi ifodalaydigan ma’lumotlariga ko’ra, biror nomga ega bo’ladi.
MB tashkil qilish, ularga qo’shimcha ma’lumotlarni kiritish va mavjud
MBdan foydalanish uchun maxsus MBlar bilan ishlaydigan programmalar zarur
bo’ladi. Bunday programmalar majmui ma’lumotlar bazasini boshqarish
sistemalari (MBBT) deb yuritiladi. Aniqroq qilib aytganda, MBBT –bu ko’plab
foydalanuvchilar tomonidan MBni yaratish, unga qo’shimcha ma’lumotlarni

5

kiritish va MBni birgalikda ishlatish uchun zarur bo’lga n programmalar majmuidir.
MBBSning asosiy tarkibiy qismi –ma’lumotlar bo’lsa, boshqa tarkibiy qismi –
foydalanuvchilardir. Bulardan tashqari Hardware - texnik va S oftware -dasturiy
ta’minoti ham MBBSning samarali ishlashini ta’minlovchi tarkibiy qismlar
hisobl anadi. Hardware tashqi qo’shimcha qurilma iborat bo’lsa, programma qismi
esa MB bilan foydalanuvchi o’rtasidagi muloqotni tashkil qilishni amalga oshiradi.
MBni ng tuzilishi o’rganilayotgan ob’ektning ma’lumotlari ko’rinishi, ma’nosi,
tuzilishi va hajmiga b og’liq bo’ladi.
Odatda, foydalanuvchilar quyidagi kategoriyalarga bo’linadilar:
foydalanuvchi -programma tuzuvchi;
sistemali programma tuzuvchi;
ma’lumotlar b azasi administratori.

Bunda programma tuzgan foydalanuvchi MBBT uchun yozgan
programmasiga javob beradi, sistemali programma tuzuvchi esa butun sistemaning
ishlashi uchun javo bgar hisoblanadi. U holda MB administratori sistemaning
saqlanish holatiga va is honchliligiga javob beradi.
MBBT quyidagicha tavsiflanadi:
Ispolnimost -Bajarilishlik, foydalanuvchi so’roviga hozirjavoblik bilan
muloqotga kirishish;
Minimalnaya povtoryaemost - Minimal takrorlanishlik, MBdagi ma’lumot
iloji boricha kam takrorlanishi lozim , aks holda ma’lumotlarni izlash susayadi;
Yaxlitlik –axborotni MBda saqlash iloji boricha ma’lumotlar orasidagi
bog’liqlikni asragan holda bo’lgani, ayni muddao;
Bezopasnost –X avfsizlik, MB ruxsat berilmagan kirishdan ishonchli himoya
qilingan bo’lishi loz im. Faqat foydalanuvchi va tegishli tashkilotgina
ma’lumotlarga kira olish va foydalanish huquqiga egalik qilishi mumkin;
Migratsiya –ba’zi bir ma’lumotlar foydalanuvchilar tomo nidan tez ishlatilib
turiladi, boshqalari esa faqat talab asosida ishlatiladi. Shuning uchun ma’lumotlar
tashqi xotiralarda joylashtiriladi va uni shunday tashkil qilish kerakki, eng ko’p
ishlatiladigan ma’lumotlarga murojaat qilish qulay bo’lsin.
Ma’lumot lar bazasini boshqarish sistemasida har bir MB modeli quyidagi
xus usiyatlari bo’yicha tavsiflanadi:
Ma’lumotlar tuzilmalarining turi;
Ma’lumotlar ustida bajariladigan amallar;
Butunlikning cheklanganligi.
Ma’lumotlar. Belgili shaklda ifodalangan ob’ekt yok i ob’ektlarning
muomalasi haqidagi axborotlar ma’lumotni tashkil qiladi.Bu ma’lumotlar inson
yoki qandaydir texnik qurilma tomonidan qabul qilinishi va tegishli tarzda
interpretatsiya qilinishi mumkin. Ma’lumotlarning tavsifli xususiyati shu
hisoblanadiki, ya’ni ularni bir belgili tizimdan boshqasiga qayta kodla sh axborotni
yuqotmagan holda o‘tkazish mumkin. Belgili ifodalanishning bunaqangi
xususiyatining ahamiyati - mavjud predmetli holatning qabul qiluvchiga
yo‘naltirilgan, belgilarning har xil tizimlari da ifodalanish imkonini

6

beradi.Ma’lumotlar bazasini quris hda insonga yo‘naltirilgan mantiqiy ifodalanish
haqida va uzoq muddatli xotira qurilmasiga yo‘naltirilgan jismoniy ifodalanish
haqida gapirish an’anaga aylangan.
Ma’lumotlarning joylashuvi va xotira qurilmasida ularning o‘zaro aloqalari
haqida gapirishdan oldin, o‘zigan xos ma’lumotlar modelini yaratgan holda,
ma’lumotlar o‘zaro bog‘liqligini mantiqiy darajada keltirish lozim.Shunday qilib,
predmet sohasining barcha ob’ektlarida yozuv tarkiblari va ul arning o‘zaro aloqasi
aniqlandi, ya’ni predmet sohasining ma’lumotlar modeli vazifalashtirildi.
Ma’lumotlar modelining asosiy vazifasi saqlash ahamiyatlari bilan bog‘liq,
chalg‘itadigan detallarsiz axborot kartinasini to‘liq namoyon etish imkonini
berishda n iborat. U ma’lumotlar bankida saqlanayotgan har qanday ma’lumotni
olish mexanizmini ishlab chiqishda yordam beradigan asbobdir.
Hozirgi kunda inson faoliyatida ma’lumotlar bazasi (MB) kerakli
axborotlarni saqlash va undan oqilona foydalanishda juda muhim rol o‘ynamoqda.
Sababi: jamiyat taraqqiyotining qaysi jabhasiga nazar solmaylik o‘zimizga kerakli
ma’lumotlarni olish uchun, albatta, MBga murojaat qilishga majbur bo‘lamiz.
Demak, MBni tashkil qilish axborot almashuv texnologiyasining eng dolzarb hal
qil inadigan muammolaridan biriga ayl anib borayotgani davr taqozasidir.
Informatsion texnologiyalarning rivojlanishi va axborot oqimlarining tobora ortib
borishi, ma’lumotlarning tez o‘zgarishi kabi holatlar insoniyatni bu ma’lumotlarni
o‘z vaqtida qayta ishla sh choralarining yangi usullarini qidirib topishga
undamoqda. Ma’lumotlarni saqlash, uzatish va qayta ishlash uchun MBni yaratish,
so‘ngra undan keng foydalanish bugungi kunda dolzarb bo‘lib qolmokda. Moliya,
ishlab chiqarish, savdo -sotiq va boshqa korxona lar ishlarini ma’lumotlar bazasisiz
tasavvur qilib bo‘lmaydi.
Ma’lumki, MB tushunchasi fanga kirib kelgunga qadar, ma’lumotlardan turli
ko‘rinishda foydalanish juda qiyin edi. Dastur tuzuvchilar ma’lumotlarini shunday
tashkil qilar edilarki, u faqat qarala yotgan masala uchungina o‘rinli bo‘lardi. Har
bir yangi masalani hal qilishda ma’lumotlar qaytadan tashkil qilinar va bu hol
yaratilgan dasturlardan foydalanishni qiyinlashtirar edi.
Har qanday axborot tizimining maqsadi real muhit ob’ektlari haqidagi
ma’l umotlarga ishl ov berishdan iborat. Keng ma’noda ma’lumotlar bazasi - bu
qandaydir bir predmet sohasidagi real muhitning aniq ob’ektlari haqidagi
ma’lumotlar to‘plamidir. Predmet sohasi deganda avtomatlashtirilgan boshqarishni
tashkil qilish uchun o‘rganila yotgan real mu hitning ma’lum bir qismi tushiniladi.
Masalan, korxona, zavod, ilmiy tekshirish instituti, oliy o‘quv yurti va boshqalar.
Shuni qayd qilish lozimki, MB ni yaratishda ikkita muhim shartni hisobga olmoq
zarur:
Birinchidan, ma’lumotlar turi, ko‘ri nishi, ularni qo‘llaydigan
programmalarga bog‘liq bo‘lmasligi lozim, ya’ni MB ga yangi ma’lumotlarni
kiritganda yoki ma’lumotlar turini o‘zgartirganda, programmalarni o‘zgartirish
talab etilmasligi lozim.
Ikkinchidan, MBdagi kerakli ma’lumotni bilish yoki iz lash uchun biror
programma tuzishga hojat qolmasin.

7

Shuning uchun ham MB ni tashkil etishda ma’lum qonun va qoidalarga amal
qilish lozim. Bundan buyon axborot so‘zini ma’lumot so‘zidan farqlaymiz, ya’ni
axborot so‘zini umumiy tushuncha sifatida qabul qilib, ma’l umot deganda aniq
bir belgilangan narsa yoki hodisa sifatlarini nazarda tutamiz. Ma’lumotlar bazasini
yaratishda, foydalanuvchi axborotlarni turli belgilar bo‘yicha tartiblashga va
ixtiyoriy belgilar birikmasi bilan tanlanmani tez olishga intiladi. Bu ni faqat
ma’lumotlar tizilmalashtirilgan holda bajarish mumkin.
Tizimlashtirish – bu ma’lumotlarni tasvirlash usullari haqidagi kelishuvni
kiritishdir. Agar ma’lumotlarni tasvirlash usuli haqida kelishuv bo‘lmasa, u holda
ular tizilmalashtirilma gan deyiladi . Tizilmalashtirilmagan ma’lumotlarga misol
sifatida matn fayliga yozilgan ma’lumotlarni ko‘rsatish mumkin.
Ma’lumotlar bazasidan foydalanuvchilar turli amaliy dasturlar, dasturiy
vositalari, predmet sohasidagi mutaxassislar bo‘lishi mumkin.
Ma ’lumotlar ba zasining zamonaviy texnologiyasida ma’lumotlar bazasini
yaratish, uni dolzarb holatda yuritishni va foydalanuvchilarga undan axborot
olishini ta’minlovchi maxsus dasturiy vosita, ya’ni ma’lumotlar bazasini
boshqarish tizimi yordami bilan markaz lashtirilgan holda amalga oshirishni
nazarda tutadi. Ma’lumotlar bazasi – EHM xotirasiga yozilgan ma’lum bir
strukturaga ega, o‘zaro bog‘langan va tartiblangan ma’lumotlar majmuasi bo‘lib, u
biror bir ob’ektning xususiyatini, holatini yoki ob’ektlar o‘rtas idagi munosa batni
ma’lum ma’noda ifodalaydi. MB foydalanuvchiga strukturalashtirilgan
ma’lumotlarni saqlash va ishlatishda optimal qulaylikni yaratib beradi.
Ma’lumki ma’lumotlarni kiritish va ularni qayta ishlash jarayoni katta
hajmdagi ish bo‘lib ko‘p mehnat va vaqt talab qiladi. MB bilan ishlashda undagi
ma’lumotlarning aniq bir strukturagi ega bo‘lishi, birinchidan foydalanuvchiga
ma’lumotlarni kiritish va qayta ishlash jarayonida undagi ma’lumotlarni
tartiblashtirish, ikkinchidan kerakli ma’lumo tlarni izlash va te z ajratib olish kabi
qulayliklarni tug‘diradi.MB tushunchasi fanga kirib kelgunga qadar,
ma’lumotlardan turli ko‘rinishlarda foydalanish juda qiyin edi. Bugungi kunda turli
ko‘rinishdagi ma’lumotlardan zamonaviy komp ьyuterlarda birgalikd a foydalanish
va ularni qayta ishlash masalasi hal qilindi. Komp ьyuterlarda saqlanadigan MB
maxsus formatga ega bo‘lgan muayyan tuzilmali fayl bo‘lib, undagi ma’lumotlar
o‘zaro bog‘langan va tartiblangandir.
Demak, ma’lumotlar bazasi d eganda ma’lum bir str ukturada saqlanadigan
ma’lumotlar to‘plami tushuniladi. Boshqacha qilib aytganda MB - bu ma’lum
berilgan aniq bir strukturaga ega bo‘lgan ma’lumotlarni o‘z ichiga oluvchi maxsus
formatga ega bo‘lgan fayldir. Ma’lumotlarni strukturalash tirish - bu shunchaki
ma’lumotlarni tasvirlashda qandaydir moslikni kiritish usulidir. Odatda MB
ma’lum bir ob’ekt sohasini ifodalaydi va uning ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi,
ularni saqlaydi va foydalanuvchiga ma’lumotlarni qayta ishlashda un dan
foydalani sh imkonini yaratib beradi.

8

Ma‘lumotlar bazasi – bu ma’lum bir predmet sohasiga oid
tizimlashtirilgan (strukturalashtirilgan) ma’lumotlarning nomlangan
to‘plamidir .
Ma’lumotlar bazasi - axborot tmzimlarining eng asosiy tarkibiy qismi bo‘lib
hisoblanadi. Ma ’lumotlar bazasidan foydalanish uchun foydalanuvchi ishini
engillashtirish maqsadida ma’lumotlar bazasini boshqarish trizimlari yaratilgan. Bu
tizimlar ma’lumotlar bazasini amaliy dasturlardan ajratadi. Ma’lumotlar bazasini
boshqarish tizimi (MBBT) -bu das turiy va apparat vositalarining murakkab
majmuasi bo‘lib, ular yordamida foydalanuvchi ma’lumotlar bazasini yaratish va
shu bazadagi ma’lumotlar ustida ish yuritishi mumkin. Juda ko‘p turdagi MBBT
mavjud. Ular o‘z maxsus dasturlash tillariga ham ega bo‘lib , bu tillarga SUBD
buyruqli dasturlash tillari deyiladi. MBBTga Oracle, Clipper, Paradox, FoxPro,
Access va boshqalarni misol keltirish mumkin.
Ma’lumotlar baz asi tushunchasi maydon, yozuv, fayl (jadval) kabi
elementlar b ilan chambarchas bog‘liq .
Maydon -bu ma’lumotlarni mantiqiy tashkil etishni elementar birligi bo‘lib, u
axborotni eng kichik va bo‘linmas birligi bo‘lgan rekvizitga mos keladi. Maydonni
tasvirlash uchun quyidagi tavsiflardan foydalaniladi:
Maydon nomi , mas alan, familiyasi, ismi, tug‘ilgan s ana, lavozimi, ish staji,
mutaxassisligi.
Ma’lumotlar bazasi tuzulmasining asosiy elementlari
Maydon turi, masalan, son (chislovoy), simvol, sana/vaqt (data/vremya),
mantiqiy (logicheskiy). Maydon uzunligi (o‘lchami), mas alan, eng ko‘p simvollar
sig‘imi;
Y ozuv –bu mantiqiy bog‘langan maydonlar to‘plami. Yozuv tuzilishi uchun
uning tarkibiga kiruvchi maydolar tarkibi va joylashishi ketma -ketligi bilan
aniqlanib, ularni har biri ichida elementar yozuvlarning nusxasi deb ataladi.
Yozuv ob’ektning biror bir elem enti haqida to‘liq ma’lumotni ifodalaydi.
Fayl (jadval) -bu bir xil tuzilmaga ega bo‘lgan yozuvning nusxalar
to‘plamidir. U o‘zicha har bir maydonda qiymatga ega.
10
Misol . STUDENT faylidagi (jadvalidagi) yozuvlarning mantiqiy strukturasini
tavsiflashga do ir misolda ko‘rsatilgan. STUDENT faylidagi yozuvning tuzilishi
chiziqli bo‘lib, u o‘zgarmas uzunlikdagi yozuvlardan iborat. Yozuv maydonlari
takrorlanuvchi qiymatlar guruhiga ega emas. Maydon qiymatiga murojaat uning
nomeri bo‘yicha amalga oshiriladi.
Ma’l umotl arni boshqarish - bu ma’lumotlarning to’g’ri yaratilishi,
saqlanishi va olinishiga qaratilgan qoidalar. Ma’lumotlar muhim rol o’ynashini
hisobga olib, ma’lumotni boshqarish har qanday biznes, davlat idorasi, xizmat
ko’rsatish tashkiloti yoki xayriya f aoliyatining asosiy yo’nalishi ekanligi biz to’liq
anglashimi lozim.
Ma’lumotni samarali boshqarish odatda kompyuter ma’lumotlar bazasidan
foydalanishni talab qiladi. Ma’lumotlar baz asi bu quyidagilar to’plamini
saqlaydigan umumiy, birlashtirilgan kompyute r tuzilmasi:

9

Tashqi foydalanuvchi ma’lumotlari, ya’ni oxirgi foydalanuvchini
qiziqtirgan muhim faktlar;
Metadata (ma’lumotlar haqidagi ma’lumotlar), ular orqali oxirgi
foydalanuvchi ma’lumotlari birlashtiriladi va boshqariladi.
Metadata ma’lumotlar xarakteristikala rini va ma’lumotlar bazasida topilgan
ma’lumotlarni bog’laydigan munosabatlar to’plamini tavsiflaydi. Masalan,
metama’lumotlar
komponenti har bir ma’lumot elem entining nomi, har bir ma’lumot
elementida saqlanadigan qiymatlar turi (raqamlar, sana yoki matn) va ma’lumotlar
elementini bo’sh qoldirish mumkinligi kabi ma’lumotlarni saqlaydi. Metadata
ma’lumotlarning qiymati va ishlatilishini to’ldiruvchi va kengaytir adigan
ma’lumotlarni taqdim etadi. Qisqa qilib aytsak, metadata ma’lumotlar bazasida
ma’lumotlarn ing yanada to’liq tasvirini taqdim etadi.
Ma ’lumotlar bazasining turlari. Har bir ma’lumotlar bazasi ma’lum bir
ma’lumot to’plamini saqlaydi va ma’lum maqsadda foydalaniladi. Yillar o’tishi
bilan, ma’lumotlar bazalaridan texnologiya va innovatsion foydalan ish rivojlanib
borgan sari ma’lumotlar bazalarini tasniflashda turli xil usullar qo’llanilmoqda.
Masalan, ma’lumotlar bazalari qo’llab -quvvatlanadigan foydalan uvchilar soni,
ma’lumotlar joylashgan joyda, saqlanadigan ma’lumotlar turi, ma’lumotlardan
maqsad li foydalanish va ma’lumotlar tuzilish darajasi bo’yicha tasniflanishi
mumkin.
Foydalanuvchilar soni ma’lumotlar bazasi bitta foydalanuvchi yoki ko’p
foydalanuvchi sifatida tasniflanganligini aniqlaydi. Bitta foydalanuvchi
ma’lumotlar bazasi bir vaqtning o ’zida faqat bitta foydalanuvchini
qo’llabquvvatlaydi.
Boshqacha aytganda, agar A foydalanuvchisi ma’lumotlar bazasidan
foydalansa, B va C foydalanuvchilari A foydalanuvchisini kutib turishlari kerak.
Bunga javoban, ko’p f oydalanuvchi ma’lumotlar bazasi bir vaqtning o’zida bir
nechta foydalanuvchilarni qo’llab -quvvatlaydi. Ko’p foydalanuvchi ma’lumotlar
bazasi nis batan kam miqdordagi foydalanuvchilarni (odatda 50 dan kam)
qo’llabquvvatlasa,
tashkilotning ishchi guruhi ma’lumotlar bazasi deb ataladi.
Ma’lumot lar bazasi butun tashkilot tomonidan ishlatilganda va ko’plab bo’limlarda
(50 dan ortiq, odatda yuzlab) foyda lanuvchilarni qo’llab -quvvatlasa, ma’lumotlar
bazasi korxona bazasi deb nomlanadi.
Joylashuv ma’lumotlar bazasini tasniflash uchun ham ishlatilishi mumkin.
Masalan, bitta saytda joylashgan ma’lumotlarni qo’llab -quvvatlaydigan
ma’lumotlar bazasi markazlasht irilgan ma’lumotlar bazasi deb ataladi. Bir nechta
turli saytlarda tarqatilgan ma’lumotni qo’llab -quvvatlaydigan ma’lumotlar bazasi
taqsimlangan ma ’lumotlar bazasi deb ataladi.
Markazlashtirilgan va markazlashtirilmagan (tarqatilgan) ma’lumotlar bazasi
ma’lumotlar bazasini amalga oshirish va boshqarish uchun aniq belgilangan
infratuzilma (apparat, operatsion tizimlar, tarmoq texnologiyalari va boshqa lar)ni
talab qiladi. Odatda, infratuzilmaga ma’lumotlar bazasini yaratadigan va

10

ishlaydigan tashkil ot egalik qiladi va xizmat qiladi. Ammo so’nggi yillarda bulutli
ma’lumotlar bazalaridan foydalanish tobora ommalashib bormoqda. Bulutli
ma’lumotlar bazasi - bu Microsoft Azure yoki Amazon AWS kabi bulutli
ma’lumotlar xizmatlaridan foydalanib yaratilgan va saqlanadigan ma’lumotlar
bazasi. Uchinchi tomon yetkazib beruvchilari tomonidan taqdim etiladigan ushbu
xizmatlar ma’lumotlar bazasi uchun ishlashning aniq choralarini (ma’lumotlarni
saqlash hajmi, talab qilinadigan o’tkazuvchanlik va mavjudlik) ta’minlay di, lekin
uni amalga oshirish uchun asosiy infratuzilmani ko’rsatishi shart emas.
Ba’zi bir kontekstlarda ma’lumotlar bazalarini tasniflashning mashhur usuli
ularda saqlanadigan ma’lumotlar turiga qarab belgilanadi. Ushbu mezondan
foydalangan holda ma’lumotlar bazalari ikki toifaga guruhlanadi: umumiy
maqsadlar va aniq bir sohaga asoslangan ma’lumotlar bazalari. Umumiy
maqsadga asoslangan ma’lumotlar bazalarid a bir nechta fanlarda ishlatiladigan
turli xil ma’lumotlar mavjud - masala n, umumiy demografik ma’lumotlarni o’z
ichiga olgan ro’yxatga olish ma’lumotlar bazasi va LexisNexis va ProQuest
ma’lumotlar bazalari, turli mavzularda gazeta, jurnal va jurnal maqol alarini o’z
ichiga olgan. Aniq bir maqsadga asoslangan ma’lumotlar bazalar ida muayyan fan
sohalariga yo’naltirilgan ma’lumotlar mavjud.
SQL “mexanizmi” . SQL mexanizmi barcha foydalanuvchilardan yashirin
bo’lib, barcha so’rovlarni yoki ma’lumotlarga bo’lgan talablarni bajaradi. Yodda
tutingki, SQL mexanizmi MBBT dasturining bir qismi.
Foydalanuvchi jadval tuzilmalarini yaratishi va ma’lumotlarga kirish va
jadvallarga texnik xizmat ko’rsatish uchun SQLdan foydalanadi. SQL mexanizmi
foydalanuvchilarning barcha so’rovlarini - asosan “sahna ortida” va
foydalanuvchidan xabarsiz ko’rib chiqadi. Shunday qilib, SQL deklarativ til bo’lib,
nima qilish kerakligini aytadi, ammo qanday bajarilishini emas.
Bunday holda, SQL vakili ma'lumotlarni o'chirish yoki o'zgartirish
to'g'risidagi so'rovni shakllantiradi va uni bajarish alg oritmi to'liq ma'lum bir
MBBTga tegishlidir. Agar bir xil natijani turli xil so'rovlar yordamida olish
mumkin bo'lsa -da, dasturchi MBBTga kamroq yuk keltiradigan natijani tanlash
yaxshidir. Dasturchi uchun ma'lumotlar bazasi qanday ishlashi haqida tasavvur ga
ega bo'lish maqsadga muvofiqdir.
SQL ma'lumotlar bazasini boshqaruvchi vositadir. Bunday holda, asosiy
operatsiyalar jadvallar yaratish, jadvallarga eslatmalar qo'shish, yozuvlarni
o'zgartirish va o'chirish, jadvallardan yozuvlarni tanlash, jadvallarnin g tuzilishini
o'zgartirish kabilar bo’ladi.
SQL tilining o'zi operatorlar, iboralar va hisoblangan funktsiyalardan iborat.
Odatda operatorlar tomonidan ishlatiladigan za рiralangan so'zlar odatda katt a
harflar bilan yoziladi. Ularni kichik harflar bilan emas, balki katta harf bilan yozish
xatoga olib kelmaydi.
Operatorlar quyidagi guruhlarga bo'lingan:
1. Ma'lumotni aniqlash operatorlari (Data Definition Language, DDL)
iboralari:
CREATE ma'lumotlar b azasi obyekti yaratadi (ma'lumotlar bazasi, jadval,

11

ko'rinish, foydalanuvchi va boshqalar).
ALTER obyektni o'zgartiradi
DROP obyektni olib tashlaydi
2. Ma'lumotlar manipulyatsiyasi tili ( Data Manipulation Language,
DML) operatorlari
SELECT belgilanga n shartlarga javob beradigan ma'lumo tlarni tanlaydi
INSERT yangi ma'lumotlar qo'shadi
UPDATE mavjud ma'lumotlarni tahrirlaydi
DELETE ma'lumotlarni yo'q qiladi
3. Ma'lumotni boshqarish tili ( Data Control Language, DCL)
operatorlari
GRANT foydalanuvc hi yoki guruhga obyektda muayyan ope ratsiyalarni
bajarishga ruxsat beradi
REVOKE avval berilgan ruxsatlarni bekor qiladi
DENY ruxsatdan ustun bo'lgan taqiqni belgilaydi
4. O‘tkazmalarni boshqarish tili ( Transaction Control Language, TCL)
COMMIT tranz aktsiyani qo'llaydi
ROLLBACK joriy operatsiya doirasida qilingan barcha o'zgarishlarni
qaytaradi
SAVEPOINT tranzaktsiyani kichik qismlarga ajratadi

SQL standartlari turli xil ma'lumotlar bazalari o'rtasida ma'lumotlar bazalarini
ko'chirish imkoniyatin i beradi. Turli ma'lumotlar bazalari o'zlarining SQL
sintaksisidan foydalanadilar. Masalan, SQLite bir qator ma'lumotlar turlarini
tushunmaydi.
Turli xil ma'lumotlar bazalarida SQLni "protsessual" qilish uchun o'z
kengaytmalari mavjud. Ular saqlanadigan pr otseduralar va p rotsessual
qo'shimchalar tillari. Masalan, Oracle ma'lumotlar bazasida PL/SQL, PostgreSQL
PL/pgSQLdan foydalanadi.
Dialektlarning mavjudligiga qaramay, faqat DDL va DML -ni o'z ichiga olgan
so'rovlar odatda turli xil ma'lumotlar bazalari o'r tasida ko'chiriladi.

SQL op еratorlarini yozish.
SQL dasturi - bu SQL ko'rsatmalarining oddiy chiziqli ketma -ketligi. O'zining
sof shaklida SQL tilida ma'lumotlar bazasiga so'rovlarni bajarish tartibini (sikllar,
tarmoqlar, o'tishlar) boshqarish uchun opera torlar mavjud emas.
SQL iboralari quyidagilar yordamida tuzilgan:
- zahiralangan kalit so'zlar;
- jadvallar va jadval ustunlarining identifikatorlari (nomlari);
- ma'lumotlar bazasida ma'lumot qidirish mezonlarini shakllantirish va
natijada olingan jadvall ardagi yacheykalar qiymatlarini hisoblash uchun
foydalaniladigan mantiqiy, arifmetik va satrli iboralar;
- iboralarda ishlatiladigan operatsiyalar va funktsiyalarning identifikatorlari
(nomlari).

12

Barcha kalit so'zlar, funksiya nomlari va, qoida tariqasida, jadval va ustun
nomlari 7 bitli ASCII belgilar bilan ifodalangan (boshqacha aytganda, lotin
harflarida).
SQL katta va kichik harflarni farq qilmaydi, masalan SELECT , Select ,
sELECT, select satrlari bir xil kalit so'zni ifodalaydi.
Jadvallar va ularning us tunlari nomlarini yaratish uchun harflar, raqamlar va _
(pastki chiziq) belgisidan foydalanishga ruxsat beriladi, lekin ismning birinchi
belgisi harf bo'lishi kerak.
Kalit so'zlar va funktsiyalar nomlaridan jadval identifikatorlari va ustun
nomlari sifatid a foydalanish taqiqlanadi. Kalit so'zlar va funksiyalar nomlarining
to'liq ro'yxatini (va u juda ko’p) ma'lum bir MBBT hujjatlarida topish mumkin.
Operator kalit so'z fe'ldan boshlanadi (masalan, CREATE - yaratish,
UPDATE - yangilash, SELECT - tanla ng va h okazo) va ; (nuqta -vergul) belgisi
bilan tugaydi. Murojaat erkin formatda yozilgan va bir nechta satrlardan iborat
bo'lishi mumkin. Operatordagi leksik birliklar uchun haqiqiy ajratuvchilar:
- bir yoki bir nechta bo'shliqlar,
- bir yoki bir nechta t ab belg ilar,
- bir yoki bir nechta belgilar yangi qator.
Qo'llanmada SQL ko'rsatmalarini tavsiflash uchun quyidagi shartlar
qo'llaniladi:
Zaxiralangan so'zlar katta harflar bilan yoziladi (masalan, SELECT, FROM,
WHERE).
O'zgaruvchilar (noaniq bo'lmagan belgil ar) kursiv bilan yoziladi (masalan,
tabl_name, komp_kon ), ular haqiqiy operatorda terminal belgilarining
(identifikatorlari, ishlash belgilari, funktsiya nomlari va boshqalar) qurilishi bilan
almashtirilishi kerak.
Kvadrat qavslar ([...]) operator ning ix tiyoriy qismini o'z ichiga oladi, bu esa
haqiqiy operatorni yaratishda qoldirilishi mumkin (kvadrat qavsning o'zi operator
matniga kiritilmagan).
Vertikal chiziq (|) ikki yoki undan ko'p sintaktik tuzilmalarni tanlashni (yoki)
anglatadi (vertikal satrnin g o'zi operator matniga kiritilmagan). Belgilangan variant
(masalan, [ALL | DISTINCT} ichida) standartdir.
Belgilar ketma -ketligi ... oldingi vergul tuzilishining ixtiyoriy sonini (shu
jumladan nol) takrorlash imkoniyatini bildiradi. Belgilar haqi qiy ope ratorga
qurilishning har bir takrorlanishidan oldin ajratuvchi sifatida kiritilgan.
Afsuski, haqiqiy MBBT ishlab chiquvchilari SQL til standartlari talablariga
sharhlar nuqtai nazaridan to'g'ri kelmaydi. Shuning uchun, turli xil ma'lumotlar
bazalarida SQL tilidagi dasturlarning matnlarida foydalanilgan holda izohlarni
quyidagicha belgilash mumkin:
juft minus ( --) dan satr oxirigacha;
# belgisidan satr oxirigacha;
ketma -ketliklar o'rtasida / * va * / (C++ sharh uslubi).

13

SQL ma'lumo tlar turlari
Ma'lumotlar ba zasi jadvallari ustunlarida ma'lumotlarni saqlash uchun SQL
tilida ishlatiladigan ma'lumotlar turlari juda xilma -xildir. Afsuski, o'ziga xos
relatsion ma'lumotlar bazasini sotuvchilari o'zlarining versiyalari va
kengaytmalarini t atbiq etish orqali standart tomonidan qamrab olingan ko'plab
ma'lumotlar turlarini yaxshilashga intilishadi.
Quyidagi ma'lumotlar turlarini asosiy deb hisoblash lozim:
INT [(len)] - maksimal uzunligi len o’zharuvchisida berilgan 4 baytlik butun
son;
SM ALLINT [(len)] - uzunligi 2 bayt bo'lgan, chiqarishda maksimal len
raqamlari bilan ifodalangan butun son;
FLOAT [(len, dec)] - o'nlik kasrdan keyin dec raqamlar bilan maksimal len
harflarida berilgan haqiqiy son;
CHAR (size) - o'lchamdagi belgilar bilan belgilangan uzunlikdagi belgilar
qatori;
VARCHAR (size) - o'zgaruvchan uzunlikdagi belgilar qatorining maksimal
o'lchamiga qadar bo'lgan belgilar;
BLOB (Binary La rge OBject) - erkin (ikkilik) baytlar qatori (maksimal
hajmi bajarishga bog 'liq, odatda 65535 bayt); ushbu ma'lumotlar turidan, masalan,
rasmlarni saqlash uchun foydalanish mumkin;
Date - astronomik sana;
TIME - bu astronomik vaqt.
Belgilar turg'unligi (masalan, CHAR va VARCHAR ) bitta apostrofga
biriktirilgan belgilar,

O'nli doimiy (masalan, FLOAT ) ilmiy izohda quyidagi tarkibiy qismlarning
ketma -ketligi sifatida yozilishi mumkin:
raqam belgisi;
nuqta bilan o'nli raqam;
belgi e;
ko’rsatkich bel gisi (+ yoki -);
10 ning eksponenti rolini o'ynaydigan butun son.
Masalan, -0.123 kasr sonini -12.3e -2 deb yozish mumkin.
CHAR va VARCHAR ma'lumotlar turlari o'rtasidagi farq shundan iboratki,
jadvalda CHAR tipidagi satrlarni saqlash uchun aniq o'lchovli baytlar ishlatiladi
(saqlangan satrlarning t arkibi ancha qisqaroq bo'lishi mumkin), VARCHAR
tipidagi satrlar esa ajratilmagan (bo'sh) baytlarda jadvalda saqlanmaydi.
Biz ta'kidlaymizki, len va dec qiymatlari (size dan farqli o'laroq) jadvaldagi
ma'lumotla rni saqlash hajmiga ta'sir qilmaydi, faqat ja dvaldan olingan
ma'lumotlarni formatlashtiradi.

14

“Uyali aloqa kompaniyasi ” ma’lumotlar bazasining mantiqiy strukturasi va
uni shakllantirish
Qo’yilgan masala yuzasidan ma’lumotlar bazasida jadvallar hosil qili ndi. Ular
orasidagi bog’lanishlar mos keluvchi (ustma -ust tushuvchi) maydonlari yordamida
bog’langan. Ma’lumotlar bazasidagi jadvallar orasidagi munosabatlar quyidagi
to’rtta turda bo’lishi mavjud: birga -bir, birga -ko’p, ko’pga -bir, ko’pga -ko’p.
Masala yuz asidan ma’lumotlar bazasini loyilahashda birga -ko’p va ko’pga -ko’p
bog’lanish munosabatlaridan foydalanildi. Birga -ko’p bog’lanish munosabati
ma’lumotlar bazasini loyihalashda ko’p uchraydi va uning vazifasi
takrorlanmaydigan qiymat oluvchi (kalit) maydong a ega b o’lgan jadvalning har bir
yozuvi qiymatiga ushbu maydon qiymatlari orqali bog’langan jadvaldagi ko’p
sondagi yozuvlarini mos qo’yishdir.
Ma’lumotlar bazasidagi jadvallar va uning tarkibiy qismlari – maydonlari
haqidagi ma’lumotlarni keltiramiz:

2. MS SQL Server muhitidagi Insert, Update, Delete ma’lumotlarni
modifikatsiyalash operatorlari

2.1 Ma'lumotlarni o'zgartirish operatorlari

Ma'lumotlarni manipulyatsiya qilish tili (DML), ma'lumotlar bazasidan
ma'lumotlarni oladigan SELECT bayonotiga qo'shi mcha ra vishda ma'lumotlar
holatini o'zgartiruvchi bayonotlarni o'z ichiga oladi. Bu operatorlar:
INSERT – ma’lumotlar bazasi jadvaliga yozuvlar (qatorlar) qo‘shish
UPDATE – ma’lumotlar bazasi jadvali ustunidagi ma’lumotlarni yangilash
DELETE – ma’lum otlar b azasi jadvalidan o‘chirish

2.2 INSERT bayonoti

INSERT operatori jadvalga yangi yozuvlarni kiritadi. Bunday holda, ustun
qiymatlari so'zma -so'z konstantalar bo'lishi yoki pastki so'rov natijasi bo'lishi
mumkin. Birinchi holda, har bir qatorni kirit ish uch un alohida INSERT
operatoridan foydalaniladi; ikkinchi holda, pastki so'rov qaytargan qancha qatorlar
kiritiladi.
Operatorning sintaksisi quyidagicha:

$15 INSERT INTO <jadval_nomi> [(<ustun_nomi>, ...)] {VALUES (<ustun_qiymati>, ...)} | <query_expressi on> | (SUFAT QIYMATLAR) Taqdim etilgan sintaksisdan ko'rinib turibdiki, ustunlar ro'yxati ixtiyoriydir (sintaksis tavsifida kvadrat qavslar bilan ko'rsatilgandek). Agar u yo'q bo'lsa, kiritilgan qiymatlar ro'yxati bo'lishi kerak to'liq, y a'ni jadvaldagi b archa ustunlar uchun qiymatlarni taqdim eting. Biroq, qiymatlar tartibi qatorlar kiritilgan jadval uchun CREATE TABLE bayonotida ko'rsatilgan tartibda mos kelishi kerak. Bundan tashqari, ushbu qiymatlar ular kiritilgan ustunlar bilan bir x il ma'lumotlar tu riga ega bo'lishi kerak. Misol tariqasida quyidagi CREATE TABLE iborasi orqali yaratilgan Pozitsiyalar jadvaliga qator qo'shishni ko'rib chiqing: JADVAL YARATISH Xabarlar ( varchar nomi (50) NULL EMAS, varchar toifasi (50) NULL EMAS) Aytaylik, siz ushbu jadvalga "Katta menejer" lavozimini va Birinchi toifani qo'shmoqchisiz. Buni quyidagi operator yordamida amalga oshirish mumkin: INSETR INTO Positions VAVAES ('Katta menejer', 'Birinchi'); Agar siz ustunlar ro'yxatini belgilasangiz, u larning quyidagi "ta biiy" tartibini o'zgartirishingiz mumkin: INSERT INTO Lavozimlar (nomi, toifasi) VALUES (“Yuqori menejer”, “Birinchi”);$